66. dōṣabhēdavikalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō dōṣabhēdavikalpamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

tantrayuttayanantaraṁ pariśiṣṭatvāddōṣabhēdādhyāyārambhaḥ- athāta ityādi| athētyādikaṁ pūrvavahyākhyēyam| dhātūn dūṣayantīti dōṣā vātādayaḥ, tēṣāṁ bhēdaḥ pr̥thaksaṁsargasannipātabhēdēna, tasya vikalpanamēkaikadyanugamanēna nānātvakaraṇaṁ prapañcanaṁ dōṣabhēdavikalpaḥ, tamadhikr̥tya kr̥taḥ, tam||1-2||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 4

aṣṭāṅgavēdavidvāṁsaṁ divōdāsaṁ mahaujasam | chinnaśastrārthasandēhaṁ sūkṣmāgādhāgamōdadhim ||3|| viśvāmitrasutaḥ śrīmān suśrutaḥ paripr̥cchati |4|

aṣṭāṅgētyādi| aṣṭāṅgāni śalyādīni vājīkaraṇāntāni, tānyēva vēda āyurvēdaḥ, tēna tatra vā vidvān yastam| mahaujasaṁ mahāprabhāvam| sūkṣmā līnārthāḥ , agādhā duravagāhā yē āgamā ēvōdadhayastē santyasminniti| śrīmāniti rājaśriyā brāhvayā vā alaṅkr̥taḥ| nanu, viśvāmitrō gādhirājaḥ, tatsutatvēna rājaśriyā yōgō yuktaḥ, kathaṁ brāhmyā śriyēti? satyaṁ, viśvāmitrasya brāhmaṇyaṁ tapasā, tatō brāhmyā śriyā yōgō yukta ēva| anyē tu kṣatriyāṇāṁ brahmarṣijātatvēnōbhayayōga iti manyantē, aparē tu vidyāsamāptyā brāhmayā śriyā yōga iti manyantē| tathā cōktam- “vidyāsamāptau brāhmaṁ vā sattvamārṣamathāpi vā| dhruvamāviśati jñānāttasmādvaidyō dvijaḥ smr̥taḥ”- iti||3||-

Adhikarana 3 (4) · Śloka 5

dviṣaṣṭirdōṣabhēdā yē purastātparikīrtitāḥ ||4|| kati tatraikaśō jñēyā dviśō vā'pyathavā triśaḥ |5|

dviṣaṣṭirityādi| purastātparikīrtitāḥ iti rasabhēdavikalpē| kutō dviṣaṣṭirdōṣabhēdāstriṣaṣṭī rasabhēdā iti? ucyatē- ‘dviṣaṣṭirdōṣabhēdāḥ syū rasabhēdāstriṣaṣṭidhā| svāsthyaṁ triṣaṣṭaṁ vijñēyaṁ tatra ṣaḍrasayōjanam’- iti| kati tatraikaśō jñēyā dviśō vā'pyathavā triśa ityāha- ‘ēkaśaḥ ṣaṭ dviśastvēkaviṁśatiścaturanvitā| triśō dvātriṁśadityēvaṁ trayō dōṣāstriṣaṣṭidhā’- ita||4||-

Adhikarana 4 (5) · Śloka 6

tasya tadvacanaṁ śrutvā saṁśayacchinmahātapāḥ ||5|| prītātmā nr̥paśārdūlaḥ suśrutāyāha tattvataḥ |6|

śiṣyapraśnamākarṇya gururāha- tasyētyādi| tasyēti suśrutasya| tat iti pūrvōktam| saṁśayacchiditi sandēhacchēttā| prītātmā tr̥ptāntaḥkaraṇaḥ| nr̥paśārdūlō rājasattamaḥ| tattvata iti yathārthabhāvēna||5||-

Adhikarana 5 (6) · Śloka 7

trayō dōṣā dhātavaśca purīṣaṁ mūtramēva ca ||6|| dēhaṁ sandhārayantyētē hyavyāpannā rasairhitaiḥ |7|

kimāha bhagavānityāha- traya ityādi| trayō dōṣā vātādayaḥ, dhātavaḥ sapta rasādayaḥ| avyāpannā avikr̥tiṅgatāḥ| rasairhitairiti madhurādirasaiḥ pathyairityarthaḥ| nanu, yathāpraśnaṁ pratyuttarē vācyē kimarthaṁ kati tatraikaśa ityādipraśnasyōttarārthē trayō dōṣā ityādyabhidhānam? ucyatē- dhātūnāṁ malānāṁ ca dōṣasaṁsargē dōṣavyapadēśa ityādipratipādanārthaṁ; ata ēvāsr̥jā saha purā pañcadaśa prasarā abhihitāḥ| yadyēvaṁ tarhi māṁsādibhiḥ saha prasaraḥ kutō na kīrtitaḥ? ucyatē- asaṅkhyēyatvāt| atha kathaṁ tadadhigantavyamiti cēt, dōṣaliṅgēnaiva| tathā cātra vakṣyati- tasmāt prasaṅgaṁ saṁyamyētyādi| nanu, dōṣadhātumalamūlaṁ hi śarīramityanēnaiva dōṣādikāryatvamabhihitaṁ; na ca śarīrāddēhō bhinnārthaḥ, tayōḥ paryāyaśabdatvāt; tatkathaṁ punarucyatē- ētē dēhaṁ dhārayantīti? ucyatē- dēhaśabdēnātra karmapuruṣasya cikitsādhikr̥tasya vivakṣitatvāt||6||-

