Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతశ్ఛర్దిప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातश्छर्दिप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
తృష్ణాప్రతిషేధానంతరం తృష్ణోపచారతుల్యత్వాత్తృష్ణాప్రతిషేధే ఛర్దేరుపాదానాచ్చ ఛర్దిప్రతిషేధారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
అతిద్రవైరతిస్నిగ్ధైరహృద్యైర్లవణైరతి | అకాలే చాతిమాత్రైశ్చ తథాఽసాత్మ్యైశ్చ భోజనైః ||3|| శ్రమాత్ క్షయాత్తథోద్వేగాదజీర్ణాత్ కృమిదోషతః | నార్యాశ్చాపన్నసత్త్వాయాస్తథాఽతిద్రుతమశ్నతః ||4|| అత్యంతామపరీతస్య ఛర్దేర్వై సంభవో ధ్రువం | (బీభత్సైర్హేతుభిశ్చాన్యైర్ద్రుతముత్క్లేశితో బలాత్ ) ||5||
अतिद्रवैरतिस्निग्धैरहृद्यैर्लवणैरति | अकाले चातिमात्रैश्च तथाऽसात्म्यैश्च भोजनैः ||३|| श्रमात् क्षयात्तथोद्वेगादजीर्णात् कृमिदोषतः | नार्याश्चापन्नसत्त्वायास्तथाऽतिद्रुतमश्नतः ||४|| अत्यन्तामपरीतस्य छर्देर्वै सम्भवो ध्रुवम् | (बीभत्सैर्हेतुभिश्चान्यैर्द्रुतमुत्क्लेशितो बलात् ) ||५||
🔊 Audio coming soon
ఛర్దేర్హేతుమాహ- అతిద్రవైరిత్యాది| ఏవంభూతస్య పురుషస్య అతిద్రవాదిభిః కారణైశ్ఛర్దేః సంభవ ఉత్పత్తిర్భవేదితి సంబంధః| అహృద్యైః అప్రియైః| ఉద్వేగ ఉద్వేజనం| ఆపన్నసత్త్వాయా గర్భిణ్యాః| అతిద్రుతం అతిశీఘ్రం| అశ్నతో భోజనం కుర్వతః| అత్యంతామపరీతస్య అత్యర్థమామవేష్టితస్య| కేచిత్ ‘అత్యంతామపరీతస్య’ ఇత్యత్ర ‘బీభత్సైర్హేతుభిశ్చాన్యైః’ ఇతి పఠంతి; పూయామేధ్యాదిదర్శనగంధాస్వాదైర్ఘృణాకరైరితి చ వ్యాఖ్యానయంతి||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ఛాదయన్నాననం వేగైరర్దయన్నంగభంజనైః | నిరుచ్యతే ఛర్దిరితి దోషో వక్త్రాద్వినిశ్చరన్ ||6||
छादयन्नाननं वेगैरर्दयन्नङ्गभञ्जनैः | निरुच्यते छर्दिरिति दोषो वक्त्राद्विनिश्चरन् ||६||
🔊 Audio coming soon
ఛర్దినిరుక్తిమాహ- ఛాదయన్నాననమిత్యాది| ఛాదయన్ పూరయన్, ఆననం వక్త్రం, ప్రవృత్తేరాభిముఖ్యేనావస్థితత్వం వేగః, అర్దయన్ దుఃఖయన్, అంగభంజనైః అంగవ్యథాభిః, వక్త్రాద్వినిశ్చరన్ వక్త్రాద్వినిర్గచ్ఛన్; వేగైః కృత్వా ముఖం పూరయన్ అంగవ్యథాభిశ్చ పీడయన్ వక్త్రాన్నిర్గచ్ఛన్ దోషచ్ఛర్దిరితి నిరుచ్యత ఇతి సంబంధః| కేచిత్ ‘వక్త్రాద్వినిశ్చరన్’ ఇత్యత్ర ‘వక్త్రం ప్రధావితః’ ఇతి పఠిత్వా ముఖం గత ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
దోషానుదీరయన్ వృద్ధానుదానో వ్యానసంగతః | ఊర్ధ్వమాగచ్ఛతి భృశం విరుద్ధాహారసేవనాత్ ||7||
दोषानुदीरयन् वृद्धानुदानो व्यानसङ्गतः | ऊर्ध्वमागच्छति भृशं विरुद्धाहारसेवनात् ||७||
🔊 Audio coming soon
