17. dr̥ṣṭigatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો દૃષ્ટિગતરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ત્રયઃ સાધ્યાસ્ત્રયોઽસાધ્યા યાપ્યાઃ ષટ્ ચ ભવન્તિ હિ |૩|

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

તત્રૈકસ્ય પ્રતીકારઃ કીર્તિતો ધૂમદર્શિનઃ ||૩||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 6

દૃષ્ટૌ પિત્તવિદગ્ધાયાં વિદગ્ધાયાં કફેન ચ | પિત્તશ્લેષ્મહરં કુર્યાદ્વિધિં શસ્ત્રક્ષતાદૃતે ||૪|| નસ્યસેકાઞ્જનાલેપપુટપાકૈઃ સતર્પણૈઃ | આદ્યે તુ ત્રૈફલં પેયં સર્પિસ્ત્રૈવૃતમુત્તરે ||૫|| તૈલ્વકં ચોભયોઃ પથ્યં કેવલં જીર્ણમેવ વા |૬|

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8

ગૈરિકં સૈન્ધવં કૃષ્ણા ગોદન્તસ્ય મષી તથા ||૬|| ગોમાંસં મરિચં બીજં શિરીષસ્ય મનઃશિલા | વૃન્તં કપિત્થાન્મધુના સ્વયઙ્ગુપ્તાફલાનિ ચ ||૭|| ચત્વાર એતે યોગાઃ સ્યુરુભયોરઞ્જને હિતાઃ |૮|

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 10

કુબ્જકાશોકશાલામ્રપ્રિયઙ્ગુનલિનોત્પલૈઃ ||૮|| પુષ્પૈર્હરેણુકૃષ્ણાહ્વાપથ્યામલકસંયુતૈઃ | સર્પિર્મધુયુતૈશ્ચૂર્ણૈર્વેણુનાડ્યામવસ્થિતૈઃ ||૯|| અઞ્જયેદ્ દ્વાવપિ ભિષક્ પિત્તશ્લેષ્મવિભાવિતૌ |૧૦|

Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 12

આમ્રજમ્બૂદ્ભવં પુષ્પં તદ્રસેન હરેણુકામ્ ||૧૦|| પિષ્ટ્વા ક્ષૌદ્રાજ્યસંયુક્તં પ્રયોજ્યમથવાઽઞ્જનમ્ | નલિનોત્પલકિઞ્જલ્કગૈરિકૈર્ગોશકૃદ્રસૈઃ ||૧૧|| ગુડિકાઞ્જનમેતદ્વા દિનરાત્ર્યન્ધયોર્હિતમ્ |૧૨|

Adhikarana 8 (12) · Śloka 13

રસાઞ્જનરસક્ષૌદ્રતાલીશસ્વર્ણગૈરિકમ્ ||૧૨|| ગોશકૃદ્રસસંયુક્તં પિત્તોપહતદૃષ્ટયે |૧૩|

Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14

શીતં સૌવીરકં વાઽપિ પિષ્ટ્વાઽથ રસભાવિતમ્ ||૧૩|| કૂર્મપિત્તેન મતિમાન્ ભાવયેદ્રૌહિતેન વા | ચૂર્ણાઞ્જનમિદં નિત્યં પ્રયોજ્યં પિત્તશાન્તયે ||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

કાશમરીપુષ્પમધુકદાર્વીરોધ્રરસાઞ્જનૈઃ | સક્ષૌદ્રમઞ્જનં તદ્વદ્ધિતમત્રામયે સદા ||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

સ્રોતોજં સૈન્ધવં કૃષ્ણાં રેણુકાં ચાપિ પેષયેત્ | અજામૂત્રેણ તા વર્ત્યઃ ક્ષણદાન્ધ્યાઞ્જને હિતાઃ ||૧૬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 18

કાલાનુસારિવાં કૃષ્ણાં નાગરં મધુકં તથા | તાલીશપત્રં ક્ષણદે ગાઙ્ગેયં ચ યકૃદ્રસે ||૧૭|| કૃતાસ્તા વર્તયઃ પિષ્ટાશ્છાયાશુષ્કાઃ સુખાવહાઃ |૧૮|

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

મનઃશિલાભયાવ્યોષબલાકાલાનુસારિવાઃ ||૧૮|| સફેના વર્તયઃ પિષ્ટાશ્છાગક્ષીરસમન્વિતાઃ |૧૯|

