Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതശ്ഛര്ദിപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातश्छर्दिप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
തൃഷ്ണാപ്രതിഷേധാനന്തരം തൃഷ്ണോപചാരതുല്യത്വാത്തൃഷ്ണാപ്രതിഷേധേ ഛര്ദേരുപാദാനാച്ച ഛര്ദിപ്രതിഷേധാരമ്ഭോ യുക്ത ഇത്യത ആഹ- അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
അതിദ്രവൈരതിസ്നിഗ്ധൈരഹൃദ്യൈര്ലവണൈരതി | അകാലേ ചാതിമാത്രൈശ്ച തഥാऽസാത്മ്യൈശ്ച ഭോജനൈഃ ||൩|| ശ്രമാത് ക്ഷയാത്തഥോദ്വേഗാദജീര്ണാത് കൃമിദോഷതഃ | നാര്യാശ്ചാപന്നസത്ത്വായാസ്തഥാऽതിദ്രുതമശ്നതഃ ||൪|| അത്യന്താമപരീതസ്യ ഛര്ദേര്വൈ സമ്ഭവോ ധ്രുവമ് | (ബീഭത്സൈര്ഹേതുഭിശ്ചാന്യൈര്ദ്രുതമുത്ക്ലേശിതോ ബലാത് ) ||൫||
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति | अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||३|| श्रमात् क्षयात्तथोद्वेगादजीर्णात् कृमिदोषतः | नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||४|| अत्यन्तामपरीतस्य छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् | (बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् ) ||५||
🔊 Audio coming soon
ഛര്ദേര്ഹേതുമാഹ- അതിദ്രവൈരിത്യാദി| ഏവമ്ഭൂതസ്യ പുരുഷസ്യ അതിദ്രവാദിഭിഃ കാരണൈശ്ഛര്ദേഃ സമ്ഭവ ഉത്പത്തിര്ഭവേദിതി സമ്ബന്ധഃ| അഹൃദ്യൈഃ അപ്രിയൈഃ| ഉദ്വേഗ ഉദ്വേജനമ്| ആപന്നസത്ത്വായാ ഗര്ഭിണ്യാഃ| അതിദ്രുതമ് അതിശീഘ്രമ്| അശ്നതോ ഭോജനം കുര്വതഃ| അത്യന്താമപരീതസ്യ അത്യര്ഥമാമവേഷ്ടിതസ്യ| കേചിത് ‘അത്യന്താമപരീതസ്യ’ ഇത്യത്ര ‘ബീഭത്സൈര്ഹേതുഭിശ്ചാന്യൈഃ’ ഇതി പഠന്തി; പൂയാമേധ്യാദിദര്ശനഗന്ധാസ്വാദൈര്ഘൃണാകരൈരിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൩-൫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ഛാദയന്നാനനം വേഗൈരര്ദയന്നങ്ഗഭഞ്ജനൈഃ | നിരുച്യതേ ഛര്ദിരിതി ദോഷോ വക്ത്രാദ്വിനിശ്ചരന് ||൬||
छादयन्नाननं वेगैरर्दयन्नङ्गभञ्जनैः | निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्राद्विनिश्चरन् ||६||
🔊 Audio coming soon
ഛര്ദിനിരുക്തിമാഹ- ഛാദയന്നാനനമിത്യാദി| ഛാദയന് പൂരയന്, ആനനം വക്ത്രം, പ്രവൃത്തേരാഭിമുഖ്യേനാവസ്ഥിതത്വം വേഗഃ, അര്ദയന് ദുഃഖയന്, അങ്ഗഭഞ്ജനൈഃ അങ്ഗവ്യഥാഭിഃ, വക്ത്രാദ്വിനിശ്ചരന് വക്ത്രാദ്വിനിര്ഗച്ഛന്; വേഗൈഃ കൃത്വാ മുഖം പൂരയന് അങ്ഗവ്യഥാഭിശ്ച പീഡയന് വക്ത്രാന്നിര്ഗച്ഛന് ദോഷച്ഛര്ദിരിതി നിരുച്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കേചിത് ‘വക്ത്രാദ്വിനിശ്ചരന്’ ഇത്യത്ര ‘വക്ത്രം പ്രധാവിതഃ’ ഇതി പഠിത്വാ മുഖം ഗത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ദോഷാനുദീരയന് വൃദ്ധാനുദാനോ വ്യാനസങ്ഗതഃ | ഊര്ധ്വമാഗച്ഛതി ഭൃശം വിരുദ്ധാഹാരസേവനാത് ||൭||
दोषानुदीरयन् वृद्धानुदानो व्यानसङ्गतः | ऊर्ध्वमागच्छति भृशं विरुद्धाहारसेवनात् ||७||
