17. dr̥ṣṭigatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതോ ദൃഷ്ടിഗതരോഗപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

പക്ഷ്മകോപപ്രതിഷേധാനന്തരം ദൃഷ്ടിഗതാനാമേവ രോഗാണാമവശിഷ്ടത്വാത്തത്പ്രതിഷേധോ യുക്ത ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| ദൃഷ്ടിഗതരോഗേത്യത്ര ദൃഷ്ടിശബ്ദേന ദൃഷ്ട്യാശ്രയം മണ്ഡലമഭിപ്രേതമ്||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ത്രയഃ സാധ്യാസ്ത്രയോऽസാധ്യാ യാപ്യാഃ ഷട് ച ഭവന്തി ഹി |൩|

ദൃഷ്ടിഗതദ്വാദശരോഗാണാം മധ്യേ സാധ്യാനാം സാധനാര്ഥം, യാപ്യാനാം യാപനാര്ഥമസാധ്യാനാം പരിഹാരര്ഥമാഹ- ത്രയ ഇത്യാദി| ധൂമദര്ശിപിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ടിശ്ലേഷ്മവിദഗ്ധദൃഷ്ടയസ്ത്രയഃ സാധ്യാഃ| ത്രയോऽസാധ്യാ ഇതി ഹ്രസ്വജാഡ്യ(ത്യ)നാകുലാന്ധ്യഗമ്ഭീരികാഖ്യാഃ| യാപ്യാഃ ഷട് ചേതി അരുണാദയോ വിചിത്രവര്ണാന്താഃ ഷട് കാചാഃ| ചകാരോऽത്ര ഭിന്നക്രമേ; തേന യാപ്യശബ്ദാനന്തരമുപാത്തേന ചശബ്ദേന സാധ്യാസാധ്യത്വം സമുച്ചീയതേ; തേന ഷണ്ണാം രോഗാണാമവസ്ഥാവിശേഷേണ സാധ്യത്വയാപ്യത്വാസാധ്യത്വാനി; തഥാ ച തേ പ്രാഗവസ്ഥായാം സാധ്യാഃ, ഉത്തരാവസ്ഥായാമസാധ്യാഃ, പരം ശ്ലൈഷ്മികം ലിങ്ഗനാശം വിഹായ|൩|-

Adhikarana 3 (3) · Śloka 3

തത്രൈകസ്യ പ്രതീകാരഃ കീര്തിതോ ധൂമദര്ശിനഃ ||൩||

തത്ര സാധ്യേഷു ത്രിഷു മധ്യേ ധൂമദര്ശിനഃ പ്രാഗുക്തമേവ പ്രതീകാരം നിര്ദിശന്നാഹ- തത്രേത്യാദി| പ്രതീകാരഃ ഹേതുവ്യാധിവിപരീതാ ക്രിയാ| കീര്തിതഃ പിത്താഭിഷ്യന്ദപ്രതിഷേധേ||൩||

Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 6

ദൃഷ്ടൌ പിത്തവിദഗ്ധായാം വിദഗ്ധായാം കഫേന ച | പിത്തശ്ലേഷ്മഹരം കുര്യാദ്വിധിം ശസ്ത്രക്ഷതാദൃതേ ||൪|| നസ്യസേകാഞ്ജനാലേപപുടപാകൈഃ സതര്പണൈഃ | ആദ്യേ തു ത്രൈഫലം പേയം സര്പിസ്ത്രൈവൃതമുത്തരേ ||൫|| തൈല്വകം ചോഭയോഃ പഥ്യം കേവലം ജീര്ണമേവ വാ |൬|

ഇദാനീം പിത്തകഫവിദഗ്ധദൃശോരപി ഹേതുവ്യാധിവിപരീതം ചികിത്സിതമാഹ- ദൃഷ്ടൌ പിത്തവിദഗ്ധായാമിത്യാദി| പിത്തശ്ലേഷ്മഹരം പിത്തശ്ലേഷ്മാഭിഷ്യന്ദഹരം; തേന പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ടൌ പിത്താഭിഷ്യന്ദഹരോവിധിഃ, കഫവിദഗ്ധദൃഷ്ടൌ തു കഫാഭിഷ്യന്ദഹരോ വിധിഃ| ശസ്ത്രക്ഷതാദൃതേ സിരാവ്യധം വര്ജയിത്വാ| തമേവ പിത്തശ്ലേഷ്മാഭിഷ്യന്ദഹരം വിധിമാഹ- നസ്യസേകേത്യാദി| തത്ര കഫവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യാം കഫാഭിഷ്യന്ദഹരം നസ്യാദി, പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യാം തു പിത്താഭിഷ്യന്ദഹരം നസ്യാദി| പിത്തകഫവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യാം വൈശേഷികം സാമാന്യം ച സ്നേഹോപക്രമമാഹ- ആദ്യേ തു ത്രൈഫലമിത്യാദി| ആദ്യേ പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യാഖ്യേ, ത്രൈഫലം ത്രിഫലാക്വാഥകല്കാഭ്യാം സംസ്കൃതം ഘൃതം; കേചിത് ‘ത്രിഫലായാ രസപ്രസ്ഥം’ ഇത്യാദികം വിദേഹോക്തം ത്രൈഫലമാമനന്തി; തന്നേച്ഛതി ഗയീ| ത്രൈവൃതം ത്രിവൃതാസംസ്കൃതം, ന പുനരപതാനകോക്തമ്| ഉത്തരേ ശ്ലേഷ്മവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യാഖ്യേ ഇതി| തില്വകഃ പട്ടികാരോധ്രസ്തേന സംസ്കൃതം തൈല്വകമ്| കേവലമ് അസംസ്കൃതമ്| ജീര്ണം പുരാണമ്| അനുക്തമപി സ്നേഹാദനന്തരം വമനാദി കര്തവ്യം, തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത്||൪-൫||-

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8

ഗൈരികം സൈന്ധവം കൃഷ്ണാ ഗോദന്തസ്യ മഷീ തഥാ ||൬|| ഗോമാംസം മരിചം ബീജം ശിരീഷസ്യ മനഃശിലാ | വൃന്തം കപിത്ഥാന്മധുനാ സ്വയങ്ഗുപ്താഫലാനി ച ||൭|| ചത്വാര ഏതേ യോഗാഃ സ്യുരുഭയോരഞ്ജനേ ഹിതാഃ |൮|

