15. chēdyarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતશ્છેદ્યરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ભેદ્યરોગપ્રતિષેધાનન્તરં પારિશેષ્યાચ્છેદ્યરોગપ્રતિષેધારમ્ભો યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સ્નિગ્ધં ભુક્તવતો હ્યન્નમુપવિષ્ટસ્ય યત્નતઃ | સંરોષયેત્તુ નયનં ભિષક્ ચૂર્ણૈસ્તુ લાવણૈઃ ||૩||

તત્રૈકાદશસુ છેદ્યેષુ પ્રથમં પઞ્ચાનામર્મણામેકમેવ પ્રકારમુપદર્શયિષ્યન્ પ્રથમં તત્પ્રાક્કર્મૈવ નિર્દિશન્નાહ- સ્નિગ્ધમિત્યાદિ| સ્નિગ્ધં ભુક્તવત ઇતિ સંશુદ્ધદેહસ્ય કૃતસંસર્જનસ્ય વિચારણાપ્રકારેણ વા સ્નિગ્ધં ભુક્તવતઃ| યત્નત ઇતિ યથા નાતિપીડા સ્યાત્| સંરોષયેત્ અર્મશિથિલીકરણાય સઙ્ક્ષોભયેત્| લાવણૈઃ સૈન્ધવોત્થૈઃ||૩||

Adhikarana 3 (4-9) · Śloka 10

તતઃ સંરોષિતં તૂર્ણં સુસ્વિન્નં પરિઘટ્ટિતમ્ | અર્મ યત્ર વલીજાતં તત્રૈતલ્લગયેદ્ભિષક્ ||૪|| અપાઙ્ગં પ્રેક્ષમાણસ્ય બડિશેન સમાહિતઃ | મુચુણ્ડ્યાઽઽદાય મેધાવી સૂચીસૂત્રેણ વા પુનઃ ||૫|| ન ચોત્થાપયતા ક્ષિપ્રં કાર્યમભ્યુન્નતં તુ તત્ | શસ્ત્રાબાધભયાચ્ચાસ્ય વર્ત્મની ગ્રાહયેદ્દૃઢમ્ ||૬|| તતઃ પ્રશિથિલીભૂતં ત્રિભિરેવ વિલમ્બિતમ્ | ઉલ્લિખન્મણ્ડલાગ્રેણ તીક્ષ્ણેન પરિશોધયેત્ ||૭|| વિમુક્તં સર્વતશ્ચાપિ કૃષ્ણાચ્છુક્લાચ્ચ મણ્ડલાત્ | નીત્વા કનીનકોપાન્તં છિન્દ્યાન્નાતિકનીનકમ્ ||૮|| ચતુર્ભાગસ્થિતે માંસે નાક્ષિ વ્યાપત્તિમૃચ્છતિ | કનીનકવધાદસ્રં નાડી વાઽપ્યુપજાયતે ||૯|| હીનચ્છેદાત્ પુનર્વૃદ્ધિં શીઘ્રમેવાધિગચ્છતિ |૧૦|