ఛర్దిసంప్రాప్తిమాహ- దోషానుదీరయన్నిత్యాది| వ్యానసంగతః వ్యానేన సహ ఏకీభూత ఉదానః, విరుద్ధాహారసేవనాత్ విరుద్ధానామాహారాణాం సేవనాత్, వృద్ధాన్ ప్రకుపితాన్ దోషానుదీరయన్ భృశమూర్ధ్వమాగచ్ఛతీతి సంబంధః| కేచిత్ ‘ఈరయన్ శ్లేష్మపిత్తే తు ఉదానో వ్యానసంగతః| ఊర్ధ్వమాగచ్ఛతి రసో విరుద్ధాహారసేవినాం’ ఇతి పఠంతి; తం చ కార్తికకుండో నేచ్ఛతి, యతో ‘దోషో వక్త్రం ప్రధావిత’ ఇత్యనేన గతార్థం, తథా రససహితస్య చ దోషస్యోర్ధ్వగమనం రసదోషజత్వేన ఛర్ద్యాః పఠితత్వేన సిద్ధం||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ప్రసేకో హృదయోత్క్లేశో భక్తస్యానభినందనం | పూర్వరూపం మతం ఛర్ద్యా... |8|
प्रसेको हृदयोत्क्लेशो भक्तस्यानभिनन्दनम् | पूर्वरूपं मतं छर्द्या... |८|
🔊 Audio coming soon
కేచిత్ పూర్వరూపం న పఠంతి, యుక్తం చ పఠితుం; సమానతంత్రపఠితత్వాత్|8|-
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
... యథాస్వం చ విభావయేత్ ||8||
... यथास्वं च विभावयेत् ||८||
🔊 Audio coming soon
పూర్వరూపానంతరం ప్రవ్యక్తరూపతా భవతి, తల్లక్షణాన్యాహ- యథాస్వం చ విభావయేదితి| పూర్వరూపం యథాత్మీయం ప్రవ్యక్తం రూపావస్థాయాం విభావయేత్ విశేషేణ ప్రసేకస్య కషాయామ్లమధురరసత్వేన భావయేత్ జానీయాదిత్యర్థః||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ప్రచ్ఛర్దయేత్ ఫేనిలమల్పమల్పం శూలార్దితోఽభ్యర్దితపార్శ్వపృష్ఠః | శ్రాంతః సఘోషం బహుశః కషాయం జీర్ణేఽధికం సాఽనిలజా వమిస్తు ||9||
प्रच्छर्दयेत् फेनिलमल्पमल्पं शूलार्दितोऽभ्यर्दितपार्श्वपृष्ठः | श्रान्तः सघोषं बहुशः कषायं जीर्णेऽधिकं साऽनिलजा वमिस्तु ||९||
🔊 Audio coming soon
వాతజచ్ఛర్దిలక్షణమాహ- ప్రచ్ఛర్దయేదిత్యాది| అభ్యర్దితపార్శ్వపృష్ఠః పీడితపార్శ్వపృష్ఠః| సఘోషం సశబ్దం| ఏవంభూతః పురుషో యత్ర రోగే ఏవంవిధం ఛర్దయేత్ జీర్ణే చాధికం ఛర్దయేత్ సా వమిరనిలజా జ్ఞేయేతి సంబంధః| కేచిదముమన్యథా పఠంతి, స చాభావాన్న దర్శితః||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
యోఽమ్లం భృశం వా కటుతిక్తవక్త్రః పీతం సరక్తం హరితం వమేద్వా | సదాహచోషజ్వరవక్త్రశోషో మూర్చ్ఛాన్వితః పిత్తనిమిత్తజా సా ||10||
योऽम्लं भृशं वा कटुतिक्तवक्त्रः पीतं सरक्तं हरितं वमेद्वा | सदाहचोषज्वरवक्त्रशोषो मूर्च्छान्वितः पित्तनिमित्तजा सा ||१०||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజచ్ఛర్దిలక్షణమాహ- యోఽమ్లమిత్యాది| భృశమమ్లం కటుకం వా యో వమేత్| సదాహశబ్దశ్చోషజ్వరాభ్యాం సంబధ్యతే; చోష ఆచూష్యత ఇవ వేదనా||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
యో హృష్టరోమా మధురం ప్రభూతం శుక్లం హిమం సాంద్రకఫానువిద్ధం | అభక్తరుగ్గౌరవసాదయుక్తో వమేద్వమీ సా కఫకోపజా స్యాత్ ||11||
यो हृष्टरोमा मधुरं प्रभूतं शुक्लं हिमं सान्द्रकफानुविद्धम् | अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तो वमेद्वमी सा कफकोपजा स्यात् ||११||