Adhikarana 6 (7-8) · Śloka 9

puruṣaḥ ṣōḍaśakalaḥ prāṇāścaikādaśaiva yē ||7|| rōgāṇāṁ tu sahasraṁ yacchataṁ viṁśatirēva ca | śataṁ ca pañca dravyāṇāṁ trisaptatyadhikōttaram ||8|| vyāsataḥ kīrtitaṁ taddhi... |9|

kīdr̥śaḥ punarayaṁ dēhaśabdābhighēyaḥ karmapuruṣa iti pūrvapratipāditasyaiva karmapuruṣasya svarūpaṁ vācyaṁ, tatprasaṅgēnāparamapi prāṇādikaṁ yattatpratipādayituṁ sukhasmaraṇārthaṁ pratipādayati- puruṣa ityādi| atraikē kalāśabdēna pañcabhūtāni ēkādaśēndriyāṇīti ṣōḍaśavikārā iti vyācakṣatē, paramētannāyurvēdē pramāṇīkr̥tam| anyē tu kalāśabdamaṅgapratyaṅgēṣvāmananti- śirōgrīvāpāṇipādapārśvapr̥ṣṭhōdarāṁsītyaṣṭāṅgāni, cibukanāsauṣṭhavaṅkṣaṇāṅguṣṭhāṅgulipārṣṇigulphāḥ pratyaṅgānīti| svatantraparatantrābhiprāyānuvartibhirācāryaiḥ kalāśabdō guṇavācī paṭhitaḥ| tē ca sarvabhūtacintāśārīrōktasukhaduḥkhēcchōdvēgaprayatnādīn ṣōḍaśaguṇānācakṣatē | catuṣpādaṁ ṣōḍaśakalaṁ bhēṣajaṁ carakācāryēṇōktaṁ; tatra ṣōḍaśakalaṁ ṣōḍaśaguṇamiti vyākhyānayanti| prāṇāścaikādaśēti agniḥ sōmō vāyuḥ sattvaṁ rajastamaḥ pañcēndriyāṇi bhūtātmēti prāṇāḥ| yō'sau bhūtātmā sa ēva ṣōḍaśakalaḥ, saṁyōgina ēva prāṇavyapadēśabhājaḥ, ityēkādaśatvam| rōgāṇāṁ tu sahasraṁ yacchataṁ viṁśatirēva cēti viśatyadhikaikādaśaśatāni rōgāṇām| atra sauśrutē tantrē ṣaṭsthānēṣu prōktā rōgāḥ ślōkairabhidhīyantē|- ‘hīnātidagdhaiḥ kṣārēṇa, trayaḥ pluṣṭādayō'gninā| caturthō dhūmavihataḥ pañca śōṇitaduṣṭayaḥ||1|| dōṣadhātumalādīnāṁ dvātriṁśat kṣayavr̥ddhitaḥ| dvē sthaulyakārśyē trividhō visraṁsādyō balakṣayaḥ||2|| ṣaṭ śōphāḥ ṣaḍ vraṇā vahnitritayaṁ viṣamādikam| āmaṁ vidagdhaṁ viṣṭabdhamajīrṇaṁ ca tathā tridhā||3|| iti ṣaṭṣaṣṭirātaṅkāḥ sūtrasthānē nidarśitāḥ| āmapakvāśayē śrōtrē tathēndriyacatuṣṭayē||4|| tvagāmiṣasirāsnāyusandhyasthimajjasambhavāḥ | śukrē caikāṅgasarvāṅgagatāḥ saptādhikā daśa||5|| trayōdaśāvr̥tairanyairdōṣaiḥ syurmārutaiḥ khalu| caturvidhaṁ vātaraktamākṣēpaścāpatānakaḥ| pakṣāghātō'patantraśca manyāstambhō'rditastathā||6|| gr̥dhrasī saha viśvācyā śiraḥ krōṣṭukapūrvakam| khañjaḥ paṅguḥ kalāyākhyaḥ kaṇṭakaḥ pādadāhakr̥t||7|| pādaharṣō'vabāhuśca mūkaminmiṇagadgadāḥ| tūnyādhmānadvayē'ṣṭhīlādvayamarśāṁsi ṣaṭ tathā||8|| carmakīlaścatasraścāśmaryaḥ pañca bhagandarāḥ| tathā'ṣṭādaśa kuṣṭhāni kilāsāni punastridhā||9|| pramēhā visṁhatiḥ prōktāḥ piḍikā nava tatkr̥tāḥ| udarāṇi tathā'ṣṭau ca mūḍhagarbhastathā'ṣṭadhā||10|| bāhyā vidradhayaḥ ṣaṭ syustathā'ntaḥsthāḥ smr̥tā daśa| visarpanāḍīstanajāstathaiva pañca pañca ca||11|| granthayaḥ sapta caikā syādapacī saptadhā'rbudam| galagaṇḍāstrayaḥ sapta vr̥ddhayaḥ parikīrtitāḥ||12|| upadaṁśā matāḥ pañca ślīpadaṁ ca tathā tridhā| bhagnā aṣṭādaśa jñēyāḥ śūkadōṣāstathaiva ca| catvāriṁśattathā'ṣṭau ca kṣudrarōgāḥ prakīrtitāḥ||13|| aṣṭāvōṣṭhabhavā