ઇદાનીં યાદૃશમર્મ બડિશેન ગ્રાહ્યં તાદૃશં નિર્દિશન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| પરિઘટ્ટિતં ચાલિતમ્| અર્મ યત્ર વલીજાતમિત્યાદિ| યત્ર યસ્મિન્ પ્રદેશે અર્મ જાતવલીકં સ્યાત્તત્ર પ્રદેશે એતદર્મ બડિશેન લગયેત્ સંયોજયેત્, ગ્રાહયેદિત્યર્થઃ| મુચુણ્ડ્યેત્યાદિ|- તદનન્તરં બડિશં મુચુણ્ડ્યા તર્જન્યઙ્ગુષ્ઠસન્દંશેનાદાય ગૃહીત્વા સમ્યગ્યોગેનોત્ક્ષેપયેત્| સૂચીસૂત્રેણ વા પુનરિતિ મુચુણ્ડ્યા બડિશોત્ક્ષેપાદનન્તરં પ્રણિહિતં સસૂત્રસૂચીસૂત્રેણ તદર્મ ઉત્ક્ષિપેત્| ન ચોત્થાપયતેત્યાદિ|- ઉત્થાપયતા વૈદ્યેન ક્ષિપ્રં સહસા તદર્માત્યુન્નતં ન કાર્યં, ત્રુટનભયાત્| વર્ત્મની ગ્રાહયેદિતિ ઊર્ધ્વં સ્થિતં વર્ત્મ ઊર્ધ્વમાકૃષ્ય ગ્રાહયેત્, અધઃ સ્થિતમધ એવાકૃષ્ય ગ્રાહયેદિત્યર્થઃ| તતઃ પ્રશિથિલીભૂતમિત્યાદિ|- પ્રશિથિલીભૂતં વિમુક્તનયનગોલકાશ્લેષમ્ | ત્રિભિઃ બડિશાદિભિઃ, ન ત્વેકેન, ત્રુટનભયાત્; વિલમ્બિતં વિશેષેણ લમ્બિતં ધૃતમિત્યર્થઃ| ઉલ્લિખન્નિત્યાદિ- ઉલ્લિખન્ ઊર્ધ્વમેવાધઃસ્થિતં કુર્વન્| પરિશોધયેત્ સર્વત ઉન્મૂલયેત્, ‘અર્મસન્તાનં’ ઇતિ શેષઃ| કનીનકોપાન્તં કનીનકસમીપં, કનીનકશ્ચ નાસાસમીપસ્થોઽક્ષિસન્ધિઃ| છિન્દ્યાદિતિ ક્રિયાસૌકર્યાર્થં બડિશમપકૃષ્ય પ્રણિહિતસૂચીસૂત્રેણાવલમ્બ્યાર્મ છિન્દ્યાદિત્યર્થઃ| નાતિકનીનકમિતિ અતિક્રાન્તકનીનકં યથા ન સ્યાત્તથા છિન્દ્યાદિત્યર્થઃ| ચતુર્ભાગસ્થિતે ઇતિ અક્ષિગોલકસ્યોપરિતને માંસે ચતુર્ભાગેન સ્થિતે ઇત્યર્થઃ, નાન્તિકે | વ્યાપત્તિં વ્યાપદમ્, ઋચ્છતિ પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ| કનીનકવધાદિત્યાદિ અતિચ્છેદાત્ કનીનકવધઃ| અસ્રં રક્તમ્| નાડીતિ નાડીવ્રણઃ| અપિશબ્દાદ્વેદના ચ| હીનચ્છેદાત્ કિં સ્યાદિત્યાહ- વૃદ્ધિમધિગચ્છતિ; ‘અર્મ’ ઇતિ શેષઃ||૪-૯||-

Adhikarana 4 (10) · Śloka 11

અર્મ યજ્જાલવદ્વ્યાપિ તદપ્યુન્માર્જ્ય લમ્બિતમ્ ||૧૦|| છિન્દ્યાદ્વક્રેણ શસ્ત્રેણ વર્ત્મશુક્લાન્તમાશ્રિતમ્ |૧૧|

યત્ર પુનઃ પ્રસ્તાર્યર્મણિ વિસ્તરત્વાદર્મણો વર્ત્મદ્વયસમીપશુક્લાવયવવ્યાપિનો વલીભાવો નાસ્તિ તત્ર કિં કરણીયમિતિ દર્શયન્નાહ- અર્મેત્યાદિ| યદર્મ જાલવન્મત્સ્યબન્ધનજાલસદૃશં વ્યાપિ વ્યાપનશીલં તદપિ સૈન્ધવચૂર્ણેન સહોર્ધ્વઘૃષ્ટં શિથિલીભૂતં વક્રશસ્ત્રેણ બડિશેન લમ્બિતં મણ્ડલાગ્રેણ છિન્દ્યાદિત્યર્થઃ| વર્ત્મશુક્લાન્તમાશ્રિતમિતિ અત્ર વર્ત્મનોઽન્ત શબ્દઃ સમીપવાચી, શુક્લે પુનરવયવવાચી| કેચિત્ ‘અર્મવજ્જાલકં વ્યાપિ’ ઇતિ પઠન્તિ; જાલકં સ્નાય્વર્મ, તચ્ચ વક્રેણ શસ્ત્રેણ લમ્બિતમર્મવચ્છિન્દ્યાત્, વર્ત્મશુક્લાન્તમાશ્રિતં પુનરર્મ ઉલ્લેખપ્રકારેણ છિન્દ્યાદિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૦||-