ഇദാനീം ബഹിഃപരിമാര്ജനാര്ഥമഞ്ജനയോഗാംശ്ചതുരോ നിര്ദിശന്നാഹ- ഗൈരികമിത്യാദി| തത്ര ഗൈരികമാദൌ കൃത്വാ ഗോദന്തമഷീം യാവദേകോ യോഗഃ, ഗോമാംസാദികോ മനഃശിലാം യാവദ്ദ്വിതീയോ യോഗഃ, വൃന്തം കപിത്ഥാന്മധുനേതി തൃതീയോ യോഗഃ, സ്വയങ്ഗുപ്താഫലാനി മധുനേതി ചതുര്ഥോ യോഗഃ, ഇതി യോഗചതുഷ്ടയം പ്രഭാവാത് പിത്തകഫവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യോര്ഹിതമിത്യര്ഥഃ| കേചിദത്ര പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ടൌ രാത്രാവഞ്ജനം, കഫവിദഗ്ധദൃഷ്ടൌ ദിവേതി കാലവിഭാഗം മന്യന്തേ||൬-൭||-

Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 10

കുബ്ജകാശോകശാലാമ്രപ്രിയങ്ഗുനലിനോത്പലൈഃ ||൮|| പുഷ്പൈര്ഹരേണുകൃഷ്ണാഹ്വാപഥ്യാമലകസംയുതൈഃ | സര്പിര്മധുയുതൈശ്ചൂര്ണൈര്വേണുനാഡ്യാമവസ്ഥിതൈഃ ||൯|| അഞ്ജയേദ് ദ്വാവപി ഭിഷക് പിത്തശ്ലേഷ്മവിഭാവിതൌ |൧൦|

അധുനാ ദ്വയോരപി പുഷ്പാഞ്ജനമാഹ- കുബ്ജകാശോകേത്യാദി| കുബ്ജകാശോകൌ സ്വനാമപ്രസിദ്ധൌ, ശാലഃ സര്ജഭേദഃ, നലിനമ് ഈഷദ്രക്തം പദ്മം, ഉത്പലം നീലോത്പലം, ഹരേണുഃ രേണുകാ, കൃഷ്ണാഹ്വാ പിപ്പലീ, വേണുനാഡ്യാമവസ്ഥാനം ശക്ത്യുത്കര്ഷാര്ഥമ്| പിത്തശ്ലേഷ്മവിഭാവിതാവിതി പിത്തശ്ലേഷ്മവിദഗ്ധദൃഷ്ടീ ഇത്യര്ഥഃ||൮-൯||-

Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 12

ആമ്രജമ്ബൂദ്ഭവം പുഷ്പം തദ്രസേന ഹരേണുകാമ് ||൧൦|| പിഷ്ട്വാ ക്ഷൌദ്രാജ്യസംയുക്തം പ്രയോജ്യമഥവാऽഞ്ജനമ് | നലിനോത്പലകിഞ്ജല്കഗൈരികൈര്ഗോശകൃദ്രസൈഃ ||൧൧|| ഗുഡികാഞ്ജനമേതദ്വാ ദിനരാത്ര്യന്ധയോര്ഹിതമ് |൧൨|

ഇദാനീം ദിനരാത്ര്യന്ധാഞ്ജനദ്വയമാഹ- ആമ്രേത്യാദി| ആമ്രജമ്ബൂദ്ഭവം യത് പുഷ്പം തദ്രസേന രസചതുര്ഥാംശം ഹരേണുകാചൂര്ണം പിഷ്ട്വാ രസക്രിയാപാകേന വിപാച്യ മധുഘൃതയുക്തം ദിനരാത്ര്യന്ധയോഃ പിത്തകഫവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യപരപര്യായയോര്ദ്രവാഞ്ജനം യോജ്യമ്| തഥാ നലിനാദിഭിര്ഗോശകൃദ്രസപിഷ്ടൈര്ഗുടികാഞ്ജനം ഹിതം; നലിനമ് ഈഷദ്രക്തം പദ്മം, ഉത്പലം നീലോത്പലം, കിഞ്ജല്കഃ കേശരഃ, സ ച നലിനോത്പലയോരേവ| കേചിത് ‘ഗോയകൃദ്രസൈഃ’ ഇതി പഠന്തി; ഗോശബ്ദസ്യ പശുവാചിത്വാദജാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ; യകൃദ്രസഃ കാലഖണ്ഡരസ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൦-൧൧||-

Adhikarana 8 (12) · Śloka 13

രസാഞ്ജനരസക്ഷൌദ്രതാലീശസ്വര്ണഗൈരികമ് ||൧൨|| ഗോശകൃദ്രസസംയുക്തം പിത്തോപഹതദൃഷ്ടയേ |൧൩|

അധുനാ ദിവാന്ധ്യേ വൈശേഷികം ചൂര്ണാഞ്ജനമാഹ- രസാഞ്ജനേത്യാദി| രസ ഇതി ജാതീപത്രരസ ഇത്യര്ഥഃ, ആമലകീപത്രരസ ഇത്യന്യേ| അത്ര ദ്രവദ്രവ്യൈഃ കഠിനദ്രവ്യഭാവനാം വിധായ ചൂര്ണാഞ്ജനം കര്തവ്യമ്| പിത്തോപഹതദൃഷ്ടയേ പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ടയേ||൧൨||-

Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14

ശീതം സൌവീരകം വാऽപി പിഷ്ട്വാऽഥ രസഭാവിതമ് ||൧൩|| കൂര്മപിത്തേന മതിമാന് ഭാവയേദ്രൌഹിതേന വാ | ചൂര്ണാഞ്ജനമിദം നിത്യം പ്രയോജ്യം പിത്തശാന്തയേ ||൧൪||

അപരമപി ചൂര്ണാഞ്ജനമാഹ- ശീതേത്യാദി| ശീതം രസഞ്ജനം, കര്പൂരമന്യേ| സൌവീരകം സൌവീരാഞ്ജനമ്| രസഭാവിതമിതി ചതുഷ്പദമൃഗപക്ഷിമാംസരസഭാവിതമിത്യര്ഥഃ| കേചിദ്രസ ഇതി സാമാന്യോക്ത്യാ രസാഞ്ജനസൌവീരാഞ്ജനയോരേവ രസം സങ്ഗൃഹ്ണന്തി, തദഭാവേ ച തയോരേവ ചൂര്ണാഢകമുദകാഢകേ പ്രക്ഷിപ്യ അഹോരാത്രപര്യുഷിതം പ്രാതര്മര്ദിതം പൂതം സ്വരസവത് പ്രയോജ്യമിത്യര്ഥഃ| കേചിച്ച പ്രസ്തുതത്വാദ്രസശബ്ദേന ഗോശകൃദ്രസം ഗൃഹ്ണന്തി||൧൩-൧൪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

കാശമരീപുഷ്പമധുകദാര്വീരോധ്രരസാഞ്ജനൈഃ | സക്ഷൌദ്രമഞ്ജനം തദ്വദ്ധിതമത്രാമയേ സദാ ||൧൫||

ദിവാന്ധ്യേ കല്കാഞ്ജനമാഹ- കാശ്മരീപുഷ്പേത്യാദി| അത്രേതി പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ടൌ| കേചിത് കാശ്മീരപുഷ്പാദിരസക്രിയാഞ്ജനമേതദിത്യാഹുഃ||൧൫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