🔊 Audio coming soon
ഛര്ദിസമ്പ്രാപ്തിമാഹ- ദോഷാനുദീരയന്നിത്യാദി| വ്യാനസങ്ഗതഃ വ്യാനേന സഹ ഏകീഭൂത ഉദാനഃ, വിരുദ്ധാഹാരസേവനാത് വിരുദ്ധാനാമാഹാരാണാം സേവനാത്, വൃദ്ധാന് പ്രകുപിതാന് ദോഷാനുദീരയന് ഭൃശമൂര്ധ്വമാഗച്ഛതീതി സമ്ബന്ധഃ| കേചിത് ‘ഈരയന് ശ്ലേഷ്മപിത്തേ തു ഉദാനോ വ്യാനസങ്ഗതഃ| ഊര്ധ്വമാഗച്ഛതി രസോ വിരുദ്ധാഹാരസേവിനാമ്’ ഇതി പഠന്തി; തം ച കാര്തികകുണ്ഡോ നേച്ഛതി, യതോ ‘ദോഷോ വക്ത്രം പ്രധാവിത’ ഇത്യനേന ഗതാര്ഥം, തഥാ രസസഹിതസ്യ ച ദോഷസ്യോര്ധ്വഗമനം രസദോഷജത്വേന ഛര്ദ്യാഃ പഠിതത്വേന സിദ്ധമ്||൭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
പ്രസേകോ ഹൃദയോത്ക്ലേശോ ഭക്തസ്യാനഭിനന്ദനമ് | പൂര്വരൂപം മതം ഛര്ദ്യാ... |൮|
प्रसेको हृदयोत्क्लेशो भक्तस्यानभिनन्दनम् | पूर्वरूपं मतं छर्द्या... |८|
🔊 Audio coming soon
കേചിത് പൂര്വരൂപം ന പഠന്തി, യുക്തം ച പഠിതും; സമാനതന്ത്രപഠിതത്വാത്|൮|-
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
... യഥാസ്വം ച വിഭാവയേത് ||൮||
... यथास्वं च विभावयेत् ||८||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വരൂപാനന്തരം പ്രവ്യക്തരൂപതാ ഭവതി, തല്ലക്ഷണാന്യാഹ- യഥാസ്വം ച വിഭാവയേദിതി| പൂര്വരൂപം യഥാത്മീയം പ്രവ്യക്തം രൂപാവസ്ഥായാം വിഭാവയേത് വിശേഷേണ പ്രസേകസ്യ കഷായാമ്ലമധുരരസത്വേന ഭാവയേത് ജാനീയാദിത്യര്ഥഃ||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
പ്രച്ഛര്ദയേത് ഫേനിലമല്പമല്പം ശൂലാര്ദിതോऽഭ്യര്ദിതപാര്ശ്വപൃഷ്ഠഃ | ശ്രാന്തഃ സഘോഷം ബഹുശഃ കഷായം ജീര്ണേऽധികം സാऽനിലജാ വമിസ്തു ||൯||
प्रच्छर्दयेत् फेनिलमल्पमल्पं शूलार्दितोऽभ्यर्दितपार्श्वपृष्ठः | श्रान्तः सघोषं बहुशः कषायं जीर्णेऽधिकं साऽनिलजा वमिस्तु ||९||
🔊 Audio coming soon
വാതജച്ഛര്ദിലക്ഷണമാഹ- പ്രച്ഛര്ദയേദിത്യാദി| അഭ്യര്ദിതപാര്ശ്വപൃഷ്ഠഃ പീഡിതപാര്ശ്വപൃഷ്ഠഃ| സഘോഷം സശബ്ദമ്| ഏവമ്ഭൂതഃ പുരുഷോ യത്ര രോഗേ ഏവംവിധം ഛര്ദയേത് ജീര്ണേ ചാധികം ഛര്ദയേത് സാ വമിരനിലജാ ജ്ഞേയേതി സമ്ബന്ധഃ| കേചിദമുമന്യഥാ പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ദര്ശിതഃ||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
യോऽമ്ലം ഭൃശം വാ കടുതിക്തവക്ത്രഃ പീതം സരക്തം ഹരിതം വമേദ്വാ | സദാഹചോഷജ്വരവക്ത്രശോഷോ മൂര്ച്ഛാന്വിതഃ പിത്തനിമിത്തജാ സാ ||൧൦||
योऽम्लं भृशं वा कटुतिक्तवक्त्रः पीतं सरक्तं हरितं वमेद्वा | सदाहचोषज्वरवक्त्रशोषो मूर्च्छान्वितः पित्तनिमित्तजा सा ||१०||
🔊 Audio coming soon
പിത്തജച്ഛര്ദിലക്ഷണമാഹ- യോऽമ്ലമിത്യാദി| ഭൃശമമ്ലം കടുകം വാ യോ വമേത്| സദാഹശബ്ദശ്ചോഷജ്വരാഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ; ചോഷ ആചൂഷ്യത ഇവ വേദനാ||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
യോ ഹൃഷ്ടരോമാ മധുരം പ്രഭൂതം ശുക്ലം ഹിമം സാന്ദ്രകഫാനുവിദ്ധമ് | അഭക്തരുഗ്ഗൌരവസാദയുക്തോ വമേദ്വമീ സാ കഫകോപജാ സ്യാത് ||൧൧||
