49. chardipratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಶ್ಛರ್ದಿಪ್ರತಿಷೇಧಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ತೃಷ್ಣಾಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಂ ತೃಷ್ಣೋಪಚಾರತುಲ್ಯತ್ವಾತ್ತೃಷ್ಣಾಪ್ರತಿಷೇಧೇ ಛರ್ದೇರುಪಾದಾನಾಚ್ಚ ಛರ್ದಿಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭೋ ಯುಕ್ತ ಇತ್ಯತ ಆಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ಅತಿದ್ರವೈರತಿಸ್ನಿಗ್ಧೈರಹೃದ್ಯೈರ್ಲವಣೈರತಿ | ಅಕಾಲೇ ಚಾತಿಮಾತ್ರೈಶ್ಚ ತಥಾಽಸಾತ್ಮ್ಯೈಶ್ಚ ಭೋಜನೈಃ ||೩|| ಶ್ರಮಾತ್ ಕ್ಷಯಾತ್ತಥೋದ್ವೇಗಾದಜೀರ್ಣಾತ್ ಕೃಮಿದೋಷತಃ | ನಾರ್ಯಾಶ್ಚಾಪನ್ನಸತ್ತ್ವಾಯಾಸ್ತಥಾಽತಿದ್ರುತಮಶ್ನತಃ ||೪|| ಅತ್ಯನ್ತಾಮಪರೀತಸ್ಯ ಛರ್ದೇರ್ವೈ ಸಮ್ಭವೋ ಧ್ರುವಮ್ | (ಬೀಭತ್ಸೈರ್ಹೇತುಭಿಶ್ಚಾನ್ಯೈರ್ದ್ರುತಮುತ್ಕ್ಲೇಶಿತೋ ಬಲಾತ್ ) ||೫||

ಛರ್ದೇರ್ಹೇತುಮಾಹ- ಅತಿದ್ರವೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮ್ಭೂತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ ಅತಿದ್ರವಾದಿಭಿಃ ಕಾರಣೈಶ್ಛರ್ದೇಃ ಸಮ್ಭವ ಉತ್ಪತ್ತಿರ್ಭವೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅಹೃದ್ಯೈಃ ಅಪ್ರಿಯೈಃ| ಉದ್ವೇಗ ಉದ್ವೇಜನಮ್| ಆಪನ್ನಸತ್ತ್ವಾಯಾ ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಃ| ಅತಿದ್ರುತಮ್ ಅತಿಶೀಘ್ರಮ್| ಅಶ್ನತೋ ಭೋಜನಂ ಕುರ್ವತಃ| ಅತ್ಯನ್ತಾಮಪರೀತಸ್ಯ ಅತ್ಯರ್ಥಮಾಮವೇಷ್ಟಿತಸ್ಯ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಅತ್ಯನ್ತಾಮಪರೀತಸ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಬೀಭತ್ಸೈರ್ಹೇತುಭಿಶ್ಚಾನ್ಯೈಃ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ಪೂಯಾಮೇಧ್ಯಾದಿದರ್ಶನಗನ್ಧಾಸ್ವಾದೈರ್ಘೃಣಾಕರೈರಿತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೩-೫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

ಛಾದಯನ್ನಾನನಂ ವೇಗೈರರ್ದಯನ್ನಙ್ಗಭಞ್ಜನೈಃ | ನಿರುಚ್ಯತೇ ಛರ್ದಿರಿತಿ ದೋಷೋ ವಕ್ತ್ರಾದ್ವಿನಿಶ್ಚರನ್ ||೬||

ಛರ್ದಿನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ- ಛಾದಯನ್ನಾನನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಛಾದಯನ್ ಪೂರಯನ್, ಆನನಂ ವಕ್ತ್ರಂ, ಪ್ರವೃತ್ತೇರಾಭಿಮುಖ್ಯೇನಾವಸ್ಥಿತತ್ವಂ ವೇಗಃ, ಅರ್ದಯನ್ ದುಃಖಯನ್, ಅಙ್ಗಭಞ್ಜನೈಃ ಅಙ್ಗವ್ಯಥಾಭಿಃ, ವಕ್ತ್ರಾದ್ವಿನಿಶ್ಚರನ್ ವಕ್ತ್ರಾದ್ವಿನಿರ್ಗಚ್ಛನ್; ವೇಗೈಃ ಕೃತ್ವಾ ಮುಖಂ ಪೂರಯನ್ ಅಙ್ಗವ್ಯಥಾಭಿಶ್ಚ ಪೀಡಯನ್ ವಕ್ತ್ರಾನ್ನಿರ್ಗಚ್ಛನ್ ದೋಷಚ್ಛರ್ದಿರಿತಿ ನಿರುಚ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ವಕ್ತ್ರಾದ್ವಿನಿಶ್ಚರನ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ವಕ್ತ್ರಂ ಪ್ರಧಾವಿತಃ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಮುಖಂ ಗತ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ದೋಷಾನುದೀರಯನ್ ವೃದ್ಧಾನುದಾನೋ ವ್ಯಾನಸಙ್ಗತಃ | ಊರ್ಧ್ವಮಾಗಚ್ಛತಿ ಭೃಶಂ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಸೇವನಾತ್ ||೭||