dantamūlēṣu daśa pañca ca||14|| aṣṭau dantēṣu jihvāyāṁ pañca tālugatā nava| kaṇṭhē cāṣṭādaśa jñēyāścatuḥsarvasarā gadāḥ||15|| ēvaṁ mukhē saptaṣaṣṭiriti sthānē dvitīyakē| dvācatvāriṁśadadhikā triśatī parikīrtitā||16|| aṣṭau śukragatā rōgā aṣṭāvārtavaduṣṭayaḥ| catvārō'sr̥gdarāḥ prōktā apātastvaparākr̥taḥ||17|| makkallalīnaśōṣāśca naigamēśāhr̥tastathā| nāgōdaraḥ srutirgarbhē śārīrē saptaviṁśatiḥ||18|| atha mēdōnilāvēgācchvayathuḥ sarujaśca yaḥ| āḍhyavātaḥ sarvasarāḥ śōphāḥ pañca prakīrtitāḥ| karṇapālyāmayāḥ pañca klaibyamuktaṁ caturvidham ||19|| vāntarēcitayōḥ prōktā vyāpadō daśa pañca ca| ṣaṇnētrapraṇidhānasya nētrasyaikādaśaiva tu||20|| pañca bastikr̥tāstatra catvāraḥ pīḍanē kr̥tāḥ| ēkādaśa dravyakr̥tāḥ sapta śayyākr̥tāstathā||21|| catvāriṁśaccatasraśca vaidyatō vyāpadastathā| krōdhāyāsādikāḥ pañca daśa cāturahētukāḥ||22|| snēhasya kāraṇānyaṣṭāvapratyāgamakr̥nti ca| iti nētrādidōṣēṇa ṣaṣṭiḥ sapta samāsataḥ||23|| ēvaṁ cikitsitasthānē rujō'ṣṭānavatistathā| annādirakṣāvijñānē viṁśatirviṣahētukāḥ||24|| vēgāḥ syuḥ sthāvarē darvīkaramaṇḍalināṁ viṣē| rājilavaikarañjānāṁ pratyēkaṁ sapta sapta ca||25|| mūṣikāstu daśāṣṭau ca sapta vēgā alarkajāḥ| saptaṣaṣṭiśataṁ cātra kīṭānāṁ viṣadāyinām ||26|| saptacatvāriṁśadyutaṁ kalpasthānē śatadvayam| nava sandhyāśrayāḥ prōktā vartmajāścaikaviṁśatiḥ||27|| śuklabhāgē daśaikaśca catvāraḥ kr̥ṣṇabhāgajāḥ| sarvāśrayāḥ saptadaśa dr̥ṣṭijā dvādaśaiva tu||28|| bāhyajau dvau nētrarōgāviti ṣaṭsaptatiḥ smr̥tāḥ| kukūṇakaḥ śiśōrēva karṇē'ṣṭāviṁśatirnr̥ṇām||29|| ēkatriṁśadghrāṇagatāḥ sapratiśyāyapañcakāḥ| ēkādaśa śirōrōgāḥ paraṁ śālākyasañjñitē||30|| ātaṅkānāṁ śataṁ prōktaṁ ṣaṭcatvāriṁśatā yutam| nava bālagrahā yōnivyāpadō viṁśatiḥ striyāḥ||31|| ēvaṁ kumāratantrē'sminnēkōnatriṁśadāmayāḥ| aṣṭau jvarā hyatīsārāḥ ṣaṭ catasraḥ pravāhikāḥ||32|| catvārō grahaṇīdōṣā yakṣmaikō gulmapañcakam| hr̥drōgāḥ pañca catvāraḥ pāṇḍvākhyāḥ kāmalādvayam||33|| halīmakaḥ pānakī ca raktapitaṁ caturvidham| ṣaṭprakārā matā mūrcchā vikārāḥ sapta madyajāḥ||34|| dāhāḥ pañca tr̥ṣaḥ sapta chardayaḥ pañca dēhinām| hikkāḥ śvāsāstathā kāsāḥ pratyēkaṁ pañca pañca ca||35|| svarabhēdāstathā ṣaṭ syurviśatiḥ kr̥mijātayaḥ| navōdāvartakā dr̥ṣṭā visūcyastisra ēva ca||36|| ānāhau dvāvāmaviṭkau tathā'rōcakapañcakam| mūtrāghātā dvādaśa syuriti kāyacikitsitē||37|| āmayānāṁ śataṁ prōktaṁ catvāriṁśacca sapta ca| dēvatā-daitya-gandharva-yakṣa-pitra-hi-rakṣasām||38|| piśacasyābhiṣaṅgēṇa gadāścāṣṭau prakīrtitāḥ| apasmārāśca catvāra unmādāḥ ṣaḍudīritāḥ||39|| aṣṭādaśagadā bhūtavidyāyāṁ sūkṣmadarśibhiḥ| ēvaṁ hi sauśrutē tantrē kāśīrājēna kīrtitāḥ||40|| rōgāṇāṁ tu sahasraṁ yacchataṁ viṁśatirēva ca| vyāsatō vistarataḥ| hiśabdō hētvarthē, yasmāt kāraṇāt||7-8||-