यो हृष्टरोमा मधुरं प्रभूतं शुक्लं हिमं सान्द्रकफानुविद्धम् | अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तो वमेद्वमी सा कफकोपजा स्यात् ||११||
🔊 Audio coming soon
കഫജവമിലക്ഷണമാഹ- യോ ഹൃഷ്ടരോമേത്യാദി| ഹൃഷ്ടരോമാ ഉദ്ധര്ഷിതരോമാഞ്ചഃ| പ്രഭൂതം ബഹു| സാന്ദ്രം ഘനം| കഫാനുവിദ്ധം കഫമിശ്രമ്| അഭക്തരുക് അന്നാരുചിഃ| സാദഃ അങ്ഗഗ്ലാനിഃ||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
സര്വാണി രൂപാണി ഭവന്തി യസ്യാം സാ സര്വദോഷപ്രഭവാ മതാ തു |൧൨|
सर्वाणि रूपाणि भवन्ति यस्यां सा सर्वदोषप्रभवा मता तु |१२|
🔊 Audio coming soon
സാന്നിപാതികവമിലക്ഷണമാഹ- സര്വാണീത്യാദി| സര്വാണി രൂപാണി വാതജാദിസമസ്തച്ഛര്ദിരൂപാണി| യദ്യപി തന്ത്രാന്തരേ സന്നിപാതാഖ്യച്ഛര്ദിലക്ഷണമുക്തം , തഥാऽപ്യത്ര ക്ഷീണസ്യേത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണേന സാ ദ്വിതീയാ സൂചിതാ, അതശ്ച നോക്താ|൧൨|-
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ബീഭത്സജാ ദൌഹൃദജാऽऽമജാ ച സാത്മ്യപ്രകോപാത് കൃമിജാ ച യാ ഹി | സാ പഞ്ചമീ താം ച വിഭാവയേത്തു ദോഷോച്ഛ്രയേണൈവ യഥോക്തമാദൌ ||൧൨||
बीभत्सजा दौहृदजाऽऽमजा च सात्म्यप्रकोपात् कृमिजा च या हि | सा पञ्चमी तां च विभावयेत्तु दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കാരണഭേദാദനേകപ്രകാരാമപി പഞ്ചമീമേകാമേവ നിര്ദിശന്നാഹ- ബീഭത്സജേത്യാദി| ബീഭത്സജാ ദ്വിഷ്ടാശുചിപൂത്യമേധ്യാദികാദ്ഘൃണാകരാജ്ജാതാ| ദൌഹൃദജാ ദൌഹൃദവിമാനനാജ്ജാതാ, അന്യേ ദൌഹൃദജാം ഗര്ഭനിമിത്താമാഹുഃ| ആമജാ വിസൂച്യാദിജാതാ| സാത്മ്യപ്രകോപാത് അകസ്മാത് സാത്മ്യത്യാഗാത്| കൃമിഭിഃ കൃതാ കൃമിജാ| ബീഭത്സജാദി യാവത്സാ പഞ്ചമീ, താം ച ദോഷോച്ഛ്രയേണൈവ വിഭാവയേത്| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- യാ കൃമിജാ സാ പഞ്ചമീ, താം ച ദോഷോച്ഛ്രയേണൈവ വിഭാവയേദിതി||൧൨||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ശൂലഹൃല്ലാസബഹുലാ കൃമിജാ ച വിശേഷതഃ | കൃമിഹൃദ്രോഗതുല്യേന ലക്ഷണേന ച ലക്ഷിതാ ||൧൩||
शूलहृल्लासबहुला कृमिजा च विशेषतः | कृमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കൃമിജായാ വിശിഷ്ടലിങ്ഗമാഹ- ശൂലഹൃല്ലാസബഹുലേത്യാദി| ഹൃല്ലാസഃ ഥൂത്കരണമ്||൧൩||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ക്ഷീണസ്യോപദ്രവൈര്യുക്താം സാസൃക്പൂയാം സചന്ദ്രികാമ് | ഛര്ദി പ്രസക്താം കുശലോ നാരഭേത ചികിത്സിതുമ് ||൧൪||
क्षीणस्योपद्रवैर्युक्तां सासृक्पूयां सचन्द्रिकाम् | छर्दि प्रसक्तां कुशलो नारभेत चिकित्सितुम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സര്വാസാമേവ ച വമീനാമവസ്ഥായാമസാധ്യത്വമാഹ- ക്ഷീണസ്യേത്യാദി| നാരഭേതേതി പദം ക്ഷീണസ്യേത്യാദിഭിഃ പ്രത്യേകം യോജനീയമ്| തേന ക്ഷീണസ്യ ഛര്ദിം ചികിത്സിതും നാരഭേത, തഥാ ഉപദ്രവൈര്യുക്താം നാരഭേത, തഥാ സാസൃക്പൂയാം നാരഭേതേത്യാദി ദ്രഷ്ടവ്യമ്| പ്രസക്താം നിരന്തരപ്രവൃത്താമ്||൧൪||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ആമാശയോത്ക്ലേശഭവാ ഹി സര്വാസ്തസ്മാദ്ധിതം ലങ്ഘനമേവ താസു ||൧൫||
आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वास्तस्माद्धितं लङ्घनमेव तासु ||१५||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സാമാന്യേന സര്വാസാമപി വമീനാം ചികിത്സാമാഹ- ആമാശയോത്ക്ലേശഭവാ ഇത്യാദി| ആമാശയോത്ക്ലേശഭവാ ഇതി ആമാശയമുത്ക്ലിശ്യ ദോഷൈര്ജന്യന്ത ഇതി താത്പര്യാര്ഥഃ| ഹിതം ലങ്ഘനം ‘ബലിന’ ഇതി വാക്യശേഷഃ| താസു ഛര്ദിഷു||൧൫||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
വമീഷു ബഹുദോഷാസു ഛര്ദനം ഹിതമുച്യതേ | വിരേചനം വാ കുര്വീത യഥാദോഷോച്ഛ്രയം ഭിഷക് ||൧൬||
वमीषु बहुदोषासु छर्दनं हितमुच्यते | विरेचनं वा कुर्वीत यथादोषोच्छ्रयं भिषक् ||१६||
🔊 Audio coming soon
വമീഷു ബഹുദോഷാസ്വിത്യാദി| ബഹുദോഷസ്വിതി പ്രബലകഫാസു, അന്യഥാ സാന്നിപാതിക്യാമേവ വമനം പ്രാപ്നുയാത്; തതശ്ച ബഹുവചനം ഘടതേ| യഥാദോഷോച്ഛ്രയമിതി ദോഷോച്ഛ്രയം ദോഷാധിക്യമവേക്ഷ്യ||൧൬||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
സംസര്ഗശ്ചാനുപൂര്വേണ യഥാസ്വം ഭേഷജായുതഃ |൧൭|
संसर्गश्चानुपूर्वेण यथास्वं भेषजायुतः |१७|
🔊 Audio coming soon
ശോധനാനന്തരം കിം കര്തവ്യമിത്യാഹ- സംസര്ഗശ്ചാനുപൂര്വേണേത്യാദി| സംസര്ഗോऽന്നസംസര്ഗഃ പേയാദിഃ, തര്പണാദികമന്യേ, അനുപൂര്വേണ ‘പേയാം വിലേപീമകൃതം കൃതം ച യൂഷം’ ഇത്യാദിക്രമേണ| യഥാസ്വം ഭേഷജായുത ഇതി വാതാദേര്യദാത്മീയം പ്രത്യനീകമൌഷധം തേന ആയുതഃ ഈഷദ്യുത ഇത്യര്ഥഃ|൧൭|-
Adhikarana 17 (17) · Śloka 17
ലഘൂനി പരിശുഷ്കാണി സാത്മ്യാന്യന്നാനി ചാചരേത് ||൧൭||
लघूनि परिशुष्काणि सात्म्यान्यन्नानि चाचरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
അന്നസംസര്ജനാനന്തരം കിം കര്തവ്യമിത്യാഹ- ലഘൂനീത്യാദി| ലഘൂനി മാത്രാസ്വഭാവാഭ്യാം ലഘൂനി| പരിശുഷ്കാണി ശഷ്കുല്യാദീനി| സാത്മ്യാനി ഋതുവ്യാധിവിപരീതാനി| കേചില്ലഘൂനീത്യാദികം വമനാര്ഹസംശമനമിച്ഛന്തി, വമനാവശിഷ്ടദോഷശേഷസ്യ ശമനസാധ്യത്വാത്||൧൭||
Adhikarana 18 (18) · Śloka 18
യഥാസ്വം ച കഷായാണി ജ്വരഘ്നാനി പ്രയോജയേത് |൧൮|
यथास्वं च कषायाणि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् |१८|
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വമീഷു സാമാന്യം ചികിത്സിതമതിദേശേനാഹ- യഥാസ്വമിത്യാദി| യഥാസ്വം യഥാത്മീയമ്| ഏതേന വാതാദിജ്വരഹരാണി കഷായാണി വാതാദിജാസു ഛര്ദിഷു യോജയേദിത്യര്ഥഃ|൧൮|-
Adhikarana 19 (18-20) · Śloka 20
ഹന്യാത് ക്ഷീരഘൃതം പീതം ഛര്ദിം പവനസമ്ഭവാമ് ||൧൮|| സസൈന്ധവം പിബേത് സര്പിര്വാതച്ഛര്ദിനിവാരണമ് | മുദ്ഗാമലകയൂഷോ വാ സസര്പിഷ്കഃ സസൈന്ധവഃ | യവാഗൂം മധുമിശ്രാം വാ പഞ്ചമൂലീകൃതാം പിബേത് ||൧൯|| പിബേദ്വാ വ്യക്തസിന്ധൂത്ഥം ഫലാമ്ലം വൈഷ്കിരം രസമ് | സുഖോഷ്ണലവണം ചാത്ര ഹിതം സ്നേഹവിരേചനമ് ||൨൦||