Adhikarana 5 (11-13) · Śloka 14

પ્રતિસારણમક્ષ્ણોસ્તુ તતઃ કાર્યમનન્તરમ્ ||૧૧|| યાવનાલસ્ય ચૂર્ણેન ત્રિકટોર્લવણસ્ય ચ | સ્વેદયિત્વા તતઃ પશ્ચાદ્બધ્નીયાત્ કુશલો ભિષક્ ||૧૨|| દોષર્તુબલકાલજ્ઞઃ સ્નેહં દત્ત્વા યથાહિતમ્ | વ્રણવત્ સંવિધાનં તુ તસ્ય કુર્યાદતઃ પરમ્ ||૧૩|| ત્ર્યહાન્મુક્ત્વા કરસ્વેદં દત્ત્વા શોધનમાચરેત્ |૧૪|

છેદાનન્તરં પ્રતિસારણં નિર્દિશન્નાહ- પ્રતિસારણમિત્યાદિ| તત ઇતિ કર્મણઃ| યાવનાલસ્ય યવક્ષારસ્ય, લવણસ્ય સૈન્ધવસ્ય| સ્વેદયિત્વેત્યાદિ| સ્વેદયિત્વા ‘કરેણ’ ઇતિ શેષઃ| કુશલો બન્ધાદિવેત્તા| ‘દોષર્તુબલકાલજ્ઞ’ ઇતિ દોષાણાં ચયાદિમુખેન બલકાલજ્ઞઃ, ઋતૂનામાદિમધ્યાવસાનેન; અથવા દોષા વાતાદયઃ, ઋતવો હેમન્તાદયઃ, બલં ક્રિયાસુ સામર્થ્યં, કાલશ્ચાવસ્થિકઃ, તાન્ જાનાતિ યઃ સ તાદૃશઃ| સ્નેહં દત્ત્વા યથાહિતમિતિ સન્ધાનાર્થં ઘૃતાદીનાં મધ્યે યો યસ્મૈ હિતસ્તં દત્ત્વેત્યર્થઃ| તથાઽનુક્તમપિ ચક્ષુષ્યં સદ્યોવ્રણહિતં ત્રિફલાલોધ્રચન્દનાદિકષાયદ્રવકલ્કપિણ્ડં દત્ત્વા બધ્નીયાત્, તેનૈવ ચ પ્રક્ષાલનમ્| વ્રણવદિત્યાદિ વ્રણવત્ સંવિધાનં શોધનરોપણાદિકમ્| તદેવ શોધનવિધાનં દર્શયન્નાહ- ત્ર્યહાદિત્યાદિ||૧૧-૧૩||-

Adhikarana 6 (14-15) · Śloka 16

કરઞ્જબીજામલકમધુકૈઃ સાધિતં પયઃ ||૧૪|| હિતમાશ્ચ્યોતનં શૂલે દ્વિરહ્નઃ ક્ષૌદ્રસંયુતમ્ | મધુકોત્પલકિઞ્જલ્કદૂર્વાકલ્કૈશ્ચ મૂર્ધનિ ||૧૫|| પ્રલેપઃ સઘૃતઃ શીતઃ ક્ષીરપિષ્ટઃ પ્રશસ્યતે |૧૬|

ઇદાનીમાવસ્થિકશૂલસ્ય ચિકિત્સામાહ- કરઞ્જબીજેત્યાદિ| આશ્ચ્યોતનમ્ અક્ષિપૂરણમ્| દ્વિરહ્ન ઇતિ દિવસસ્ય કાલદ્વયમ્| તસ્મિન્નેવ શૂલે શિરોલેપં દર્શયન્નાહ- મધુકોત્પલકિઞ્જલ્કેત્યાદિ| ઉત્પલં નીલોત્પલં, કિઞ્જલ્કઃ પદ્મકેશરમ્||૧૪-૧૫||-

Adhikarana 7 (16) · Śloka 16

લેખ્યાઞ્જનૈરપહરેદર્મશેષં ભવેદ્યદિ ||૧૬||

શસ્ત્રકર્માવશિષ્ટસ્યાર્મણો લેખ્યાઞ્જનૈરેવાપહરણં નિર્દિશન્નાહ- લેખ્યાઞ્જનૈરિત્યાદિ| લેખ્યાઞ્જનૈરિતિ ‘લોહચૂર્ણાનિ સર્વાણિ ધાતવો લવણાનિ ચ’ ઇત્યાદિના શુક્રનિર્દિષ્ટૈઃ||૧૬||

Adhikarana 8 (17) · Śloka 17

અર્મ ચાલ્પં દધિનિભં નીલં રક્તમથાપિ વા | ધૂસરં તનુ યચ્ચાપિ શુક્રવત્તદુપાચરેત્ ||૧૭||