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

... bhinnā dōṣāstrayō guṇāḥ | dviṣaṣṭidhā bhavantyētē bhūyiṣṭhamiti niścayaḥ ||9||

bhinnā ityādi| bhinnā bhēdaṅgatā dviṣaṣṭidhā bhavantītyarthaḥ| trayō dōṣā vātapittaślēṣmāṇaḥ| guṇā guṇamayāḥ sattvarajastamōmayāḥ| tadyathā- rajōbhūyiṣṭhō mārutaḥ, rajō hi pravartakaṁ sarvabhāvānāṁ; pittaṁ sattvōtkaṭaṁ, laghuprakāśakatvāt, rajōyuktaṁ vētyēkē; kaphaḥ tamōbahulaḥ, guruprāvaraṇātmakatvādityāhurbhiṣajaḥ| yadyēvaṁ tat kathaṁ kaphaprakr̥tikē puṁsi sattvaguṇōpapannatā paṭhitā? ucyatē- guṇādvitayamapi kaphē jñātavyaṁ, ‘sattvatamōbahulā āpaḥ’ ityuktatvāt||9||

Adhikarana 8 (10-11) · Śloka 12

traya ēva pr̥thak dōṣā dviśō nava samādhikaiḥ | trayōdaśādhikaikadvisamamadhyōlbaṇaistriśaḥ ||10|| pañcāśadēvaṁ tu saha bhavanti kṣayamāgataiḥ | kṣīṇamadhyādhikakṣīṇakṣīṇavr̥ddhaistathā'paraiḥ ||11|| dvādaśaivaṁ samākhyātāstrayō dōṣā dviṣaṣṭidhā |12|