हन्यात् क्षीरघृतं पीतं छर्दिं पवनसम्भवाम् ||१८|| ससैन्धवं पिबेत् सर्पिर्वातच्छर्दिनिवारणम् | मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः ससैन्धवः | यवागूं मधुमिश्रां वा पञ्चमूलीकृतां पिबेत् ||१९|| पिबेद्वा व्यक्तसिन्धूत्थं फलाम्लं वैष्किरं रसम् | सुखोष्णलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം വാതജവമീചികിത്സിതമാഹ- ഹന്യാദിത്യാദി| ക്ഷീരഘൃതമിതി ക്ഷീരമഥനോദ്ഭൂതം ഘൃതം ക്ഷീരയുക്തം വാ ഘൃതം ക്ഷീരഘൃതം; ക്ഷീരോദകമിതി വാ പാഠഃ| സലവണം സര്പിരാഹ- സസൈന്ധവമിത്യാദി| സര്പിരപക്വമേവ| ഉക്തം ച വാഗ്ഭടേന- “ഹന്തി മാരുതജാം ഛര്ദിം സര്പിഃ പീതം സസൈന്ധവമ്” (വാ. ചി. ൬) ഇതി| പഞ്ചമൂലീകൃതാം ശാലപര്ണ്യാദികേന ബില്വാദികേന വാ കൃതാമ്| യൂഷമാഹ- മുദ്ഗാമലകയൂഷോ വേത്യാദി| സര്പിരിഹ യൂഷസന്തലനാര്ഥമ്| സസൈന്ധവഃ സൈന്ധവയുക്തഃ| യവാഗൂമിത്യാദി| പഞ്ചമൂലീ മഹതീതി ചന്ദ്രികാകാരഃ; സ്വല്പേതി ചക്രപാണിഃ| രസമാഹ- പിബേദ്വാ വ്യക്തസിന്ധൂത്ഥമിത്യാദി| കിമ്ഭൂതം? വ്യക്തസിന്ധൂത്ഥം പ്രകടലവണമ്| വൈഷ്കിരം ലാവാദിമാംസരസമ്| തഥാ ഫലാമ്ലം ഫലേന ദാഡിമമാതുലുങ്ഗാദിനാऽമ്ലമമ്ലതാം പ്രാപ്തമ്| വിരേചനമാഹ- സുഖോഷ്ണലവണം ചാത്രേതി| അത്ര വാതച്ഛര്ദ്യാം, സ്നേഹവിരേചനം സ്നേഹേന ഏരണ്ഡതൈലാദിനാ വിരേചനം സ്നേഹവിരേചനമ്| സുഖോഷ്ണലവണം സുഖം സുഖകരമുഷ്ണം ലവണം യസ്മിന് തത്| ഉക്തം ച വാഗ്ഭടേന,- “കോഷ്ണം സലവണം ചാത്ര ഹിതം സ്നേഹവിരേചനമ്” (വാ. ചി. ൬)- ഇതി| അഥവാ സുഖോഷ്ണം ലവണം ചാത്ര’ ഇതി പാഠഃ||൧൮-൨൦||
Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22
പിത്തോപശമനീയാനി പാക്യാനി ശിശിരാണി ച | കഷായാണ്യുപയുക്താനി ഘ്നന്തി പിത്തകൃതാം വമീമ് ||൨൧|| ശോധനം മധുരൈശ്ചാത്ര ദ്രാക്ഷാരസസമായുതൈഃ | ബലവത്യാം പ്രശംസന്തി സര്പിസ്തൈല്വകമേവ ച ||൨൨||
पित्तोपशमनीयानि पाक्यानि शिशिराणि च | कषायाण्युपयुक्तानि घ्नन्ति पित्तकृतां वमीम् ||२१|| शोधनं मधुरैश्चात्र द्राक्षारससमायुतैः | बलवत्यां प्रशंसन्ति सर्पिस्तैल्वकमेव च ||२२||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പിത്തജവമീചികിത്സിതമാഹ- പിത്തോപശമനീയാനീത്യാദി| പിത്തോപശമനീയാനി പിത്തജ്വരശമനാനി, ‘യഥാസ്വം ച കഷായാണി ജ്വരഘ്നാനി പ്രയോജയേത്’ ഇത്യുക്തത്വാത്| പാക്യാനി ശൃതാനി| ശിശിരാണി ശീതകഷായാണി| ശോധനം വമനം വിരേചനം വാ; കേചിച്ഛോധനശബ്ദേന വിരേചനമേവ കഥയന്തി, പിത്തജായാം തസ്യ പ്രശസ്തത്വാത്| അത്ര പിത്തച്ഛര്ദ്യാമ്| മധുരൈഃ ശോധനദ്രവ്യൈര്ദ്രാക്ഷാരസസമായുതൈഃ ശോധനം വിരേകവമനരൂപം പ്രശംസന്തി| ബലവത്യാം തൈല്വകം സര്പിഃ വാതവ്യാധ്യുക്തം, രോധ്രസംസ്കൃതം വാ||൨൧-൨൨||
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ആരഗ്വധാദിനിര്യൂഹം ദശാങ്ഗയോഗമേവ വാ | പായയേതാഥ സക്ഷൌദ്രം കഫജായാം ചികിത്സകഃ ||൨൩||
आरग्वधादिनिर्यूहं दशाङ्गयोगमेव वा | पाययेताथ सक्षौद्रं कफजायां चिकित्सकः ||२३||
🔊 Audio coming soon