🔊 Audio coming soon
కఫజవమిలక్షణమాహ- యో హృష్టరోమేత్యాది| హృష్టరోమా ఉద్ధర్షితరోమాంచః| ప్రభూతం బహు| సాంద్రం ఘనం| కఫానువిద్ధం కఫమిశ్రం| అభక్తరుక్ అన్నారుచిః| సాదః అంగగ్లానిః||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
సర్వాణి రూపాణి భవంతి యస్యాం సా సర్వదోషప్రభవా మతా తు |12|
सर्वाणि रूपाणि भवन्ति यस्यां सा सर्वदोषप्रभवा मता तु |१२|
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికవమిలక్షణమాహ- సర్వాణీత్యాది| సర్వాణి రూపాణి వాతజాదిసమస్తచ్ఛర్దిరూపాణి| యద్యపి తంత్రాంతరే సన్నిపాతాఖ్యచ్ఛర్దిలక్షణముక్తం , తథాఽప్యత్ర క్షీణస్యేత్యాదినా వక్ష్యమాణేన సా ద్వితీయా సూచితా, అతశ్చ నోక్తా|12|-
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
బీభత్సజా దౌహృదజాఽఽమజా చ సాత్మ్యప్రకోపాత్ కృమిజా చ యా హి | సా పంచమీ తాం చ విభావయేత్తు దోషోచ్ఛ్రయేణైవ యథోక్తమాదౌ ||12||
बीभत्सजा दौहृदजाऽऽमजा च सात्म्यप्रकोपात् कृमिजा च या हि | सा पञ्चमी तां च विभावयेत्तु दोषोच्छ्रयेणैव यथोक्तमादौ ||१२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కారణభేదాదనేకప్రకారామపి పంచమీమేకామేవ నిర్దిశన్నాహ- బీభత్సజేత్యాది| బీభత్సజా ద్విష్టాశుచిపూత్యమేధ్యాదికాద్ఘృణాకరాజ్జాతా| దౌహృదజా దౌహృదవిమాననాజ్జాతా, అన్యే దౌహృదజాం గర్భనిమిత్తామాహుః| ఆమజా విసూచ్యాదిజాతా| సాత్మ్యప్రకోపాత్ అకస్మాత్ సాత్మ్యత్యాగాత్| కృమిభిః కృతా కృమిజా| బీభత్సజాది యావత్సా పంచమీ, తాం చ దోషోచ్ఛ్రయేణైవ విభావయేత్| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- యా కృమిజా సా పంచమీ, తాం చ దోషోచ్ఛ్రయేణైవ విభావయేదితి||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
శూలహృల్లాసబహులా కృమిజా చ విశేషతః | కృమిహృద్రోగతుల్యేన లక్షణేన చ లక్షితా ||13||
शूलहृल्लासबहुला कृमिजा च विशेषतः | कृमिहृद्रोगतुल्येन लक्षणेन च लक्षिता ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కృమిజాయా విశిష్టలింగమాహ- శూలహృల్లాసబహులేత్యాది| హృల్లాసః థూత్కరణం||13||
Adhikarana 13 (14) · Śloka 14
క్షీణస్యోపద్రవైర్యుక్తాం సాసృక్పూయాం సచంద్రికాం | ఛర్ది ప్రసక్తాం కుశలో నారభేత చికిత్సితుం ||14||
क्षीणस्योपद्रवैर्युक्तां सासृक्पूयां सचन्द्रिकाम् | छर्दि प्रसक्तां कुशलो नारभेत चिकित्सितुम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సర్వాసామేవ చ వమీనామవస్థాయామసాధ్యత్వమాహ- క్షీణస్యేత్యాది| నారభేతేతి పదం క్షీణస్యేత్యాదిభిః ప్రత్యేకం యోజనీయం| తేన క్షీణస్య ఛర్దిం చికిత్సితుం నారభేత, తథా ఉపద్రవైర్యుక్తాం నారభేత, తథా సాసృక్పూయాం నారభేతేత్యాది ద్రష్టవ్యం| ప్రసక్తాం నిరంతరప్రవృత్తాం||14||
