17. dr̥ṣṭigatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દૃષ્ટિગતરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

પક્ષ્મકોપપ્રતિષેધાનન્તરં દૃષ્ટિગતાનામેવ રોગાણામવશિષ્ટત્વાત્તત્પ્રતિષેધો યુક્ત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| દૃષ્ટિગતરોગેત્યત્ર દૃષ્ટિશબ્દેન દૃષ્ટ્યાશ્રયં મણ્ડલમભિપ્રેતમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ત્રયઃ સાધ્યાસ્ત્રયોઽસાધ્યા યાપ્યાઃ ષટ્ ચ ભવન્તિ હિ |૩|

દૃષ્ટિગતદ્વાદશરોગાણાં મધ્યે સાધ્યાનાં સાધનાર્થં, યાપ્યાનાં યાપનાર્થમસાધ્યાનાં પરિહારર્થમાહ- ત્રય ઇત્યાદિ| ધૂમદર્શિપિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિશ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટયસ્ત્રયઃ સાધ્યાઃ| ત્રયોઽસાધ્યા ઇતિ હ્રસ્વજાડ્ય(ત્ય)નાકુલાન્ધ્યગમ્ભીરિકાખ્યાઃ| યાપ્યાઃ ષટ્ ચેતિ અરુણાદયો વિચિત્રવર્ણાન્તાઃ ષટ્ કાચાઃ| ચકારોઽત્ર ભિન્નક્રમે; તેન યાપ્યશબ્દાનન્તરમુપાત્તેન ચશબ્દેન સાધ્યાસાધ્યત્વં સમુચ્ચીયતે; તેન ષણ્ણાં રોગાણામવસ્થાવિશેષેણ સાધ્યત્વયાપ્યત્વાસાધ્યત્વાનિ; તથા ચ તે પ્રાગવસ્થાયાં સાધ્યાઃ, ઉત્તરાવસ્થાયામસાધ્યાઃ, પરં શ્લૈષ્મિકં લિઙ્ગનાશં વિહાય|૩|-

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

તત્રૈકસ્ય પ્રતીકારઃ કીર્તિતો ધૂમદર્શિનઃ ||૩||

તત્ર સાધ્યેષુ ત્રિષુ મધ્યે ધૂમદર્શિનઃ પ્રાગુક્તમેવ પ્રતીકારં નિર્દિશન્નાહ- તત્રેત્યાદિ| પ્રતીકારઃ હેતુવ્યાધિવિપરીતા ક્રિયા| કીર્તિતઃ પિત્તાભિષ્યન્દપ્રતિષેધે||૩||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 6

દૃષ્ટૌ પિત્તવિદગ્ધાયાં વિદગ્ધાયાં કફેન ચ | પિત્તશ્લેષ્મહરં કુર્યાદ્વિધિં શસ્ત્રક્ષતાદૃતે ||૪|| નસ્યસેકાઞ્જનાલેપપુટપાકૈઃ સતર્પણૈઃ | આદ્યે તુ ત્રૈફલં પેયં સર્પિસ્ત્રૈવૃતમુત્તરે ||૫|| તૈલ્વકં ચોભયોઃ પથ્યં કેવલં જીર્ણમેવ વા |૬|

ઇદાનીં પિત્તકફવિદગ્ધદૃશોરપિ હેતુવ્યાધિવિપરીતં ચિકિત્સિતમાહ- દૃષ્ટૌ પિત્તવિદગ્ધાયામિત્યાદિ| પિત્તશ્લેષ્મહરં પિત્તશ્લેષ્માભિષ્યન્દહરં; તેન પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટૌ પિત્તાભિષ્યન્દહરોવિધિઃ, કફવિદગ્ધદૃષ્ટૌ તુ કફાભિષ્યન્દહરો વિધિઃ| શસ્ત્રક્ષતાદૃતે સિરાવ્યધં વર્જયિત્વા| તમેવ પિત્તશ્લેષ્માભિષ્યન્દહરં વિધિમાહ- નસ્યસેકેત્યાદિ| તત્ર કફવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાં કફાભિષ્યન્દહરં નસ્યાદિ, પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાં તુ પિત્તાભિષ્યન્દહરં નસ્યાદિ| પિત્તકફવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાં વૈશેષિકં સામાન્યં ચ સ્નેહોપક્રમમાહ- આદ્યે તુ ત્રૈફલમિત્યાદિ| આદ્યે પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાખ્યે, ત્રૈફલં ત્રિફલાક્વાથકલ્કાભ્યાં સંસ્કૃતં ઘૃતં; કેચિત્ ‘ત્રિફલાયા રસપ્રસ્થં’ ઇત્યાદિકં વિદેહોક્તં ત્રૈફલમામનન્તિ; તન્નેચ્છતિ ગયી| ત્રૈવૃતં ત્રિવૃતાસંસ્કૃતં, ન પુનરપતાનકોક્તમ્| ઉત્તરે શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાખ્યે ઇતિ| તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રસ્તેન સંસ્કૃતં તૈલ્વકમ્| કેવલમ્ અસંસ્કૃતમ્| જીર્ણં પુરાણમ્| અનુક્તમપિ સ્નેહાદનન્તરં વમનાદિ કર્તવ્યં, તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્||૪-૫||-

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8

ગૈરિકં સૈન્ધવં કૃષ્ણા ગોદન્તસ્ય મષી તથા ||૬|| ગોમાંસં મરિચં બીજં શિરીષસ્ય મનઃશિલા | વૃન્તં કપિત્થાન્મધુના સ્વયઙ્ગુપ્તાફલાનિ ચ ||૭|| ચત્વાર એતે યોગાઃ સ્યુરુભયોરઞ્જને હિતાઃ |૮|

ઇદાનીં બહિઃપરિમાર્જનાર્થમઞ્જનયોગાંશ્ચતુરો નિર્દિશન્નાહ- ગૈરિકમિત્યાદિ| તત્ર ગૈરિકમાદૌ કૃત્વા ગોદન્તમષીં યાવદેકો યોગઃ, ગોમાંસાદિકો મનઃશિલાં યાવદ્દ્વિતીયો યોગઃ, વૃન્તં કપિત્થાન્મધુનેતિ તૃતીયો યોગઃ, સ્વયઙ્ગુપ્તાફલાનિ મધુનેતિ ચતુર્થો યોગઃ, ઇતિ યોગચતુષ્ટયં પ્રભાવાત્ પિત્તકફવિદગ્ધદૃષ્ટ્યોર્હિતમિત્યર્થઃ| કેચિદત્ર પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટૌ રાત્રાવઞ્જનં, કફવિદગ્ધદૃષ્ટૌ દિવેતિ કાલવિભાગં મન્યન્તે||૬-૭||-

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 10

કુબ્જકાશોકશાલામ્રપ્રિયઙ્ગુનલિનોત્પલૈઃ ||૮|| પુષ્પૈર્હરેણુકૃષ્ણાહ્વાપથ્યામલકસંયુતૈઃ | સર્પિર્મધુયુતૈશ્ચૂર્ણૈર્વેણુનાડ્યામવસ્થિતૈઃ ||૯|| અઞ્જયેદ્ દ્વાવપિ ભિષક્ પિત્તશ્લેષ્મવિભાવિતૌ |૧૦|

અધુના દ્વયોરપિ પુષ્પાઞ્જનમાહ- કુબ્જકાશોકેત્યાદિ| કુબ્જકાશોકૌ સ્વનામપ્રસિદ્ધૌ, શાલઃ સર્જભેદઃ, નલિનમ્ ઈષદ્રક્તં પદ્મં, ઉત્પલં નીલોત્પલં, હરેણુઃ રેણુકા, કૃષ્ણાહ્વા પિપ્પલી, વેણુનાડ્યામવસ્થાનં શક્ત્યુત્કર્ષાર્થમ્| પિત્તશ્લેષ્મવિભાવિતાવિતિ પિત્તશ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટી ઇત્યર્થઃ||૮-૯||-

Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 12

આમ્રજમ્બૂદ્ભવં પુષ્પં તદ્રસેન હરેણુકામ્ ||૧૦|| પિષ્ટ્વા ક્ષૌદ્રાજ્યસંયુક્તં પ્રયોજ્યમથવાઽઞ્જનમ્ | નલિનોત્પલકિઞ્જલ્કગૈરિકૈર્ગોશકૃદ્રસૈઃ ||૧૧|| ગુડિકાઞ્જનમેતદ્વા દિનરાત્ર્યન્ધયોર્હિતમ્ |૧૨|

ઇદાનીં દિનરાત્ર્યન્ધાઞ્જનદ્વયમાહ- આમ્રેત્યાદિ| આમ્રજમ્બૂદ્ભવં યત્ પુષ્પં તદ્રસેન રસચતુર્થાંશં હરેણુકાચૂર્ણં પિષ્ટ્વા રસક્રિયાપાકેન વિપાચ્ય મધુઘૃતયુક્તં દિનરાત્ર્યન્ધયોઃ પિત્તકફવિદગ્ધદૃષ્ટ્યપરપર્યાયયોર્દ્રવાઞ્જનં યોજ્યમ્| તથા નલિનાદિભિર્ગોશકૃદ્રસપિષ્ટૈર્ગુટિકાઞ્જનં હિતં; નલિનમ્ ઈષદ્રક્તં પદ્મં, ઉત્પલં નીલોત્પલં, કિઞ્જલ્કઃ કેશરઃ, સ ચ નલિનોત્પલયોરેવ| કેચિત્ ‘ગોયકૃદ્રસૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; ગોશબ્દસ્ય પશુવાચિત્વાદજાદયો ગૃહ્યન્તે; યકૃદ્રસઃ કાલખણ્ડરસ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૦-૧૧||-

Adhikarana 8 (12) · Śloka 13

રસાઞ્જનરસક્ષૌદ્રતાલીશસ્વર્ણગૈરિકમ્ ||૧૨|| ગોશકૃદ્રસસંયુક્તં પિત્તોપહતદૃષ્ટયે |૧૩|

અધુના દિવાન્ધ્યે વૈશેષિકં ચૂર્ણાઞ્જનમાહ- રસાઞ્જનેત્યાદિ| રસ ઇતિ જાતીપત્રરસ ઇત્યર્થઃ, આમલકીપત્રરસ ઇત્યન્યે| અત્ર દ્રવદ્રવ્યૈઃ કઠિનદ્રવ્યભાવનાં વિધાય ચૂર્ણાઞ્જનં કર્તવ્યમ્| પિત્તોપહતદૃષ્ટયે પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટયે||૧૨||-

Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14

શીતં સૌવીરકં વાઽપિ પિષ્ટ્વાઽથ રસભાવિતમ્ ||૧૩|| કૂર્મપિત્તેન મતિમાન્ ભાવયેદ્રૌહિતેન વા | ચૂર્ણાઞ્જનમિદં નિત્યં પ્રયોજ્યં પિત્તશાન્તયે ||૧૪||

અપરમપિ ચૂર્ણાઞ્જનમાહ- શીતેત્યાદિ| શીતં રસઞ્જનં, કર્પૂરમન્યે| સૌવીરકં સૌવીરાઞ્જનમ્| રસભાવિતમિતિ ચતુષ્પદમૃગપક્ષિમાંસરસભાવિતમિત્યર્થઃ| કેચિદ્રસ ઇતિ સામાન્યોક્ત્યા રસાઞ્જનસૌવીરાઞ્જનયોરેવ રસં સઙ્ગૃહ્ણન્તિ, તદભાવે ચ તયોરેવ ચૂર્ણાઢકમુદકાઢકે પ્રક્ષિપ્ય અહોરાત્રપર્યુષિતં પ્રાતર્મર્દિતં પૂતં સ્વરસવત્ પ્રયોજ્યમિત્યર્થઃ| કેચિચ્ચ પ્રસ્તુતત્વાદ્રસશબ્દેન ગોશકૃદ્રસં ગૃહ્ણન્તિ||૧૩-૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

કાશમરીપુષ્પમધુકદાર્વીરોધ્રરસાઞ્જનૈઃ | સક્ષૌદ્રમઞ્જનં તદ્વદ્ધિતમત્રામયે સદા ||૧૫||

દિવાન્ધ્યે કલ્કાઞ્જનમાહ- કાશ્મરીપુષ્પેત્યાદિ| અત્રેતિ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટૌ| કેચિત્ કાશ્મીરપુષ્પાદિરસક્રિયાઞ્જનમેતદિત્યાહુઃ||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

સ્રોતોજં સૈન્ધવં કૃષ્ણાં રેણુકાં ચાપિ પેષયેત્ | અજામૂત્રેણ તા વર્ત્યઃ ક્ષણદાન્ધ્યાઞ્જને હિતાઃ ||૧૬||

રાત્ર્યાન્ધ્યે કફવિદગ્ધદૃષ્ટ્યપરપર્યાયે વર્ત્યઞ્જનમાહ- સ્રોતોજમિત્યાદિ||૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 18

કાલાનુસારિવાં કૃષ્ણાં નાગરં મધુકં તથા | તાલીશપત્રં ક્ષણદે ગાઙ્ગેયં ચ યકૃદ્રસે ||૧૭|| કૃતાસ્તા વર્તયઃ પિષ્ટાશ્છાયાશુષ્કાઃ સુખાવહાઃ |૧૮|

અપરમપિ નક્તન્ધ્યે વર્ત્યઞ્જનમાહ- કાલાનુસારિવામિત્યાદિ| કાલાનુસારિવા તગરં, ક્ષણદે દ્વે હરિદ્રે, ગાઙ્ગેયં મુસ્તા| યકૃદ્રસે છાગલ્યાદિકાલખણ્ડરસે; અન્યે ‘શકૃદ્રસે’ ઇતિ પઠન્તિ, શકૃદ્રસે ગોમયરસે ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૭||-

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

મનઃશિલાભયાવ્યોષબલાકાલાનુસારિવાઃ ||૧૮|| સફેના વર્તયઃ પિષ્ટાશ્છાગક્ષીરસમન્વિતાઃ |૧૯|

અન્યદપિ રાત્ર્યાન્ધ્યે વર્ત્યઞ્જનમાહ- મનઃશિલેત્યાદિ||૧૮||-

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21

ગોમૂત્રપિત્તમદિરાયકૃદ્ધાત્રીરસે પચેત્ ||૧૯|| ક્ષુદ્રાઞ્જનં રસેનાન્યદ્યકૃતસ્ત્રૈફલેઽપિ વા | ગોમૂત્રાજ્યાર્ણવમલપિપ્પલીક્ષૌદ્રકટ્ફલૈઃ ||૨૦|| સૈન્ધવોપહિતં યુઞ્જ્યાન્નિહિતં વેણુગહ્વરે |૨૧|

ઇદાનીં રસક્રિયાઞ્જનત્રિતયમાહ- ગોમૂત્રેત્યાદિ| અત્ર મૂત્રપિત્તયકૃન્ત્યજાદીનામેવ| મદિરા પિષ્ટસુરા| ગોમૂત્રાદિરસેન ક્ષુદ્રાઞ્જનં વિપચેદિત્યેકો યોગઃ, ક્ષુદ્રાઞ્જનં રસક્રિયાઞ્જનમિત્યર્થઃ; રસેન યકૃત ઇતિ દ્વિતીયો યોગઃ; ત્રૈફલેઽપિ વેતિ તૃતીયો યોગઃ| ગોમૂત્રાજ્યાર્ણવમલેત્યાદિ| એતદ્રસક્રિયાઞ્જનત્રિતયમપ્યેકૈકં ગોમૂત્રાજ્યાદિભિઃ સંયુક્તં વેણુગહ્વરે વંશનલિકાભ્યન્તરે વ્યવસ્થિતમઞ્જનં રાત્ર્યન્ધે યુઞ્જ્યાદિત્યર્થઃ||૧૯-૨૦||-

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22

મેદો યકૃદ્ધૃતં ચાજં પિપ્પલ્યઃ સૈન્ધવં મધુ ||૨૧|| રસમામલકાચ્ચાપિ પક્વં સમ્યઙ્નિધાપયેત્ | કોશે ખદિરનિર્માણે તદ્વત્ ક્ષુદ્રાઞ્જનં હિતમ્ ||૨૨||

શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટ્યામપરમપિ રસક્રિયાઞ્જનમાહ- મેદો યકૃદ્ધૃતં ચાજમિત્યાદિ| મેદો યકૃદ્ધૃતં ચેતિ ત્રયમેતચ્છગલીનામ્| મેદોયકૃતિ સર્વમેકીકૃત્ય રસક્રિયાપાકેન પક્વં ખદિરતરુસારનિર્મિતભાજને સૂક્ષ્મમુખે બૃહન્મધ્યકુહરે નિક્ષિપ્તં ક્ષુદ્રાઞ્જનં રસક્રિયાઞ્જનાપરપર્યાયં હિતમિત્યર્થઃ||૨૧-૨૨||

Adhikarana 16 (23) · Śloka 23

હરેણુમગધાજાસ્થિમજ્જૈલાયકૃદન્વિતમ્ | યકૃદ્રસેનાઞ્જનં વા શ્લેષ્મોપહતદૃષ્ટયે ||૨૩||

અન્યદપિ કફવિદગ્ધદૃષ્ટાવઞ્જનમાહ- હરેણ્વિત્યાદિ| હરેણુઃ હરેણુકા, મગધાજાસ્થિમજ્જેતિ પિપ્પલીવિતુષબીજાનિ| એતદ્ હરેણ્વાદિ યકૃદ્રવેણ પિષ્ટમઞ્જનં શ્લેષ્મોપહતદૃષ્ટયે નક્તાન્ધાય હિતમિત્યર્થઃ| ઇદમઞ્જનમેકીયમતાભિપ્રાયેણ ગયદાસાચાર્યેણ પઠિતં વ્યાખ્યાતં ચ||૨૩||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

વિપાચ્ય ગોધાયકૃદર્ધપાટિતં સુપૂરિતં માગધિકાભિરગ્નિના | નિષેવિતં તદ્યકૃદઞ્જનેન નિહન્તિ નક્તાન્ધ્યમસંશયં ખલુ ||૨૪||

ઇદાનીં નક્તાન્ધ્યે કફવિદગ્ધદૃષ્ટ્યપરપર્યાયે પ્રયોગમાહ- વિપાચ્યેત્યાદિ| ગોધાયકૃદર્ધપાટિતં કૃત્વા પિપ્પલીભિઃ પૂરિતં શુચિમૃદા લિપ્તમગ્નિના વિપાચ્ય ત્ર્યહં ભક્ષિતં સત્, તથા તદન્તઃસ્વિન્ના પિપ્પલી મધુનાઽઞ્જનેન નિઃસન્દેહં નક્તાન્ધ્યં નિહન્તીત્યર્થઃ||૨૪||

Adhikarana 18 (25) · Śloka 25

તથા યકૃચ્છાગભવં હુતાશને વિપાચ્ય સમ્યઙ્મગધાસમન્વિતમ્ | પ્રયોજિતં પૂર્વવદાશ્વસંશયં જયેત્ ક્ષપાન્ધ્યં સકૃદઞ્જનાન્નૃણામ્ ||૨૫||

નક્તાન્ધ્યેઽપરમપિ પ્રયોગમાહ- તથા યકૃચ્છાગભવમિત્યાદિ| પ્રયોજિતં પૂર્વવદિતિ યકૃદ્ભક્ષણવિધિના પ્રયોજિતં, પિપ્પલી પુનરઞ્જનવિધિનેત્યર્થઃ||૨૫||

Adhikarana 19 (26) · Śloka 26

પ્લીહા યકૃચ્ચાપ્યુપભક્ષિતે ઉભે પ્રકલ્પ્ય શૂલ્યે ઘૃતતૈલસંયુતે | તે સાર્ષપસ્નેહસમાયુતેઽઞ્જનં નક્તાન્ધ્યમાશ્વેવ હતઃ પ્રયોજિતે ||૨૬||

અપરમપિ નક્તાન્ધ્યયોગમાહ- પ્લીહેત્યાદિ| પ્લીહા ઉદરવામપાર્શ્વસ્થં માંસખણ્ડં, યકૃત્ દક્ષિણપાર્શ્વસ્થં કાલખણ્ડાપરપર્યાયં, તે ઉભે અપિ પ્રસ્તુતત્વાદ્ ગોધાચ્છાગયોરેવ ગ્રાહ્યે| પ્રકલ્પ્ય ખણ્ડશઃ કલ્પયિત્વા| શૂલ્યે શૂલપાકપક્વે||૨૬||