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21

ગોમૂત્રપિત્તમદિરાયકૃદ્ધાત્રીરસે પચેત્ ||૧૯|| ક્ષુદ્રાઞ્જનં રસેનાન્યદ્યકૃતસ્ત્રૈફલેઽપિ વા | ગોમૂત્રાજ્યાર્ણવમલપિપ્પલીક્ષૌદ્રકટ્ફલૈઃ ||૨૦|| સૈન્ધવોપહિતં યુઞ્જ્યાન્નિહિતં વેણુગહ્વરે |૨૧|

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22

મેદો યકૃદ્ધૃતં ચાજં પિપ્પલ્યઃ સૈન્ધવં મધુ ||૨૧|| રસમામલકાચ્ચાપિ પક્વં સમ્યઙ્નિધાપયેત્ | કોશે ખદિરનિર્માણે તદ્વત્ ક્ષુદ્રાઞ્જનં હિતમ્ ||૨૨||

Adhikarana 16 (23) · Śloka 23

હરેણુમગધાજાસ્થિમજ્જૈલાયકૃદન્વિતમ્ | યકૃદ્રસેનાઞ્જનં વા શ્લેષ્મોપહતદૃષ્ટયે ||૨૩||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

વિપાચ્ય ગોધાયકૃદર્ધપાટિતં સુપૂરિતં માગધિકાભિરગ્નિના | નિષેવિતં તદ્યકૃદઞ્જનેન નિહન્તિ નક્તાન્ધ્યમસંશયં ખલુ ||૨૪||

Adhikarana 18 (25) · Śloka 25

તથા યકૃચ્છાગભવં હુતાશને વિપાચ્ય સમ્યઙ્મગધાસમન્વિતમ્ | પ્રયોજિતં પૂર્વવદાશ્વસંશયં જયેત્ ક્ષપાન્ધ્યં સકૃદઞ્જનાન્નૃણામ્ ||૨૫||

Adhikarana 19 (26) · Śloka 26

પ્લીહા યકૃચ્ચાપ્યુપભક્ષિતે ઉભે પ્રકલ્પ્ય શૂલ્યે ઘૃતતૈલસંયુતે | તે સાર્ષપસ્નેહસમાયુતેઽઞ્જનં નક્તાન્ધ્યમાશ્વેવ હતઃ પ્રયોજિતે ||૨૬||

Adhikarana 20 (27) · Śloka 27

નદીજશિમ્બીત્રિકટૂન્યથાઞ્જનં મનઃશિલા દ્વે ચ નિશે ય(શ)કૃદ્ગવામ્ | સચન્દનેયં ગુટિકાઽથવાઽઞ્જનં પ્રશસ્યતે વૈ દિવસેષ્વપશ્યતામ્ ||૨૭||

Adhikarana 21 (28) · Śloka 28

ભવન્તિ યાપ્યાઃ ખલુ યે ષડામયા હરેદસૃક્તેષુ સિરાવિમોક્ષણૈઃ | વિરેચયેચ્ચાપિ પુરાણસર્પિષા વિરેચનાઙ્ગોપહિતેન સર્વદા ||૨૮||

Adhikarana 22 (29) · Śloka 30

પયોવિમિશ્રં પવનોદ્ભવે હિતં વદન્તિ પઞ્ચાઙ્ગુલતૈલમેવ તુ | ભવેદ્ધૃતં ત્રૈફલમેવ શોધનં વિશેષતઃ શોણિતપિત્તરોગયોઃ ||૨૯|| ત્રિવૃદ્વિરેકઃ કફજે પ્રશસ્યતે ત્રિદોષજે તૈલમુશન્તિ તત્કૃતમ્ |૩૦|

Adhikarana 23 (30) · Śloka 31

પુરાણસર્પિસ્તિમિરેષુ સર્વશો હિતં ભવેદાયસભાજનસ્થિતમ્ ||૩૦|| હિતં ચ વિદ્યાત્ત્રિફલાઘૃતં સદા કૃતં ચ યન્મેષવિષાણનામભિઃ |૩૧|

Adhikarana 24 (31) · Śloka 32

સદાઽવલિહ્યાત્ત્રિફલં સુચૂર્ણિતાં ઘૃતપ્રગાઢાં તિમિરેઽથ પિત્તજે ||૩૧|| સમીરજે તૈલયુતાં કફાત્મકે મધુપ્રગાઢાં વિદધીત યુક્તિતઃ |૩૨|