സ്രോതോജം സൈന്ധവം കൃഷ്ണാം രേണുകാം ചാപി പേഷയേത് | അജാമൂത്രേണ താ വര്ത്യഃ ക്ഷണദാന്ധ്യാഞ്ജനേ ഹിതാഃ ||൧൬||

രാത്ര്യാന്ധ്യേ കഫവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യപരപര്യായേ വര്ത്യഞ്ജനമാഹ- സ്രോതോജമിത്യാദി||൧൬||

Adhikarana 12 (17) · Śloka 18

കാലാനുസാരിവാം കൃഷ്ണാം നാഗരം മധുകം തഥാ | താലീശപത്രം ക്ഷണദേ ഗാങ്ഗേയം ച യകൃദ്രസേ ||൧൭|| കൃതാസ്താ വര്തയഃ പിഷ്ടാശ്ഛായാശുഷ്കാഃ സുഖാവഹാഃ |൧൮|

അപരമപി നക്തന്ധ്യേ വര്ത്യഞ്ജനമാഹ- കാലാനുസാരിവാമിത്യാദി| കാലാനുസാരിവാ തഗരം, ക്ഷണദേ ദ്വേ ഹരിദ്രേ, ഗാങ്ഗേയം മുസ്താ| യകൃദ്രസേ ഛാഗല്യാദികാലഖണ്ഡരസേ; അന്യേ ‘ശകൃദ്രസേ’ ഇതി പഠന്തി, ശകൃദ്രസേ ഗോമയരസേ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൭||-

Adhikarana 13 (18) · Śloka 19

മനഃശിലാഭയാവ്യോഷബലാകാലാനുസാരിവാഃ ||൧൮|| സഫേനാ വര്തയഃ പിഷ്ടാശ്ഛാഗക്ഷീരസമന്വിതാഃ |൧൯|

അന്യദപി രാത്ര്യാന്ധ്യേ വര്ത്യഞ്ജനമാഹ- മനഃശിലേത്യാദി||൧൮||-

Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21

ഗോമൂത്രപിത്തമദിരായകൃദ്ധാത്രീരസേ പചേത് ||൧൯|| ക്ഷുദ്രാഞ്ജനം രസേനാന്യദ്യകൃതസ്ത്രൈഫലേऽപി വാ | ഗോമൂത്രാജ്യാര്ണവമലപിപ്പലീക്ഷൌദ്രകട്ഫലൈഃ ||൨൦|| സൈന്ധവോപഹിതം യുഞ്ജ്യാന്നിഹിതം വേണുഗഹ്വരേ |൨൧|

ഇദാനീം രസക്രിയാഞ്ജനത്രിതയമാഹ- ഗോമൂത്രേത്യാദി| അത്ര മൂത്രപിത്തയകൃന്ത്യജാദീനാമേവ| മദിരാ പിഷ്ടസുരാ| ഗോമൂത്രാദിരസേന ക്ഷുദ്രാഞ്ജനം വിപചേദിത്യേകോ യോഗഃ, ക്ഷുദ്രാഞ്ജനം രസക്രിയാഞ്ജനമിത്യര്ഥഃ; രസേന യകൃത ഇതി ദ്വിതീയോ യോഗഃ; ത്രൈഫലേऽപി വേതി തൃതീയോ യോഗഃ| ഗോമൂത്രാജ്യാര്ണവമലേത്യാദി| ഏതദ്രസക്രിയാഞ്ജനത്രിതയമപ്യേകൈകം ഗോമൂത്രാജ്യാദിഭിഃ സംയുക്തം വേണുഗഹ്വരേ വംശനലികാഭ്യന്തരേ വ്യവസ്ഥിതമഞ്ജനം രാത്ര്യന്ധേ യുഞ്ജ്യാദിത്യര്ഥഃ||൧൯-൨൦||-

Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22

മേദോ യകൃദ്ധൃതം ചാജം പിപ്പല്യഃ സൈന്ധവം മധു ||൨൧|| രസമാമലകാച്ചാപി പക്വം സമ്യങ്നിധാപയേത് | കോശേ ഖദിരനിര്മാണേ തദ്വത് ക്ഷുദ്രാഞ്ജനം ഹിതമ് ||൨൨||

ശ്ലേഷ്മവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യാമപരമപി രസക്രിയാഞ്ജനമാഹ- മേദോ യകൃദ്ധൃതം ചാജമിത്യാദി| മേദോ യകൃദ്ധൃതം ചേതി ത്രയമേതച്ഛഗലീനാമ്| മേദോയകൃതി സര്വമേകീകൃത്യ രസക്രിയാപാകേന പക്വം ഖദിരതരുസാരനിര്മിതഭാജനേ സൂക്ഷ്മമുഖേ ബൃഹന്മധ്യകുഹരേ നിക്ഷിപ്തം ക്ഷുദ്രാഞ്ജനം രസക്രിയാഞ്ജനാപരപര്യായം ഹിതമിത്യര്ഥഃ||൨൧-൨൨||

Adhikarana 16 (23) · Śloka 23

ഹരേണുമഗധാജാസ്ഥിമജ്ജൈലായകൃദന്വിതമ് | യകൃദ്രസേനാഞ്ജനം വാ ശ്ലേഷ്മോപഹതദൃഷ്ടയേ ||൨൩||

അന്യദപി കഫവിദഗ്ധദൃഷ്ടാവഞ്ജനമാഹ- ഹരേണ്വിത്യാദി| ഹരേണുഃ ഹരേണുകാ, മഗധാജാസ്ഥിമജ്ജേതി പിപ്പലീവിതുഷബീജാനി| ഏതദ് ഹരേണ്വാദി യകൃദ്രവേണ പിഷ്ടമഞ്ജനം ശ്ലേഷ്മോപഹതദൃഷ്ടയേ നക്താന്ധായ ഹിതമിത്യര്ഥഃ| ഇദമഞ്ജനമേകീയമതാഭിപ്രായേണ ഗയദാസാചാര്യേണ പഠിതം വ്യാഖ്യാതം ച||൨൩||

Adhikarana 17 (24) · Śloka 24

വിപാച്യ ഗോധായകൃദര്ധപാടിതം സുപൂരിതം മാഗധികാഭിരഗ്നിനാ | നിഷേവിതം തദ്യകൃദഞ്ജനേന നിഹന്തി നക്താന്ധ്യമസംശയം ഖലു ||൨൪||

ഇദാനീം നക്താന്ധ്യേ കഫവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യപരപര്യായേ പ്രയോഗമാഹ- വിപാച്യേത്യാദി| ഗോധായകൃദര്ധപാടിതം കൃത്വാ പിപ്പലീഭിഃ പൂരിതം ശുചിമൃദാ ലിപ്തമഗ്നിനാ വിപാച്യ ത്ര്യഹം ഭക്ഷിതം സത്, തഥാ തദന്തഃസ്വിന്നാ പിപ്പലീ മധുനാऽഞ്ജനേന നിഃസന്ദേഹം നക്താന്ധ്യം നിഹന്തീത്യര്ഥഃ||൨൪||