Adhikarana 20 (27) · Śloka 27

નદીજશિમ્બીત્રિકટૂન્યથાઞ્જનં મનઃશિલા દ્વે ચ નિશે ય(શ)કૃદ્ગવામ્ | સચન્દનેયં ગુટિકાઽથવાઽઞ્જનં પ્રશસ્યતે વૈ દિવસેષ્વપશ્યતામ્ ||૨૭||

ઇદાનીં દિવાન્ધ્યે પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટ્યપરપર્યાયેઽઞ્જનમાહ- નદીજેત્યાદિ| નદીજં સૈન્ધવં; શિમ્બીશબ્દેનાત્ર હરિતમુદ્ગાઃ, ચક્ષુષ્યત્વાત્; અન્યે શિમ્બીસ્થાને શિમ્બેતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ; અઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનમ્| ગવાં છાગાદીનામ્| ચન્દનં રક્તચન્દનમ્| ગુટિકા વટીકૃત્યાઞ્જનં; અથવાઽઞ્જનમિતિ ચૂર્ણાઞ્જનમથવેત્યર્થઃ| વિપાચ્ય ગોધાયકૃદર્ધપાટિતમિત્યાદિકં સચન્દનેયં ગુટિકાઽથવાઞ્જનમિતિ પર્યન્તં યોગચતુષ્ટયં નિબન્ધકારૈરનાર્ષીકૃતં, તેરૈવ સુભાષિતત્વાદુપયોગાર્હત્વાચ્ચ વ્યાખ્યાતં; તસ્માન્મયાઽપિ પઠિતં વ્યાખ્યાતં ચ||૨૭||

Adhikarana 21 (28) · Śloka 28

ભવન્તિ યાપ્યાઃ ખલુ યે ષડામયા હરેદસૃક્તેષુ સિરાવિમોક્ષણૈઃ | વિરેચયેચ્ચાપિ પુરાણસર્પિષા વિરેચનાઙ્ગોપહિતેન સર્વદા ||૨૮||

ઇદાનીં સાધ્યાનાં ચિકિત્સિતમભિધાય યાપ્યાનાં ચિકિત્સિતમાહ- ભવન્તીત્યાદિ| ભવન્તિ યાપ્યા ઇતિ અત્ર ‘ઉપેક્ષ્યમાણા’ ઇતિ શેષઃ, એતેન તેષાં પ્રગવસ્થાયાં સાધ્યત્વમ્| યાપ્યાઃ ષડામયા ઇતિ| નનુ શ્લૈષ્મિકકાચસ્ય સાધ્યત્વાત્ કથં ષડ્ યાપ્યાઃ? સત્યં, યાપ્યબાહુલ્યાદેતદ્વ્યપદેશઃ| તેષ્વિતિ પ્રથમદ્વિતીયપટલપ્રાપ્તેષુ તિમિરાવસ્થેષુ કાચેષ્વિત્યર્થઃ, ન તુ રાગપ્રાપ્તેષુ, યતસ્તત્ર સિરાવ્યધનિષેધઃ; તથા ચોક્તં- ‘તિમિરે રાગિણિ ભિષક્ સિરામોક્ષં વિવર્જયેત્’- ઇતિ| સિરાવિમોક્ષણૈરિત્યનેનૈવ સ્નેહસ્વેદૌ પૂર્વકર્મસઞ્જ્ઞકાવાક્ષિપ્તૌ મન્તવ્યૌ| વિરેચનાઙ્ગોપહિતેનેતિ વિરેચનદ્રવ્યસંસ્કૃતેનેત્યર્થઃ||૨૮||

Adhikarana 22 (29) · Śloka 30

પયોવિમિશ્રં પવનોદ્ભવે હિતં વદન્તિ પઞ્ચાઙ્ગુલતૈલમેવ તુ | ભવેદ્ધૃતં ત્રૈફલમેવ શોધનં વિશેષતઃ શોણિતપિત્તરોગયોઃ ||૨૯|| ત્રિવૃદ્વિરેકઃ કફજે પ્રશસ્યતે ત્રિદોષજે તૈલમુશન્તિ તત્કૃતમ્ |૩૦|

સર્વતિમિરાણાં સામાન્યં શોધનમભિધાય વિશેષશોધનમાહ- પયોવિમિશ્રમિત્યાદિ| પઞ્ચાઙ્ગુલતૈલમ્ એરણ્ડતૈલમ્| વિશેષતઃ શોણિતપિત્તરોગયોરિતિ ત્રૈફલં ઘૃતં સર્વતિમિરેષુ હિતં, અનયોર્વિશેષત ઇત્યર્થઃ| ત્રિવૃદ્ધિરેક ઇતિ ત્રિવૃતા સિદ્ધઘૃતેન વિરેક ઇત્યર્થઃ| તત્કૃતમિતિ ત્રિવૃતા સંસ્કૃતમિત્યર્થઃ; અન્યે તુ તૈર્વાતપિત્તકફઘ્નૈર્દ્રવ્યૈઃ સંસ્કૃતં તત્કૃતં વદન્તિ| દ્વન્દ્વજેષુ તિમિરેષુ ત્વનુક્તમપિ સંશોધનં વ્યામિશ્રં કર્તવ્યમ્||૨૯||-

Adhikarana 23 (30) · Śloka 31

પુરાણસર્પિસ્તિમિરેષુ સર્વશો હિતં ભવેદાયસભાજનસ્થિતમ્ ||૩૦|| હિતં ચ વિદ્યાત્ત્રિફલાઘૃતં સદા કૃતં ચ યન્મેષવિષાણનામભિઃ |૩૧|

સંશોધનમભિધાય સામાન્યં સંશમનમાહ- પુરાણસર્પિરિત્યાદિ| સર્વત ઇતિ પાનાભ્યઞ્જનનસ્યાદિષુ, સર્વેષ્વેવ વાતાદિજન્યનયનવિકારેષ્વિત્યન્યે| ત્રિફલાઘૃતં ત્રિફલાક્વાથકલ્કપક્વં ઘૃતમ્| કૃતં સંસ્કૃતં ‘ઘૃતં’ ઇતિ શેષઃ| મેષવિષાણનામભિઃ મેષશૃઙ્ગીફલૈરિત્યર્થઃ||૩૦||-

Adhikarana 24 (31) · Śloka 32

સદાઽવલિહ્યાત્ત્રિફલં સુચૂર્ણિતાં ઘૃતપ્રગાઢાં તિમિરેઽથ પિત્તજે ||૩૧|| સમીરજે તૈલયુતાં કફાત્મકે મધુપ્રગાઢાં વિદધીત યુક્તિતઃ |૩૨|

સામાન્યં સંશમનમભિધાય વિશેષસંશમનમાહ- સદેત્યાદિ| સદેતિ નિત્યગે આવસ્થિકે ચ કાલે ઇત્યર્થઃ| પિત્તજે ઇત્યત્રાનુક્તમપિ રક્તજં તિમિરં બોદ્ધવ્યં, તત્રાપિ ઘૃતેન ત્રિફલાપ્રયોગઃ| કેચિત્ “સદાઽવલિહ્યાત્ત્રિફલાં સુચૂર્ણિતં ઘૃતપ્રગાઢાં તિમિરાતુરો નરઃ| કફાભિભૂતઃ ખલુ તૈલસંયુતાં મધુપ્રગાઢામપિ વા પ્રયોજયેત્” ઈદૃશં પાઠં પઠન્તિ; સ ચ જેજ્જટાચાર્યેણ દૂષિતઃ; તસ્માત્ પૂર્વપાઠ એવ ન્યાય્યઃ||૩૧||-

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

ગવાં શકૃત્ક્વાથવિપક્વમુત્તમં હિતં તુ તૈલં તિમિરેષુ નાવનમ્ ||૩૨||

ઇદાનીં શ્લેષ્મતિમિરે નસ્યમાહ- ગવાં શકૃદિત્યાદિ| સામાન્યસ્નેહપાકપરિભાષયા ગોશકૃત્ક્વાથેન તૈલમકલ્કં પક્તવ્યં, એતત્તૈલં તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્ કફજે તિમિરે બોદ્ધવ્યં; અન્યે તુ તિમિરેષ્વિતિ બહુવચનાત્ સર્વતિમિરેષુ બોદ્ધવ્યમિતિ વદન્તિ||૩૨||

Adhikarana 26 (33) · Śloka 33

હિતં ઘૃતં કેવલ એવ પૈત્તિકે હ્યજાવિકં યન્મધુરૈર્વિપાચિતમ્ |૩૩|

પિત્તજે તિમિરે નસ્યમાહ- હિતમિત્યાદિ| કેવલ એવ પૈત્તિકે નાન્યદોષસમ્પૃક્તે તિમિરે ઇત્યર્થઃ| મધુરૈર્વિપાચિતમિતિ કાકોલ્યાદિક્વાથકલ્કવિપક્વમિત્યર્થઃ| ‘કેવલ એવ’ ઇત્યત્ર ‘કેવલમેવ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્ર કેવલમસંસ્કૃતમિત્યર્થઃ, અજાવિકં ઘૃતમિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ|૩૩|-

Adhikarana 27 (33) · Śloka 33

તૈલં સ્થિરાદૌ મધુરે ચ યદ્ગણે તથાઽણુતૈલં પવનાસૃગુત્થયોઃ ||૩૩||

વાતરક્તજયોસ્તિમિરયોર્નસ્યમાહ- તૈલમિત્યાદિ| સ્થિરાદૌ વિદારિગન્ધાદૌ, સિદ્ધમિતિ શેષઃ| તથા મધુરે ગણે કાકોલ્યાદિકે યત્ સિદ્ધં, તથાઽણુતૈલં વાતવ્યાધિચિકિત્સિતોક્તમ્||૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

સહાશ્વગન્ધાતિબલાવરીશૃતં હિતં ચ નસ્યે ત્રિવૃતં યદીરિતમ્ | જલોદ્ભવાનૂપજમાંસસંસ્કૃતાદ્ધૃતં વિધેયં પયસો યદુત્થિતમ્ ||૩૪||