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

ગવાં શકૃત્ક્વાથવિપક્વમુત્તમં હિતં તુ તૈલં તિમિરેષુ નાવનમ્ ||૩૨||

Adhikarana 26 (33) · Śloka 33

હિતં ઘૃતં કેવલ એવ પૈત્તિકે હ્યજાવિકં યન્મધુરૈર્વિપાચિતમ્ |૩૩|

Adhikarana 27 (33) · Śloka 33

તૈલં સ્થિરાદૌ મધુરે ચ યદ્ગણે તથાઽણુતૈલં પવનાસૃગુત્થયોઃ ||૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

સહાશ્વગન્ધાતિબલાવરીશૃતં હિતં ચ નસ્યે ત્રિવૃતં યદીરિતમ્ | જલોદ્ભવાનૂપજમાંસસંસ્કૃતાદ્ધૃતં વિધેયં પયસો યદુત્થિતમ્ ||૩૪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

સસૈન્ધવઃ ક્રવ્યભુગેણમાંસયોર્હિતઃ સસર્પિઃ સમધુઃ પુટાહ્વયઃ |૩૫|

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

વસાઽથ ગૃધ્રોરગતામ્રચૂડજા સદા પ્રશસ્તા મધુકાન્વિતાઽઞ્જને ||૩૫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

પ્રત્યઞ્જનં સ્રોતસિ યત્સમુત્થિતં ક્રમાદ્રસક્ષીરઘૃતેષુ ભાવિતમ્ |૩૬|

Adhikarana 32 (36-37) · Śloka 37

સ્થિતં દશાહત્રયમેતદઞ્જનં કૃષ્ણોરગાસ્યે કુશસમ્પ્રવેષ્ટિતે ||૩૬|| તન્માલતીકોરકસૈન્ધવાયુતં સદાઽઞ્જનં સ્યાત્તિમિરેઽથ રાગિણિ | સુભાવિતં વા પયસા દિનત્રયં કાચાપહં શાસ્ત્રવિદઃ પ્રચક્ષતે ||૩૭||

Adhikarana 33 (38) · Śloka 38

હવિર્હિતં ક્ષીરભવં તુ પૈત્તિકે વદન્તિ નસ્યે મધુરૌષધૈઃ કૃતમ્ | તત્તર્પણે ચૈવ હિતં પ્રયોજિતં સજાઙ્ગલસ્તેષુ ચ યઃ પુટાહ્વયઃ ||૩૮||

Adhikarana 34 (39) · Śloka 39

રસાઞ્જનક્ષૌદ્રસિતામનઃશિલાઃ ક્ષુદ્રાઞ્જનં તન્મધુકેન સંયુતમ્ |૩૯|

Adhikarana 35 (39) · Śloka 39

સમાઞ્જનં વા કનકારોદ્ભવં સુચૂર્ણિતં શ્રેષ્ઠમુશન્તિ તદ્વિદઃ ||૩૯||

Adhikarana 36 (40) · Śloka 40

ભિલ્લોટગન્ધોદકસેકસેચિતં પ્રત્યઞ્જને ચાત્ર હિતં તુ તુત્થકમ્ |૪૦|

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

સમેષશૃઙ્ગાઞ્જનભાગસમ્મિતં જલોદ્ભવં કાચમલં વ્યપોહતિ ||૪૦||

Adhikarana 38 (41) · Śloka 41

પલાશરોહીતમધૂકજા રસાઃ ક્ષૌદ્રેણ યુક્તા મદિરાગ્રમિશ્રિતાઃ |૪૧|

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ઉશીરલોધ્રત્રિફલાપ્રિયઙ્ગુભિઃ પચેત્તુ નસ્યં કફરોગશાન્તયે ||૪૧||