കഫച്ഛര്ദിചികിത്സിതമാഹ- ആരഗ്വധാദിനിര്യൂഹമിത്യാദി| നിര്യൂഹം കഷായമ്| ദശാങ്ഗയോഗമിതി “നാഗരം ധാന്യകം ഭാര്ഗീമഭയാം സുരദാരു ച| വചാം പര്പടകം മുസ്തം ഭൂതീകമഥ കട്ഫലമ്|| വിനിഷ്ക്വാഥ്യ പിബേത്” ഇതി കേചിദ്ദശാങ്ഗശബ്ദമൂലമാഹുഃ; തം ച കാര്തികകുണ്ഡോ നേച്ഛതി, ഛര്ദിഹരത്വേനാനഭ്യുപഗമാത്| കാര്തികസ്തു ദശാങ്ഗശബ്ദേന ‘കടുകാ ചിത്രകമ്’ ഇത്യാദികം കഫജ്വരോക്തമാഹ| യദ്യപി ‘കടുകാ ചിത്രകമ്’ ഇത്യാദികം ‘യഥാസ്വം ച കഷായാണി ജ്വരഘ്നാനി പ്രയോജയേത്’ ഇത്യനേനൈവ പ്രാപ്തം, തഥാऽപി പുനസ്തദുപാദാനം മരിചരഹിതസ്യോപയോഗാര്ഥമ്| അന്യേ ദശാങ്ഗശബ്ദേനാതിസാരോക്തം ശാലിപര്ണ്യാദികമാഹുഃ; തമപി ദശമൂലം നിരാമഹേതുനൈവ നേച്ഛതി കാര്തികകുണ്ഡഃ||൨൩||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
കൃതം ഗുഡൂച്യാ വിധിവത് കഷായം ഹിമസഞ്ജ്ഞിതമ് | തിസൃഷ്വപി ഭവേത് പഥ്യം മാക്ഷികേണ സമന്വിതമ് ||൨൪||
कृतं गुडूच्या विधिवत् कषायं हिमसञ्ज्ञितम् | तिसृष्वपि भवेत् पथ्यं माक्षिकेण समन्वितम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
സന്നിപാതജായാശ്ചികിത്സിതമാഹ- കൃതമിത്യാദി| വിധിവത് യഥോക്തശീതകഷായവിധിനാ| ഹിമസഞ്ജ്ഞിതം ശീതകഷായാഖ്യമ്| തിസൃഷു വാതപിത്തകഫജാസു, അപിശബ്ദാത് സന്നിപാതജാസ്വപി| സാന്നിപാതികീ ഛര്ദിര്ബാഹുല്യേനാസാധ്യാ, അതസ്തസ്യാശ്ചികിത്സിതം നോക്തമ്| ശീതകഷായവിധാനം ച ഭേഷജപലം ക്ഷുണ്ണമുഷ്ണാമ്ബുചതുഷ്പലാപ്ലുതം നിശി സംസ്ഥിതം ഗ്രാഹ്യമിതി| തന്ത്രാന്തരേ യഥാ- “ദ്രവ്യാദാപോത്ഥിതാത്തോയേ പ്രതപ്തേ നിശി സംസ്ഥിതാത്| കഷായോ യോऽഭിനിര്യാതി സ ശീതഃ സമുദാഹൃതഃ|| ഷഡ്ഭിഃ പലൈശ്ചതുര്ഭിര്വാ സലിലാച്ഛീതഫാണ്ടയോഃ| ആപ്ലുതം ഭേഷജപലം രസാഖ്യസ്യ പലദ്വയമ്”- ഇതി| പ്രചാരസ്തു ഭിഷജാം ഭേഷജപല ഏവ ജലപലദ്വയേനേതി| നനു, ഗുഡൂചീ ശാകവര്ഗേ കഫപിത്തമാത്രശമനീ പഠിതാ, തത്കഥമസ്യാഃ ശീതകഷായോ വാതാദിത്രയജാസു ശസ്തത്വേനോപദിശ്യതേ? ഉച്യതേ- മധുയോഗമഹിമ്നാ ദോഷത്രയേऽപി ഹിതത്വമസ്യാഃ| കിംവാ ശാകവര്ഗേ പത്രമസ്യാഃ കഫപിത്തഹരമുക്തം, ലതാ തു വാതം ശമയതി; തദുക്തം ചരകേ- “അമൃതാ സങ്ഗ്രാഹകദീപനീയവാതഹരശ്ലേഷ്മശോണിതവിബന്ധപ്രശമനാനാം”- ഇതി||൨൪||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 26
ബീഭത്സജാം ഹൃദ്യതമൈര്ദൌഹൃദീം കാങ്ക്ഷിതൈഃ ഫലൈഃ | ലങ്ഘനൈര്വമനൈശ്ചാമാം സാത്മ്യൈഃ സാത്മ്യപ്രകോപജാമ് ||൨൫|| കൃമിഹൃദ്രോഗവച്ചാപി കൃമിജാം സാധയേദ്വമീമ് |൨൬|
बीभत्सजां हृद्यतमैर्दौहृदीं काङ्क्षितैः फलैः | लङ्घनैर्वमनैश्चामां सात्म्यैः सात्म्यप्रकोपजाम् ||२५|| कृमिहृद्रोगवच्चापि कृमिजां साधयेद्वमीम् |२६|
🔊 Audio coming soon
ബീഭാത്സജാദിഷ്വൌഷധമാഹ- ബീഭത്സജാമിത്യാദി| ദൌഹൃദീം ദൌഹൃദവിമാനനജാതാം വമിം; അന്യേ ഗര്ഭജാമാഹുഃ| ആമാമ് ആമജാമ്| വമനം താവത് സര്വാസ്വേവോപദിഷ്ടമ്, ആമജായാം പുനര്വമനകഥനം ബലം വിനാऽപ്യത്ര വമനം കാര്യമിതി പ്രതിപാദനാര്ഥമ്, അന്യഥാ ഹ്യാമാദ്വ്യാപത്തിഃ| സാത്മ്യപ്രകോപജാം സാത്മ്യപരിത്യാഗജാമ്||൨൫||-
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