કેવલવાતજે તિમિરે નસ્યમાહ- સહેત્યાદિ| સહા મુદ્ગપર્ણી, માષપર્ણીત્યન્યે| વરી શતાવરી| એતૈર્વિપક્વં તૈલં વાતારબ્ધે તિમિરે નસ્યે હિતમ્| ત્રિવૃતં યદીરિતમિતિ મહાવાતવ્યાધિચિકિત્સિતે ત્રિભિઃ સર્પિર્વસામજ્જભિર્વૃતં ત્રિવૃતં તૈલં યદીરિતં તદત્ર હિતં; કેચિદેતૈરેવ મુદ્ગપર્ણ્યાદિભિર્દ્રવ્યૈસ્ત્રિવૃતં તૈલં સિદ્ધં વાતારબ્ધતિમિરે નસ્યે હિતમિતિ વદન્તિ| વાતારબ્ધતિમિરે દ્વિતીયં નસ્યમાહ - જલોદ્ભવેત્યાદિ| જલોદ્ભવા મત્સાદયઃ, આનૂપાઃ કૂલચરાઃ, તેષાં માંસેન ક્ષીરપાકકલ્પેન સંસ્કૃતાદ્દુગ્ધાન્મથ્યમાનાદ્ યદ્ધૃતમુદ્ધૃતં તત્ સહાશ્વગન્ધાદિભિરનન્તરોક્તૈર્વિપક્વં વાતારબ્ધતિમિરે નસ્યં વિધેયમ્| કેચિજ્જલોદ્ભવશબ્દેન પદ્માદીનિ ગૃહ્ણન્તિ, તન્નેચ્છન્તિ નિબન્ધકારાઃ||૩૪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

સસૈન્ધવઃ ક્રવ્યભુગેણમાંસયોર્હિતઃ સસર્પિઃ સમધુઃ પુટાહ્વયઃ |૩૫|

નસ્યમભિધાય પુટપાકમાહ- સસૈન્ધવ ઇત્યાદિ| ક્રવ્યભુજો ગૃધ્રાદયઃ, એણઃ કૃષ્ણસારઃ| પુટાહ્વયઃ પુટપાકઃ| તસ્ય વિધાનં ક્રિયાકલ્પે વક્ષ્યતિ|૩૫|-

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

વસાઽથ ગૃધ્રોરગતામ્રચૂડજા સદા પ્રશસ્તા મધુકાન્વિતાઽઞ્જને ||૩૫||

વાતજતિમિરે પુટપાકમભિધાયાઞ્જનમ્રાહ- વસેત્યાદિ| ઉરગઃ કૃષ્ણસર્પઃ, તામ્રચૂડઃ કુક્કુટઃ, મધુકાન્વિતા યષ્ટીમધુકસંયુતા; એતા ગૃધ્રાદિજાસ્તિસ્રો વસા યષ્ટીમધુકચૂર્ણાન્વિતા એકશો દ્વિશઃ સમસ્તા વાઽઞ્જને હિતાઃ||૩૫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

પ્રત્યઞ્જનં સ્રોતસિ યત્સમુત્થિતં ક્રમાદ્રસક્ષીરઘૃતેષુ ભાવિતમ્ |૩૬|

ઇદાનીં વાતજતિમિરે સ્નેહાઞ્જનેન જડીભૂતસ્ય ચક્ષુષ ઉપકારાર્થં પ્રત્યઞ્જનમાહ- પ્રત્યઞ્જનમિત્યાદિ| યત્ અઞ્જનસ્યાનુ પ્રયુજ્યતે તત્ પ્રત્યઞ્જનમ્| તત્ર તીક્ષ્ણાઞ્જનસ્ય મૃદ્વઞ્જનમનુ પ્રયુજ્યતે, મૃદ્વઞ્જનસ્ય તીક્ષ્ણાઞ્જનમ્| સ્રોતસિ યત્ સમુત્થિતં સિન્ધુસ્રોતસિ વર્ણસાર્પણસયોઃ સ્રોતસિ વા યત્ સમુત્થિતં સ્રોતોઞ્જનં, સૌવીરાઞ્જનમિત્યન્યે| રસશ્ચ ચક્ષુષ્યમૃગપક્ષિમાંસરસઃ| પૃથક્ પૃથક્ સપ્તાહં રસક્ષીરઘૃતેષુ ભાવિતં ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રયોજ્યમ્|૩૬|-

Adhikarana 32 (36-37) · Śloka 37

સ્થિતં દશાહત્રયમેતદઞ્જનં કૃષ્ણોરગાસ્યે કુશસમ્પ્રવેષ્ટિતે ||૩૬|| તન્માલતીકોરકસૈન્ધવાયુતં સદાઽઞ્જનં સ્યાત્તિમિરેઽથ રાગિણિ | સુભાવિતં વા પયસા દિનત્રયં કાચાપહં શાસ્ત્રવિદઃ પ્રચક્ષતે ||૩૭||

અરાગિતિમિરચિકિત્સિતં પ્રતિપાદ્ય વાતજરાગિતિમિરાચિકિત્સિતં પ્રતિપાદયન્નાહ- સ્થિતમિત્યાદિ| દશાહત્રયં માસમેકમિત્યર્થઃ| એતદઞ્જનં સ્રોતોઞ્જનં, સૌવીરઞ્જનમિત્યન્યે| તતઃ સ્રોતોઞ્જનં કૃષ્ણસર્પમુખે યથોદિતપ્રકારેણ નિવાસિતં પશ્ચાન્માલતીકોરકસૈન્ધવેન સમુદાયસમભાગેન યુતમઞ્જનં કાર્યં; માલતીકોરકાઃ જાતીકુસુમાનિ| તિમિરેઽથ રાગિણિ વાતકાચે ઇત્યર્થઃ| વાતકાચેઽપરમપ્યઞ્જનમાહ- સુભાવિતમિત્યાદિ| અન્યે તુ જાતીકોરકયુક્તત્વાત્ વાતપિત્તકાચાપહં વદન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી||૩૬-૩૭||

Adhikarana 33 (38) · Śloka 38

હવિર્હિતં ક્ષીરભવં તુ પૈત્તિકે વદન્તિ નસ્યે મધુરૌષધૈઃ કૃતમ્ | તત્તર્પણે ચૈવ હિતં પ્રયોજિતં સજાઙ્ગલસ્તેષુ ચ યઃ પુટાહ્વયઃ ||૩૮||

પિત્તતિમિરરોગચિકિત્સિતમાહ- હવિરિત્યાદિ| હવિઃ ઘૃતં, ક્ષીરભવં ક્ષીરમથનોદ્ભૂતં, પૈત્તિકે ‘તિમિરે’ ઇતિ શેષઃ| મધુરૌષધૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ, કૃતં સંસ્કૃતં; અન્યે તુ ક્ષીરમપિ કાકોલ્યદિભિઃ સાધિતં મન્યન્તે, તેન કાકોલ્યાદિસાધિતાત્ ક્ષીરાન્મથ્યમાનાદુત્થિતં ઘૃતં કાકોલ્યાદિભિરેવ સાધિતં પિત્તજતિમિરે હિતમિતિ વદન્તિ| કેચિદિહ કૃતમિત્યસ્ય સ્થાને શૃતમિતિ પઠન્તિ, તત્ર શૃતં પક્વમ્| તત્તર્પણ ઇત્યાદિ| ન કેવલં તદ્ઘૃતં નસ્યે હિતં, કિં તર્હિ તર્પણેઽક્ષિપૂરણપર્યાયે પ્રયોજિતં હિતમ્| તથા તેષુ મધુરૌષધેષુ યો જાઙ્ગલમાંસયુક્તઃ પુટપાકઃ સ પિત્તતિમિરે સ્નેહાર્થં હિતઃ||૩૮||

Adhikarana 34 (39) · Śloka 39

રસાઞ્જનક્ષૌદ્રસિતામનઃશિલાઃ ક્ષુદ્રાઞ્જનં તન્મધુકેન સંયુતમ્ |૩૯|

પિત્તતિમિરે રસક્રિયાઞ્જનમાહ- રસાઞ્જનમિત્યાદિ| રસાઞ્જનાદિકૃતં ક્ષુદ્રાઞ્જનં ફાણિતાકૃતિ પિત્તતિમિરે હિતમ્| ક્ષુદ્રાઞ્જનમિત્યત્ર કેચિદ્રસાઞ્જનમિતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ|૩૯|-

Adhikarana 35 (39) · Śloka 39

સમાઞ્જનં વા કનકારોદ્ભવં સુચૂર્ણિતં શ્રેષ્ઠમુશન્તિ તદ્વિદઃ ||૩૯||

ઇદાનીં પિત્તતિમિરે પ્રત્યઞ્જનમાહ- સમાઞ્જનમિત્યાદિ| સમાઞ્જનં તુલ્યસૌવીરાઞ્જનં, કનકાકરોદ્ભવં તુત્થકં, શ્રેષ્ઠમ્ ઉત્તમં, ઉશન્તિ ઇચ્છન્તિ, પ્રત્યઞ્જનમિત્યધ્યાહાર્યમ્| તદ્વિદઃ શાલાકિનઃ| કેચિત્ સમાઞ્જનમિત્યત્ર રસાઞ્જનમિતિપઠન્તિ||૩૯||

Adhikarana 36 (40) · Śloka 40

ભિલ્લોટગન્ધોદકસેકસેચિતં પ્રત્યઞ્જને ચાત્ર હિતં તુ તુત્થકમ્ |૪૦|

પિત્તમિરેઽપરમપિ પ્રત્યઞ્જનમાહ- ભિલ્લોટેત્યાદિ ભિલ્લોટકો હિમવદાસન્નભૂમિજઃ કકુભાનુકારિફલો વૃક્ષવિશેષઃ, ગન્ધા એલાદિગણોક્તાઃ, ઉદકમત્ર કષાયઃ, તત્સેકસેચિતં તુત્થકં પ્રત્યઞ્જને હિતમ્| અન્યે ભિલ્લોટકસ્વાભાવિકગન્ધોદકસેકસેચિતમાહુઃ| કેચિદમું પ્રત્યઞ્જનં ન પઠન્તિ|૪૦|-

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

સમેષશૃઙ્ગાઞ્જનભાગસમ્મિતં જલોદ્ભવં કાચમલં વ્યપોહતિ ||૪૦||

પિત્તજે તિમિરે રાગપ્રાપ્તે ચિકિત્સામાહ- સમેષેત્યાદિ| મેષશૃઙ્ગઃ પુત્રજીવાનુકારી વૃક્ષઃ, અઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનં, એતયોર્ભાગેન અંશેન સમ્મિતં તુલ્યભાગં જલોદ્ભવં સ્રોતોઞ્જનં, અઞ્જનેન કાચમલં પિત્તકાચં વ્યપોહતિ| અન્યે જલોદ્ભવં શઙ્ખં વદન્તિ||૪૦||