Adhikarana 40 (42) · Śloka 42

વિડઙ્ગપાઠાકિણિહીઙ્ગુદીત્વચઃ પ્રયોજયેદ્ધૂમમુશીરસંયુતાઃ |૪૨|

Adhikarana 41 (42) · Śloka 42

વનસ્પતિક્વાથવિપાચિતં ઘૃતં હિતં હરિદ્રાનલદે ચ તર્પણમ્ ||૪૨||

Adhikarana 42 (43) · Śloka 43

સમાગધો માક્ષિકસૈન્ધવાઢ્યઃ સજાઙ્ગલઃ સ્યાત્ પુટપાક એવ ચ |૪૩|

Adhikarana 43 (43) · Śloka 43

મનઃશિલાત્ર્યૂષણશઙ્ખમાક્ષિકૈઃ સસિન્ધુકાસીસરસાઞ્જનૈઃ ક્રિયાઃ ||૪૩||

Adhikarana 44 (44) · Śloka 44

હિતે ચ કાસીસરસાઞ્જને તથા વદન્તિ પથ્યે ગુડનાગરૈર્યુતે |૪૪|

Adhikarana 45 (44-45) · Śloka 45

યદઞ્જનં વા બહુશો નિષેચિતં સમૂત્રવર્ગે ત્રિફલોદકે શૃતે ||૪૪|| નિશાચરાસ્થિસ્થિતમેતદઞ્જનં ક્ષિપેચ્ચ માસં સલિલેઽસ્થિરે પુનઃ | મેષસ્ય પુષ્પૈર્મધુકેન સંયુતં તદઞ્જનં સર્વકૃતે પ્રયોજયેત્ ||૪૫||

Adhikarana 46 (46) · Śloka 46

ક્રિયાશ્ચ સર્વાઃ, ક્ષતજોદ્ભવે હિતઃ ક્રમઃ પરિમ્લાયિનિ ચાપિ પિત્તહૃત્ |૪૬|

Adhikarana 47 (46) · Śloka 46

ક્રમો હિતઃ સ્યન્દહરઃ પ્રયોજિતઃ સમીક્ષ્ય દોષેષુ યથાસ્વમેવ ચ ||૪૬||

Adhikarana 48 (47) · Śloka 47

દોષોદયે નૈવ ચ વિપ્લતિઙ્ગતે દ્રવ્યાણિ નસ્યાદિષુ યોજયેદ્બુધઃ |૪૭|

Adhikarana 49 (47) · Śloka 47

પુનશ્ચ કલ્પેઽઞ્જનવિસ્તરઃ શુભઃ પ્રવક્ષ્યતેઽન્યસ્તમપીહ યોજયેત્ ||૪૭||

Adhikarana 50 (48) · Śloka 48

ઘૃતં પુરાણં ત્રિફલાં શતાવરીં પટોલમુદ્ગામલકં યવાનપિ | નિષેવમાણસ્ય નરસ્ય યત્નતો ભયં સુઘોરાત્તિમિરાન્ન વિદ્યતે ||૪૮||

Adhikarana 51 (49) · Śloka 49

શતાવરીપાયસ એવ કેવલસ્તથા કૃતો વાઽઽમલકેષુ પાયસઃ | પ્રભૂતસર્પિસ્ત્રિફલોદકોત્તરો યવૌદનો વા તિમિરં વ્યપોહતિ ||૪૯||

Adhikarana 52 (50-51) · Śloka 51

જીવન્તિશાકં સુનિષણ્ણકં ચ સતણ્ડુલીયં વરવાસ્તુકં ચ | ચિલ્લી તથા મૂલકપોતિકા ચ દૃષ્ટેર્હિતં શાકુનજાઙ્ગલં ચ ||૫૦|| પટોલકર્કોટકકારવેલ્લવાર્તાકુતર્કારિકરીરજાનિ | શાકાનિ શિગ્ર્વાર્તગલાનિ ચૈવ હિતાની દૃષ્ટેર્ઘૃતસાધિતાનિ ||૫૧||

Adhikarana 53 (52) · Śloka 52

વિવર્જયેત્સિરામોક્ષં તિમિરે રાગમાગતે | યન્ત્રેણોત્પીડિતો દોષો નિહન્યાદાશુ દર્શનમ્ ||૫૨||

Adhikarana 54 (53) · Śloka 53

અરાગિ તિમિરં સાધ્યમાદ્યં પટલમાશ્રિતમ્ | કૃચ્છ્રં દ્વિતીયે રાગિ સ્યાત્તૃતીયે યાપ્યમુચ્યતે ||૫૩||

Adhikarana 55 (54) · Śloka 54

રાગપ્રાપ્તેષ્વપિ હિતાસ્તિમિરેષુ તથા ક્રિયાઃ | યાપનાર્થં યથોદ્દિષ્ટાઃ સેવ્યાશ્ચાપિ જલૌકસઃ ||૫૪||