വിതരേച്ച യഥാദോഷം ശസ്തം വിധിമനന്തരമ് ||൨൬||
वितरेच्च यथादोषं शस्तं विधिमनन्तरम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
യഥാദോഷമതിദേശേന ചികിത്സാമാഹ- വിതരേച്ച യഥാദോഷമിത്യാദി| യഥാദോഷമിതി ദോഷാനതിക്രമേണ; യഥാദോഷപ്രകൃത്യാപാദനായ സ്വം സ്വം ചികിത്സിതം കാര്യം, തദനന്തരം ദോഷചികിത്സിതം; അത ഏവൌഷധമത്ര ന നിര്ദിഷ്ടമ്| അന്യേ തു സര്വാസ്വേവ ഛര്ദിഷു പുനരാവൃത്തിനിവാരണാര്ഥമേതത് കര്തവ്യമിത്യാഹുഃ| ‘ശസ്തം’ ഇത്യത്ര ‘വ്യസ്തം’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി||൨൬||
Adhikarana 25 (27-35) · Śloka 35
ദധിത്ഥരസസംസക്താം പിപ്പലീം മാക്ഷികാന്വിതാമ് | മുഹുര്മുഹുര്നരോ ലീഢ്വാ ഛര്ദിഭ്യഃ പ്രവി(തി)മുച്യതേ ||൨൭|| സമാക്ഷികാ മധുരസാ പീതാ വാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ | തര്പണം വാ മധുയുതം തിസൃണാമപി ഭേഷജമ് ||൨൮|| സ്വയങ്ഗുപ്താം സയഷ്ട്യാഹ്വാം തണ്ഡുലാമ്ബുമധുദ്രവാമ് | പിബേദ്യവാഗൂമഥവാ സിദ്ധാം പത്രൈഃ കരഞ്ജജൈഃ ||൨൯|| യുക്താമ്ലലവണാഃ പിഷ്ടാഃ കുസ്തുമ്ബുര്യോऽഥവാ ഹിതാഃ | തണ്ഡുലാമ്ബുയുതം ഖാദേത് കപിത്ഥം ത്ര്യൂഷണേന വാ ||൩൦|| സിതാചന്ദനമധ്വാക്തം ലിഹ്യാദ്വാ മക്ഷികാശകൃത് | പിബേത് പയോऽഗ്നിതപ്തം ച നിര്വാപ്യ ഗൃഹഗോധികാമ് ||൩൧|| സര്പിഃക്ഷൌദ്രയുതാന് വാऽപി ലാജശക്തൂന് പിബേത്തഥാ | സര്പിഃക്ഷൌദ്രസിതോപേതാം മാഗധീം വാ ലിഹേത്തഥാ ||൩൨|| ധാത്രീരസേ ചന്ദനം വാ ഘൃഷ്ടം മുദ്ഗദലാമ്ബുനാ | കോലാമലകമജ്ജാനം ലിഹ്യാദ്വാ ത്രിസുഗന്ധികമ് ||൩൩|| സക്ഷൌദ്രാം ശാലിലാജാനാം യവാഗൂം വാ പിബേന്നരഃ | ഘ്രേയാണ്യുപഹരേച്ചാപി മനോഘ്രാണസുഖാനി ച ||൩൪|| ജാങ്ഗലാനി ച മാംസാനി ശുഭാനി പാനകാനി ച | ഭോജനാനി വിചിത്രാണി കുര്യാത്സര്വാസ്വതന്ദ്രിതഃ ||൩൫||
दधित्थरससंसक्तां पिप्पलीं माक्षिकान्विताम् | मुहुर्मुहुर्नरो लीढ्वा छर्दिभ्यः प्रवि(ति)मुच्यते ||२७|| समाक्षिका मधुरसा पीता वा तण्डुलाम्बुना | तर्पणं वा मधुयुतं तिसृणामपि भेषजम् ||२८|| स्वयङ्गुप्तां सयष्ट्याह्वां तण्डुलाम्बुमधुद्रवाम् | पिबेद्यवागूमथवा सिद्धां पत्रैः करञ्जजैः ||२९|| युक्ताम्ललवणाः पिष्टाः कुस्तुम्बुर्योऽथवा हिताः | तण्डुलाम्बुयुतं खादेत् कपित्थं त्र्यूषणेन वा ||३०|| सिताचन्दनमध्वाक्तं लिह्याद्वा मक्षिकाशकृत् | पिबेत् पयोऽग्नितप्तं च निर्वाप्य गृहगोधिकाम् ||३१|| सर्पिःक्षौद्रयुतान् वाऽपि लाजशक्तून् पिबेत्तथा | सर्पिःक्षौद्रसितोपेतां मागधीं वा लिहेत्तथा ||३२|| धात्रीरसे चन्दनं वा घृष्टं मुद्गदलाम्बुना | कोलामलकमज्जानं लिह्याद्वा त्रिसुगन्धिकम् ||३३|| सक्षौद्रां शालिलाजानां यवागूं वा पिबेन्नरः | घ्रेयाण्युपहरेच्चापि मनोघ्राणसुखानि च ||३४|| जाङ्गलानि च मांसानि शुभानि पानकानि च | भोजनानि विचित्राणि कुर्यात्सर्वास्वतन्द्रितः ||३५||