Adhikarana 38 (41) · Śloka 41

પલાશરોહીતમધૂકજા રસાઃ ક્ષૌદ્રેણ યુક્તા મદિરાગ્રમિશ્રિતાઃ |૪૧|

પૈત્તિકે કાચે રસક્રિયાઞ્જનમાહ- પલાશરોહીતેત્યાદિ| પલાશઃ કિંશુકઃ, રોહિતો દાડિમપુષ્પતુલ્યપુષ્પઃ, મધૂકઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધો વૃક્ષવિશેષઃ, એતેષાં રસાઃ; મદિરાગ્રં મદિરાયા ઉપર્યચ્છો ભાગઃ| કિંશુકાદિરસક્ષૌદ્રમદિરાગ્રાણિ સમભાગાનિ આહૃત્ય રસક્રિયા કાર્યા, સા ચાઞ્જનાત્પિત્તકાચમલં વ્યપોહતિ|૪૧|-

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ઉશીરલોધ્રત્રિફલાપ્રિયઙ્ગુભિઃ પચેત્તુ નસ્યં કફરોગશાન્તયે ||૪૧||

ઇદાનીં કફતિમિરે નસ્યમાહ- ઉશીરલોધ્રેત્યાદિ| ઉશીરાદિભિર્દ્રવ્યૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સામાન્યસ્નેહપાકપરિભાષયાઽનુક્તમપિ તિલતૈલં પાચનીયં, વિદેહદર્શનાત્||૪૧||

Adhikarana 40 (42) · Śloka 42

વિડઙ્ગપાઠાકિણિહીઙ્ગુદીત્વચઃ પ્રયોજયેદ્ધૂમમુશીરસંયુતાઃ |૪૨|

કફતિમિરે ધૂમમાહ- વિડઙ્ગેત્યાદિ| કિણિહી અપામાર્ગઃ| નનુ તિમિરે ધૂમો નિષિદ્ધઃ, કથમત્રોચ્યતે? સત્યં, પિત્તતિમિરે એવ ધૂમો નિષિદ્ધો ન કફજે, અતો ન દોષઃ|૪૨|-

Adhikarana 41 (42) · Śloka 42

વનસ્પતિક્વાથવિપાચિતં ઘૃતં હિતં હરિદ્રાનલદે ચ તર્પણમ્ ||૪૨||

કફતિમિરે તર્પણમાહ- વનસ્પતિક્વાથેત્યાદિ| વનસ્પતયઃ ક્ષીરવૃક્ષાઃ, તત્કૃતક્વાથે ચતુર્ગુણે હરિદ્રાનલદકલ્કચતુર્થાંશં ઘૃતં પક્વં કફતિમિરે તર્પણે અક્ષિપૂરણાપરપર્યાયે હિતમ્| નલદમ્ ઉશીરમ્||૪૨||

Adhikarana 42 (43) · Śloka 43

સમાગધો માક્ષિકસૈન્ધવાઢ્યઃ સજાઙ્ગલઃ સ્યાત્ પુટપાક એવ ચ |૪૩|

કફતિમિરે પુટપાકમાહ- સમાગધ ઇત્યાદિ| માગધી પિપ્પલી| આઢ્ય ઉત્કટઃ| સજાઙ્ગલઃ જાઙ્ગલમૃગપક્ષિમાંસકૃતઃ| કેચિત્ ‘આઢ્યઃ’ ઇત્યત્ર ‘આજ્ય’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્રાજ્યં ઘૃતમ્| કેચિદમું પુટપાકં રાગિણિ કફતિમિરે વદન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી|૪૩|-

Adhikarana 43 (43) · Śloka 43

મનઃશિલાત્ર્યૂષણશઙ્ખમાક્ષિકૈઃ સસિન્ધુકાસીસરસાઞ્જનૈઃ ક્રિયાઃ ||૪૩||

કફતિમિરે રસક્રિયાઞ્જનમાહ- મનઃશિલેત્યાદિ| મનઃશિલાદિભિઃ કાસીસરસાઞ્જનાન્તૈશ્ચૂર્ણીકૃતૈઃ સલિલચતુર્થાંશનિક્ષિપ્તૈરગ્નિપાકાત્ ફાણિતાકૃતીકૃતૈ રસક્રિયા| માક્ષિકં મધુ||૪૩||

Adhikarana 44 (44) · Śloka 44

હિતે ચ કાસીસરસાઞ્જને તથા વદન્તિ પથ્યે ગુડનાગરૈર્યુતે |૪૪|

કફતિમિરેઽપરમપિ રસક્રિયાઞ્જનમાહ- હિતે ઇત્યાદિ| તથેતિ રસક્રિયાઞ્જનપ્રકારેણેત્યર્થઃ| પથ્યે ઇતિ પથોઽનપેતે ઇત્યર્થઃ| કફકાચસ્ય શલાકાકર્મસાધ્યત્વાત્તત્રાઞ્જનાદિકં ન નિર્દિષ્ટમ્|૪૪|-

Adhikarana 45 (44-45) · Śloka 45

યદઞ્જનં વા બહુશો નિષેચિતં સમૂત્રવર્ગે ત્રિફલોદકે શૃતે ||૪૪|| નિશાચરાસ્થિસ્થિતમેતદઞ્જનં ક્ષિપેચ્ચ માસં સલિલેઽસ્થિરે પુનઃ | મેષસ્ય પુષ્પૈર્મધુકેન સંયુતં તદઞ્જનં સર્વકૃતે પ્રયોજયેત્ ||૪૫||

સર્વજકાચચિકિત્સામાહ- યદઞ્જનમિત્યાદિ| અઞ્જનં સ્રોતોઞ્જનમ્| બહુશો બહૂન વારાન્ નિષેચિતમિત્યત્ર ‘ધ્માતં સત્’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| મૂત્રવર્ગે અષ્ટસ્વપિ મૂત્રેષુ| શૃતે ક્વાથીકૃતે| નિશાચરાસ્થિસ્થિતમિત્યાદિ| નિશાચરાણાં ગૃધ્રાદીનાં નલકે વિગતમજ્જનિ મૂત્રવર્ગાદિસેચિતં તદઞ્જનં નિક્ષિપ્ય પશ્ચાન્નલકમુખં પિધાય વહતિ સરિજ્જલે નિખાતકીલકોપરિ સૂત્રેણ બદ્ધ્વા માસં યાવત્ સ્થાપયેત્, તતસ્તદુદ્ધૃત્ય શોષયિત્વા મેષશૃઙ્ગપુષ્પયષ્ટીમધુકચૂર્ણસમાંશં તદઞ્જનં સર્વકૃતે રાગિતિમિરે પ્રયોજયેત્| ‘મેષસ્ય પુષ્પૈર્મધુકેન સંયુતં’ ઇત્યત્ર કેચિદ્ ‘યુતં તુ પુષ્પૈર્મધુશિગ્રુકોદ્ભવૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર મધુર્મધૂકઃ તસ્ય સારઃ, શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકસ્તસ્ય પુષ્પાણિ||૪૪-૪૫||

Adhikarana 46 (46) · Śloka 46

ક્રિયાશ્ચ સર્વાઃ, ક્ષતજોદ્ભવે હિતઃ ક્રમઃ પરિમ્લાયિનિ ચાપિ પિત્તહૃત્ |૪૬|

સાન્નિપાતિકરાગિતિમિરસ્ય ચિકિત્સામાહ- ક્રિયાશ્ચેત્યાદિ| ક્રિયા અત્ર તર્પણપુટપાકાદિકાઃ, સર્વા વાતપિત્તકફમિરોક્તાઃ, અન્યે તુ ક્રિયાશ્ચ સર્વા વાતપિત્તકફતિમિરોક્તા રસક્રિયા ઇત્યાહુઃ| રક્તતિમિરે તથા પરિમ્લાયિનિ તિમિરે ચ કઃ ક્રમ ઇત્યાહ- ક્ષતજોદ્ભવ ઇત્યાદિ| પિત્તહૃત્ ક્રમઃ પિત્તતિમિરાપહનસ્યતર્પણાદિક્રમ ઇત્યર્થઃ| એષ એવ ક્રમોઽરાગિણિ રક્તતિમિરે, રાગિણિ પુનઃ પિત્તકાચાપહો વિધિઃ|૪૬|-

Adhikarana 47 (46) · Śloka 46

ક્રમો હિતઃ સ્યન્દહરઃ પ્રયોજિતઃ સમીક્ષ્ય દોષેષુ યથાસ્વમેવ ચ ||૪૬||

ઇદાનીં વાતાદિજેષુ તિમિરેષુ રાગારાગપ્રાપ્તેષુ વાતાદિજનિતાભિષ્યન્દચિકિત્સિતમતિદિશન્નાહ- ક્રમ ઇત્યાદિ| યથાસ્વમિતિ યો યસ્યાત્મીય ઇત્યર્થઃ| તેન વાતતિમિરે વાતાભિષ્યન્દક્રમઃ, પિત્તતિમિરે પિત્તાભિષ્યન્દોક્તઃ, એવં શેષેષુ||૪૬||

Adhikarana 48 (47) · Śloka 47

દોષોદયે નૈવ ચ વિપ્લતિઙ્ગતે દ્રવ્યાણિ નસ્યાદિષુ યોજયેદ્બુધઃ |૪૭|

સ એવ વાતાભિષ્યન્દાદિક્રમો વાતાદિતિમિરેષુ કદા કર્તવ્ય ઇતિ દર્શયન્નાહ- દોષોદય ઇત્યાદિ| દોષોદય ઇતિ દોષોદયમાત્રે તાવદ્વાતસ્યન્દાદ્યુક્તક્રમો ન કર્તવ્યઃ| તથા વિપ્લુતિઙ્ગતે; કોઽર્થઃ? સમસ્તનયનવ્યાપ્તિપરે સ્યન્દોક્તક્રમો ન કર્તવ્યઃ| એતેન લઙ્ઘનવિરેચનનિંરૂહાનુવાસનશિરોવિરેચનાદિના ત્ર્યહમતિક્રમ્ય પશ્ચાદ્વાતસ્યન્દાદ્યુક્તનસ્યાદિદ્રવ્યાણિ વાતાદિજનિતતિમિરેષુ (નસ્યતર્પણાદિષુ) યોજયેદિત્યર્થઃ| અન્યે ‘વિપ્લુતિઙ્ગતે’ ઇત્યત્ર ‘વિપ્લુતે ગદે’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર વિશબ્દો વિવિધાર્થઃ, તેન વિવિધતાં ગતે ગદ ઇત્યર્થઃ|૪૭|-