Adhikarana 18 (25) · Śloka 25

തഥാ യകൃച്ഛാഗഭവം ഹുതാശനേ വിപാച്യ സമ്യങ്മഗധാസമന്വിതമ് | പ്രയോജിതം പൂര്വവദാശ്വസംശയം ജയേത് ക്ഷപാന്ധ്യം സകൃദഞ്ജനാന്നൃണാമ് ||൨൫||

നക്താന്ധ്യേऽപരമപി പ്രയോഗമാഹ- തഥാ യകൃച്ഛാഗഭവമിത്യാദി| പ്രയോജിതം പൂര്വവദിതി യകൃദ്ഭക്ഷണവിധിനാ പ്രയോജിതം, പിപ്പലീ പുനരഞ്ജനവിധിനേത്യര്ഥഃ||൨൫||

Adhikarana 19 (26) · Śloka 26

പ്ലീഹാ യകൃച്ചാപ്യുപഭക്ഷിതേ ഉഭേ പ്രകല്പ്യ ശൂല്യേ ഘൃതതൈലസംയുതേ | തേ സാര്ഷപസ്നേഹസമായുതേऽഞ്ജനം നക്താന്ധ്യമാശ്വേവ ഹതഃ പ്രയോജിതേ ||൨൬||

അപരമപി നക്താന്ധ്യയോഗമാഹ- പ്ലീഹേത്യാദി| പ്ലീഹാ ഉദരവാമപാര്ശ്വസ്ഥം മാംസഖണ്ഡം, യകൃത് ദക്ഷിണപാര്ശ്വസ്ഥം കാലഖണ്ഡാപരപര്യായം, തേ ഉഭേ അപി പ്രസ്തുതത്വാദ് ഗോധാച്ഛാഗയോരേവ ഗ്രാഹ്യേ| പ്രകല്പ്യ ഖണ്ഡശഃ കല്പയിത്വാ| ശൂല്യേ ശൂലപാകപക്വേ||൨൬||

Adhikarana 20 (27) · Śloka 27

നദീജശിമ്ബീത്രികടൂന്യഥാഞ്ജനം മനഃശിലാ ദ്വേ ച നിശേ യ(ശ)കൃദ്ഗവാമ് | സചന്ദനേയം ഗുടികാऽഥവാऽഞ്ജനം പ്രശസ്യതേ വൈ ദിവസേഷ്വപശ്യതാമ് ||൨൭||

ഇദാനീം ദിവാന്ധ്യേ പിത്തവിദഗ്ധദൃഷ്ട്യപരപര്യായേऽഞ്ജനമാഹ- നദീജേത്യാദി| നദീജം സൈന്ധവം; ശിമ്ബീശബ്ദേനാത്ര ഹരിതമുദ്ഗാഃ, ചക്ഷുഷ്യത്വാത്; അന്യേ ശിമ്ബീസ്ഥാനേ ശിമ്ബേതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ; അഞ്ജനം സൌവീരാഞ്ജനമ്| ഗവാം ഛാഗാദീനാമ്| ചന്ദനം രക്തചന്ദനമ്| ഗുടികാ വടീകൃത്യാഞ്ജനം; അഥവാऽഞ്ജനമിതി ചൂര്ണാഞ്ജനമഥവേത്യര്ഥഃ| വിപാച്യ ഗോധായകൃദര്ധപാടിതമിത്യാദികം സചന്ദനേയം ഗുടികാऽഥവാഞ്ജനമിതി പര്യന്തം യോഗചതുഷ്ടയം നിബന്ധകാരൈരനാര്ഷീകൃതം, തേരൈവ സുഭാഷിതത്വാദുപയോഗാര്ഹത്വാച്ച വ്യാഖ്യാതം; തസ്മാന്മയാऽപി പഠിതം വ്യാഖ്യാതം ച||൨൭||

Adhikarana 21 (28) · Śloka 28

ഭവന്തി യാപ്യാഃ ഖലു യേ ഷഡാമയാ ഹരേദസൃക്തേഷു സിരാവിമോക്ഷണൈഃ | വിരേചയേച്ചാപി പുരാണസര്പിഷാ വിരേചനാങ്ഗോപഹിതേന സര്വദാ ||൨൮||

ഇദാനീം സാധ്യാനാം ചികിത്സിതമഭിധായ യാപ്യാനാം ചികിത്സിതമാഹ- ഭവന്തീത്യാദി| ഭവന്തി യാപ്യാ ഇതി അത്ര ‘ഉപേക്ഷ്യമാണാ’ ഇതി ശേഷഃ, ഏതേന തേഷാം പ്രഗവസ്ഥായാം സാധ്യത്വമ്| യാപ്യാഃ ഷഡാമയാ ഇതി| നനു ശ്ലൈഷ്മികകാചസ്യ സാധ്യത്വാത് കഥം ഷഡ് യാപ്യാഃ? സത്യം, യാപ്യബാഹുല്യാദേതദ്വ്യപദേശഃ| തേഷ്വിതി പ്രഥമദ്വിതീയപടലപ്രാപ്തേഷു തിമിരാവസ്ഥേഷു കാചേഷ്വിത്യര്ഥഃ, ന തു രാഗപ്രാപ്തേഷു, യതസ്തത്ര സിരാവ്യധനിഷേധഃ; തഥാ ചോക്തം- ‘തിമിരേ രാഗിണി ഭിഷക് സിരാമോക്ഷം വിവര്ജയേത്’- ഇതി| സിരാവിമോക്ഷണൈരിത്യനേനൈവ സ്നേഹസ്വേദൌ പൂര്വകര്മസഞ്ജ്ഞകാവാക്ഷിപ്തൌ മന്തവ്യൌ| വിരേചനാങ്ഗോപഹിതേനേതി വിരേചനദ്രവ്യസംസ്കൃതേനേത്യര്ഥഃ||൨൮||

Adhikarana 22 (29) · Śloka 30

പയോവിമിശ്രം പവനോദ്ഭവേ ഹിതം വദന്തി പഞ്ചാങ്ഗുലതൈലമേവ തു | ഭവേദ്ധൃതം ത്രൈഫലമേവ ശോധനം വിശേഷതഃ ശോണിതപിത്തരോഗയോഃ ||൨൯|| ത്രിവൃദ്വിരേകഃ കഫജേ പ്രശസ്യതേ ത്രിദോഷജേ തൈലമുശന്തി തത്കൃതമ് |൩൦|