ઇદાનીં લેખ્યાઞ્જનપ્રસઙ્ગેન યાદૃશં લેખનસાધ્યમર્મ તાદૃશં દર્શયન્નાહ- અર્મ ચાલ્પમિત્યાદિ| અલ્પં વિસ્તારેણ, દધિનિભં શુક્લાર્મ, નીલં પ્રસ્તારિ, રક્તં લોહિતાર્મ, ધૂસરં પાણ્ડુરં, તનુ સ્નાય્વર્મ, તનુ યચ્ચાપીત્યત્ર ચકારાપિશબ્દાભ્યાં માંસાર્માપિ યકૃત્પ્રકાશં શ્યાવં વા; એતત્ પઞ્ચવિધમપ્યર્મ વિસ્તીર્ણં તનુ વા શુક્રવદેવ લેખ્યાઞ્જનૈરેવોપચરણીયમ્||૧૭||

Adhikarana 9 (18) · Śloka 18

ચર્માભં બહલં યત્તુ સ્નાયુમાંસઘનાવૃતમ્ | છેદ્યમેવ તદર્મ સ્યાત્ કૃષ્ણમણ્ડલગં ચ યત્ ||૧૮||

ઇદાનીં યાદૃશં છેદ્યમર્મ તાદૃશં દર્શયન્નાહ- ચર્માભમિત્યાદિ| ચર્મવદાભાસતે યત્તત્તથા ચર્મખણ્ડવદિત્યર્થઃ| બહલં સ્થૂલમ્| સ્નાયુમાંસઘનં સ્નાયુમાંસાભ્યાં ઘનં યથા સ્યાદેવમાવૃતં; ‘સ્નાયુમાંસસિરાવૃતં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| કૃષ્ણમણ્ડલગમિતિ દૃષ્ટિમાર્ગાવરણકારીત્યર્થઃ||૧૮||

Adhikarana 10 (19) · Śloka 19

વિશુદ્ધવર્ણમક્લિષ્ટં ક્રિયાસ્વક્ષિ ગતક્લમમ્ | છિન્નેઽર્મણિ ભવેત્ સમ્યગ્યથાસ્વમનુપદ્રવમ્ ||૧૯||

સમ્યક્છિન્નસ્યાર્મણો લક્ષણમાહ- વિશુદ્ધવર્ણમિત્યાદિ| વિશુદ્ધવર્ણમર્માપનયનાત્ પ્રકૃતિવર્ણમક્ષિ ભવેત્| અક્લિષ્ટં ક્રિયાસ્વિતિ નિમેષોન્મેષાદિષુ ન ક્લેશવત્| ગતક્લમમ્ અનાયાસક્લેશરહિતમ્| કેચિદક્લિષ્ટં નિર્દોષં, ક્રિયાસ્વક્ષિ ગતક્લમં ક્રિયાસૂન્મેષાદિષ્વપિ નિરાબાધં સ્યાદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| યથાસ્વમનુપદ્રવમિતિ હીનાતિચ્છેદયોર્યે પ્રત્યેકમુપદ્રવાસ્તે ન વિદ્યમાના યસ્ય તત્તથેત્યર્થઃ||૧૯||

Adhikarana 11 (20) · Śloka 20

સિરાજાલે સિરા યાસ્તુ કઠિનાસ્તાશ્ચ બુદ્ધિમાન્ | ઉલ્લિખેન્મણ્ડલાગ્રેણ બડિશેનાવલમ્બિતાઃ ||૨૦||

અર્મચ્છેદં પ્રતિપાદ્ય સિરાજાલચ્છેદં પ્રતિપાદયન્નાહ- સિરાજાલે ઇત્યાદિ| પૂર્વવદેવ સ્નિગ્ધસ્વિન્નસંરોષિતનયનસ્ય બડિશેનાવલમ્બિતાઃ કઠિનસિરા મણ્ડલાગ્રેણોર્ધ્વં લિખેત્ ઊર્ધ્વં છિન્દ્યાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| કઠિનસિરાગ્રહણાન્મૃદૂનાં સિરાણાં લેખ્યાઞ્જનં યોજ્યમિતિ જ્ઞેયમ્||૨૦||

Adhikarana 12 (21) · Śloka 21

સિરાસુ પિડકા જાતા યા ન સિધ્યન્તિ ભેષજૈઃ | અર્મવન્મણ્ડલાગ્રેણ તાસાં છેદનમિષ્યતે ||૨૧||