Adhikarana 14 (15) · Śloka 15
ఆమాశయోత్క్లేశభవా హి సర్వాస్తస్మాద్ధితం లంఘనమేవ తాసు ||15||
आमाशयोत्क्लेशभवा हि सर्वास्तस्माद्धितं लङ्घनमेव तासु ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సామాన్యేన సర్వాసామపి వమీనాం చికిత్సామాహ- ఆమాశయోత్క్లేశభవా ఇత్యాది| ఆమాశయోత్క్లేశభవా ఇతి ఆమాశయముత్క్లిశ్య దోషైర్జన్యంత ఇతి తాత్పర్యార్థః| హితం లంఘనం ‘బలిన’ ఇతి వాక్యశేషః| తాసు ఛర్దిషు||15||
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
వమీషు బహుదోషాసు ఛర్దనం హితముచ్యతే | విరేచనం వా కుర్వీత యథాదోషోచ్ఛ్రయం భిషక్ ||16||
वमीषु बहुदोषासु छर्दनं हितमुच्यते | विरेचनं वा कुर्वीत यथादोषोच्छ्रयं भिषक् ||१६||
🔊 Audio coming soon
వమీషు బహుదోషాస్విత్యాది| బహుదోషస్వితి ప్రబలకఫాసు, అన్యథా సాన్నిపాతిక్యామేవ వమనం ప్రాప్నుయాత్; తతశ్చ బహువచనం ఘటతే| యథాదోషోచ్ఛ్రయమితి దోషోచ్ఛ్రయం దోషాధిక్యమవేక్ష్య||16||
Adhikarana 16 (17) · Śloka 17
సంసర్గశ్చానుపూర్వేణ యథాస్వం భేషజాయుతః |17|
संसर्गश्चानुपूर्वेण यथास्वं भेषजायुतः |१७|
🔊 Audio coming soon
శోధనానంతరం కిం కర్తవ్యమిత్యాహ- సంసర్గశ్చానుపూర్వేణేత్యాది| సంసర్గోఽన్నసంసర్గః పేయాదిః, తర్పణాదికమన్యే, అనుపూర్వేణ ‘పేయాం విలేపీమకృతం కృతం చ యూషం’ ఇత్యాదిక్రమేణ| యథాస్వం భేషజాయుత ఇతి వాతాదేర్యదాత్మీయం ప్రత్యనీకమౌషధం తేన ఆయుతః ఈషద్యుత ఇత్యర్థః|17|-
Adhikarana 17 (17) · Śloka 17
లఘూని పరిశుష్కాణి సాత్మ్యాన్యన్నాని చాచరేత్ ||17||
लघूनि परिशुष्काणि सात्म्यान्यन्नानि चाचरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
అన్నసంసర్జనానంతరం కిం కర్తవ్యమిత్యాహ- లఘూనీత్యాది| లఘూని మాత్రాస్వభావాభ్యాం లఘూని| పరిశుష్కాణి శష్కుల్యాదీని| సాత్మ్యాని ఋతువ్యాధివిపరీతాని| కేచిల్లఘూనీత్యాదికం వమనార్హసంశమనమిచ్ఛంతి, వమనావశిష్టదోషశేషస్య శమనసాధ్యత్వాత్||17||
Adhikarana 18 (18) · Śloka 18
యథాస్వం చ కషాయాణి జ్వరఘ్నాని ప్రయోజయేత్ |18|
यथास्वं च कषायाणि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् |१८|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వమీషు సామాన్యం చికిత్సితమతిదేశేనాహ- యథాస్వమిత్యాది| యథాస్వం యథాత్మీయం| ఏతేన వాతాదిజ్వరహరాణి కషాయాణి వాతాదిజాసు ఛర్దిషు యోజయేదిత్యర్థః|18|-
Adhikarana 19 (18-20) · Śloka 20
హన్యాత్ క్షీరఘృతం పీతం ఛర్దిం పవనసంభవాం ||18|| ససైంధవం పిబేత్ సర్పిర్వాతచ్ఛర్దినివారణం | ముద్గామలకయూషో వా ససర్పిష్కః ససైంధవః | యవాగూం మధుమిశ్రాం వా పంచమూలీకృతాం పిబేత్ ||19|| పిబేద్వా వ్యక్తసింధూత్థం ఫలామ్లం వైష్కిరం రసం | సుఖోష్ణలవణం చాత్ర హితం స్నేహవిరేచనం ||20||