Adhikarana 49 (47) · Śloka 47

પુનશ્ચ કલ્પેઽઞ્જનવિસ્તરઃ શુભઃ પ્રવક્ષ્યતેઽન્યસ્તમપીહ યોજયેત્ ||૪૭||

ઇદાનીં ક્રિયાકલ્પે વક્ષ્યમાણમઞ્જનવિસ્તરમત્રોપદિશન્નાહ- પુનશ્ચેત્યાદિ| કલ્પે ક્રિયાકલ્પે ઇત્યર્થઃ| અન્યઃ અપરઃ| તમિતિ અઞ્જનવિસ્તરમિત્યર્થઃ||૪૭||

Adhikarana 50 (48) · Śloka 48

ઘૃતં પુરાણં ત્રિફલાં શતાવરીં પટોલમુદ્ગામલકં યવાનપિ | નિષેવમાણસ્ય નરસ્ય યત્નતો ભયં સુઘોરાત્તિમિરાન્ન વિદ્યતે ||૪૮||

ઇદાનીં બહિરાશ્રયં ચિકિત્સિતં પ્રતિપાદ્યાન્તરાશ્રયં પ્રતિપાદયન્નાહ- ઘૃતમિત્યાદિ||૪૮||

Adhikarana 51 (49) · Śloka 49

શતાવરીપાયસ એવ કેવલસ્તથા કૃતો વાઽઽમલકેષુ પાયસઃ | પ્રભૂતસર્પિસ્ત્રિફલોદકોત્તરો યવૌદનો વા તિમિરં વ્યપોહતિ ||૪૯||

આહારવિશેષમાહ- શતાવરીત્યાદિ| શતાવરીપાયસ ઇતિ શતાવરીમૂલશૃતેન પયસા કૃતઃ શતાવરીપાયસઃ, આમલકેષુ પાયસ ઇતિ આમલકશૃતપયસા કૃતઃ પાયસ ઇત્યર્થઃ| અન્યે તુ શતાવરીસ્વરસસિદ્ધા યવાગૂઃ શતાવરીપાયસઃ, આમલકસ્વરસસિદ્ધા યવાગૂશ્ચામલકપાયસઃ| પ્રભૂતસર્પિરિત્યાદિ પ્રચુરઘૃતો યવૌદનો વાટ્યસઞ્જ્ઞકઃ ગૃઞ્જાસઞ્જ્ઞકો વા, ત્રિફલોદકે પ્રચુરે સાધિત ઇત્યર્થઃ||૪૯||

Adhikarana 52 (50-51) · Śloka 51

જીવન્તિશાકં સુનિષણ્ણકં ચ સતણ્ડુલીયં વરવાસ્તુકં ચ | ચિલ્લી તથા મૂલકપોતિકા ચ દૃષ્ટેર્હિતં શાકુનજાઙ્ગલં ચ ||૫૦|| પટોલકર્કોટકકારવેલ્લવાર્તાકુતર્કારિકરીરજાનિ | શાકાનિ શિગ્ર્વાર્તગલાનિ ચૈવ હિતાની દૃષ્ટેર્ઘૃતસાધિતાનિ ||૫૧||

આહારોપયોગિચક્ષુષ્યશાકાનાહ- જીવન્તિશાકમિત્યાદિ| જીવન્તી ડોડિકા, સુનિષણ્ણકં ચતુષ્પત્રી, અન્યે શિરવાલિકામાહુઃ, વરવાસ્તુકં, ટઙ્કવાસ્તુકં, ચિલ્લી ક્ષેત્રવાસ્તુકઃ, મૂલકપોતિકા બાલમૂલકં, શાકુનં લાવાદિકં, જાઙ્ગલમ્ એણાદિજાતં, તર્કારી અરણિકા, કરીરો ગૂઢપત્રઃ, શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકઃ, આર્તગલો નીલસહચરઃ||૫૦-૫૧||

Adhikarana 53 (52) · Śloka 52

વિવર્જયેત્સિરામોક્ષં તિમિરે રાગમાગતે | યન્ત્રેણોત્પીડિતો દોષો નિહન્યાદાશુ દર્શનમ્ ||૫૨||

સેવ્યમુદ્દિશ્ય પરિહાર્યમાહ- વિવર્જયેદિત્યાદિ||૫૨||

Adhikarana 54 (53) · Śloka 53

અરાગિ તિમિરં સાધ્યમાદ્યં પટલમાશ્રિતમ્ | કૃચ્છ્રં દ્વિતીયે રાગિ સ્યાત્તૃતીયે યાપ્યમુચ્યતે ||૫૩||

ઇદાનીં મન્દધિયાં સુખસ્મરણાય સાધ્યાદિભેદમાહ- અરાગીત્યાદિ||૫૩||

Adhikarana 55 (54) · Śloka 54

રાગપ્રાપ્તેષ્વપિ હિતાસ્તિમિરેષુ તથા ક્રિયાઃ | યાપનાર્થં યથોદ્દિષ્ટાઃ સેવ્યાશ્ચાપિ જલૌકસઃ ||૫૪||

રાગપ્રાપ્તેષુ વિધ્યન્તરં યાપનાર્થં પૂર્વમુક્તમપ્યનુવદન્નાહ- રાગપ્રાપ્તેષ્વિત્યાદિ| તૃતીયપટલપ્રાપ્તરાગિતિમિરેષુ યાપનાર્થં તથા ક્રિયા હિતા યથોદ્દિષ્ટા ઇત્યર્થઃ| તત્ર સિરામોક્ષસ્ય નિષિદ્ધત્વાદવશ્યાકર્ષણીયશોણિતે ઉપાયાન્તરમાહ- સેવ્યા ઇત્યાદિ||૫૪||

Adhikarana 56 (55-56) · Śloka 56

શ્લૈષ્મિકે લિઙ્ગનાશે તુ કર્મ વક્ષ્યામિ સિદ્ધયે | ન ચેદર્ધેન્દુઘર્મામ્બુબિન્દુમુક્તાકૃતિઃ સ્થિરઃ ||૫૫|| વિષમો વા તનુર્મધ્યે રાજિમાન્ વા બહુપ્રભઃ | દૃષ્ટિસ્થો લક્ષ્યતે દોષઃ સરુજો વા સલોહિતઃ ||૫૬||

અનૌષધસાધ્યે શ્લૈષ્મિકે લિઙ્ગનાશેઽર્ધેન્દ્વાદ્યાકૃતિવિશિષ્ટો દૃષ્ટિસ્થો દોષો ન ચેલ્લક્ષ્યતે તદા સાધનાર્થં શસ્ત્રકર્મ વક્ષ્યામીતિ નિર્દિશન્નાહ- શ્લૈષ્મિક ઇત્યાદિ| લિઙ્ગનાશો દૃષ્ટિનાશઃ| કર્મ શસ્ત્રકર્મ| ઘર્મામ્બુબિન્દુઃ પ્રસ્વેદબિન્દુઃ| આકૃતિશબ્દોઽર્ધેન્દ્વાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બન્ધનીયઃ| સ્થિરઃ કઠિનઃ| વિષમો વા તનુર્મધ્યે ઇતિ યતો મધ્યે તનુરત એવ વિષમો નિમ્નોન્નત ઇત્યર્થઃ||૫૫-૫૬||

Adhikarana 57 (57-60) · Śloka 61

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય તસ્યાથ કાલે નાત્યુષ્ણશીતલે | યન્ત્રિતસ્યોપવિષ્ટસ્ય સ્વાં નાસાં પશ્યતઃ સમમ્ ||૫૭|| મતિમાન્ શુક્લભાગૌ દ્વૌ કૃષ્ણાન્મુક્ત્વા હ્યપાઙ્ગતઃ | ઉન્મીલ્ય નયને સમ્યક્ સિરાજાલવિવર્જિતે ||૫૮|| નાધો નોર્ધ્વં ન પાર્શ્વાભ્યાં છિદ્રે દૈવકૃતે તતઃ | શલાકયા પ્રયત્નેન વિશ્વસ્તં યવવક્રયા ||૫૯|| મધ્યપ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠસ્થિરહસ્તગૃહીતયા | દક્ષિણેન ભિષક્ સવ્યં વિધ્યેત્ સવ્યેન ચેતરત્ ||૬૦|| વારિબિન્દ્વાગમઃ સમ્યગ્ ભવેચ્છબ્દસ્તથા વ્યધે |૬૧|

તદેવ શસ્ત્રકર્મ નિર્દિશન્નાહ- સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્યેત્યાદિ| નાત્યુષ્ણશીતે સાધારણે માર્ગશીર્ષે ચૈત્રે વા| શુક્લભાગૌ દ્વાવપિ દ્વૌ શુક્લતારકાંશાવિત્યર્થઃ| કૃષ્ણાત્ કૃષ્ણતારકાન્તાત્, મુક્ત્વા પરિત્યજ્ય, અપાઙ્ગતઃ અપાઙ્ગસમીપે, વિધ્યેદિત્યર્થઃ| સમ્યગિતિ નાતિપ્રસારિતં નાતિસઙ્કુચિતં યથા સ્યાદિત્યર્થઃ| દૈવકૃતે છિદ્રે ઇતિ છિદ્રમિવ છિદ્રં ન પરમાર્થતશ્છિદ્રમસ્તિ| વિશ્વસ્તં અસન્ત્રસ્તં યથા સ્યાત્| સવ્યં વામનેત્રં, સવ્યેન વામહસ્તેન, ઇતરત્ દક્ષિણનયનમ્| સમ્યગ્વિદ્ધલક્ષણમાહ- વારિબિન્દ્વાગમ ઇત્યાદિ| સમ્યગિતિ પદં વ્યધ ઇત્યત્ર સમ્બધ્યતે| અસમ્યગ્વ્યધે ચ રક્તનિર્ગમનમશબ્દતા ચ||૫૭-૬૦||-