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യേന ഛര്ദിചികിത്സാമാഹ- ദധിത്ഥരസസംയുക്താമിത്യാദി| ദധിത്ഥഃ കപിത്ഥഃ, മാക്ഷികാന്വിതാം മധുയുക്താം; ദധിത്ഥരസം പിപ്പലീമധുകയുക്തം പീത്വാ ഛര്ദിം ജയതീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| സമാക്ഷികേത്യാദി| മധുരസാ മൂര്വാ| തണ്ഡുലാമ്ബുനാ തണ്ഡുലധാവനോദകേന| തര്പണം ലാജസക്തുകൃതം, ലാജാനാം ഛര്ദിഹരത്വാത്| തിസൃണാമിതി തിസൃണാം വാതാദിജാനാം, ഛര്ദീനാം, ഏതേന ത്രിദോഷജച്ഛര്ദിഹരത്വമസ്യോക്തം ഭവതി; യതോ യത് വാതാദിജാസു പൃഥക് തിസൃഷു ഭേഷജം തദേവ മിലിതവാതാദിത്രയജായാ അപി പ്രകൃതിസമവേതായാ ഹിതമ്| തഥാ ചോക്തമ്,- “യൈഷാ പൃഥക്ത്വേന മയാ ക്രിയോക്താ താം സന്നിപാതേഷു ച തീക്ഷ്ണബുദ്ധ്യാ| രോഗേഷു ദോഷാഗ്നിബലാദ്യപേക്ഷയാ കുര്യാദ്ഭിഷക് ശാസ്ത്രവിധൌ വിചക്ഷണഃ”- ഇതി| സ്വയങ്ഗുപ്താമിത്യാദി| സ്വയങ്ഗുപ്താ കപികച്ഛൂഃ| തണ്ഡുലാമ്ബുമധുദ്രവാമിതി താണ്ഡുലാമ്ബുമധൂനി ദ്രവേ യസ്യാം സാ താമിത്യര്ഥഃ; മധു കര്ഷപ്രമാണം, തണ്ഡുലാമ്ബു ചതുര്ഗുണമ്| അഥവാ കരഞ്ജജൈഃ പത്രൈഃ സഹ സിദ്ധാം യവാഗൂം പിബേത്, ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠായാമിത്യുപസ്കാരഃ| യുക്താമ്ലലവണാ ഇത്യാദി| യുക്താമ്ലലവണാ ഉചിതപ്രമാണാമ്ലലവണയുക്താഃ| പിഷ്ടാ ദൃഷദി പിഷ്ടാഃ| കുസ്തുമ്ബുര്യോ ധാന്യകാഃ| കേചിദ്യുക്താമ്ലലവണാ ഇതി പദം യവാഗ്വാऽപി സമ്ബധ്നന്തി| തണ്ഡുലാമ്ബ്വിത്യാദി| ത്ര്യൂഷണം ത്രികടുകം; യോഗദ്വയമേതത്; അഥവാ കപിത്ഥം തണ്ഡുലാമ്ബുയുതം ഖാദേത്; ത്ര്യൂഷണേന വാ യുതം ഖാദേത്| സിതാ ശര്കരാ| ചന്ദനം രക്തചന്ദനമ്| സിതാദിയുക്തം മക്ഷികാപുരീഷം വാ ലിഹ്യാത്| പിബേദിത്യാദി| അഗ്നിതപ്താം ഗൃഹഗോധികാം പയസി നിര്വാപ്യ തത് പയഃ പിബേദിത്യര്ഥഃ| പയോ ജലമ്| അത്ര ഗൃഹഗോധി(പി)കാശബ്ദേന വരമഠീകൃതം മൃന്മയം ഗൃഹമുച്യതേ ഉപചാരാത്| അഥവാ സര്പിഃക്ഷൌദ്രയുതാന് ലാജശക്തൂന് പിബേത്| ധാത്രീരസേ ചന്ദനം വാ ഘൃഷ്ടം മുദ്ഗദലാമ്ബുനാ പിബേത്| കോലാദിമജ്ജാനം മധുനാ ലിഹ്യാത്| ത്രിസുഗന്ധികം ത്രിജാതകം വാ മധുനാ ലിഹ്യാത്| അഥവാ ശാലിലാജാനാം യവാഗൂം പിബേത്| ഘ്രേയാണ്യുപാഹരേദിത്യാദി| മനോജ്ഞാനി സുഖാനി ചേതി ചേതോനാസികാഹ്ലാദജനകാനി ഘ്രേയാണി സുഗന്ധദ്രവ്യാണി, തഥാ സുഖാനി ആയത്യാം സുഖജനകാനി| തഥാ ജാങ്ഗലാനി മാംസാനി ശൂല്യാനി ശൂലപ്രോതാനി പക്വാനി തഥാ ശുഭാനി പാനകാനി ച സുഖജനകാനി ഉപാഹരേത്| ഭോജനാനി വിചിത്രാണി നാനാപ്രകാരാണി കുര്യാത്| അതന്ദ്രിതഃ അനലസഃ||൨൭-൩൫||
Adhikarana puShpikA · Śloka 49
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ ഛര്ദിപ്രതിഷേധോ നാമ (ഏകാദശോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ഏകോനപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൯||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम (एकादशोऽध्यायः, आदितः) एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||४९||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ ഛര്ദിപ്രതിഷേധോ നാമൈകോനപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ||൪൯||