Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതശ്ഛര്ദിപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातश्छर्दिप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
49. chardipratiṣēdhādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
അതിദ്രവൈരതിസ്നിഗ്ധൈരഹൃദ്യൈര്ലവണൈരതി | അകാലേ ചാതിമാത്രൈശ്ച തഥാऽസാത്മ്യൈശ്ച ഭോജനൈഃ ||൩|| ശ്രമാത് ക്ഷയാത്തഥോദ്വേഗാദജീര്ണാത് കൃമിദോഷതഃ | നാര്യാശ്ചാപന്നസത്ത്വായാസ്തഥാऽതിദ്രുതമശ്നതഃ ||൪|| അത്യന്താമപരീതസ്യ ഛര്ദേര്വൈ സമ്ഭവോ ധ്രുവമ് | (ബീഭത്സൈര്ഹേതുഭിശ്ചാന്യൈര്ദ്രുതമുത്ക്ലേശിതോ ബലാത് ) ||൫||
View original
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति | अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||३|| श्रमात् क्षयात्तथोद्वेगादजीर्णात् कृमिदोषतः | नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||४|| अत्यन्तामपरीतस्य छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् | (बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् ) ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ഛാദയന്നാനനം വേഗൈരര്ദയന്നങ്ഗഭഞ്ജനൈഃ | നിരുച്യതേ ഛര്ദിരിതി ദോഷോ വക്ത്രാദ്വിനിശ്ചരന് ||൬||
View original
छादयन्नाननं वेगैरर्दयन्नङ्गभञ्जनैः | निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्राद्विनिश्चरन् ||६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
ദോഷാനുദീരയന് വൃദ്ധാനുദാനോ വ്യാനസങ്ഗതഃ | ഊര്ധ്വമാഗച്ഛതി ഭൃശം വിരുദ്ധാഹാരസേവനാത് ||൭||
View original
दोषानुदीरयन् वृद्धानुदानो व्यानसङ्गतः | ऊर्ध्वमागच्छति भृशं विरुद्धाहारसेवनात् ||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
പ്രസേകോ ഹൃദയോത്ക്ലേശോ ഭക്തസ്യാനഭിനന്ദനമ് | പൂര്വരൂപം മതം ഛര്ദ്യാ... |൮|
View original
प्रसेको हृदयोत्क्लेशो भक्तस्यानभिनन्दनम् | पूर्वरूपं मतं छर्द्या... |८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
... യഥാസ്വം ച വിഭാവയേത് ||൮||
View original
... यथास्वं च विभावयेत् ||८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
പ്രച്ഛര്ദയേത് ഫേനിലമല്പമല്പം ശൂലാര്ദിതോऽഭ്യര്ദിതപാര്ശ്വപൃഷ്ഠഃ | ശ്രാന്തഃ സഘോഷം ബഹുശഃ കഷായം ജീര്ണേऽധികം സാऽനിലജാ വമിസ്തു ||൯||
View original
प्रच्छर्दयेत् फेनिलमल्पमल्पं शूलार्दितोऽभ्यर्दितपार्श्वपृष्ठः | श्रान्तः सघोषं बहुशः कषायं जीर्णेऽधिकं साऽनिलजा वमिस्तु ||९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
യോऽമ്ലം ഭൃശം വാ കടുതിക്തവക്ത്രഃ പീതം സരക്തം ഹരിതം വമേദ്വാ | സദാഹചോഷജ്വരവക്ത്രശോഷോ മൂര്ച്ഛാന്വിതഃ പിത്തനിമിത്തജാ സാ ||൧൦||