Adhikarana 58 (61-63) · Śloka 64

સંસિચ્ય વિદ્ધમાત્રં તુ યોષિત્સ્તન્યેન કોવિદઃ ||૬૧|| સ્થિરે દોષે ચલે વાઽપિ સ્વેદયેદક્ષિ બાહ્યતઃ | સમ્યક્ શલાકાં સંસ્થાપ્ય ભઙ્ગૈરનિલનાશનૈઃ ||૬૨|| શલાકાગ્રેણ તુ તતો નિર્લિખેદ્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્ | વિધ્યતો યોઽન્યપાર્શ્વેઽક્ષ્ણસ્તં રુદ્ધ્વા નાસિકાપુટમ્ ||૬૩|| ઉચ્છિઙ્ઘનેન હર્તવ્યો દૃષ્ટિમણ્ડલગઃ કફઃ |૬૪|

સમ્યગ્વિદ્ધે નેત્રે સતિ કિં કાર્યમિત્યાહ- સંસિચ્યેત્યાદિ| યોષિત્સ્તન્યેન નારીક્ષીરેણ| કોવિદો ધીમાન્ વૈદ્યઃ| સ્થિરે અચલે| શલાકાં સંસ્થાપ્ય નિશ્ચલીકૃત્ય| ભઙ્ગૈઃ પલ્લવૈઃ| સ્વેદાનન્તરં કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- શલાકાગ્રેણેત્યાદિ| તતઃ સ્વેદાનન્તરં; દૃષ્ટિમણ્ડલં નિર્લિખેત્ શ્લેષ્મસંહતિવિશ્લેષાર્થમ્| શલાકાગ્રવિનિર્લેખનાદ્વિશ્લિષ્ટકફસ્ય નિર્હરણોપાયમાહ- વિધ્યત ઇત્યાદિ| વિધ્યતોઽક્ષ્ણોઽન્યપાર્શ્વે યો નાસાપુટસ્તં નાસાપુટં રુદ્ધ્વા દૃષ્ટિમણ્ડલગઃ કફ ઉચ્છિઙ્ઘનેન હર્તવ્ય ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ||૬૧-૬૩||-

Adhikarana 59 (64-68) · Śloka 68

નિરભ્ર ઇવ ઘર્માંશુર્યદા દૃષ્ટિઃ પ્રકાશતે ||૬૪|| તદાઽસૌ લિખિતા સમ્યગ્ જ્ઞેયા યા ચાપિ નિર્વ્યથા | (એવં ત્વશક્યે નિર્હર્તું દોષે પ્રત્યાગતેઽપિ વા ||૬૫|| સ્નેહાદ્યૈરુપપન્નસ્ય વ્યધો ભૂયો વિધીયતે) | તતો દૃષ્ટેષુ રૂપેષુ શલાકામાહરેચ્છનૈઃ ||૬૬|| ઘૃતેનાભ્યજ્ય નયનં વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્ | તતો ગૃહે નિરાબાધે શયીતોત્તાન એવ ચ ||૬૭|| ઉદ્ગારકાસક્ષવથુષ્ઠીવનોત્કમ્પનાનિ ચ | તત્કાલં નાચરેદૂર્ધ્વં યન્ત્રણા સ્નેહપીતવત્ ||૬૮||

સમ્યગ્લિખિતલક્ષણમાહ- નિરભ્ર ઇત્યાદિ| નિરભ્રો નિર્મેઘઃ, ઘર્માંશુઃ આદિત્યઃ| તતો દૃષ્ટેષ્વિત્યાદિ| શલાકામાહૃત્ય કિં કુર્યાદિત્યાહ- ઘૃતેનાભ્યજ્યેત્યાદિ| નિરાબાધે ધૂલિધૂમવાતાતપાદિરહિતે| ઉત્તાનશયનમૃજૂકરણાર્થં| ઉદ્ગારેત્યાદિ| ક્ષવથુઃ છિક્કા| તત્કાલમિતિ યાવચ્છલાકા નેત્રે તિષ્ઠતિ| તત ઊર્ધ્વં યન્ત્રણા આહારાદીનાં નિયમઃ, સ્નેહપીતવત્ સ્નેહપાનોક્તઃ કાર્યઃ||૬૪-૬૮||

Adhikarana 60 (69) · Śloka 69

ત્ર્યહાત્ ત્ર્યહાચ્ચ ધાવેત કષાયૈરનિલાપહૈઃ | વાયોર્ભયાત્ ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં સ્વેદયેદક્ષિ પૂર્વવત્ ||૬૯||

ત્ર્યહાદિત્યાદિ| ધાવેત પ્રક્ષાલયેત્| અનિલાપહૈઃ એરણ્ડમૂલાદિવાતાપહચક્ષુષ્યદ્રવ્યૈઃ ક્ષીરામ્બુસાધિતૈઃ| પ્રક્ષાલનાનન્તરં કિં કર્તવ્યમિત્યાહ- વાયોર્ભયાદિત્યાદિ| પૂર્વવદિતિ બાહ્યતો મૃદુ સ્વેદયેદિત્યર્થઃ||૬૯||

Adhikarana 61 (70) · Śloka 70

દશાહમેવં સંયમ્ય હિતં દૃષ્ટિપ્રસાદનમ્ | પશ્ચાત્કર્મ ચ સેવેત લઘ્વન્નં ચાપિ માત્રયા ||૭૦||

દશાહમેવમિત્યાદિ| એવમુત્તાનશયનાદિના દશાહં નિયમ્ય તદનન્તરં પશ્ચાત્કર્મ નસ્યતર્પણશિરોબસ્ત્યાદિકં યદ્દૃષ્ટિપ્રસાદનં દૃષ્ટેર્નૈર્મલ્યજનનં તત્ સેવેતેતિ પિણ્ડાર્થઃ||૭૦||

Adhikarana 62 (71) · Śloka 71

સિરાવ્યધવિધૌ પૂર્વં નરા યે ચ વિવાર્જિતાઃ | ન તેષાં નીલિકાં વિધ્યેદન્યત્રાભિહિતાદ્ભિષક્ ||૭૧||

ઇદાનીં શ્લૈષ્મિકેઽપિ લિઙ્ગનાશે કેષાઞ્ચિત્ પુરુષાણાં શસ્ત્રનિષેધં દર્શયન્નાહ- સિરાવ્યધવિધૌ પૂર્વમિત્યાદિ| નરા યે ચ વિવર્જિતા ઇતિ સિરાવ્યધવિધૌ યે નરા બાલસ્થવિરાદયો વિવર્જિતાસ્તેષાં નીલિકાં લિઙ્ગનાશાપરપર્યાયાં ન વિધ્યેત્| અન્યત્રાભિહિતાદિતિ તથાઽભિહિતાત્ કથિતાદ્દૈવકૃતાચ્છિદ્રાદન્યત્ર ન વિધ્યેત્| ચકારસ્તુ સિરાવિદ્ધૈઃ પુરુષૈર્યે ક્રોધાદયો વિવર્જનીયાસ્તેઽપિ નીલિકાયાં વર્જનીયા ઇતિ જ્ઞાપયતિ||૭૧||

Adhikarana 63 (72) · Śloka 72

પૂર્યતે શોણિતેનાક્ષિ સિરાવેધાદ્વિસર્પતા | તત્ર સ્ત્રીસ્તન્યયષ્ટ્યાહ્વપક્વં સેકે હિતં ઘૃતમ્ ||૭૨||

દૈવકૃતચ્છિદ્રાદન્યત્ર કસ્માન્ન નીલિકાં વિધ્યેદિત્યાહ- પૂર્યત ઇત્યાદિ| વિસર્પતા શોણિતેનાક્ષિ પૂર્યત ઇત્યર્થઃ| પ્રમાદાદ્દૈવકૃતચ્છિદ્રાદન્યત્રાપિ વિદ્ધે સતિ વ્યાપદુપશમનાર્થં ચિકિત્સિતમાહ- તત્રેત્યાદિ||૭૨||

Adhikarana 64 (73-79) · Śloka 79

અપાઙ્ગાસન્નવિદ્ધે તુ શોફશૂલાશ્રુરક્તતાઃ | તત્રોપનાહં ભ્રૂમધ્યે કુર્યાચ્ચોષ્ણાજ્યસેચનમ્ ||૭૩|| વ્યધેનાસન્નકૃષ્ણેન રાગઃ કૃષ્ણં ચ પીડ્યતે | તત્રાધઃશોધનં સેકઃ સર્પિષા રક્તમોક્ષણમ્ ||૭૪|| અથાપ્યુપરિ વિદ્ધે તુ કષ્ટા રુક્ સમ્પ્રવર્તતે | તત્ર કોષ્ણેન હવિષા પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે ||૭૫|| શૂલાશ્રુરાગાસ્ત્વત્યર્થમધોવેધેન પિચ્છિલઃ | શલાકામનુ ચાસ્રાવસ્તત્ર પૂર્વચિકિત્સિતમ્ ||૭૬|| રાગાશ્રુવેદનાસ્તમ્ભહર્ષાશ્ચાતિવિઘટ્ટિતે | સ્નેહસ્વેદૌ હિતૌ તત્ર હિતં ચાપ્યનુવાસનમ્ ||૭૭|| દોષસ્ત્વધોઽપકૃષ્ટોઽપિ તરુણઃ પુનરૂર્ધ્વગઃ | કુર્યાચ્છુક્લારુણં નેત્રં તીવ્રરુઙ્નષ્ટદર્શનમ્ ||૭૮|| મધુરૈસ્તત્ર સિદ્ધેન ઘૃતેનાક્ષ્ણઃ પ્રસેચનમ્ | શિરોબસ્તિં ચ તેનૈવ દદ્યાન્માંસૈશ્ચ ભોજનમ્ ||૭૯||

ઇદાનીમસ્થાનવેધાત્ સઙ્ક્ષેપેણ વ્યાપદમભિધાય વિસ્તરેણાપિ વ્યાપદો નિર્દિશન્નાહ- અપાઙ્ગેત્યાદિ| તત્ર ચિકિત્સામાહ- તત્રોપનાહમિત્યાદિ| ચિકિત્સામાહ- તત્રાધ ઇત્યાદિ| અધઃશોધનં વિરેકઃ, રક્તમોક્ષણમત્ર જલૌકોભિઃ| અથેત્યાદિ| કષ્ટા તીવ્રા| ચિકિત્સામાહ- તત્ર કોષ્ણેનેત્યાદિ| શૂલેત્યાદિ| અનુ શલાકાં શલાકાયા અનન્તરમેવેત્યર્થઃ| ચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| પૂર્વચિકિત્સિતં સ્ત્રીસ્તન્યયષ્ટ્યાહ્વેત્યાદિકમ્| હર્ષો રોમાઞ્ચપ્રાયો વેદનાવિશેષઃ, અતિવિઘટ્ટિતે અતિચાલિતે| ચિકિત્સામાહ- સ્નેહસ્વેદાવિત્યાદિ| તરુણો લિઙ્ગનાશમપ્રાપ્તઃ| ચિકિત્સામાહ- મધુરૈરિત્યાદિ| મધુરૈઃ યષ્ટીમધુકાદિભિઃ તેનૈવ યષ્ટીમધુકાદિસિદ્ધેનૈવ||૭૩-૭૯||