ಛರ್ದಿಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಮಾಹ- ದೋಷಾನುದೀರಯನ್ನಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾನಸಙ್ಗತಃ ವ್ಯಾನೇನ ಸಹ ಏಕೀಭೂತ ಉದಾನಃ, ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಸೇವನಾತ್ ವಿರುದ್ಧಾನಾಮಾಹಾರಾಣಾಂ ಸೇವನಾತ್, ವೃದ್ಧಾನ್ ಪ್ರಕುಪಿತಾನ್ ದೋಷಾನುದೀರಯನ್ ಭೃಶಮೂರ್ಧ್ವಮಾಗಚ್ಛತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಈರಯನ್ ಶ್ಲೇಷ್ಮಪಿತ್ತೇ ತು ಉದಾನೋ ವ್ಯಾನಸಙ್ಗತಃ| ಊರ್ಧ್ವಮಾಗಚ್ಛತಿ ರಸೋ ವಿರುದ್ಧಾಹಾರಸೇವಿನಾಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತಂ ಚ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೋ ನೇಚ್ಛತಿ, ಯತೋ ‘ದೋಷೋ ವಕ್ತ್ರಂ ಪ್ರಧಾವಿತ’ ಇತ್ಯನೇನ ಗತಾರ್ಥಂ, ತಥಾ ರಸಸಹಿತಸ್ಯ ಚ ದೋಷಸ್ಯೋರ್ಧ್ವಗಮನಂ ರಸದೋಷಜತ್ವೇನ ಛರ್ದ್ಯಾಃ ಪಠಿತತ್ವೇನ ಸಿದ್ಧಮ್||೭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ಪ್ರಸೇಕೋ ಹೃದಯೋತ್ಕ್ಲೇಶೋ ಭಕ್ತಸ್ಯಾನಭಿನನ್ದನಮ್ | ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಮತಂ ಛರ್ದ್ಯಾ... |೮|

ಕೇಚಿತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಯುಕ್ತಂ ಚ ಪಠಿತುಂ; ಸಮಾನತನ್ತ್ರಪಠಿತತ್ವಾತ್|೮|-

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

... ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ವಿಭಾವಯೇತ್ ||೮||

ಪೂರ್ವರೂಪಾನನ್ತರಂ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತರೂಪತಾ ಭವತಿ, ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾನ್ಯಾಹ- ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ವಿಭಾವಯೇದಿತಿ| ಪೂರ್ವರೂಪಂ ಯಥಾತ್ಮೀಯಂ ಪ್ರವ್ಯಕ್ತಂ ರೂಪಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ವಿಭಾವಯೇತ್ ವಿಶೇಷೇಣ ಪ್ರಸೇಕಸ್ಯ ಕಷಾಯಾಮ್ಲಮಧುರರಸತ್ವೇನ ಭಾವಯೇತ್ ಜಾನೀಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ಪ್ರಚ್ಛರ್ದಯೇತ್ ಫೇನಿಲಮಲ್ಪಮಲ್ಪಂ ಶೂಲಾರ್ದಿತೋಽಭ್ಯರ್ದಿತಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಃ | ಶ್ರಾನ್ತಃ ಸಘೋಷಂ ಬಹುಶಃ ಕಷಾಯಂ ಜೀರ್ಣೇಽಧಿಕಂ ಸಾಽನಿಲಜಾ ವಮಿಸ್ತು ||೯||

ವಾತಜಚ್ಛರ್ದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಪ್ರಚ್ಛರ್ದಯೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಭ್ಯರ್ದಿತಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಃ ಪೀಡಿತಪಾರ್ಶ್ವಪೃಷ್ಠಃ| ಸಘೋಷಂ ಸಶಬ್ದಮ್| ಏವಮ್ಭೂತಃ ಪುರುಷೋ ಯತ್ರ ರೋಗೇ ಏವಂವಿಧಂ ಛರ್ದಯೇತ್ ಜೀರ್ಣೇ ಚಾಧಿಕಂ ಛರ್ದಯೇತ್ ಸಾ ವಮಿರನಿಲಜಾ ಜ್ಞೇಯೇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಚಿದಮುಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ದರ್ಶಿತಃ||೯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ಯೋಽಮ್ಲಂ ಭೃಶಂ ವಾ ಕಟುತಿಕ್ತವಕ್ತ್ರಃ ಪೀತಂ ಸರಕ್ತಂ ಹರಿತಂ ವಮೇದ್ವಾ | ಸದಾಹಚೋಷಜ್ವರವಕ್ತ್ರಶೋಷೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾನ್ವಿತಃ ಪಿತ್ತನಿಮಿತ್ತಜಾ ಸಾ ||೧೦||

ಪಿತ್ತಜಚ್ಛರ್ದಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಯೋಽಮ್ಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಭೃಶಮಮ್ಲಂ ಕಟುಕಂ ವಾ ಯೋ ವಮೇತ್| ಸದಾಹಶಬ್ದಶ್ಚೋಷಜ್ವರಾಭ್ಯಾಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ; ಚೋಷ ಆಚೂಷ್ಯತ ಇವ ವೇದನಾ||೧೦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

ಯೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಮಧುರಂ ಪ್ರಭೂತಂ ಶುಕ್ಲಂ ಹಿಮಂ ಸಾನ್ದ್ರಕಫಾನುವಿದ್ಧಮ್ | ಅಭಕ್ತರುಗ್ಗೌರವಸಾದಯುಕ್ತೋ ವಮೇದ್ವಮೀ ಸಾ ಕಫಕೋಪಜಾ ಸ್ಯಾತ್ ||೧೧||

ಕಫಜವಮಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಯೋ ಹೃಷ್ಟರೋಮೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಷ್ಟರೋಮಾ ಉದ್ಧರ್ಷಿತರೋಮಾಞ್ಚಃ| ಪ್ರಭೂತಂ ಬಹು| ಸಾನ್ದ್ರಂ ಘನಂ| ಕಫಾನುವಿದ್ಧಂ ಕಫಮಿಶ್ರಮ್| ಅಭಕ್ತರುಕ್ ಅನ್ನಾರುಚಿಃ| ಸಾದಃ ಅಙ್ಗಗ್ಲಾನಿಃ||೧೧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 12

ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ಭವನ್ತಿ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ಸರ್ವದೋಷಪ್ರಭವಾ ಮತಾ ತು |೧೨|