Adhikarana 56 (55-56) · Śloka 56

શ્લૈષ્મિકે લિઙ્ગનાશે તુ કર્મ વક્ષ્યામિ સિદ્ધયે | ન ચેદર્ધેન્દુઘર્મામ્બુબિન્દુમુક્તાકૃતિઃ સ્થિરઃ ||૫૫|| વિષમો વા તનુર્મધ્યે રાજિમાન્ વા બહુપ્રભઃ | દૃષ્ટિસ્થો લક્ષ્યતે દોષઃ સરુજો વા સલોહિતઃ ||૫૬||

Adhikarana 57 (57-60) · Śloka 61

સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય તસ્યાથ કાલે નાત્યુષ્ણશીતલે | યન્ત્રિતસ્યોપવિષ્ટસ્ય સ્વાં નાસાં પશ્યતઃ સમમ્ ||૫૭|| મતિમાન્ શુક્લભાગૌ દ્વૌ કૃષ્ણાન્મુક્ત્વા હ્યપાઙ્ગતઃ | ઉન્મીલ્ય નયને સમ્યક્ સિરાજાલવિવર્જિતે ||૫૮|| નાધો નોર્ધ્વં ન પાર્શ્વાભ્યાં છિદ્રે દૈવકૃતે તતઃ | શલાકયા પ્રયત્નેન વિશ્વસ્તં યવવક્રયા ||૫૯|| મધ્યપ્રદેશિન્યઙ્ગુષ્ઠસ્થિરહસ્તગૃહીતયા | દક્ષિણેન ભિષક્ સવ્યં વિધ્યેત્ સવ્યેન ચેતરત્ ||૬૦|| વારિબિન્દ્વાગમઃ સમ્યગ્ ભવેચ્છબ્દસ્તથા વ્યધે |૬૧|

Adhikarana 58 (61-63) · Śloka 64

સંસિચ્ય વિદ્ધમાત્રં તુ યોષિત્સ્તન્યેન કોવિદઃ ||૬૧|| સ્થિરે દોષે ચલે વાઽપિ સ્વેદયેદક્ષિ બાહ્યતઃ | સમ્યક્ શલાકાં સંસ્થાપ્ય ભઙ્ગૈરનિલનાશનૈઃ ||૬૨|| શલાકાગ્રેણ તુ તતો નિર્લિખેદ્દૃષ્ટિમણ્ડલમ્ | વિધ્યતો યોઽન્યપાર્શ્વેઽક્ષ્ણસ્તં રુદ્ધ્વા નાસિકાપુટમ્ ||૬૩|| ઉચ્છિઙ્ઘનેન હર્તવ્યો દૃષ્ટિમણ્ડલગઃ કફઃ |૬૪|

Adhikarana 59 (64-68) · Śloka 68

નિરભ્ર ઇવ ઘર્માંશુર્યદા દૃષ્ટિઃ પ્રકાશતે ||૬૪|| તદાઽસૌ લિખિતા સમ્યગ્ જ્ઞેયા યા ચાપિ નિર્વ્યથા | (એવં ત્વશક્યે નિર્હર્તું દોષે પ્રત્યાગતેઽપિ વા ||૬૫|| સ્નેહાદ્યૈરુપપન્નસ્ય વ્યધો ભૂયો વિધીયતે) | તતો દૃષ્ટેષુ રૂપેષુ શલાકામાહરેચ્છનૈઃ ||૬૬|| ઘૃતેનાભ્યજ્ય નયનં વસ્ત્રપટ્ટેન વેષ્ટયેત્ | તતો ગૃહે નિરાબાધે શયીતોત્તાન એવ ચ ||૬૭|| ઉદ્ગારકાસક્ષવથુષ્ઠીવનોત્કમ્પનાનિ ચ | તત્કાલં નાચરેદૂર્ધ્વં યન્ત્રણા સ્નેહપીતવત્ ||૬૮||

Adhikarana 60 (69) · Śloka 69

ત્ર્યહાત્ ત્ર્યહાચ્ચ ધાવેત કષાયૈરનિલાપહૈઃ | વાયોર્ભયાત્ ત્ર્યહાદૂર્ધ્વં સ્વેદયેદક્ષિ પૂર્વવત્ ||૬૯||