View original
योऽम्लं भृशं वा कटुतिक्तवक्त्रः पीतं सरक्तं हरितं वमेद्वा | सदाहचोषज्वरवक्त्रशोषो मूर्च्छान्वितः पित्तनिमित्तजा सा ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
യോ ഹൃഷ്ടരോമാ മധുരം പ്രഭൂതം ശുക്ലം ഹിമം സാന്ദ്രകഫാനുവിദ്ധമ് | അഭക്തരുഗ്ഗൌരവസാദയുക്തോ വമേദ്വമീ സാ കഫകോപജാ സ്യാത് ||൧൧||
View original
यो हृष्टरोमा मधुरं प्रभूतं शुक्लं हिमं सान्द्रकफानुविद्धम् | अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तो वमेद्वमी सा कफकोपजा स्यात् ||११||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
സര്വാണി രൂപാണി ഭവന്തി യസ്യാം സാ സര്വദോഷപ്രഭവാ മതാ തു |൧൨|
View original
सर्वाणि रूपाणि भवन्ति यस्यां सा सर्वदोषप्रभवा मता तु |१२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
ബീഭത്സജാ ദൌഹൃദജാऽऽമജാ ച സാത്മ്യപ്രകോപാത് കൃമിജാ ച യാ ഹി | സാ പഞ്ചമീ താം ച വിഭാവയേത്തു ദോഷോച്ഛ്രയേണൈവ യഥോക്തമാദൌ ||൧൨||
View original
बीभत्सजा दौहृदजाऽऽमजा च सात्म्यप्रकोपात् कृमिजा च या हि | सा पञ्चमी तां च विभावयेत्तु दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
ശൂലഹൃല്ലാസബഹുലാ കൃമിജാ ച വിശേഷതഃ | കൃമിഹൃദ്രോഗതുല്യേന ലക്ഷണേന ച ലക്ഷിതാ ||൧൩||
View original
शूलहृल्लासबहुला कृमिजा च विशेषतः | कृमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
ക്ഷീണസ്യോപദ്രവൈര്യുക്താം സാസൃക്പൂയാം സചന്ദ്രികാമ് | ഛര്ദി പ്രസക്താം കുശലോ നാരഭേത ചികിത്സിതുമ് ||൧൪||
View original
क्षीणस्योपद्रवैर्युक्तां सासृक्पूयां सचन्द्रिकाम् | छर्दि प्रसक्तां कुशलो नारभेत चिकित्सितुम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ആമാശയോത്ക്ലേശഭവാ ഹി സര്വാസ്തസ്മാദ്ധിതം ലങ്ഘനമേവ താസു ||൧൫||
View original
आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वास्तस्माद्धितं लङ्घनमेव तासु ||१५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
വമീഷു ബഹുദോഷാസു ഛര്ദനം ഹിതമുച്യതേ | വിരേചനം വാ കുര്വീത യഥാദോഷോച്ഛ്രയം ഭിഷക് ||൧൬||
View original
वमीषु बहुदोषासु छर्दनं हितमुच्यते | विरेचनं वा कुर्वीत यथादोषोच्छ्रयं भिषक् ||१६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
സംസര്ഗശ്ചാനുപൂര്വേണ യഥാസ്വം ഭേഷജായുതഃ |൧൭|
View original
संसर्गश्चानुपूर्वेण यथास्वं भेषजायुतः |१७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (17) · Śloka 17
ലഘൂനി പരിശുഷ്കാണി സാത്മ്യാന്യന്നാനി ചാചരേത് ||൧൭||
View original
लघूनि परिशुष्काणि सात्म्यान्यन्नानि चाचरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (18) · Śloka 18