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕವಮಿಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಾಣಿ ರೂಪಾಣಿ ವಾತಜಾದಿಸಮಸ್ತಚ್ಛರ್ದಿರೂಪಾಣಿ| ಯದ್ಯಪಿ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಸನ್ನಿಪಾತಾಖ್ಯಚ್ಛರ್ದಿಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ , ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಾ ದ್ವಿತೀಯಾ ಸೂಚಿತಾ, ಅತಶ್ಚ ನೋಕ್ತಾ|೧೨|-

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ಬೀಭತ್ಸಜಾ ದೌಹೃದಜಾಽಽಮಜಾ ಚ ಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೋಪಾತ್ ಕೃಮಿಜಾ ಚ ಯಾ ಹಿ | ಸಾ ಪಞ್ಚಮೀ ತಾಂ ಚ ವಿಭಾವಯೇತ್ತು ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯೇಣೈವ ಯಥೋಕ್ತಮಾದೌ ||೧೨||

ಇದಾನೀಂ ಕಾರಣಭೇದಾದನೇಕಪ್ರಕಾರಾಮಪಿ ಪಞ್ಚಮೀಮೇಕಾಮೇವ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಬೀಭತ್ಸಜೇತ್ಯಾದಿ| ಬೀಭತ್ಸಜಾ ದ್ವಿಷ್ಟಾಶುಚಿಪೂತ್ಯಮೇಧ್ಯಾದಿಕಾದ್ಘೃಣಾಕರಾಜ್ಜಾತಾ| ದೌಹೃದಜಾ ದೌಹೃದವಿಮಾನನಾಜ್ಜಾತಾ, ಅನ್ಯೇ ದೌಹೃದಜಾಂ ಗರ್ಭನಿಮಿತ್ತಾಮಾಹುಃ| ಆಮಜಾ ವಿಸೂಚ್ಯಾದಿಜಾತಾ| ಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೋಪಾತ್ ಅಕಸ್ಮಾತ್ ಸಾತ್ಮ್ಯತ್ಯಾಗಾತ್| ಕೃಮಿಭಿಃ ಕೃತಾ ಕೃಮಿಜಾ| ಬೀಭತ್ಸಜಾದಿ ಯಾವತ್ಸಾ ಪಞ್ಚಮೀ, ತಾಂ ಚ ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯೇಣೈವ ವಿಭಾವಯೇತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ಯಾ ಕೃಮಿಜಾ ಸಾ ಪಞ್ಚಮೀ, ತಾಂ ಚ ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯೇಣೈವ ವಿಭಾವಯೇದಿತಿ||೧೨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ಶೂಲಹೃಲ್ಲಾಸಬಹುಲಾ ಕೃಮಿಜಾ ಚ ವಿಶೇಷತಃ | ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗತುಲ್ಯೇನ ಲಕ್ಷಣೇನ ಚ ಲಕ್ಷಿತಾ ||೧೩||

ಇದಾನೀಂ ಕೃಮಿಜಾಯಾ ವಿಶಿಷ್ಟಲಿಙ್ಗಮಾಹ- ಶೂಲಹೃಲ್ಲಾಸಬಹುಲೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಥೂತ್ಕರಣಮ್||೧೩||

Adhikarana 13 (14) · Śloka 14

ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೋಪದ್ರವೈರ್ಯುಕ್ತಾಂ ಸಾಸೃಕ್ಪೂಯಾಂ ಸಚನ್ದ್ರಿಕಾಮ್ | ಛರ್ದಿ ಪ್ರಸಕ್ತಾಂ ಕುಶಲೋ ನಾರಭೇತ ಚಿಕಿತ್ಸಿತುಮ್ ||೧೪||

ಇದಾನೀಂ ಸರ್ವಾಸಾಮೇವ ಚ ವಮೀನಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ- ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ನಾರಭೇತೇತಿ ಪದಂ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯೋಜನೀಯಮ್| ತೇನ ಕ್ಷೀಣಸ್ಯ ಛರ್ದಿಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತುಂ ನಾರಭೇತ, ತಥಾ ಉಪದ್ರವೈರ್ಯುಕ್ತಾಂ ನಾರಭೇತ, ತಥಾ ಸಾಸೃಕ್ಪೂಯಾಂ ನಾರಭೇತೇತ್ಯಾದಿ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಮ್| ಪ್ರಸಕ್ತಾಂ ನಿರನ್ತರಪ್ರವೃತ್ತಾಮ್||೧೪||

Adhikarana 14 (15) · Śloka 15

ಆಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಭವಾ ಹಿ ಸರ್ವಾಸ್ತಸ್ಮಾದ್ಧಿತಂ ಲಙ್ಘನಮೇವ ತಾಸು ||೧೫||

ಇದಾನೀಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸರ್ವಾಸಾಮಪಿ ವಮೀನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಆಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಭವಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆಮಾಶಯೋತ್ಕ್ಲೇಶಭವಾ ಇತಿ ಆಮಾಶಯಮುತ್ಕ್ಲಿಶ್ಯ ದೋಷೈರ್ಜನ್ಯನ್ತ ಇತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ| ಹಿತಂ ಲಙ್ಘನಂ ‘ಬಲಿನ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ತಾಸು ಛರ್ದಿಷು||೧೫||

Adhikarana 15 (16) · Śloka 16

ವಮೀಷು ಬಹುದೋಷಾಸು ಛರ್ದನಂ ಹಿತಮುಚ್ಯತೇ | ವಿರೇಚನಂ ವಾ ಕುರ್ವೀತ ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ ಭಿಷಕ್ ||೧೬||