Adhikarana 61 (70) · Śloka 70

દશાહમેવં સંયમ્ય હિતં દૃષ્ટિપ્રસાદનમ્ | પશ્ચાત્કર્મ ચ સેવેત લઘ્વન્નં ચાપિ માત્રયા ||૭૦||

Adhikarana 62 (71) · Śloka 71

સિરાવ્યધવિધૌ પૂર્વં નરા યે ચ વિવાર્જિતાઃ | ન તેષાં નીલિકાં વિધ્યેદન્યત્રાભિહિતાદ્ભિષક્ ||૭૧||

Adhikarana 63 (72) · Śloka 72

પૂર્યતે શોણિતેનાક્ષિ સિરાવેધાદ્વિસર્પતા | તત્ર સ્ત્રીસ્તન્યયષ્ટ્યાહ્વપક્વં સેકે હિતં ઘૃતમ્ ||૭૨||

Adhikarana 64 (73-79) · Śloka 79

અપાઙ્ગાસન્નવિદ્ધે તુ શોફશૂલાશ્રુરક્તતાઃ | તત્રોપનાહં ભ્રૂમધ્યે કુર્યાચ્ચોષ્ણાજ્યસેચનમ્ ||૭૩|| વ્યધેનાસન્નકૃષ્ણેન રાગઃ કૃષ્ણં ચ પીડ્યતે | તત્રાધઃશોધનં સેકઃ સર્પિષા રક્તમોક્ષણમ્ ||૭૪|| અથાપ્યુપરિ વિદ્ધે તુ કષ્ટા રુક્ સમ્પ્રવર્તતે | તત્ર કોષ્ણેન હવિષા પરિષેકઃ પ્રશસ્યતે ||૭૫|| શૂલાશ્રુરાગાસ્ત્વત્યર્થમધોવેધેન પિચ્છિલઃ | શલાકામનુ ચાસ્રાવસ્તત્ર પૂર્વચિકિત્સિતમ્ ||૭૬|| રાગાશ્રુવેદનાસ્તમ્ભહર્ષાશ્ચાતિવિઘટ્ટિતે | સ્નેહસ્વેદૌ હિતૌ તત્ર હિતં ચાપ્યનુવાસનમ્ ||૭૭|| દોષસ્ત્વધોઽપકૃષ્ટોઽપિ તરુણઃ પુનરૂર્ધ્વગઃ | કુર્યાચ્છુક્લારુણં નેત્રં તીવ્રરુઙ્નષ્ટદર્શનમ્ ||૭૮|| મધુરૈસ્તત્ર સિદ્ધેન ઘૃતેનાક્ષ્ણઃ પ્રસેચનમ્ | શિરોબસ્તિં ચ તેનૈવ દદ્યાન્માંસૈશ્ચ ભોજનમ્ ||૭૯||

Adhikarana 65 (80) · Śloka 80

દોષસ્તુ સઞ્જાતબલો ઘનઃ સમ્પૂર્ણમણ્ડલઃ | પ્રાપ્ય નશ્યેચ્છલાકાગ્રં તન્વભ્રમિવ મારુતમ્ ||૮૦||

Adhikarana 66 (81) · Śloka 81

મૂર્ધાભિઘાતવ્યાયામવ્યવાયવમિમૂર્ચ્છનૈઃ | દોષઃ પ્રત્યેતિ કોપાચ્ચ વિદ્ધોઽતિતરુણશ્ચ યઃ ||૮૧||

Adhikarana 67 (82) · Śloka 83

શલાકા કર્કશા શૂલં, ખરા દોષપરિપ્લુતિમ્ | વ્રણં વિશાલં સ્થૂલાગ્રા, તીક્ષ્ણા હિંસ્યાદનેકધા ||૮૨|| જલાસ્રાવં તુ વિષમા, ક્રિયાસઙ્ગમથાસ્થિરા | કરોતિ ... |૮૩|

Adhikarana 68 (83-84) · Śloka 85

... વર્જિતા દોષૈસ્તસ્માદેભિર્હિતા ભવેત્ ||૮૩|| અષ્ટાઙ્ગુલાયતા મધ્યે સૂત્રેણ પરિવેષ્ટિતા | અઙ્ગુષ્ઠપર્વસમિતા વક્ત્રયોર્મુકુલાકૃતિઃ ||૮૪|| તામ્રાયસી શાતકુમ્ભી શલાકા સ્યાદનિન્દિતા |૮૫|