സര്വതിമിരാണാം സാമാന്യം ശോധനമഭിധായ വിശേഷശോധനമാഹ- പയോവിമിശ്രമിത്യാദി| പഞ്ചാങ്ഗുലതൈലമ് ഏരണ്ഡതൈലമ്| വിശേഷതഃ ശോണിതപിത്തരോഗയോരിതി ത്രൈഫലം ഘൃതം സര്വതിമിരേഷു ഹിതം, അനയോര്വിശേഷത ഇത്യര്ഥഃ| ത്രിവൃദ്ധിരേക ഇതി ത്രിവൃതാ സിദ്ധഘൃതേന വിരേക ഇത്യര്ഥഃ| തത്കൃതമിതി ത്രിവൃതാ സംസ്കൃതമിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു തൈര്വാതപിത്തകഫഘ്നൈര്ദ്രവ്യൈഃ സംസ്കൃതം തത്കൃതം വദന്തി| ദ്വന്ദ്വജേഷു തിമിരേഷു ത്വനുക്തമപി സംശോധനം വ്യാമിശ്രം കര്തവ്യമ്||൨൯||-

Adhikarana 23 (30) · Śloka 31

പുരാണസര്പിസ്തിമിരേഷു സര്വശോ ഹിതം ഭവേദായസഭാജനസ്ഥിതമ് ||൩൦|| ഹിതം ച വിദ്യാത്ത്രിഫലാഘൃതം സദാ കൃതം ച യന്മേഷവിഷാണനാമഭിഃ |൩൧|

സംശോധനമഭിധായ സാമാന്യം സംശമനമാഹ- പുരാണസര്പിരിത്യാദി| സര്വത ഇതി പാനാഭ്യഞ്ജനനസ്യാദിഷു, സര്വേഷ്വേവ വാതാദിജന്യനയനവികാരേഷ്വിത്യന്യേ| ത്രിഫലാഘൃതം ത്രിഫലാക്വാഥകല്കപക്വം ഘൃതമ്| കൃതം സംസ്കൃതം ‘ഘൃതം’ ഇതി ശേഷഃ| മേഷവിഷാണനാമഭിഃ മേഷശൃങ്ഗീഫലൈരിത്യര്ഥഃ||൩൦||-

Adhikarana 24 (31) · Śloka 32

സദാऽവലിഹ്യാത്ത്രിഫലം സുചൂര്ണിതാം ഘൃതപ്രഗാഢാം തിമിരേऽഥ പിത്തജേ ||൩൧|| സമീരജേ തൈലയുതാം കഫാത്മകേ മധുപ്രഗാഢാം വിദധീത യുക്തിതഃ |൩൨|

സാമാന്യം സംശമനമഭിധായ വിശേഷസംശമനമാഹ- സദേത്യാദി| സദേതി നിത്യഗേ ആവസ്ഥികേ ച കാലേ ഇത്യര്ഥഃ| പിത്തജേ ഇത്യത്രാനുക്തമപി രക്തജം തിമിരം ബോദ്ധവ്യം, തത്രാപി ഘൃതേന ത്രിഫലാപ്രയോഗഃ| കേചിത് “സദാऽവലിഹ്യാത്ത്രിഫലാം സുചൂര്ണിതം ഘൃതപ്രഗാഢാം തിമിരാതുരോ നരഃ| കഫാഭിഭൂതഃ ഖലു തൈലസംയുതാം മധുപ്രഗാഢാമപി വാ പ്രയോജയേത്” ഈദൃശം പാഠം പഠന്തി; സ ച ജേജ്ജടാചാര്യേണ ദൂഷിതഃ; തസ്മാത് പൂര്വപാഠ ഏവ ന്യായ്യഃ||൩൧||-

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

ഗവാം ശകൃത്ക്വാഥവിപക്വമുത്തമം ഹിതം തു തൈലം തിമിരേഷു നാവനമ് ||൩൨||

ഇദാനീം ശ്ലേഷ്മതിമിരേ നസ്യമാഹ- ഗവാം ശകൃദിത്യാദി| സാമാന്യസ്നേഹപാകപരിഭാഷയാ ഗോശകൃത്ക്വാഥേന തൈലമകല്കം പക്തവ്യം, ഏതത്തൈലം തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത് കഫജേ തിമിരേ ബോദ്ധവ്യം; അന്യേ തു തിമിരേഷ്വിതി ബഹുവചനാത് സര്വതിമിരേഷു ബോദ്ധവ്യമിതി വദന്തി||൩൨||

Adhikarana 26 (33) · Śloka 33

ഹിതം ഘൃതം കേവല ഏവ പൈത്തികേ ഹ്യജാവികം യന്മധുരൈര്വിപാചിതമ് |൩൩|

പിത്തജേ തിമിരേ നസ്യമാഹ- ഹിതമിത്യാദി| കേവല ഏവ പൈത്തികേ നാന്യദോഷസമ്പൃക്തേ തിമിരേ ഇത്യര്ഥഃ| മധുരൈര്വിപാചിതമിതി കാകോല്യാദിക്വാഥകല്കവിപക്വമിത്യര്ഥഃ| ‘കേവല ഏവ’ ഇത്യത്ര ‘കേവലമേവ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്ര കേവലമസംസ്കൃതമിത്യര്ഥഃ, അജാവികം ഘൃതമിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി|൩൩|-

Adhikarana 27 (33) · Śloka 33

തൈലം സ്ഥിരാദൌ മധുരേ ച യദ്ഗണേ തഥാऽണുതൈലം പവനാസൃഗുത്ഥയോഃ ||൩൩||

വാതരക്തജയോസ്തിമിരയോര്നസ്യമാഹ- തൈലമിത്യാദി| സ്ഥിരാദൌ വിദാരിഗന്ധാദൌ, സിദ്ധമിതി ശേഷഃ| തഥാ മധുരേ ഗണേ കാകോല്യാദികേ യത് സിദ്ധം, തഥാऽണുതൈലം വാതവ്യാധിചികിത്സിതോക്തമ്||൩൩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

സഹാശ്വഗന്ധാതിബലാവരീശൃതം ഹിതം ച നസ്യേ ത്രിവൃതം യദീരിതമ് | ജലോദ്ഭവാനൂപജമാംസസംസ്കൃതാദ്ധൃതം വിധേയം പയസോ യദുത്ഥിതമ് ||൩൪||

കേവലവാതജേ തിമിരേ നസ്യമാഹ- സഹേത്യാദി| സഹാ മുദ്ഗപര്ണീ, മാഷപര്ണീത്യന്യേ| വരീ ശതാവരീ| ഏതൈര്വിപക്വം തൈലം വാതാരബ്ധേ തിമിരേ നസ്യേ ഹിതമ്| ത്രിവൃതം യദീരിതമിതി മഹാവാതവ്യാധിചികിത്സിതേ ത്രിഭിഃ സര്പിര്വസാമജ്ജഭിര്വൃതം ത്രിവൃതം തൈലം യദീരിതം തദത്ര ഹിതം; കേചിദേതൈരേവ മുദ്ഗപര്ണ്യാദിഭിര്ദ്രവ്യൈസ്ത്രിവൃതം തൈലം സിദ്ധം വാതാരബ്ധതിമിരേ നസ്യേ ഹിതമിതി വദന്തി| വാതാരബ്ധതിമിരേ ദ്വിതീയം നസ്യമാഹ - ജലോദ്ഭവേത്യാദി| ജലോദ്ഭവാ മത്സാദയഃ, ആനൂപാഃ കൂലചരാഃ, തേഷാം മാംസേന ക്ഷീരപാകകല്പേന സംസ്കൃതാദ്ദുഗ്ധാന്മഥ്യമാനാദ് യദ്ധൃതമുദ്ധൃതം തത് സഹാശ്വഗന്ധാദിഭിരനന്തരോക്തൈര്വിപക്വം വാതാരബ്ധതിമിരേ നസ്യം വിധേയമ്| കേചിജ്ജലോദ്ഭവശബ്ദേന പദ്മാദീനി ഗൃഹ്ണന്തി, തന്നേച്ഛന്തി നിബന്ധകാരാഃ||൩൪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