ವಮೀಷು ಬಹುದೋಷಾಸ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬಹುದೋಷಸ್ವಿತಿ ಪ್ರಬಲಕಫಾಸು, ಅನ್ಯಥಾ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕ್ಯಾಮೇವ ವಮನಂ ಪ್ರಾಪ್ನುಯಾತ್; ತತಶ್ಚ ಬಹುವಚನಂ ಘಟತೇ| ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಮಿತಿ ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ ದೋಷಾಧಿಕ್ಯಮವೇಕ್ಷ್ಯ||೧೬||

Adhikarana 16 (17) · Śloka 17

ಸಂಸರ್ಗಶ್ಚಾನುಪೂರ್ವೇಣ ಯಥಾಸ್ವಂ ಭೇಷಜಾಯುತಃ |೧೭|

ಶೋಧನಾನನ್ತರಂ ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸಂಸರ್ಗಶ್ಚಾನುಪೂರ್ವೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಸರ್ಗೋಽನ್ನಸಂಸರ್ಗಃ ಪೇಯಾದಿಃ, ತರ್ಪಣಾದಿಕಮನ್ಯೇ, ಅನುಪೂರ್ವೇಣ ‘ಪೇಯಾಂ ವಿಲೇಪೀಮಕೃತಂ ಕೃತಂ ಚ ಯೂಷಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಕ್ರಮೇಣ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಭೇಷಜಾಯುತ ಇತಿ ವಾತಾದೇರ್ಯದಾತ್ಮೀಯಂ ಪ್ರತ್ಯನೀಕಮೌಷಧಂ ತೇನ ಆಯುತಃ ಈಷದ್ಯುತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|೧೭|-

Adhikarana 17 (17) · Śloka 17

ಲಘೂನಿ ಪರಿಶುಷ್ಕಾಣಿ ಸಾತ್ಮ್ಯಾನ್ಯನ್ನಾನಿ ಚಾಚರೇತ್ ||೧೭||

ಅನ್ನಸಂಸರ್ಜನಾನನ್ತರಂ ಕಿಂ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಲಘೂನೀತ್ಯಾದಿ| ಲಘೂನಿ ಮಾತ್ರಾಸ್ವಭಾವಾಭ್ಯಾಂ ಲಘೂನಿ| ಪರಿಶುಷ್ಕಾಣಿ ಶಷ್ಕುಲ್ಯಾದೀನಿ| ಸಾತ್ಮ್ಯಾನಿ ಋತುವ್ಯಾಧಿವಿಪರೀತಾನಿ| ಕೇಚಿಲ್ಲಘೂನೀತ್ಯಾದಿಕಂ ವಮನಾರ್ಹಸಂಶಮನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ, ವಮನಾವಶಿಷ್ಟದೋಷಶೇಷಸ್ಯ ಶಮನಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್||೧೭||

Adhikarana 18 (18) · Śloka 18

ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಕಷಾಯಾಣಿ ಜ್ವರಘ್ನಾನಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ |೧೮|

ಇದಾನೀಂ ವಮೀಷು ಸಾಮಾನ್ಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮತಿದೇಶೇನಾಹ- ಯಥಾಸ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ಯಥಾತ್ಮೀಯಮ್| ಏತೇನ ವಾತಾದಿಜ್ವರಹರಾಣಿ ಕಷಾಯಾಣಿ ವಾತಾದಿಜಾಸು ಛರ್ದಿಷು ಯೋಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|೧೮|-

Adhikarana 19 (18-20) · Śloka 20

ಹನ್ಯಾತ್ ಕ್ಷೀರಘೃತಂ ಪೀತಂ ಛರ್ದಿಂ ಪವನಸಮ್ಭವಾಮ್ ||೧೮|| ಸಸೈನ್ಧವಂ ಪಿಬೇತ್ ಸರ್ಪಿರ್ವಾತಚ್ಛರ್ದಿನಿವಾರಣಮ್ | ಮುದ್ಗಾಮಲಕಯೂಷೋ ವಾ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಃ ಸಸೈನ್ಧವಃ | ಯವಾಗೂಂ ಮಧುಮಿಶ್ರಾಂ ವಾ ಪಞ್ಚಮೂಲೀಕೃತಾಂ ಪಿಬೇತ್ ||೧೯|| ಪಿಬೇದ್ವಾ ವ್ಯಕ್ತಸಿನ್ಧೂತ್ಥಂ ಫಲಾಮ್ಲಂ ವೈಷ್ಕಿರಂ ರಸಮ್ | ಸುಖೋಷ್ಣಲವಣಂ ಚಾತ್ರ ಹಿತಂ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಮ್ ||೨೦||