kathamētē dviṣaṣṭidhā bhavantītyāha- traya ēvētyādi| tatra pr̥thak pratyēkaṁ, dōṣā vātapittaślēṣmāṇastraya ēva, itarau ca dvau svasthāviti jñēyau| vr̥ddhō vātaḥ svasthau pittaślēṣmāṇau (1), vr̥ddhaṁ pittaṁ svasthau vātaślēṣmāṇau (2), vr̥ddhaḥ ślēṣmā svasthē vātapittē (3), iti| dviśō nava samādhikairiti tatra samavr̥ddhābhyāṁ dvābhyāṁ dōṣābhyāṁ trayaḥ saṁsargā bhavanti; yathā - vātapittē samē vr̥ddhē svasthaḥ ślēṣmā (1), vātaślēṣmāṇau samau vr̥ddhau svasthaṁ pittaṁ (2), pittaślēṣmāṇau samau vr̥ddhau svasthō vātaḥ (3), iti| anyatarādhikavr̥ddhābhyāṁ ṣaṭ ; tadyathā- vātapittayōrvr̥ddhayōrvātō'dhikō vr̥ddhaḥ svasthaḥ ślēṣmā (1), vātapittayōrvr̥ddhayōḥ pittamadhikavr̥ddhaṁ svasthaḥ ślēṣmā (2), vātaślēṣmaṇōrvr̥ddhayōrvātō'dhikavr̥ddhaḥ svasthaṁ pittaṁ (3), vātaślēṣmaṇōrvr̥ddhayōḥ ślēṣmā'dhikavr̥ddhaḥ svasthaṁ pittaṁ (4), pittaślēṣmaṇōrvr̥ddhayōḥ pittamadhikaṁ vr̥ddhaṁ svasthō vātaḥ (5), pittaślēṣmaṇōrvr̥ddhayōḥ ślēṣmā adhikavr̥ddhaḥ svasthō vātaḥ (6)| triśastu vr̥ddhaistrayōdaśa; tatra tribhiradhikairēkaḥ adhikaikadōṣāstrayaḥ, adhikadvidōṣāstrayaḥ, samamadhyōlbaṇadōṣāḥ ṣaṭ| tadyathā- vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ vātō'dhikavr̥ddhaḥ (1), vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ pittamadhikavr̥ddhaṁ (2), vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ ślēṣmā'dhikavr̥ddhaḥ (3)| athādhikadvivr̥ddhadōṣāḥ; tadyathā- vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ vātapittē adhikavr̥ddhē (1), vātapittaślēṣmāṇāṁ vr̥ddhānāṁ vātaślēṣmāṇau adhikavr̥ddhau (2), vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhānāṁ pittaślēṣmāṇāvadhikavr̥ddhau (3)| kṣīṇō vātaḥ svasthau pittaślēṣmāṇau (1), kṣīṇaṁ pittaṁ svasthau vātaślēṣmāṇau (2), kṣīṇaḥ ślēṣmā svasthē vātapitē (3), ēvaṁ pr̥thak traya ēva| atha hīnamadhyōlbaṇavr̥ddhāḥ ṣaḍucyantē, tatra samaḥ samavr̥ddhō hīnavr̥ddha ityarthaḥ; tadyathā- hīnavr̥ddhō vātaḥ, madhyavr̥ddhaṁ pittaṁ, adhikavr̥ddhaḥ ślēṣmā (1); hīnavr̥ddhō vātaḥ, madhyavr̥ddhaḥ ślēṣmā, adhikavr̥ddhaṁ pittaṁ (2); hīnavr̥ddhaṁ pittaṁ, adhikavr̥ddhō vātaḥ, madhyavr̥ddhaḥ ślēṣmā (3), madhyavr̥ddhō vātaḥ, hīnavr̥ddhaṁ pittaṁ, adhikavr̥ddhōḥ ślēṣmā (4); hīnavr̥ddhaḥ ślēṣmā, adhikavr̥ddhaṁ pittaṁ, madhyavr̥ddhō vātaḥ (5); adhikavr̥ddhō vātaḥ, madhyavr̥ddhaṁ pittaṁ hīnavr̥ddhaḥ ślēṣmā 6| sarvadōṣaiḥ samavr̥ddhairēkaḥ| uktaṁ ca tantrāntarē- ‘dvyulbaṇaikōlbaṇaiḥ ṣaṭ syurhīnamadhyādhikaiśca ṣaṭ| samaiścaikō vikārāstē sannipātāstrayōdaśa”- iti| pañcāśadityādi| ēvamanēna prakārēṇa kṣayamāgataiḥ pañcaviṁśatidōṣabhēdaiḥ saha pañcāśadbhavanti| tadyathā- vātapittakaphairēkaikaiḥ kṣīṇaistrayō bhēdā bhavanti, dviśō nava prōcyantē| tadyathā- vātapittē samakṣīṇē svasthaḥ ślēṣmā (1), vātaślēṣmāṇau samakṣīṇau svasthaṁ pittaṁ (2), pittaślēṣmāṇau samahīnau svasthē vātaḥ 3| adhikakṣīṇāḥ ṣaṭ; tadyathā- vātapittayōḥ kṣīṇayōrvātō'dhikakṣīṇaḥ svasthaḥ ślēṣmā (1), vātapittayōḥ kṣīṇayōḥ pittamadhikakṣīṇaṁ svasthaḥ ślēṣmā (2), vātaślēṣmāṇōḥ kṣīṇayōrvātō'dhikakṣīṇaḥ svasthaṁ pittaṁ (3), vātaślēṣmaṇōḥ kṣīṇayōḥ ślēṣmā'dhikakṣīṇaḥ svasthaṁ pittaṁ (4), pittaślēśmaṇōḥ kṣīṇayōḥ pittamadhikakṣīṇaṁ svasthō vātaḥ (5), pittaślēṣmaṇōḥ kṣīṇayōḥ ślēṣma'dhikakṣīṇaḥ svasthō vātaḥ (6)| atha kṣīṇadōṣatrayabhēdāstrayōdaśa prōcyantē; tatra- tribhirapi samakṣīṇairēkaḥ; adhikaikaikakṣīṇaiśca trayaḥ| yathā- vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ vātō'dhikakṣīṇaḥ (1), vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ pittamadhikakṣīṇaṁ (2), vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ ślēṣmā adhikakṣīṇaḥ (3)| athādhikakṣīṇadvidōṣāḥ; tadyathā- vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ vātapittē adhikakṣīṇē (1), vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ vātaślēṣmaṇāvadhikakṣīṇau (2), vātapittaślēṣmaṇāṁ kṣīṇānāṁ pittaślēṣmāṇāvadhikakṣīṇau (3)| atha hīnamadhyōlbaṇakṣīṇāḥ ṣaṭ prōcyantē; tadyathā,- hīnakṣīṇō vātaḥ, madhyakṣīṇaṁ pittaṁ, adhikakṣīṇaḥ ślēṣmā (1); madhyakṣīṇō vātaḥ, hīnakṣīṇaṁ pittaṁ, adhikakṣīṇaḥ ślēṣmā (2); adhikakṣīṇō vātaḥ, madhyakṣīṇaṁ pittaṁ hīnakṣīṇaḥ ślēṣmā (3); hīnakṣīṇō vātaḥ, adhikakṣīṇaṁ pittaṁ madhyakṣīṇaḥ ślēṣmā (4); adhikakṣīṇō vātaḥ, hīnakṣīṇaṁ pittaṁ, madhyakṣīṇaḥ ślēṣmā (5); madhyakṣīṇō vātaḥ, adhikakṣīṇaṁ pittaṁ, hīnakṣīṇaḥ ślēṣmā (6)| kṣīṇētyādi atra madhyaśabdēna svasthō'bhidhīyatē, adhikaśabdēna ca vr̥ddhaḥ| tatra kṣīṇamadhyādhikabhēdēna ṣaṭ| tadyathā- kṣīṇō vātaḥ, svasthaṁ pittaṁ, vr̥ddhaḥ ślēṣmā (1); kṣīṇō vātaḥ, vr̥ddhaṁ pittaṁ, svasthaḥ ślēṣmā (2); svasthō vātaḥ, pittam kṣīṇaṁ, vr̥ddhaḥ ślēṣmā (3); vr̥ddhō vātaḥ, kṣīṇaṁ pittaṁ, svasthaḥ, ślēṣmā (4); svasthō vātaḥ, pittaṁ vr̥ddhaṁ, kṣīṇaḥ ślēṣmā (5); vr̥ddhō vātaḥ, svasthaṁ pittaṁ, kṣīṇaḥ ślēṣmā (6)| atha dvikṣīṇaikavr̥ddhāstrīnāha- vātapittē kṣīṇē vr̥ddhaḥ ślēṣmā (1), vātaślēṣmāṇau kṣīṇau pittaṁ vr̥ddhaṁ (2), pittaślēṣmāṇau kṣīṇau vātō vr̥ddhaḥ (3)| atha dvivr̥ddhaikakṣīṇānāha- vātapittē vr̥ddhē kṣīṇaḥ ślēṣmā (1), vātaślēṣmāṇau vr̥ddhau kṣīṇaṁ pittaṁ (2), pittaślēṣmāṇau vr̥ddhau kṣīṇō vātaḥ (3)| ēvamanēna prakārēṇa, samākhyātāḥ kathitāḥ, trayō dōṣā vātapittaślēṣmāṇaḥ| svasthaistu vātapittaślēṣmabhiḥ svāsthyaṁ triṣaṣṭamiti ayamēvārthaḥ ślōkairucyatē| tadyathā- pr̥thagvr̥ddhairmarutpittakakairbhēdatrayaṁ bhavēt| saṁsargē tu bhavatyēṣāṁ bhēdastulyādhikēna ca||1|| vātapittē samē vr̥ddhē samāvēvaṁ marutkaphau| samau pittakaphāvēvaṁ syustrayastulyavr̥ddhitaḥ||2|| vr̥ddhiṅgatē marutpittē pavanastvadhikastayōḥ| anyasmin pittamadhikaṁ vr̥ddhayōrvātapittayōḥ||3|| vr̥ddhau samīraṇakaphāvētayōradhikō'nilaḥ| adhikē tu tayōrēva bhavēdbhēdāntaraṁ kaphē||4|| vr̥ddhau pittakaphau tadvadētayōḥ pittamutkaṭam|| vr̥ddhayōrētayōrēva balāsastvadhikaḥ punaḥ||5|| ityēkādhikasaṁsargadōṣabhēdā bhavanti ṣaṭ| ēvamētaiḥ samuddiṣṭā bhēdāstulyādhikairnava||6|| pūrvaiḥ saha bhavantyēvaṁ vikalpā dvau tathā daśa| sannipātēṣu jāyantē dōṣabhēdāstrayōdaśa| ēkastatra vikalpaḥ syādvr̥ddhimprāptaiḥ samaistribhiḥ| vr̥ddhiṅgatēṣu sarvēṣu tēṣu vr̥ddhatamō marut||7|| punaḥ pittaṁ punaḥ ślēṣmētyēkādhikatamaistrayaḥ| pravr̥ddhē vātapittē ca bhēdō'nyasmin balāsataḥ||8|| marutkaphau tathā pittādvātaḥ pittakaphādapi| ādhikyēna dvayōrēvaṁ dōṣabhēdāstrayō matāḥ||9|| hīnamadhyādhikairdōṣairvikalpāḥ sambhavanti ṣaṭ| anyōnyāpēkṣayā tēṣāṁ hīnavr̥ddhaḥ samīraṇaḥ||10|| madhyavr̥ddhaṁ tathā pittaṁ ślēṣmā tatrādhikō mataḥ| madhyaḥ samīraṇō'nyasmin hīnaṁ pittaṁ kaphō'dhikaḥ||11|| madhyaṁ pittaṁ maruttīvraḥ svalpaḥ ślēṣmā'paratra tu| madhyaḥ ślēṣmōlbaṇaṁ pittaṁ hīnō vātastathā sthitaḥ ||12|| madhyaḥ ślēṣmōlbaṇō vāyuḥ pittaṁ hīnaṁ tathā sthitam||13|| madhyavātō'dhikaṁ pittaṁ hīnavr̥ddhastathā kaphaḥ| ēvamētē bhavantyatra sannipātāstrayōdaśa||14|| pūrvairdvādaśabhiḥ sārdhaṁ vikalpāḥ pañcaviṁśatiḥ| yathā vr̥ddhaistathā kṣīṇairdōṣaiḥ syuḥ pañcaviṁśatiḥ ||15|| kṣīṇasvasthādhikairēbhirdōṣabhēdā bhavanti ṣaṭ| kṣīṇaḥ samīraṇastatra svasthaṁ pittaṁ kaphō'dhikaḥ||16|| kṣīṇō vāyuḥ kaphaḥ svasthaḥ pittamatrādhikaṁ tathā| kṣīṇaṁ pittaṁ marut svasthō bhēdō'nyasmin balī kaphaḥ||17|| kṣīṇaṁ pittaṁ kaphaḥ svasthaḥ pravr̥ddhastvadhikō