Adhikarana 69 (85-86) · Śloka 86

રાગઃ શોફોઽર્બુદં ચોષો બુદ્બુદં શૂકરાક્ષિતા ||૮૫|| અધિમન્થાદયશ્ચાન્યે રોગાઃ સ્યુર્વ્યધદોષજાઃ | અહિતાચારતો વાઽપિ યથાસ્વં તાનુપાચરેત્ ||૮૬||

Adhikarana 70 (87-94) · Śloka 94

રુજાયામક્ષિરાગે વા યોગાન્ ભૂયો નિબોધ મે | ગૈરિકં સારિવા દૂર્વા યવપિષ્ટં ઘૃતં પયઃ ||૮૭|| સુખાલેપઃ પ્રયોજ્યોઽયં વેદનારાગશાન્તયે | મૃદુભૃષ્ટૈસ્તિલૈર્વાઽપિ સિદ્ધાર્થકસમાયુતૈઃ ||૮૮|| માતુલુઙ્ગરસોપેતૈઃ સુખાલેપસ્તદર્થકૃત્ | પયસ્યાસારિવાપત્રમઞ્જિષ્ઠામધુકૈરપિ ||૮૯|| અજાક્ષીરાન્વિતૈર્લેપઃ સુખોષ્ણઃ પથ્ય ઉચ્યતે | દારુપદ્મકશુણ્ઠીભિરેવમેવ કૃતોઽપિ વા ||૯૦|| દ્રાક્ષામધુકકુષ્ઠૈર્વા તદ્વત્ સૈન્ધવસંયુતૈઃ | રોધ્રસૈન્ધવમૃદ્વીકામધુકૈર્વાઽપ્યજાપયઃ ||૯૧|| શૃતં સેકે પ્રયોક્તવ્યં રુજારાગનિવારણમ્ | મધુકોત્પલકુષ્ઠૈર્વા દ્રાક્ષાલાક્ષાસિતાયુતૈઃ | સસૈન્ધવૈઃ શૃતં ક્ષીરં રુજારાગનિબર્હણમ્ ||૯૨|| શતાવરીપૃથક્પર્ણીમુસ્તામલકપદ્મકૈઃ | સાજક્ષીરૈઃ શૃતં સર્પિર્દાહશૂલનિબર્હણમ્ ||૯૩|| વાતઘ્નસિદ્ધે પયસિ સિદ્ધં સર્પિશ્ચતુર્ગુણે | કાકોલ્યાદિપ્રતીવાપં તદ્યુઞ્જ્યાત્ સર્વકર્મસુ ||૯૪||

Adhikarana 71 (95) · Śloka 95

શામ્યત્યેવં ન ચેચ્છૂલં સ્નિગ્ધસ્વિન્નસ્ય મોક્ષયેત્ | તતઃ સિરાં દહેદ્વાઽપિ મતિમાન્ કીર્તિતં યથા ||૯૫||

Adhikarana 72 (96-99) · Śloka 99

દૃષ્ટેરતઃ પ્રસાદાર્થમઞ્જને શૃણુ મે શુભે | મેષશૃઙ્ગસ્ય પુષ્પાણિ શિરીષધવયોરપિ ||૯૬|| સુમનાયાશ્ચ પુષ્પાણિ મુક્તા વૈદૂર્યમેવ ચ | અજાક્ષીરેણ સમ્પિષ્ય તામ્રે સપ્તાહમાવપેત્ ||૯૭|| પ્રવિધાય ચ તદ્વર્તીર્યોજયેચ્ચાઞ્જને ભિષક્ | સ્રોતોજં વિદ્રુમં ફેનં સાગરસ્ય મનઃશિલામ્ ||૯૮|| મરિચાનિ ચ તદ્વર્તીઃ કારયેચ્ચાપિ પૂર્વવત્ | દૃષ્ટિસ્થૈર્યાર્થમેતત્તુ વિદધ્યાદઞ્જને હિતમ્ ||૯૯||

Adhikarana 73 (100) · Śloka 100

ભૂયો વક્ષ્યામિ મુખ્યાનિ વિસ્તરેણાઞ્જનાનિ ચ | કલ્પે નાનાપ્રકારાણિ તાન્યપીહ પ્રયોજયેત્ ||૧૦૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 17

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તદશોઽધ્યાયઃ ||૧૭||