ಇದಾನೀಂ ವಾತಜವಮೀಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಹನ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀರಘೃತಮಿತಿ ಕ್ಷೀರಮಥನೋದ್ಭೂತಂ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಯುಕ್ತಂ ವಾ ಘೃತಂ ಕ್ಷೀರಘೃತಂ; ಕ್ಷೀರೋದಕಮಿತಿ ವಾ ಪಾಠಃ| ಸಲವಣಂ ಸರ್ಪಿರಾಹ- ಸಸೈನ್ಧವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಿರಪಕ್ವಮೇವ| ಉಕ್ತಂ ಚ ವಾಗ್ಭಟೇನ- “ಹನ್ತಿ ಮಾರುತಜಾಂ ಛರ್ದಿಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪೀತಂ ಸಸೈನ್ಧವಮ್” (ವಾ. ಚಿ. ೬) ಇತಿ| ಪಞ್ಚಮೂಲೀಕೃತಾಂ ಶಾಲಪರ್ಣ್ಯಾದಿಕೇನ ಬಿಲ್ವಾದಿಕೇನ ವಾ ಕೃತಾಮ್| ಯೂಷಮಾಹ- ಮುದ್ಗಾಮಲಕಯೂಷೋ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಿರಿಹ ಯೂಷಸನ್ತಲನಾರ್ಥಮ್| ಸಸೈನ್ಧವಃ ಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಃ| ಯವಾಗೂಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಮೂಲೀ ಮಹತೀತಿ ಚನ್ದ್ರಿಕಾಕಾರಃ; ಸ್ವಲ್ಪೇತಿ ಚಕ್ರಪಾಣಿಃ| ರಸಮಾಹ- ಪಿಬೇದ್ವಾ ವ್ಯಕ್ತಸಿನ್ಧೂತ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ? ವ್ಯಕ್ತಸಿನ್ಧೂತ್ಥಂ ಪ್ರಕಟಲವಣಮ್| ವೈಷ್ಕಿರಂ ಲಾವಾದಿಮಾಂಸರಸಮ್| ತಥಾ ಫಲಾಮ್ಲಂ ಫಲೇನ ದಾಡಿಮಮಾತುಲುಙ್ಗಾದಿನಾಽಮ್ಲಮಮ್ಲತಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್| ವಿರೇಚನಮಾಹ- ಸುಖೋಷ್ಣಲವಣಂ ಚಾತ್ರೇತಿ| ಅತ್ರ ವಾತಚ್ಛರ್ದ್ಯಾಂ, ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಂ ಸ್ನೇಹೇನ ಏರಣ್ಡತೈಲಾದಿನಾ ವಿರೇಚನಂ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಮ್| ಸುಖೋಷ್ಣಲವಣಂ ಸುಖಂ ಸುಖಕರಮುಷ್ಣಂ ಲವಣಂ ಯಸ್ಮಿನ್ ತತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ವಾಗ್ಭಟೇನ,- “ಕೋಷ್ಣಂ ಸಲವಣಂ ಚಾತ್ರ ಹಿತಂ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನಮ್” (ವಾ. ಚಿ. ೬)- ಇತಿ| ಅಥವಾ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಲವಣಂ ಚಾತ್ರ’ ಇತಿ ಪಾಠಃ||೧೮-೨೦||

Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22

ಪಿತ್ತೋಪಶಮನೀಯಾನಿ ಪಾಕ್ಯಾನಿ ಶಿಶಿರಾಣಿ ಚ | ಕಷಾಯಾಣ್ಯುಪಯುಕ್ತಾನಿ ಘ್ನನ್ತಿ ಪಿತ್ತಕೃತಾಂ ವಮೀಮ್ ||೨೧|| ಶೋಧನಂ ಮಧುರೈಶ್ಚಾತ್ರ ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಸಮಾಯುತೈಃ | ಬಲವತ್ಯಾಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲ್ವಕಮೇವ ಚ ||೨೨||

ಇದಾನೀಂ ಪಿತ್ತಜವಮೀಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪಿತ್ತೋಪಶಮನೀಯಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತೋಪಶಮನೀಯಾನಿ ಪಿತ್ತಜ್ವರಶಮನಾನಿ, ‘ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಕಷಾಯಾಣಿ ಜ್ವರಘ್ನಾನಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್’ ಇತ್ಯುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಪಾಕ್ಯಾನಿ ಶೃತಾನಿ| ಶಿಶಿರಾಣಿ ಶೀತಕಷಾಯಾಣಿ| ಶೋಧನಂ ವಮನಂ ವಿರೇಚನಂ ವಾ; ಕೇಚಿಚ್ಛೋಧನಶಬ್ದೇನ ವಿರೇಚನಮೇವ ಕಥಯನ್ತಿ, ಪಿತ್ತಜಾಯಾಂ ತಸ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಾತ್| ಅತ್ರ ಪಿತ್ತಚ್ಛರ್ದ್ಯಾಮ್| ಮಧುರೈಃ ಶೋಧನದ್ರವ್ಯೈರ್ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸಸಮಾಯುತೈಃ ಶೋಧನಂ ವಿರೇಕವಮನರೂಪಂ ಪ್ರಶಂಸನ್ತಿ| ಬಲವತ್ಯಾಂ ತೈಲ್ವಕಂ ಸರ್ಪಿಃ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುಕ್ತಂ, ರೋಧ್ರಸಂಸ್ಕೃತಂ ವಾ||೨೧-೨೨||

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ಆರಗ್ವಧಾದಿನಿರ್ಯೂಹಂ ದಶಾಙ್ಗಯೋಗಮೇವ ವಾ | ಪಾಯಯೇತಾಥ ಸಕ್ಷೌದ್ರಂ ಕಫಜಾಯಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಕಃ ||೨೩||

ಕಫಚ್ಛರ್ದಿಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಆರಗ್ವಧಾದಿನಿರ್ಯೂಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ಯೂಹಂ ಕಷಾಯಮ್| ದಶಾಙ್ಗಯೋಗಮಿತಿ “ನಾಗರಂ ಧಾನ್ಯಕಂ ಭಾರ್ಗೀಮಭಯಾಂ ಸುರದಾರು ಚ| ವಚಾಂ ಪರ್ಪಟಕಂ ಮುಸ್ತಂ ಭೂತೀಕಮಥ ಕಟ್ಫಲಮ್|| ವಿನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಪಿಬೇತ್” ಇತಿ ಕೇಚಿದ್ದಶಾಙ್ಗಶಬ್ದಮೂಲಮಾಹುಃ; ತಂ ಚ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡೋ ನೇಚ್ಛತಿ, ಛರ್ದಿಹರತ್ವೇನಾನಭ್ಯುಪಗಮಾತ್| ಕಾರ್ತಿಕಸ್ತು ದಶಾಙ್ಗಶಬ್ದೇನ ‘ಕಟುಕಾ ಚಿತ್ರಕಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಕಫಜ್ವರೋಕ್ತಮಾಹ| ಯದ್ಯಪಿ ‘ಕಟುಕಾ ಚಿತ್ರಕಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ‘ಯಥಾಸ್ವಂ ಚ ಕಷಾಯಾಣಿ ಜ್ವರಘ್ನಾನಿ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್’ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಪ್ರಾಪ್ತಂ, ತಥಾಽಪಿ ಪುನಸ್ತದುಪಾದಾನಂ ಮರಿಚರಹಿತಸ್ಯೋಪಯೋಗಾರ್ಥಮ್| ಅನ್ಯೇ ದಶಾಙ್ಗಶಬ್ದೇನಾತಿಸಾರೋಕ್ತಂ ಶಾಲಿಪರ್ಣ್ಯಾದಿಕಮಾಹುಃ; ತಮಪಿ ದಶಮೂಲಂ ನಿರಾಮಹೇತುನೈವ ನೇಚ್ಛತಿ ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಃ||೨೩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ಕೃತಂ ಗುಡೂಚ್ಯಾ ವಿಧಿವತ್ ಕಷಾಯಂ ಹಿಮಸಞ್ಜ್ಞಿತಮ್ | ತಿಸೃಷ್ವಪಿ ಭವೇತ್ ಪಥ್ಯಂ ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಸಮನ್ವಿತಮ್ ||೨೪||

ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಕೃತಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಧಿವತ್ ಯಥೋಕ್ತಶೀತಕಷಾಯವಿಧಿನಾ| ಹಿಮಸಞ್ಜ್ಞಿತಂ ಶೀತಕಷಾಯಾಖ್ಯಮ್| ತಿಸೃಷು ವಾತಪಿತ್ತಕಫಜಾಸು, ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಸನ್ನಿಪಾತಜಾಸ್ವಪಿ| ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೀ ಛರ್ದಿರ್ಬಾಹುಲ್ಯೇನಾಸಾಧ್ಯಾ, ಅತಸ್ತಸ್ಯಾಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ನೋಕ್ತಮ್| ಶೀತಕಷಾಯವಿಧಾನಂ ಚ ಭೇಷಜಪಲಂ ಕ್ಷುಣ್ಣಮುಷ್ಣಾಮ್ಬುಚತುಷ್ಪಲಾಪ್ಲುತಂ ನಿಶಿ ಸಂಸ್ಥಿತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮಿತಿ| ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಯಥಾ- “ದ್ರವ್ಯಾದಾಪೋತ್ಥಿತಾತ್ತೋಯೇ ಪ್ರತಪ್ತೇ ನಿಶಿ ಸಂಸ್ಥಿತಾತ್| ಕಷಾಯೋ ಯೋಽಭಿನಿರ್ಯಾತಿ ಸ ಶೀತಃ ಸಮುದಾಹೃತಃ|| ಷಡ್ಭಿಃ ಪಲೈಶ್ಚತುರ್ಭಿರ್ವಾ ಸಲಿಲಾಚ್ಛೀತಫಾಣ್ಟಯೋಃ| ಆಪ್ಲುತಂ ಭೇಷಜಪಲಂ ರಸಾಖ್ಯಸ್ಯ ಪಲದ್ವಯಮ್”- ಇತಿ| ಪ್ರಚಾರಸ್ತು ಭಿಷಜಾಂ ಭೇಷಜಪಲ ಏವ ಜಲಪಲದ್ವಯೇನೇತಿ| ನನು, ಗುಡೂಚೀ ಶಾಕವರ್ಗೇ ಕಫಪಿತ್ತಮಾತ್ರಶಮನೀ ಪಠಿತಾ, ತತ್ಕಥಮಸ್ಯಾಃ ಶೀತಕಷಾಯೋ ವಾತಾದಿತ್ರಯಜಾಸು ಶಸ್ತತ್ವೇನೋಪದಿಶ್ಯತೇ? ಉಚ್ಯತೇ- ಮಧುಯೋಗಮಹಿಮ್ನಾ ದೋಷತ್ರಯೇಽಪಿ ಹಿತತ್ವಮಸ್ಯಾಃ| ಕಿಂವಾ ಶಾಕವರ್ಗೇ ಪತ್ರಮಸ್ಯಾಃ ಕಫಪಿತ್ತಹರಮುಕ್ತಂ, ಲತಾ ತು ವಾತಂ ಶಮಯತಿ; ತದುಕ್ತಂ ಚರಕೇ- “ಅಮೃತಾ ಸಙ್ಗ್ರಾಹಕದೀಪನೀಯವಾತಹರಶ್ಲೇಷ್ಮಶೋಣಿತವಿಬನ್ಧಪ್ರಶಮನಾನಾಂ”- ಇತಿ||೨೪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 26

ಬೀಭತ್ಸಜಾಂ ಹೃದ್ಯತಮೈರ್ದೌಹೃದೀಂ ಕಾಙ್ಕ್ಷಿತೈಃ ಫಲೈಃ | ಲಙ್ಘನೈರ್ವಮನೈಶ್ಚಾಮಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯೈಃ ಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೋಪಜಾಮ್ ||೨೫|| ಕೃಮಿಹೃದ್ರೋಗವಚ್ಚಾಪಿ ಕೃಮಿಜಾಂ ಸಾಧಯೇದ್ವಮೀಮ್ |೨೬|

ಬೀಭಾತ್ಸಜಾದಿಷ್ವೌಷಧಮಾಹ- ಬೀಭತ್ಸಜಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೌಹೃದೀಂ ದೌಹೃದವಿಮಾನನಜಾತಾಂ ವಮಿಂ; ಅನ್ಯೇ ಗರ್ಭಜಾಮಾಹುಃ| ಆಮಾಮ್ ಆಮಜಾಮ್| ವಮನಂ ತಾವತ್ ಸರ್ವಾಸ್ವೇವೋಪದಿಷ್ಟಮ್, ಆಮಜಾಯಾಂ ಪುನರ್ವಮನಕಥನಂ ಬಲಂ ವಿನಾಽಪ್ಯತ್ರ ವಮನಂ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಹ್ಯಾಮಾದ್ವ್ಯಾಪತ್ತಿಃ| ಸಾತ್ಮ್ಯಪ್ರಕೋಪಜಾಂ ಸಾತ್ಮ್ಯಪರಿತ್ಯಾಗಜಾಮ್||೨೫||-