हन्यात् क्षीरघृतं पीतं छर्दिं पवनसम्भवाम् ||१८|| ससैन्धवं पिबेत् सर्पिर्वातच्छर्दिनिवारणम् | मुद्गामलकयूषो वा ससर्पिष्कः ससैन्धवः | यवागूं मधुमिश्रां वा पञ्चमूलीकृतां पिबेत् ||१९|| पिबेद्वा व्यक्तसिन्धूत्थं फलाम्लं वैष्किरं रसम् | सुखोष्णलवणं चात्र हितं स्नेहविरेचनम् ||२०||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వాతజవమీచికిత్సితమాహ- హన్యాదిత్యాది| క్షీరఘృతమితి క్షీరమథనోద్భూతం ఘృతం క్షీరయుక్తం వా ఘృతం క్షీరఘృతం; క్షీరోదకమితి వా పాఠః| సలవణం సర్పిరాహ- ససైంధవమిత్యాది| సర్పిరపక్వమేవ| ఉక్తం చ వాగ్భటేన- “హంతి మారుతజాం ఛర్దిం సర్పిః పీతం ససైంధవం” (వా. చి. 6) ఇతి| పంచమూలీకృతాం శాలపర్ణ్యాదికేన బిల్వాదికేన వా కృతాం| యూషమాహ- ముద్గామలకయూషో వేత్యాది| సర్పిరిహ యూషసంతలనార్థం| ససైంధవః సైంధవయుక్తః| యవాగూమిత్యాది| పంచమూలీ మహతీతి చంద్రికాకారః; స్వల్పేతి చక్రపాణిః| రసమాహ- పిబేద్వా వ్యక్తసింధూత్థమిత్యాది| కింభూతం? వ్యక్తసింధూత్థం ప్రకటలవణం| వైష్కిరం లావాదిమాంసరసం| తథా ఫలామ్లం ఫలేన దాడిమమాతులుంగాదినాఽమ్లమమ్లతాం ప్రాప్తం| విరేచనమాహ- సుఖోష్ణలవణం చాత్రేతి| అత్ర వాతచ్ఛర్ద్యాం, స్నేహవిరేచనం స్నేహేన ఏరండతైలాదినా విరేచనం స్నేహవిరేచనం| సుఖోష్ణలవణం సుఖం సుఖకరముష్ణం లవణం యస్మిన్ తత్| ఉక్తం చ వాగ్భటేన,- “కోష్ణం సలవణం చాత్ర హితం స్నేహవిరేచనం” (వా. చి. 6)- ఇతి| అథవా సుఖోష్ణం లవణం చాత్ర’ ఇతి పాఠః||18-20||
Adhikarana 20 (21-22) · Śloka 22
పిత్తోపశమనీయాని పాక్యాని శిశిరాణి చ | కషాయాణ్యుపయుక్తాని ఘ్నంతి పిత్తకృతాం వమీం ||21|| శోధనం మధురైశ్చాత్ర ద్రాక్షారససమాయుతైః | బలవత్యాం ప్రశంసంతి సర్పిస్తైల్వకమేవ చ ||22||
पित्तोपशमनीयानि पाक्यानि शिशिराणि च | कषायाण्युपयुक्तानि घ्नन्ति पित्तकृतां वमीम् ||२१|| शोधनं मधुरैश्चात्र द्राक्षारससमायुतैः | बलवत्यां प्रशंसन्ति सर्पिस्तैल्वकमेव च ||२२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పిత్తజవమీచికిత్సితమాహ- పిత్తోపశమనీయానీత్యాది| పిత్తోపశమనీయాని పిత్తజ్వరశమనాని, ‘యథాస్వం చ కషాయాణి జ్వరఘ్నాని ప్రయోజయేత్’ ఇత్యుక్తత్వాత్| పాక్యాని శృతాని| శిశిరాణి శీతకషాయాణి| శోధనం వమనం విరేచనం వా; కేచిచ్ఛోధనశబ్దేన విరేచనమేవ కథయంతి, పిత్తజాయాం తస్య ప్రశస్తత్వాత్| అత్ర పిత్తచ్ఛర్ద్యాం| మధురైః శోధనద్రవ్యైర్ద్రాక్షారససమాయుతైః శోధనం విరేకవమనరూపం ప్రశంసంతి| బలవత్యాం తైల్వకం సర్పిః వాతవ్యాధ్యుక్తం, రోధ్రసంస్కృతం వా||21-22||
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
ఆరగ్వధాదినిర్యూహం దశాంగయోగమేవ వా | పాయయేతాథ సక్షౌద్రం కఫజాయాం చికిత్సకః ||23||
आरग्वधादिनिर्यूहं दशाङ्गयोगमेव वा | पाययेताथ सक्षौद्रं कफजायां चिकित्सकः ||२३||
🔊 Audio coming soon