સિરાજપિડકાસુ ભેષજૈરસિધ્યમાનાસુ છેદં દર્શયન્નાહ- સિરાસ્વિત્યાદિ| અર્મવચ્છેદનમિતિ અર્મોક્તં પૂર્વકર્માદિકં કૃત્વા છેદઃ કાર્યઃ||૨૧||

Adhikarana 13 (22) · Śloka 22

રોગયોશ્ચૈતયોઃ કાર્યમર્મોક્તં પ્રતિસારણમ્ | વિધિશ્ચાપિ યથાદોષં લેખનદ્રવ્યસમ્ભૃતઃ ||૨૨||

રોગયોરિત્યાદિ| એતયોઃ સિરાજાલસિરાપિડકયોઃ| અર્મોક્તં પ્રતિસારણમિતિ ‘યાવનાલસ્ય ચૂર્ણેન’ ઇત્યાદ્યુક્તમ્| યથાદોષં યો વિધિર્વાતાભિષ્યન્દનાદિષુ નિર્દિષ્ટઃ સ ચ કાર્યો લેખનૈર્દ્રવ્યૈઃ સમ્પાદિત ઇત્યર્થઃ||૨૨||

Adhikarana 14 (13-14) · Śloka 25

સન્ધૌ સંસ્વેદ્ય શસ્ત્રેણ પર્વણીકાં વિચક્ષણઃ | ઉત્તરે ચ ત્રિભાગે ચ બડિશેનાવલમ્બિતામ્ ||૨૩|| છિન્દ્યાત્તતોઽર્ધમગ્રે, સ્યાદશ્રુનાડી હ્યતોઽન્યથા | પ્રતિસારણમત્રાપિ સૈન્ધવક્ષૌદ્રમિષ્યતે ||૨૪|| લેખનીયાનિ ચૂર્ણાનિ વ્યાધિશેષસ્ય ભેષજમ્ |૨૫|

પર્વણિકાપિડકાચ્છેદનમાહ- સન્ધાવિત્યાદિ| સન્ધૌ કૃષ્ણશુક્લસન્ધૌ, સંસ્વેદ્ય સમ્યક્ સ્વેદયિત્વા, પરં યથા દૃશોઃ પીડા ન સ્યાત્, ઉત્તરે ત્રિભાગે બડિશેનાવલમ્બિતાં વિદ્ધા ગૃહીતાં, છિન્દ્યાત્તતોઽર્ધમગ્રે ઇતિ તદનન્તરમગ્રેઽર્ધં છિન્દ્યાત્ મૂલાગ્રયોર્મિત્વા મધ્યે તાં છિન્દ્યાદિત્યર્થઃ| તસ્યાં છિન્નાયાં પ્રતિસારણમાહ- પ્રતિસારણમિત્યાદિ| શસ્ત્રકર્માવશિષ્ટસ્ય પર્વણીશેષસ્ય ચિકિત્સામાહ- લેખનીયાનીત્યાદિ||૧૩-૧૪||-

Adhikarana 15 (25-28) · Śloka 28

શઙ્ખં સમુદ્રફેનં ચ મણ્ડૂકીં ચ સમુદ્રજામ્ ||૨૫|| સ્ફટિકં કુરુવિન્દં ચ પ્રવાલાશ્મન્તકં તથા | વૈદૂર્યં પુલકં મુક્તામયસ્તામ્રરજાંસિ ચ ||૨૬|| સમભાગાનિ સમ્પિષ્ય સાર્ધં સ્રોતોઞ્જનેન તુ | ચૂર્ણાઞ્જનં કારયિત્વા ભાજને મેષશૃઙ્ગજે ||૨૭|| સંસ્થાપ્યોભયતઃ કાલમઞ્જયેત્ સતતં બુધઃ | અર્માણિ પિડકાં હન્યાત્ સિરાજાલાનિ તેન વૈ ||૨૮||