Adhikarana 65 (80) · Śloka 80

દોષસ્તુ સઞ્જાતબલો ઘનઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ | પ્રાપ્ય નશ્યેચ્છલાકાગ્રં તન્વભ્રમિવ મારુતમ્ ||૮૦||

દોષસ્તુ સઞ્જાતેત્યાદિ||૮૦||

Adhikarana 66 (81) · Śloka 81

મૂર્ધાભિઘાતવ્યાયામવ્યવાયવમિમૂર્ચ્છનૈઃ | દોષઃ પ્રત્યેતિ કોપાચ્ચ વિદ્ધોઽતિતરુણશ્ચ યઃ ||૮૧||

નિર્લિખિતસ્યાપિ દોષસ્ય પુનરાવૃત્તિકારણાન્યાહ- મૂર્ધાભિઘાતેત્યાદિ| પ્રત્યેતિ આગચ્છતિ| તરુણો લિઙ્ગનાશમપ્રાપ્તઃ||૮૧||

Adhikarana 67 (82) · Śloka 83

શલાકા કર્કશા શૂલં, ખરા દોષપરિપ્લુતિમ્ | વ્રણં વિશાલં સ્થૂલાગ્રા, તીક્ષ્ણા હિંસ્યાદનેકધા ||૮૨|| જલાસ્રાવં તુ વિષમા, ક્રિયાસઙ્ગમથાસ્થિરા | કરોતિ ... |૮૩|

દુષ્ટશલાકાજનિતવ્યાપદમાહ- શલાકેત્યાદિ| દોષપરિપ્લુતિઃ દોષસ્ય સમન્તાદાગમનમ્| હિંસ્યાદનેકધેતિ અનેકપ્રકારં ક્ષતં કરોતીત્યર્થઃ| વિષમા કૃશસ્થૂલા| અસ્થિરા વૃદ્ધા મુગ્ધા | ‘કરોતિ’ ઇતિ પદમન્તે નિર્દિષ્ટત્વાત્ સર્વત્ર સમ્બધ્યતે||૮૨||-

Adhikarana 68 (83-84) · Śloka 85

... વર્જિતા દોષૈસ્તસ્માદેભિર્હિતા ભવેત્ ||૮૩|| અષ્ટાઙ્ગુલાયતા મધ્યે સૂત્રેણ પરિવેષ્ટિતા | અઙ્ગુષ્ઠપર્વસમિતા વક્ત્રયોર્મુકુલાકૃતિઃ ||૮૪|| તામ્રાયસી શાતકુમ્ભી શલાકા સ્યાદનિન્દિતા |૮૫|

વર્જિતેત્યાદિ| એભિર્દોષૈરનન્તરોક્તૈઃ કર્કશાદિભિર્વિરહિતા| હિતા કાર્યકારિણી| શાતકુમ્ભી સુવર્ણમયી||૮૩-૮૪||-

Adhikarana 69 (85-86) · Śloka 86

રાગઃ શોફોઽર્બુદં ચોષો બુદ્બુદં શૂકરાક્ષિતા ||૮૫|| અધિમન્થાદયશ્ચાન્યે રોગાઃ સ્યુર્વ્યધદોષજાઃ | અહિતાચારતો વાઽપિ યથાસ્વં તાનુપાચરેત્ ||૮૬||

ઇદાનીં દુષ્ટવ્યધાહારાચારજાન્ રોગાનાહ- રાગ ઇત્યાદિ| ચોષ આચૂષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ| બુદ્બુદં બુદ્બુદાકારો માંસનિર્ગમઃ| શૂકરાક્ષિતા અધોદૃષ્ટિત્વમ્| તત્ર ચિકિત્સિતમાહ- યથાસ્વમિત્યાદિ| યથાસ્વં યથાત્મીયં, યથાદોષમિત્યર્થઃ||૮૫-૮૬||

Adhikarana 70 (87-94) · Śloka 94

રુજાયામક્ષિરાગે વા યોગાન્ ભૂયો નિબોધ મે | ગૈરિકં સારિવા દૂર્વા યવપિષ્ટં ઘૃતં પયઃ ||૮૭|| સુખાલેપઃ પ્રયોજ્યોઽયં વેદનારાગશાન્તયે | મૃદુભૃષ્ટૈસ્તિલૈર્વાઽપિ સિદ્ધાર્થકસમાયુતૈઃ ||૮૮|| માતુલુઙ્ગરસોપેતૈઃ સુખાલેપસ્તદર્થકૃત્ | પયસ્યાસારિવાપત્રમઞ્જિષ્ઠામધુકૈરપિ ||૮૯|| અજાક્ષીરાન્વિતૈર્લેપઃ સુખોષ્ણઃ પથ્ય ઉચ્યતે | દારુપદ્મકશુણ્ઠીભિરેવમેવ કૃતોઽપિ વા ||૯૦|| દ્રાક્ષામધુકકુષ્ઠૈર્વા તદ્વત્ સૈન્ધવસંયુતૈઃ | રોધ્રસૈન્ધવમૃદ્વીકામધુકૈર્વાઽપ્યજાપયઃ ||૯૧|| શૃતં સેકે પ્રયોક્તવ્યં રુજારાગનિવારણમ્ | મધુકોત્પલકુષ્ઠૈર્વા દ્રાક્ષાલાક્ષાસિતાયુતૈઃ | સસૈન્ધવૈઃ શૃતં ક્ષીરં રુજારાગનિબર્હણમ્ ||૯૨|| શતાવરીપૃથક્પર્ણીમુસ્તામલકપદ્મકૈઃ | સાજક્ષીરૈઃ શૃતં સર્પિર્દાહશૂલનિબર્હણમ્ ||૯૩|| વાતઘ્નસિદ્ધે પયસિ સિદ્ધં સર્પિશ્ચતુર્ગુણે | કાકોલ્યાદિપ્રતીવાપં તદ્યુઞ્જ્યાત્ સર્વકર્મસુ ||૯૪||

ઇદાનીં કર્કશશલાકાજનિતે શૂલે તથા દુષ્ટવ્યધજે ચ રોગે ચિકિત્સામુદ્દિશન્નાહ- રુજાયામિત્યાદિ| નિબોધ જાનીહિ| સારિવા ઉત્પલસારિવા| મૃદુભૃષ્ટૈરિત્યાદિ| સિદ્ધાર્થકઃ સર્ષપઃ| તદર્થકૃત્ વેદનારાગનાશકૃત્| પયસ્યેત્યાદિ| પયસ્યા અર્કપુષ્પી, ક્ષીરકાકોલીત્યન્યે| પત્રં પત્રકમ્| દારુપદ્મકેત્યાદિ| એવમેવેતિ અજાક્ષીરાન્વિતૈઃ દારુપદ્મકાદિભિઃ લેપઃ કાર્યઃ; તદ્વદ્દ્રાક્ષાદિભિરપિ| રોધ્રસૈન્ધવેત્યાદિ| વાતઘ્નાનિ ભદ્રદાર્વાદીનિ| સર્વકર્મસુ નસ્યાલેપનાદિષુ||૮૭-૯૪||

Adhikarana 71 (95) · Śloka 95

શામ્યત્યેવં ન ચેચ્છૂલં સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય મોક્ષયેત્ | તતઃ સિરાં દહેદ્વાઽપિ મતિમાન્ કીર્તિતં યથા ||૯૫||

એવમપ્યશામ્યતિ શૂલે કિં કુર્યાદિત્યાહ- શામ્યત્યેવમિત્યાદિ| સિરાઽત્ર ઔપનાસિકા આપાઙ્ગ્યા લાલાટ્યા વા| ન કેવલં સિરાં મોક્ષયેત્ દહેદ્વા| કીર્તિતં યથેતિ ‘ભ્રૂલલાટશઙ્ખપ્રદેશેષુ દહેત્’ ઇત્યાદિવાક્યેન||૯૫||

Adhikarana 72 (96-99) · Śloka 99

દૃષ્ટેરતઃ પ્રસાદાર્થમઞ્જને શૃણુ મે શુભે | મેષશૃઙ્ગસ્ય પુષ્પાણિ શિરીષધવયોરપિ ||૯૬|| સુમનાયાશ્ચ પુષ્પાણિ મુક્તા વૈદૂર્યમેવ ચ | અજાક્ષીરેણ સમ્પિષ્ય તામ્રે સપ્તાહમાવપેત્ ||૯૭|| પ્રવિધાય ચ તદ્વર્તીર્યોજયેચ્ચાઞ્જને ભિષક્ | સ્રોતોજં વિદ્રુમં ફેનં સાગરસ્ય મનઃશિલામ્ ||૯૮|| મરિચાનિ ચ તદ્વર્તીઃ કારયેચ્ચાપિ પૂર્વવત્ | દૃષ્ટિસ્થૈર્યાર્થમેતત્તુ વિદધ્યાદઞ્જને હિતમ્ ||૯૯||

સિરાવ્યધેનાપ્યવશિષ્ટદોષકલુષિતાયા દૃષ્ટેઃ પ્રસાદનાર્થમઞ્જને આહ- દૃષ્ટેરત ઇત્યાદિ| સુમના જાતી| આવપેત્ પ્રતિક્ષિપેત્| સ્રોતોજં સૌવીરાઞ્જનં વિદ્રુમં પ્રવાલમ્| મેષશૃઙ્ગસ્યેત્યાદ્યેકં, સ્રોતોજમિત્યાદિ દ્વિતીયમ્||૯૬-૯૯||

Adhikarana 73 (100) · Śloka 100

ભૂયો વક્ષ્યામિ મુખ્યાનિ વિસ્તરેણાઞ્જનાનિ ચ | કલ્પે નાનાપ્રકારાણિ તાન્યપીહ પ્રયોજયેત્ ||૧૦૦||

ભૂય ઇત્યાદિ| કલ્પે ક્રિયાકલ્પે||૧૦૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 17

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ ||૧૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે સપ્તદશોઽધ્યાયઃ||૧૭||