కఫచ్ఛర్దిచికిత్సితమాహ- ఆరగ్వధాదినిర్యూహమిత్యాది| నిర్యూహం కషాయం| దశాంగయోగమితి “నాగరం ధాన్యకం భార్గీమభయాం సురదారు చ| వచాం పర్పటకం ముస్తం భూతీకమథ కట్ఫలం|| వినిష్క్వాథ్య పిబేత్” ఇతి కేచిద్దశాంగశబ్దమూలమాహుః; తం చ కార్తికకుండో నేచ్ఛతి, ఛర్దిహరత్వేనానభ్యుపగమాత్| కార్తికస్తు దశాంగశబ్దేన ‘కటుకా చిత్రకం’ ఇత్యాదికం కఫజ్వరోక్తమాహ| యద్యపి ‘కటుకా చిత్రకం’ ఇత్యాదికం ‘యథాస్వం చ కషాయాణి జ్వరఘ్నాని ప్రయోజయేత్’ ఇత్యనేనైవ ప్రాప్తం, తథాఽపి పునస్తదుపాదానం మరిచరహితస్యోపయోగార్థం| అన్యే దశాంగశబ్దేనాతిసారోక్తం శాలిపర్ణ్యాదికమాహుః; తమపి దశమూలం నిరామహేతునైవ నేచ్ఛతి కార్తికకుండః||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
కృతం గుడూచ్యా విధివత్ కషాయం హిమసంజ్ఞితం | తిసృష్వపి భవేత్ పథ్యం మాక్షికేణ సమన్వితం ||24||
कृतं गुडूच्या विधिवत् कषायं हिमसञ्ज्ञितम् | तिसृष्वपि भवेत् पथ्यं माक्षिकेण समन्वितम् ||२४||
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతజాయాశ్చికిత్సితమాహ- కృతమిత్యాది| విధివత్ యథోక్తశీతకషాయవిధినా| హిమసంజ్ఞితం శీతకషాయాఖ్యం| తిసృషు వాతపిత్తకఫజాసు, అపిశబ్దాత్ సన్నిపాతజాస్వపి| సాన్నిపాతికీ ఛర్దిర్బాహుల్యేనాసాధ్యా, అతస్తస్యాశ్చికిత్సితం నోక్తం| శీతకషాయవిధానం చ భేషజపలం క్షుణ్ణముష్ణాంబుచతుష్పలాప్లుతం నిశి సంస్థితం గ్రాహ్యమితి| తంత్రాంతరే యథా- “ద్రవ్యాదాపోత్థితాత్తోయే ప్రతప్తే నిశి సంస్థితాత్| కషాయో యోఽభినిర్యాతి స శీతః సముదాహృతః|| షడ్భిః పలైశ్చతుర్భిర్వా సలిలాచ్ఛీతఫాంటయోః| ఆప్లుతం భేషజపలం రసాఖ్యస్య పలద్వయం”- ఇతి| ప్రచారస్తు భిషజాం భేషజపల ఏవ జలపలద్వయేనేతి| నను, గుడూచీ శాకవర్గే కఫపిత్తమాత్రశమనీ పఠితా, తత్కథమస్యాః శీతకషాయో వాతాదిత్రయజాసు శస్తత్వేనోపదిశ్యతే? ఉచ్యతే- మధుయోగమహిమ్నా దోషత్రయేఽపి హితత్వమస్యాః| కింవా శాకవర్గే పత్రమస్యాః కఫపిత్తహరముక్తం, లతా తు వాతం శమయతి; తదుక్తం చరకే- “అమృతా సంగ్రాహకదీపనీయవాతహరశ్లేష్మశోణితవిబంధప్రశమనానాం”- ఇతి||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 26
బీభత్సజాం హృద్యతమైర్దౌహృదీం కాంక్షితైః ఫలైః | లంఘనైర్వమనైశ్చామాం సాత్మ్యైః సాత్మ్యప్రకోపజాం ||25|| కృమిహృద్రోగవచ్చాపి కృమిజాం సాధయేద్వమీం |26|
बीभत्सजां हृद्यतमैर्दौहृदीं काङ्क्षितैः फलैः | लङ्घनैर्वमनैश्चामां सात्म्यैः सात्म्यप्रकोपजाम् ||२५|| कृमिहृद्रोगवच्चापि कृमिजां साधयेद्वमीम् |२६|
🔊 Audio coming soon
బీభాత్సజాదిష్వౌషధమాహ- బీభత్సజామిత్యాది| దౌహృదీం దౌహృదవిమాననజాతాం వమిం; అన్యే గర్భజామాహుః| ఆమాం ఆమజాం| వమనం తావత్ సర్వాస్వేవోపదిష్టం, ఆమజాయాం పునర్వమనకథనం బలం వినాఽప్యత్ర వమనం కార్యమితి ప్రతిపాదనార్థం, అన్యథా హ్యామాద్వ్యాపత్తిః| సాత్మ్యప్రకోపజాం సాత్మ్యపరిత్యాగజాం||25||-