സസൈന്ധവഃ ക്രവ്യഭുഗേണമാംസയോര്ഹിതഃ സസര്പിഃ സമധുഃ പുടാഹ്വയഃ |൩൫|

നസ്യമഭിധായ പുടപാകമാഹ- സസൈന്ധവ ഇത്യാദി| ക്രവ്യഭുജോ ഗൃധ്രാദയഃ, ഏണഃ കൃഷ്ണസാരഃ| പുടാഹ്വയഃ പുടപാകഃ| തസ്യ വിധാനം ക്രിയാകല്പേ വക്ഷ്യതി|൩൫|-

Adhikarana 30 (35) · Śloka 35

വസാऽഥ ഗൃധ്രോരഗതാമ്രചൂഡജാ സദാ പ്രശസ്താ മധുകാന്വിതാऽഞ്ജനേ ||൩൫||

വാതജതിമിരേ പുടപാകമഭിധായാഞ്ജനമ്രാഹ- വസേത്യാദി| ഉരഗഃ കൃഷ്ണസര്പഃ, താമ്രചൂഡഃ കുക്കുടഃ, മധുകാന്വിതാ യഷ്ടീമധുകസംയുതാ; ഏതാ ഗൃധ്രാദിജാസ്തിസ്രോ വസാ യഷ്ടീമധുകചൂര്ണാന്വിതാ ഏകശോ ദ്വിശഃ സമസ്താ വാऽഞ്ജനേ ഹിതാഃ||൩൫||

Adhikarana 31 (36) · Śloka 36

പ്രത്യഞ്ജനം സ്രോതസി യത്സമുത്ഥിതം ക്രമാദ്രസക്ഷീരഘൃതേഷു ഭാവിതമ് |൩൬|

ഇദാനീം വാതജതിമിരേ സ്നേഹാഞ്ജനേന ജഡീഭൂതസ്യ ചക്ഷുഷ ഉപകാരാര്ഥം പ്രത്യഞ്ജനമാഹ- പ്രത്യഞ്ജനമിത്യാദി| യത് അഞ്ജനസ്യാനു പ്രയുജ്യതേ തത് പ്രത്യഞ്ജനമ്| തത്ര തീക്ഷ്ണാഞ്ജനസ്യ മൃദ്വഞ്ജനമനു പ്രയുജ്യതേ, മൃദ്വഞ്ജനസ്യ തീക്ഷ്ണാഞ്ജനമ്| സ്രോതസി യത് സമുത്ഥിതം സിന്ധുസ്രോതസി വര്ണസാര്പണസയോഃ സ്രോതസി വാ യത് സമുത്ഥിതം സ്രോതോഞ്ജനം, സൌവീരാഞ്ജനമിത്യന്യേ| രസശ്ച ചക്ഷുഷ്യമൃഗപക്ഷിമാംസരസഃ| പൃഥക് പൃഥക് സപ്താഹം രസക്ഷീരഘൃതേഷു ഭാവിതം ചൂര്ണാഞ്ജനം പ്രയോജ്യമ്|൩൬|-

Adhikarana 32 (36-37) · Śloka 37

സ്ഥിതം ദശാഹത്രയമേതദഞ്ജനം കൃഷ്ണോരഗാസ്യേ കുശസമ്പ്രവേഷ്ടിതേ ||൩൬|| തന്മാലതീകോരകസൈന്ധവായുതം സദാऽഞ്ജനം സ്യാത്തിമിരേऽഥ രാഗിണി | സുഭാവിതം വാ പയസാ ദിനത്രയം കാചാപഹം ശാസ്ത്രവിദഃ പ്രചക്ഷതേ ||൩൭||

അരാഗിതിമിരചികിത്സിതം പ്രതിപാദ്യ വാതജരാഗിതിമിരാചികിത്സിതം പ്രതിപാദയന്നാഹ- സ്ഥിതമിത്യാദി| ദശാഹത്രയം മാസമേകമിത്യര്ഥഃ| ഏതദഞ്ജനം സ്രോതോഞ്ജനം, സൌവീരഞ്ജനമിത്യന്യേ| തതഃ സ്രോതോഞ്ജനം കൃഷ്ണസര്പമുഖേ യഥോദിതപ്രകാരേണ നിവാസിതം പശ്ചാന്മാലതീകോരകസൈന്ധവേന സമുദായസമഭാഗേന യുതമഞ്ജനം കാര്യം; മാലതീകോരകാഃ ജാതീകുസുമാനി| തിമിരേऽഥ രാഗിണി വാതകാചേ ഇത്യര്ഥഃ| വാതകാചേऽപരമപ്യഞ്ജനമാഹ- സുഭാവിതമിത്യാദി| അന്യേ തു ജാതീകോരകയുക്തത്വാത് വാതപിത്തകാചാപഹം വദന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൩൬-൩൭||

Adhikarana 33 (38) · Śloka 38

ഹവിര്ഹിതം ക്ഷീരഭവം തു പൈത്തികേ വദന്തി നസ്യേ മധുരൌഷധൈഃ കൃതമ് | തത്തര്പണേ ചൈവ ഹിതം പ്രയോജിതം സജാങ്ഗലസ്തേഷു ച യഃ പുടാഹ്വയഃ ||൩൮||

പിത്തതിമിരരോഗചികിത്സിതമാഹ- ഹവിരിത്യാദി| ഹവിഃ ഘൃതം, ക്ഷീരഭവം ക്ഷീരമഥനോദ്ഭൂതം, പൈത്തികേ ‘തിമിരേ’ ഇതി ശേഷഃ| മധുരൌഷധൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ, കൃതം സംസ്കൃതം; അന്യേ തു ക്ഷീരമപി കാകോല്യദിഭിഃ സാധിതം മന്യന്തേ, തേന കാകോല്യാദിസാധിതാത് ക്ഷീരാന്മഥ്യമാനാദുത്ഥിതം ഘൃതം കാകോല്യാദിഭിരേവ സാധിതം പിത്തജതിമിരേ ഹിതമിതി വദന്തി| കേചിദിഹ കൃതമിത്യസ്യ സ്ഥാനേ ശൃതമിതി പഠന്തി, തത്ര ശൃതം പക്വമ്| തത്തര്പണ ഇത്യാദി| ന കേവലം തദ്ഘൃതം നസ്യേ ഹിതം, കിം തര്ഹി തര്പണേऽക്ഷിപൂരണപര്യായേ പ്രയോജിതം ഹിതമ്| തഥാ തേഷു മധുരൌഷധേഷു യോ ജാങ്ഗലമാംസയുക്തഃ പുടപാകഃ സ പിത്തതിമിരേ സ്നേഹാര്ഥം ഹിതഃ||൩൮||