marut| ślēṣmā kṣīṇō'nilaḥ svasthaḥ pittamatra tathōlbaṇam||18|| kaphaḥ kṣīṇaḥ samaṁ pittaṁ pravr̥ddhastu samīraṇaḥ| kṣīṇasvasthādhikairēvaṁ bhēdāḥ ṣaṭ parikīrtitā||19|| kṣayaṅgatē marutpittē prāptō vr̥ddhiṁ tathā kaphaḥ| kṣīṇau samīraṇakaphau tathā syāt pittamutkaṭam||20|| kṣīṇau pittakaphau tadvannabhasvān syāttu vr̥ddhimān| dvau kṣīṇāvēkavr̥ddhaśca bhēdatrayamiti smr̥tam||21|| vātapittē gatē vr̥ddhiṁ samprāptaśca kṣayaṁ kaphaḥ| vr̥ddhau vātakaphau tadvat pittaṁ cātha kṣayaṁ gatam||22|| tadvat pittakaphau vr̥ddhau prakṣīṇaḥ pavanaḥ punaḥ| ēkakṣīṇadvivr̥ddhaiśca trayō bhēdā bhavantyamī||23|| kṣīṇamadhyādhikaistvēvaṁ bhēdā dvādaśa kīrtitāḥ| prakr̥tisthaiḥ samīrādyaistathaikaḥ parikīrtitaḥ||24|| triṣaṣṭirdōṣabhēdānāmiti samyaṅnirūpitā|| iti| ētēṣāṁ vātapittaślēṣmaṇāṁ vr̥ddhakṣīṇānāṁ lakṣaṇānyucyantē- tadyathā- vātavr̥ddhau vāgbāhulyaṁ kārśyaṁ kārṣṇyaṁ gātrasphuraṇamūṣmakāmitā nidrānāśō'lpabalatvaṁ gāḍhavarcastvaṁ cēti, pittavr̥ddhau pītāvabhāsatā santāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṁ pītaviṇmūtranētratvaṁ cēti, ślēṣmavr̥ddhau śauklyaṁ śaityaṁ sthairyaṁ gauravamavasādastandrā nidrā sandhyasthiviślēṣaśca| vātakṣayē mandacēṣṭatā alpavāktvamapraharṣō mūḍhasañjñatā ca, pittakṣayē mandōṣmāgnitā niṣprabhatā ca, ślēṣmakṣayē rūkṣatā'ntardāha āmāśayētaraślēṣmāśayaśirasāṁ śūnyatā sandhiśaithilyaṁ tr̥ṣṇā daurbalyaṁ ca| ēvamētairlakṣaṇaiḥ prakr̥tisamasamavētānāṁ vr̥ddhānāṁ kṣīṇānāṁ ca vātapittaślēṣmaṇāmavagamō miśraiśca lakṣaṇaiḥ saṁsargasannipātāvagama iti| kṣīṇamadhyādhikadvyēkakṣīṇavr̥ddhānāṁ kēṣāñcillakṣaṇāni likhyantē| tadyathā- ēkō vr̥ddhaḥ samaścaikaḥ kṣīṇastvēkō yadā bhavēt| kṣīṇa ēkaḥ pravr̥ddhau dvau kṣīṇau dvau vr̥ddhimāṁstathā||25|| ēka ēva sthitastatra vyaktarūpēṇa dēhini| pravr̥ddhō mārutaḥ pittaṁ prakr̥tisthaṁ kaphakṣayē||26|| gr̥hītvā sthānatō yatra yatrāṅgēṣu visarpati| tatra tatrāsthirō dāhaḥ śramaḥ svēdō balakṣayaḥ||27|| kṣīṇē pittē yadā vāyurvr̥ddhāvasthaḥ samaṁ kapham| vikarṣati tadā śūlaṁ śaityamatyantagauravam||28|| vr̥ddhaṁ kaphakṣayē pittaṁ prakr̥tisthaṁ prabhañjanam|| yadā ruṇaddhyasya tadā dāhaḥ śūlaḥ prajāyatē||29|| vr̥ddhaṁ vātakṣayē pittaṁ prakr̥tisthaṁ yadā kapham| niruṇaddhi tadā tasya syustandrāgauravajvarāḥ||30|| ślēṣmā vr̥ddhō yadā vāyuḥ samaḥ pittaparikṣayē| niruṇaddhi tadā tasya gauravaṁ śītakajvaram||31|| kaphō'nilakṣayē pittaṁ prakr̥tisthaṁ yadā balī| niruṇaddhi tadā tasya mr̥dvagnitvaṁ śirōvyathā||32|| pralāpō gurutā tandrā nidrā syāttu suhr̥drujā| ṣṭhīvanaṁ pittakaphayōrnakhādīnāṁ ca pītatā||33|| kaphaḥ pittēna saṁyuktō balahāniṁ bhr̥śaṁ kṣayam| karōtyapākamaruciṁ gauravaṁ gātrasādatām||34|| mārutēna yutaḥ ślēṣmā hīnapittaḥ samācaran| karōti mr̥dutāṁ vahnērbhaktē nānnābhilāṣitām||35|| vēpanaṁ gauravaṁ stambhaśaityatōdāṁstathā'cirāt| śuklatvaṁ ca nakhādīnāṁ pāruṣyaṁ vapuṣō'pi ca||36|| kupitau pittapavanau parikṣīṇakaphē yadā| udvēṣṭanaṁ śramaṁ tōdaṁ kurutē sphōṭanaṁ tathā||37|| tathā'ṅgamardadāhau ca cōṣaṁ dūyanadhūpanē| ślēṣmā'pidhattē srōtāṁsi yadā pittānilakṣayē||38|| cēṣṭānāśaṁ tadā kuryānmūrcchāṁ vāgbhaṅgamēva ca| dēhaujaḥ sraṁsayat pittaṁ vātaślēṣmakṣyē tr̥ṣām||39|| kuryādindriyadaurbalyaṁ mūrcchāṁ glāniṁ kriyākṣayam| marmāṇi pīḍayan vāyuḥ ślēṣmapittaparikṣayē||40|| sañjñāpraṇāśaṁ kurutē prakampaṁ vidadhāti ca| darśayanti pravr̥ddhāḥ svaṁ liṅgaṁ dōṣā hi kēvalam||41|| kṣīṇā jahati liṅga svaṁ samāḥ svaṁ karma kurvatē| samaṁ rakṣañjayan vr̥ddhaṁ kṣīṇaṁ dōṣaṁ ca vardhayan||42|| vidhinā'nēna viṣamaṁ sannipātaṁ jayēdbhiṣak| iti||10-11||-