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
వితరేచ్చ యథాదోషం శస్తం విధిమనంతరం ||26||
वितरेच्च यथादोषं शस्तं विधिमनन्तरम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
యథాదోషమతిదేశేన చికిత్సామాహ- వితరేచ్చ యథాదోషమిత్యాది| యథాదోషమితి దోషానతిక్రమేణ; యథాదోషప్రకృత్యాపాదనాయ స్వం స్వం చికిత్సితం కార్యం, తదనంతరం దోషచికిత్సితం; అత ఏవౌషధమత్ర న నిర్దిష్టం| అన్యే తు సర్వాస్వేవ ఛర్దిషు పునరావృత్తినివారణార్థమేతత్ కర్తవ్యమిత్యాహుః| ‘శస్తం’ ఇత్యత్ర ‘వ్యస్తం’ ఇత్యన్యే పఠంతి||26||
Adhikarana 25 (27-35) · Śloka 35
దధిత్థరససంసక్తాం పిప్పలీం మాక్షికాన్వితాం | ముహుర్ముహుర్నరో లీఢ్వా ఛర్దిభ్యః ప్రవి(తి)ముచ్యతే ||27|| సమాక్షికా మధురసా పీతా వా తండులాంబునా | తర్పణం వా మధుయుతం తిసృణామపి భేషజం ||28|| స్వయంగుప్తాం సయష్ట్యాహ్వాం తండులాంబుమధుద్రవాం | పిబేద్యవాగూమథవా సిద్ధాం పత్రైః కరంజజైః ||29|| యుక్తామ్లలవణాః పిష్టాః కుస్తుంబుర్యోఽథవా హితాః | తండులాంబుయుతం ఖాదేత్ కపిత్థం త్ర్యూషణేన వా ||30|| సితాచందనమధ్వాక్తం లిహ్యాద్వా మక్షికాశకృత్ | పిబేత్ పయోఽగ్నితప్తం చ నిర్వాప్య గృహగోధికాం ||31|| సర్పిఃక్షౌద్రయుతాన్ వాఽపి లాజశక్తూన్ పిబేత్తథా | సర్పిఃక్షౌద్రసితోపేతాం మాగధీం వా లిహేత్తథా ||32|| ధాత్రీరసే చందనం వా ఘృష్టం ముద్గదలాంబునా | కోలామలకమజ్జానం లిహ్యాద్వా త్రిసుగంధికం ||33|| సక్షౌద్రాం శాలిలాజానాం యవాగూం వా పిబేన్నరః | ఘ్రేయాణ్యుపహరేచ్చాపి మనోఘ్రాణసుఖాని చ ||34|| జాంగలాని చ మాంసాని శుభాని పానకాని చ | భోజనాని విచిత్రాణి కుర్యాత్సర్వాస్వతంద్రితః ||35||
दधित्थरससंसक्तां पिप्पलीं माक्षिकान्विताम् | मुहुर्मुहुर्नरो लीढ्वा छर्दिभ्यः प्रवि(ति)मुच्यते ||२७|| समाक्षिका मधुरसा पीता वा तण्डुलाम्बुना | तर्पणं वा मधुयुतं तिसृणामपि भेषजम् ||२८|| स्वयङ्गुप्तां सयष्ट्याह्वां तण्डुलाम्बुमधुद्रवाम् | पिबेद्यवागूमथवा सिद्धां पत्रैः करञ्जजैः ||२९|| युक्ताम्ललवणाः पिष्टाः कुस्तुम्बुर्योऽथवा हिताः | तण्डुलाम्बुयुतं खादेत् कपित्थं त्र्यूषणेन वा ||३०|| सिताचन्दनमध्वाक्तं लिह्याद्वा मक्षिकाशकृत् | पिबेत् पयोऽग्नितप्तं च निर्वाप्य गृहगोधिकाम् ||३१|| सर्पिःक्षौद्रयुतान् वाऽपि लाजशक्तून् पिबेत्तथा | सर्पिःक्षौद्रसितोपेतां मागधीं वा लिहेत्तथा ||३२|| धात्रीरसे चन्दनं वा घृष्टं मुद्गदलाम्बुना | कोलामलकमज्जानं लिह्याद्वा त्रिसुगन्धिकम् ||३३|| सक्षौद्रां शालिलाजानां यवागूं वा पिबेन्नरः | घ्रेयाण्युपहरेच्चापि मनोघ्राणसुखानि च ||३४|| जाङ्गलानि च मांसानि शुभानि पानकानि च | भोजनानि विचित्राणि कुर्यात्सर्वास्वतन्द्रितः ||३५||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యేన