യഥാസ്വം ച കഷായാണി ജ്വരഘ്നാനി പ്രയോജയേത് |൧൮|
View original
यथास्वं च कषायाणि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (18-20) · Śloka 20
ഹന്യാത് ക്ഷീരഘൃതം പീതം ഛര്ദിം പവനസമ്ഭവാമ് ||൧൮|| സസൈന്ധവം പിബേത് സര്പിര്വാതച്ഛര്ദിനിവാരണമ് | മുദ്ഗാമലകയൂഷോ വാ സസര്പിഷ്കഃ സസൈന്ധവഃ | യവാഗൂം മധുമിശ്രാം വാ പഞ്ചമൂലീകൃതാം പിബേത് ||൧൯|| പിബേദ്വാ വ്യക്തസിന്ധൂത്ഥം ഫലാമ്ലം വൈഷ്കിരം രസമ് | സുഖോഷ്ണലവണം ചാത്ര ഹിതം സ്നേഹവിരേചനമ് ||൨൦||
View original
हन्यात् क्षीरघृतं पीतं छर्दिं पवनसम्भवाम् ||१८|| ससैन्धवं पिबेत् सर्पिर्वातच्छर्दिनिवारणम् | मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः ससैन्धवः | यवागूं मधुमिश्रां वा पञ्चमूलीकृतां पिबेत् ||१९|| पिबेद्वा व्यक्तसिन्धूत्थं फलाम्लं वैष्किरं रसम् | सुखोष्णलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22
പിത്തോപശമനീയാനി പാക്യാനി ശിശിരാണി ച | കഷായാണ്യുപയുക്താനി ഘ്നന്തി പിത്തകൃതാം വമീമ് ||൨൧|| ശോധനം മധുരൈശ്ചാത്ര ദ്രാക്ഷാരസസമായുതൈഃ | ബലവത്യാം പ്രശംസന്തി സര്പിസ്തൈല്വകമേവ ച ||൨൨||
View original
पित्तोपशमनीयानि पाक्यानि शिशिराणि च | कषायाण्युपयुक्तानि घ्नन्ति पित्तकृतां वमीम् ||२१|| शोधनं मधुरैश्चात्र द्राक्षारससमायुतैः | बलवत्यां प्रशंसन्ति सर्पिस्तैल्वकमेव च ||२२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ആരഗ്വധാദിനിര്യൂഹം ദശാങ്ഗയോഗമേവ വാ | പായയേതാഥ സക്ഷൌദ്രം കഫജായാം ചികിത്സകഃ ||൨൩||
View original
आरग्वधादिनिर्यूहं दशाङ्गयोगमेव वा | पाययेताथ सक्षौद्रं कफजायां चिकित्सकः ||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
കൃതം ഗുഡൂച്യാ വിധിവത് കഷായം ഹിമസഞ്ജ്ഞിതമ് | തിസൃഷ്വപി ഭവേത് പഥ്യം മാക്ഷികേണ സമന്വിതമ് ||൨൪||
View original
कृतं गुडूच्या विधिवत् कषायं हिमसञ्ज्ञितम् | तिसृष्वपि भवेत् पथ्यं माक्षिकेण समन्वितम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (25) · Śloka 26
ബീഭത്സജാം ഹൃദ്യതമൈര്ദൌഹൃദീം കാങ്ക്ഷിതൈഃ ഫലൈഃ | ലങ്ഘനൈര്വമനൈശ്ചാമാം സാത്മ്യൈഃ സാത്മ്യപ്രകോപജാമ് ||൨൫|| കൃമിഹൃദ്രോഗവച്ചാപി കൃമിജാം സാധയേദ്വമീമ് |൨൬|
View original
बीभत्सजां हृद्यतमैर्दौहृदीं काङ्क्षितैः फलैः | लङ्घनैर्वमनैश्चामां सात्म्यैः सात्म्यप्रकोपजाम् ||२५|| कृमिहृद्रोगवच्चापि कृमिजां साधयेद्वमीम् |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
വിതരേച്ച യഥാദോഷം ശസ്തം വിധിമനന്തരമ് ||൨൬||
View original
वितरेच्च यथादोषं शस्तं विधिमनन्तरम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (27-35) · Śloka 35