Adhikarana 34 (39) · Śloka 39

രസാഞ്ജനക്ഷൌദ്രസിതാമനഃശിലാഃ ക്ഷുദ്രാഞ്ജനം തന്മധുകേന സംയുതമ് |൩൯|

പിത്തതിമിരേ രസക്രിയാഞ്ജനമാഹ- രസാഞ്ജനമിത്യാദി| രസാഞ്ജനാദികൃതം ക്ഷുദ്രാഞ്ജനം ഫാണിതാകൃതി പിത്തതിമിരേ ഹിതമ്| ക്ഷുദ്രാഞ്ജനമിത്യത്ര കേചിദ്രസാഞ്ജനമിതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ|൩൯|-

Adhikarana 35 (39) · Śloka 39

സമാഞ്ജനം വാ കനകാരോദ്ഭവം സുചൂര്ണിതം ശ്രേഷ്ഠമുശന്തി തദ്വിദഃ ||൩൯||

ഇദാനീം പിത്തതിമിരേ പ്രത്യഞ്ജനമാഹ- സമാഞ്ജനമിത്യാദി| സമാഞ്ജനം തുല്യസൌവീരാഞ്ജനം, കനകാകരോദ്ഭവം തുത്ഥകം, ശ്രേഷ്ഠമ് ഉത്തമം, ഉശന്തി ഇച്ഛന്തി, പ്രത്യഞ്ജനമിത്യധ്യാഹാര്യമ്| തദ്വിദഃ ശാലാകിനഃ| കേചിത് സമാഞ്ജനമിത്യത്ര രസാഞ്ജനമിതിപഠന്തി||൩൯||

Adhikarana 36 (40) · Śloka 40

ഭില്ലോടഗന്ധോദകസേകസേചിതം പ്രത്യഞ്ജനേ ചാത്ര ഹിതം തു തുത്ഥകമ് |൪൦|

പിത്തമിരേऽപരമപി പ്രത്യഞ്ജനമാഹ- ഭില്ലോടേത്യാദി ഭില്ലോടകോ ഹിമവദാസന്നഭൂമിജഃ കകുഭാനുകാരിഫലോ വൃക്ഷവിശേഷഃ, ഗന്ധാ ഏലാദിഗണോക്താഃ, ഉദകമത്ര കഷായഃ, തത്സേകസേചിതം തുത്ഥകം പ്രത്യഞ്ജനേ ഹിതമ്| അന്യേ ഭില്ലോടകസ്വാഭാവികഗന്ധോദകസേകസേചിതമാഹുഃ| കേചിദമും പ്രത്യഞ്ജനം ന പഠന്തി|൪൦|-

Adhikarana 37 (40) · Śloka 40

സമേഷശൃങ്ഗാഞ്ജനഭാഗസമ്മിതം ജലോദ്ഭവം കാചമലം വ്യപോഹതി ||൪൦||

പിത്തജേ തിമിരേ രാഗപ്രാപ്തേ ചികിത്സാമാഹ- സമേഷേത്യാദി| മേഷശൃങ്ഗഃ പുത്രജീവാനുകാരീ വൃക്ഷഃ, അഞ്ജനം സൌവീരാഞ്ജനം, ഏതയോര്ഭാഗേന അംശേന സമ്മിതം തുല്യഭാഗം ജലോദ്ഭവം സ്രോതോഞ്ജനം, അഞ്ജനേന കാചമലം പിത്തകാചം വ്യപോഹതി| അന്യേ ജലോദ്ഭവം ശങ്ഖം വദന്തി||൪൦||

Adhikarana 38 (41) · Śloka 41

പലാശരോഹീതമധൂകജാ രസാഃ ക്ഷൌദ്രേണ യുക്താ മദിരാഗ്രമിശ്രിതാഃ |൪൧|

പൈത്തികേ കാചേ രസക്രിയാഞ്ജനമാഹ- പലാശരോഹീതേത്യാദി| പലാശഃ കിംശുകഃ, രോഹിതോ ദാഡിമപുഷ്പതുല്യപുഷ്പഃ, മധൂകഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധോ വൃക്ഷവിശേഷഃ, ഏതേഷാം രസാഃ; മദിരാഗ്രം മദിരായാ ഉപര്യച്ഛോ ഭാഗഃ| കിംശുകാദിരസക്ഷൌദ്രമദിരാഗ്രാണി സമഭാഗാനി ആഹൃത്യ രസക്രിയാ കാര്യാ, സാ ചാഞ്ജനാത്പിത്തകാചമലം വ്യപോഹതി|൪൧|-

Adhikarana 39 (41) · Śloka 41

ഉശീരലോധ്രത്രിഫലാപ്രിയങ്ഗുഭിഃ പചേത്തു നസ്യം കഫരോഗശാന്തയേ ||൪൧||

ഇദാനീം കഫതിമിരേ നസ്യമാഹ- ഉശീരലോധ്രേത്യാദി| ഉശീരാദിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ കല്കീകൃതൈഃ സാമാന്യസ്നേഹപാകപരിഭാഷയാऽനുക്തമപി തിലതൈലം പാചനീയം, വിദേഹദര്ശനാത്||൪൧||

Adhikarana 40 (42) · Śloka 42

വിഡങ്ഗപാഠാകിണിഹീങ്ഗുദീത്വചഃ പ്രയോജയേദ്ധൂമമുശീരസംയുതാഃ |൪൨|

കഫതിമിരേ ധൂമമാഹ- വിഡങ്ഗേത്യാദി| കിണിഹീ അപാമാര്ഗഃ| നനു തിമിരേ ധൂമോ നിഷിദ്ധഃ, കഥമത്രോച്യതേ? സത്യം, പിത്തതിമിരേ ഏവ ധൂമോ നിഷിദ്ധോ ന കഫജേ, അതോ ന ദോഷഃ|൪൨|-

Adhikarana 41 (42) · Śloka 42

വനസ്പതിക്വാഥവിപാചിതം ഘൃതം ഹിതം ഹരിദ്രാനലദേ ച തര്പണമ് ||൪൨||

കഫതിമിരേ തര്പണമാഹ- വനസ്പതിക്വാഥേത്യാദി| വനസ്പതയഃ ക്ഷീരവൃക്ഷാഃ, തത്കൃതക്വാഥേ ചതുര്ഗുണേ ഹരിദ്രാനലദകല്കചതുര്ഥാംശം ഘൃതം പക്വം കഫതിമിരേ തര്പണേ അക്ഷിപൂരണാപരപര്യായേ ഹിതമ്| നലദമ് ഉശീരമ്||൪൨||