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

ವಿತರೇಚ್ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ಶಸ್ತಂ ವಿಧಿಮನನ್ತರಮ್ ||೨೬||

ಯಥಾದೋಷಮತಿದೇಶೇನ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಿತರೇಚ್ಚ ಯಥಾದೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾದೋಷಮಿತಿ ದೋಷಾನತಿಕ್ರಮೇಣ; ಯಥಾದೋಷಪ್ರಕೃತ್ಯಾಪಾದನಾಯ ಸ್ವಂ ಸ್ವಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ಕಾರ್ಯಂ, ತದನನ್ತರಂ ದೋಷಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ; ಅತ ಏವೌಷಧಮತ್ರ ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಅನ್ಯೇ ತು ಸರ್ವಾಸ್ವೇವ ಛರ್ದಿಷು ಪುನರಾವೃತ್ತಿನಿವಾರಣಾರ್ಥಮೇತತ್ ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ‘ಶಸ್ತಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ವ್ಯಸ್ತಂ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ಪಠನ್ತಿ||೨೬||

Adhikarana 25 (27-35) · Śloka 35

ದಧಿತ್ಥರಸಸಂಸಕ್ತಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ ಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಾಮ್ | ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ನರೋ ಲೀಢ್ವಾ ಛರ್ದಿಭ್ಯಃ ಪ್ರವಿ(ತಿ)ಮುಚ್ಯತೇ ||೨೭|| ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾ ಮಧುರಸಾ ಪೀತಾ ವಾ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ | ತರ್ಪಣಂ ವಾ ಮಧುಯುತಂ ತಿಸೃಣಾಮಪಿ ಭೇಷಜಮ್ ||೨೮|| ಸ್ವಯಙ್ಗುಪ್ತಾಂ ಸಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಾಂ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುಮಧುದ್ರವಾಮ್ | ಪಿಬೇದ್ಯವಾಗೂಮಥವಾ ಸಿದ್ಧಾಂ ಪತ್ರೈಃ ಕರಞ್ಜಜೈಃ ||೨೯|| ಯುಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಾಃ ಪಿಷ್ಟಾಃ ಕುಸ್ತುಮ್ಬುರ್ಯೋಽಥವಾ ಹಿತಾಃ | ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುಯುತಂ ಖಾದೇತ್ ಕಪಿತ್ಥಂ ತ್ರ್ಯೂಷಣೇನ ವಾ ||೩೦|| ಸಿತಾಚನ್ದನಮಧ್ವಾಕ್ತಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ವಾ ಮಕ್ಷಿಕಾಶಕೃತ್ | ಪಿಬೇತ್ ಪಯೋಽಗ್ನಿತಪ್ತಂ ಚ ನಿರ್ವಾಪ್ಯ ಗೃಹಗೋಧಿಕಾಮ್ ||೩೧|| ಸರ್ಪಿಃಕ್ಷೌದ್ರಯುತಾನ್ ವಾಽಪಿ ಲಾಜಶಕ್ತೂನ್ ಪಿಬೇತ್ತಥಾ | ಸರ್ಪಿಃಕ್ಷೌದ್ರಸಿತೋಪೇತಾಂ ಮಾಗಧೀಂ ವಾ ಲಿಹೇತ್ತಥಾ ||೩೨|| ಧಾತ್ರೀರಸೇ ಚನ್ದನಂ ವಾ ಘೃಷ್ಟಂ ಮುದ್ಗದಲಾಮ್ಬುನಾ | ಕೋಲಾಮಲಕಮಜ್ಜಾನಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ವಾ ತ್ರಿಸುಗನ್ಧಿಕಮ್ ||೩೩|| ಸಕ್ಷೌದ್ರಾಂ ಶಾಲಿಲಾಜಾನಾಂ ಯವಾಗೂಂ ವಾ ಪಿಬೇನ್ನರಃ | ಘ್ರೇಯಾಣ್ಯುಪಹರೇಚ್ಚಾಪಿ ಮನೋಘ್ರಾಣಸುಖಾನಿ ಚ ||೩೪|| ಜಾಙ್ಗಲಾನಿ ಚ ಮಾಂಸಾನಿ ಶುಭಾನಿ ಪಾನಕಾನಿ ಚ | ಭೋಜನಾನಿ ವಿಚಿತ್ರಾಣಿ ಕುರ್ಯಾತ್ಸರ್ವಾಸ್ವತನ್ದ್ರಿತಃ ||೩೫||

ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಛರ್ದಿಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ದಧಿತ್ಥರಸಸಂಯುಕ್ತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ದಧಿತ್ಥಃ ಕಪಿತ್ಥಃ, ಮಾಕ್ಷಿಕಾನ್ವಿತಾಂ ಮಧುಯುಕ್ತಾಂ; ದಧಿತ್ಥರಸಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮಧುಕಯುಕ್ತಂ ಪೀತ್ವಾ ಛರ್ದಿಂ ಜಯತೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಸಮಾಕ್ಷಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರಸಾ ಮೂರ್ವಾ| ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುನಾ ತಣ್ಡುಲಧಾವನೋದಕೇನ| ತರ್ಪಣಂ ಲಾಜಸಕ್ತುಕೃತಂ, ಲಾಜಾನಾಂ ಛರ್ದಿಹರತ್ವಾತ್| ತಿಸೃಣಾಮಿತಿ ತಿಸೃಣಾಂ ವಾತಾದಿಜಾನಾಂ, ಛರ್ದೀನಾಂ, ಏತೇನ ತ್ರಿದೋಷಜಚ್ಛರ್ದಿಹರತ್ವಮಸ್ಯೋಕ್ತಂ ಭವತಿ; ಯತೋ ಯತ್ ವಾತಾದಿಜಾಸು ಪೃಥಕ್ ತಿಸೃಷು ಭೇಷಜಂ ತದೇವ ಮಿಲಿತವಾತಾದಿತ್ರಯಜಾಯಾ ಅಪಿ ಪ್ರಕೃತಿಸಮವೇತಾಯಾ ಹಿತಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್,- “ಯೈಷಾ ಪೃಥಕ್ತ್ವೇನ ಮಯಾ ಕ್ರಿಯೋಕ್ತಾ ತಾಂ ಸನ್ನಿಪಾತೇಷು ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಬುದ್ಧ್ಯಾ| ರೋಗೇಷು ದೋಷಾಗ್ನಿಬಲಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಕುರ್ಯಾದ್ಭಿಷಕ್ ಶಾಸ್ತ್ರವಿಧೌ ವಿಚಕ್ಷಣಃ”- ಇತಿ| ಸ್ವಯಙ್ಗುಪ್ತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ವಯಙ್ಗುಪ್ತಾ ಕಪಿಕಚ್ಛೂಃ| ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುಮಧುದ್ರವಾಮಿತಿ ತಾಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುಮಧೂನಿ ದ್ರವೇ ಯಸ್ಯಾಂ ಸಾ ತಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಮಧು ಕರ್ಷಪ್ರಮಾಣಂ, ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬು ಚತುರ್ಗುಣಮ್| ಅಥವಾ ಕರಞ್ಜಜೈಃ ಪತ್ರೈಃ ಸಹ ಸಿದ್ಧಾಂ ಯವಾಗೂಂ ಪಿಬೇತ್, ಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠಾಯಾಮಿತ್ಯುಪಸ್ಕಾರಃ| ಯುಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯುಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಾ ಉಚಿತಪ್ರಮಾಣಾಮ್ಲಲವಣಯುಕ್ತಾಃ| ಪಿಷ್ಟಾ ದೃಷದಿ ಪಿಷ್ಟಾಃ| ಕುಸ್ತುಮ್ಬುರ್ಯೋ ಧಾನ್ಯಕಾಃ| ಕೇಚಿದ್ಯುಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಾ ಇತಿ ಪದಂ ಯವಾಗ್ವಾಽಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ನನ್ತಿ| ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ತ್ರಿಕಟುಕಂ; ಯೋಗದ್ವಯಮೇತತ್; ಅಥವಾ ಕಪಿತ್ಥಂ ತಣ್ಡುಲಾಮ್ಬುಯುತಂ ಖಾದೇತ್; ತ್ರ್ಯೂಷಣೇನ ವಾ ಯುತಂ ಖಾದೇತ್| ಸಿತಾ ಶರ್ಕರಾ| ಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಮ್| ಸಿತಾದಿಯುಕ್ತಂ ಮಕ್ಷಿಕಾಪುರೀಷಂ ವಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಪಿಬೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಗ್ನಿತಪ್ತಾಂ ಗೃಹಗೋಧಿಕಾಂ ಪಯಸಿ ನಿರ್ವಾಪ್ಯ ತತ್ ಪಯಃ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಯೋ ಜಲಮ್| ಅತ್ರ ಗೃಹಗೋಧಿ(ಪಿ)ಕಾಶಬ್ದೇನ ವರಮಠೀಕೃತಂ ಮೃನ್ಮಯಂ ಗೃಹಮುಚ್ಯತೇ ಉಪಚಾರಾತ್| ಅಥವಾ ಸರ್ಪಿಃಕ್ಷೌದ್ರಯುತಾನ್ ಲಾಜಶಕ್ತೂನ್ ಪಿಬೇತ್| ಧಾತ್ರೀರಸೇ ಚನ್ದನಂ ವಾ ಘೃಷ್ಟಂ ಮುದ್ಗದಲಾಮ್ಬುನಾ ಪಿಬೇತ್| ಕೋಲಾದಿಮಜ್ಜಾನಂ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ತ್ರಿಸುಗನ್ಧಿಕಂ ತ್ರಿಜಾತಕಂ ವಾ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಅಥವಾ ಶಾಲಿಲಾಜಾನಾಂ ಯವಾಗೂಂ ಪಿಬೇತ್| ಘ್ರೇಯಾಣ್ಯುಪಾಹರೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಮನೋಜ್ಞಾನಿ ಸುಖಾನಿ ಚೇತಿ ಚೇತೋನಾಸಿಕಾಹ್ಲಾದಜನಕಾನಿ ಘ್ರೇಯಾಣಿ ಸುಗನ್ಧದ್ರವ್ಯಾಣಿ, ತಥಾ ಸುಖಾನಿ ಆಯತ್ಯಾಂ ಸುಖಜನಕಾನಿ| ತಥಾ ಜಾಙ್ಗಲಾನಿ ಮಾಂಸಾನಿ ಶೂಲ್ಯಾನಿ ಶೂಲಪ್ರೋತಾನಿ ಪಕ್ವಾನಿ ತಥಾ ಶುಭಾನಿ ಪಾನಕಾನಿ ಚ ಸುಖಜನಕಾನಿ ಉಪಾಹರೇತ್| ಭೋಜನಾನಿ ವಿಚಿತ್ರಾಣಿ ನಾನಾಪ್ರಕಾರಾಣಿ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಅನಲಸಃ||೨೭-೩೫||

Adhikarana puShpikA · Śloka 49

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಛರ್ದಿಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ಏಕಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ಏಕೋನಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೯||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಛರ್ದಿಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮೈಕೋನಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೯||