ദധിത്ഥരസസംസക്താം പിപ്പലീം മാക്ഷികാന്വിതാമ് | മുഹുര്മുഹുര്നരോ ലീഢ്വാ ഛര്ദിഭ്യഃ പ്രവി(തി)മുച്യതേ ||൨൭|| സമാക്ഷികാ മധുരസാ പീതാ വാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ | തര്പണം വാ മധുയുതം തിസൃണാമപി ഭേഷജമ് ||൨൮|| സ്വയങ്ഗുപ്താം സയഷ്ട്യാഹ്വാം തണ്ഡുലാമ്ബുമധുദ്രവാമ് | പിബേദ്യവാഗൂമഥവാ സിദ്ധാം പത്രൈഃ കരഞ്ജജൈഃ ||൨൯|| യുക്താമ്ലലവണാഃ പിഷ്ടാഃ കുസ്തുമ്ബുര്യോऽഥവാ ഹിതാഃ | തണ്ഡുലാമ്ബുയുതം ഖാദേത് കപിത്ഥം ത്ര്യൂഷണേന വാ ||൩൦|| സിതാചന്ദനമധ്വാക്തം ലിഹ്യാദ്വാ മക്ഷികാശകൃത് | പിബേത് പയോऽഗ്നിതപ്തം ച നിര്വാപ്യ ഗൃഹഗോധികാമ് ||൩൧|| സര്പിഃക്ഷൌദ്രയുതാന് വാऽപി ലാജശക്തൂന് പിബേത്തഥാ | സര്പിഃക്ഷൌദ്രസിതോപേതാം മാഗധീം വാ ലിഹേത്തഥാ ||൩൨|| ധാത്രീരസേ ചന്ദനം വാ ഘൃഷ്ടം മുദ്ഗദലാമ്ബുനാ | കോലാമലകമജ്ജാനം ലിഹ്യാദ്വാ ത്രിസുഗന്ധികമ് ||൩൩|| സക്ഷൌദ്രാം ശാലിലാജാനാം യവാഗൂം വാ പിബേന്നരഃ | ഘ്രേയാണ്യുപഹരേച്ചാപി മനോഘ്രാണസുഖാനി ച ||൩൪|| ജാങ്ഗലാനി ച മാംസാനി ശുഭാനി പാനകാനി ച | ഭോജനാനി വിചിത്രാണി കുര്യാത്സര്വാസ്വതന്ദ്രിതഃ ||൩൫||
View original
दधित्थरससंसक्तां पिप्पलीं माक्षिकान्विताम् | मुहुर्मुहुर्नरो लीढ्वा छर्दिभ्यः प्रवि(ति)मुच्यते ||२७|| समाक्षिका मधुरसा पीता वा तण्डुलाम्बुना | तर्पणं वा मधुयुतं तिसृणामपि भेषजम् ||२८|| स्वयङ्गुप्तां सयष्ट्याह्वां तण्डुलाम्बुमधुद्रवाम् | पिबेद्यवागूमथवा सिद्धां पत्रैः करञ्जजैः ||२९|| युक्ताम्ललवणाः पिष्टाः कुस्तुम्बुर्योऽथवा हिताः | तण्डुलाम्बुयुतं खादेत् कपित्थं त्र्यूषणेन वा ||३०|| सिताचन्दनमध्वाक्तं लिह्याद्वा मक्षिकाशकृत् | पिबेत् पयोऽग्नितप्तं च निर्वाप्य गृहगोधिकाम् ||३१|| सर्पिःक्षौद्रयुतान् वाऽपि लाजशक्तून् पिबेत्तथा | सर्पिःक्षौद्रसितोपेतां मागधीं वा लिहेत्तथा ||३२|| धात्रीरसे चन्दनं वा घृष्टं मुद्गदलाम्बुना | कोलामलकमज्जानं लिह्याद्वा त्रिसुगन्धिकम् ||३३|| सक्षौद्रां शालिलाजानां यवागूं वा पिबेन्नरः | घ्रेयाण्युपहरेच्चापि मनोघ्राणसुखानि च ||३४|| जाङ्गलानि च मांसानि शुभानि पानकानि च | भोजनानि विचित्राणि कुर्यात्सर्वास्वतन्द्रितः ||३५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 49
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ ഛര്ദിപ്രതിഷേധോ നാമ (ഏകാദശോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ഏകോനപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ ||൪൯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम (एकादशोऽध्यायः, आदितः) एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||४९||
🔊 Audio coming soon