ఛర్దిచికిత్సామాహ- దధిత్థరససంయుక్తామిత్యాది| దధిత్థః కపిత్థః, మాక్షికాన్వితాం మధుయుక్తాం; దధిత్థరసం పిప్పలీమధుకయుక్తం పీత్వా ఛర్దిం జయతీతి పిండార్థః| సమాక్షికేత్యాది| మధురసా మూర్వా| తండులాంబునా తండులధావనోదకేన| తర్పణం లాజసక్తుకృతం, లాజానాం ఛర్దిహరత్వాత్| తిసృణామితి తిసృణాం వాతాదిజానాం, ఛర్దీనాం, ఏతేన త్రిదోషజచ్ఛర్దిహరత్వమస్యోక్తం భవతి; యతో యత్ వాతాదిజాసు పృథక్ తిసృషు భేషజం తదేవ మిలితవాతాదిత్రయజాయా అపి ప్రకృతిసమవేతాయా హితం| తథా చోక్తం,- “యైషా పృథక్త్వేన మయా క్రియోక్తా తాం సన్నిపాతేషు చ తీక్ష్ణబుద్ధ్యా| రోగేషు దోషాగ్నిబలాద్యపేక్షయా కుర్యాద్భిషక్ శాస్త్రవిధౌ విచక్షణః”- ఇతి| స్వయంగుప్తామిత్యాది| స్వయంగుప్తా కపికచ్ఛూః| తండులాంబుమధుద్రవామితి తాండులాంబుమధూని ద్రవే యస్యాం సా తామిత్యర్థః; మధు కర్షప్రమాణం, తండులాంబు చతుర్గుణం| అథవా కరంజజైః పత్రైః సహ సిద్ధాం యవాగూం పిబేత్, శ్లేష్మభూయిష్ఠాయామిత్యుపస్కారః| యుక్తామ్లలవణా ఇత్యాది| యుక్తామ్లలవణా ఉచితప్రమాణామ్లలవణయుక్తాః| పిష్టా దృషది పిష్టాః| కుస్తుంబుర్యో ధాన్యకాః| కేచిద్యుక్తామ్లలవణా ఇతి పదం యవాగ్వాఽపి సంబధ్నంతి| తండులాంబ్విత్యాది| త్ర్యూషణం త్రికటుకం; యోగద్వయమేతత్; అథవా కపిత్థం తండులాంబుయుతం ఖాదేత్; త్ర్యూషణేన వా యుతం ఖాదేత్| సితా శర్కరా| చందనం రక్తచందనం| సితాదియుక్తం మక్షికాపురీషం వా లిహ్యాత్| పిబేదిత్యాది| అగ్నితప్తాం గృహగోధికాం పయసి నిర్వాప్య తత్ పయః పిబేదిత్యర్థః| పయో జలం| అత్ర గృహగోధి(పి)కాశబ్దేన వరమఠీకృతం మృన్మయం గృహముచ్యతే ఉపచారాత్| అథవా సర్పిఃక్షౌద్రయుతాన్ లాజశక్తూన్ పిబేత్| ధాత్రీరసే చందనం వా ఘృష్టం ముద్గదలాంబునా పిబేత్| కోలాదిమజ్జానం మధునా లిహ్యాత్| త్రిసుగంధికం త్రిజాతకం వా మధునా లిహ్యాత్| అథవా శాలిలాజానాం యవాగూం పిబేత్| ఘ్రేయాణ్యుపాహరేదిత్యాది| మనోజ్ఞాని సుఖాని చేతి చేతోనాసికాహ్లాదజనకాని ఘ్రేయాణి సుగంధద్రవ్యాణి, తథా సుఖాని ఆయత్యాం సుఖజనకాని| తథా జాంగలాని మాంసాని శూల్యాని శూలప్రోతాని పక్వాని తథా శుభాని పానకాని చ సుఖజనకాని ఉపాహరేత్| భోజనాని విచిత్రాణి నానాప్రకారాణి కుర్యాత్| అతంద్రితః అనలసః||27-35||
Adhikarana puShpikA · Śloka 49
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే ఛర్దిప్రతిషేధో నామ (ఏకాదశోఽధ్యాయః, ఆదితః) ఏకోనపంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||49||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे छर्दिप्रतिषेधो नाम (एकादशोऽध्यायः, आदितः) एकोनपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||४९||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే ఛర్దిప్రతిషేధో నామైకోనపంచాశత్తమోఽధ్యాయః||49||