Adhikarana 9 (12-14) · Śloka 14

miśrā dhātumalairdōṣā yāntyasaṅkhyēyatāṁ punaḥ ||12|| tasmāt prasaṅgaṁ saṁyamya dōṣabhēdavikalpanaiḥ | rōgaṁ viditvōpacarēdrasabhēdairyathairitaiḥ ||13|| bhiṣak kartā'tha karaṇaṁ rasā dōṣāstu kāraṇam | kāryamārōgyamēvaikamanārōgyamatō'nyathā ||14||

dhātubhirasr̥gādibhirmiśrā malaiścāsaṅkhyēyatāṁ yānti| tatra vātasya dhātumalamiśrasya lakṣaṇaṁ vātavyādhinidānē prōktam| pittaślēṣmaṇōstu vr̥ddhavāgbhaṭaḥ prāha- pittaṁ tvaci sthitaṁ kuryādvisphōṭakamasūrikāḥ| raktē visarpaṁ dāhaṁ ca māṁsē māṁsāvakōthanam||1|| sadāhān mēdasi granthīn svēdatr̥ḍvamanaṁ bhr̥śam| asthidāhaṁ bhr̥śaṁ majjñi hāridranakhanētratām||2|| pūtipītāvabhāsaṁ ca śukraṁ śukrasamāśritam| sirāgataṁ krōdhanatāṁ pralāpaṁ snāyugaṁ tr̥ṣām||3|| kōṣṭhagaṁ madatr̥ḍdāhān vyāpinō'nyāṁśca yakṣmaṇaḥ| ślēṣmā tvaci sthitaḥ kuryāt stambhaṁ śvētāvabhāsatām||4|| pāṇḍvāmayaṁ śōṇitagō māṁsasthaścārbudāpacīḥ| ārdracarmāvanaddhābhagātratāṁ tvaci gauravam||5|| mēdōgaḥ sthūlatāṁ mēhamasthnāṁ stabdhatvamasthigaḥ| majjagaḥ śuklanētratvaṁ śukrasthaḥ śukrasañcayam||6|| vibandhaṁ gauravaṁ cāti sirāsthaḥ stabdhagātratām snāyugaḥ sandhiśūnatvaṁ kōṣṭhagō jaṭharōnnatim||7|| arōcakāvipākau ca tāṁstāṁśca kaphajān gadān| viṇmūtrayōḥ sāśrayayōstatra tatrōpadiśyatē||8|| upatāpōpaghātau ca svāśrayēndriyagairmalaiḥ ||iti ||12-14||

Adhikarana 10 (15-17) · Śloka 17

adhyāyānāṁ tu ṣaṭṣaṣṭyā grathitārthapadakramam | ēvamētadaśēṣēṇa tantramuttaramr̥ddhimat ||15|| spaṣṭagūḍhārthavijñānamagāḍhamandacētasām | yathāvidhi yathāpraśnaṁ bhavatāṁ parikīrtitam ||16|| sahōttaraṁ tvētadadhītya sarvaṁ brāhmaṁ vidhānēna yathōditēna | na hīyatē'rthānmanasō'bhyupētādētadvacō brāhmamatīva satyam ||17||

nibandhān bahuśō vīkṣya vaidyaḥ śrībharatātmajaḥ| uttarasthānamakarōt suspaṣṭaṁ ḍalhaṇō bhiṣak||15-17||

Adhikarana puShpikA · Śloka 66

iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrē dōṣabhēdavikalpō nāma ṣaṭṣaṣṭitamō'dhyāyaḥ ||66|| iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantraṁ samāptam | samāptēyaṁ suśrutasaṁhitā |

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē ṣaṭṣaṣṭitamō'dhyāyaḥ||66||