તાન્યેવ લેખનીયચૂર્ણાન્યાહ- શઙ્ખમિત્યાદિ| મણ્ડૂકીં ચ સમુદ્રજામિતિ સમુદ્રજા મણ્ડૂકી મુક્તાનાં શુક્તિઃ| કુરુવિન્દઃ પદ્મરાગઃ, ‘નિશાનોપલ’ ઇત્યન્યે, અશ્મન્તકં સલૌપમં(?) મણિવિશેષઃ| વૈદૂર્યમિતિ વિદૂરગિરિસમ્ભવમ્ અત્યચ્છમાનીલં, પુલકં સ્ફટિકમેવ પાકાદ્વર્ણાન્તરમાપન્નં; કેચિત્ ‘વૈદૂર્યોપલકં’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર વૈદૂર્યોપલકં વેરુડિકેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| મેષશૃઙ્ગ ઇઙ્ગુદીભેદઃ; કેચિત્ મેષવિષાણરચિતભાજનં મન્યન્તે||૨૫-૨૮||

Adhikarana 16 (29) · Śloka 29

અર્શસ્તથા યચ્ચ નામ્ના શુષ્કાર્શોઽર્બુદમેવ ચ | અભ્યન્તરં વર્ત્મશયા વિધાનં તેષુ વક્ષ્યતે ||૨૯||

અર્શ ઇત્યાદિ| અભ્યન્તરં વર્ત્મશયા ઇતિ વર્ત્માભ્યન્તરાશ્રયા ઇત્યર્થઃ||૨૯||

Adhikarana 17 (30-32) · Śloka 33

વર્ત્મોપસ્વેદ્ય નિર્ભુજ્ય સૂચ્યોત્ક્ષિપ્ય પ્રયત્નતઃ | મણ્ડલાગ્રેણ તીક્ષ્ણેન મૂલે ભિન્દ્યાદ્ભિષગ્વરઃ ||૩૦|| તતઃ સૈન્ધવકાસીસકૃષ્ણાભિઃ પ્રતિસારયેત્ | સ્થિતે ચ રુધિરે વર્ત્મ દહેત્ સમ્યક્ શલાકયા ||૩૧|| ક્ષારેણાવલિખેચ્ચાપિ વ્યાધિશેષો ભવેદ્યદિ | તીક્ષ્ણૈરુભયતોભાગૈસ્તતો દોષમધિક્ષિપેત્ ||૩૨|| વિતરેચ્ચ યથાદોષમભિષ્યન્દક્રિયાવિધિમ્ |૩૩|

તદેવ વિધાનમાહ- વર્ત્મેત્યાદિ| નિર્ભુજ્ય પરિવર્ત્ય, ઉત્તાનં કૃત્વેત્યર્થઃ| કેચિદમુમેવ પાઠમન્યથા કૃત્વા પઠન્તિ, સ ચ વર્તમાનપુસ્તકેષુ ન દૃશ્યતે, અતો ન લિખિતઃ| તેષાં કર્મણિ કૃતે પ્રતિસારણમાહ- તત ઇત્યાદિ| પ્રતિસારયેદ્ ઘર્ષયેત્| શસ્ત્રકર્માવશિષ્ટાનામર્શઆદીનાં ચિકિત્સામાહ- સ્થિત ઇત્યાદિ| સમ્યગ્ યોગેન, શલાકયેતિ વસ્ત્રાચ્છાદિતાં દૃષ્ટિં કૃત્વા અગ્નિતપ્તશલાકયા વ્યાધિશેષં દહેત્, ક્ષારેણાવલિખેચ્ચ| સર્વેષ્વેવોક્તેષુ છેદ્યરોગેષ્વનિર્દિષ્ટં ભેષજં નિર્દિશન્નાહ- તીક્ષ્ણૈરિત્યાદિ| ઉભયતોભાગૈઃ વામનીયવિરેચનદ્રવ્યૈઃ| દોષં વ્રણગતાં દોષદુષ્ટિં; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- વામનીયવિરેચનીયદ્રવ્યાણાં કલ્કકષાયાદિના વ્રણશુદ્ધિઃ કર્તવ્યેત્યર્થઃ| કેચિદ્વમનવિરેચનૈરેવ કફાદિકં દોષં નિર્હરેદિતિ મન્યન્તે; એતચ્ચ પઞ્જિકાકારેણ દૂષિતમ્||૩૦-૩૨||-

Adhikarana 18 (33) · Śloka 33

શસ્ત્રકર્મણ્યુપરતે માસં ચ સ્યાત્ સુયન્ત્રિતઃ ||૩૩||

ઇદાનીં છેદ્યાદિષુ પરિહાર્યપરિહારાવધિં દર્શયન્નાહ- શસ્ત્રકર્મણીત્યાદિ||૩૩||

Adhikarana puShpikA · Śloka 15

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે છેદ્યરોગપ્રતિષેધો નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ ||૧૫||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||