Adhikarana 42 (43) · Śloka 43

സമാഗധോ മാക്ഷികസൈന്ധവാഢ്യഃ സജാങ്ഗലഃ സ്യാത് പുടപാക ഏവ ച |൪൩|

കഫതിമിരേ പുടപാകമാഹ- സമാഗധ ഇത്യാദി| മാഗധീ പിപ്പലീ| ആഢ്യ ഉത്കടഃ| സജാങ്ഗലഃ ജാങ്ഗലമൃഗപക്ഷിമാംസകൃതഃ| കേചിത് ‘ആഢ്യഃ’ ഇത്യത്ര ‘ആജ്യ’ ഇതി പഠന്തി| തത്രാജ്യം ഘൃതമ്| കേചിദമും പുടപാകം രാഗിണി കഫതിമിരേ വദന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ|൪൩|-

Adhikarana 43 (43) · Śloka 43

മനഃശിലാത്ര്യൂഷണശങ്ഖമാക്ഷികൈഃ സസിന്ധുകാസീസരസാഞ്ജനൈഃ ക്രിയാഃ ||൪൩||

കഫതിമിരേ രസക്രിയാഞ്ജനമാഹ- മനഃശിലേത്യാദി| മനഃശിലാദിഭിഃ കാസീസരസാഞ്ജനാന്തൈശ്ചൂര്ണീകൃതൈഃ സലിലചതുര്ഥാംശനിക്ഷിപ്തൈരഗ്നിപാകാത് ഫാണിതാകൃതീകൃതൈ രസക്രിയാ| മാക്ഷികം മധു||൪൩||

Adhikarana 44 (44) · Śloka 44

ഹിതേ ച കാസീസരസാഞ്ജനേ തഥാ വദന്തി പഥ്യേ ഗുഡനാഗരൈര്യുതേ |൪൪|

കഫതിമിരേऽപരമപി രസക്രിയാഞ്ജനമാഹ- ഹിതേ ഇത്യാദി| തഥേതി രസക്രിയാഞ്ജനപ്രകാരേണേത്യര്ഥഃ| പഥ്യേ ഇതി പഥോऽനപേതേ ഇത്യര്ഥഃ| കഫകാചസ്യ ശലാകാകര്മസാധ്യത്വാത്തത്രാഞ്ജനാദികം ന നിര്ദിഷ്ടമ്|൪൪|-

Adhikarana 45 (44-45) · Śloka 45

യദഞ്ജനം വാ ബഹുശോ നിഷേചിതം സമൂത്രവര്ഗേ ത്രിഫലോദകേ ശൃതേ ||൪൪|| നിശാചരാസ്ഥിസ്ഥിതമേതദഞ്ജനം ക്ഷിപേച്ച മാസം സലിലേऽസ്ഥിരേ പുനഃ | മേഷസ്യ പുഷ്പൈര്മധുകേന സംയുതം തദഞ്ജനം സര്വകൃതേ പ്രയോജയേത് ||൪൫||

സര്വജകാചചികിത്സാമാഹ- യദഞ്ജനമിത്യാദി| അഞ്ജനം സ്രോതോഞ്ജനമ്| ബഹുശോ ബഹൂന വാരാന് നിഷേചിതമിത്യത്ര ‘ധ്മാതം സത്’ ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| മൂത്രവര്ഗേ അഷ്ടസ്വപി മൂത്രേഷു| ശൃതേ ക്വാഥീകൃതേ| നിശാചരാസ്ഥിസ്ഥിതമിത്യാദി| നിശാചരാണാം ഗൃധ്രാദീനാം നലകേ വിഗതമജ്ജനി മൂത്രവര്ഗാദിസേചിതം തദഞ്ജനം നിക്ഷിപ്യ പശ്ചാന്നലകമുഖം പിധായ വഹതി സരിജ്ജലേ നിഖാതകീലകോപരി സൂത്രേണ ബദ്ധ്വാ മാസം യാവത് സ്ഥാപയേത്, തതസ്തദുദ്ധൃത്യ ശോഷയിത്വാ മേഷശൃങ്ഗപുഷ്പയഷ്ടീമധുകചൂര്ണസമാംശം തദഞ്ജനം സര്വകൃതേ രാഗിതിമിരേ പ്രയോജയേത്| ‘മേഷസ്യ പുഷ്പൈര്മധുകേന സംയുതം’ ഇത്യത്ര കേചിദ് ‘യുതം തു പുഷ്പൈര്മധുശിഗ്രുകോദ്ഭവൈഃ’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര മധുര്മധൂകഃ തസ്യ സാരഃ, ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനകസ്തസ്യ പുഷ്പാണി||൪൪-൪൫||

Adhikarana 46 (46) · Śloka 46

ക്രിയാശ്ച സര്വാഃ, ക്ഷതജോദ്ഭവേ ഹിതഃ ക്രമഃ പരിമ്ലായിനി ചാപി പിത്തഹൃത് |൪൬|

സാന്നിപാതികരാഗിതിമിരസ്യ ചികിത്സാമാഹ- ക്രിയാശ്ചേത്യാദി| ക്രിയാ അത്ര തര്പണപുടപാകാദികാഃ, സര്വാ വാതപിത്തകഫമിരോക്താഃ, അന്യേ തു ക്രിയാശ്ച സര്വാ വാതപിത്തകഫതിമിരോക്താ രസക്രിയാ ഇത്യാഹുഃ| രക്തതിമിരേ തഥാ പരിമ്ലായിനി തിമിരേ ച കഃ ക്രമ ഇത്യാഹ- ക്ഷതജോദ്ഭവ ഇത്യാദി| പിത്തഹൃത് ക്രമഃ പിത്തതിമിരാപഹനസ്യതര്പണാദിക്രമ ഇത്യര്ഥഃ| ഏഷ ഏവ ക്രമോऽരാഗിണി രക്തതിമിരേ, രാഗിണി പുനഃ പിത്തകാചാപഹോ വിധിഃ|൪൬|-

Adhikarana 47 (46) · Śloka 46

ക്രമോ ഹിതഃ സ്യന്ദഹരഃ പ്രയോജിതഃ സമീക്ഷ്യ ദോഷേഷു യഥാസ്വമേവ ച ||൪൬||

ഇദാനീം വാതാദിജേഷു തിമിരേഷു രാഗാരാഗപ്രാപ്തേഷു വാതാദിജനിതാഭിഷ്യന്ദചികിത്സിതമതിദിശന്നാഹ- ക്രമ ഇത്യാദി| യഥാസ്വമിതി യോ യസ്യാത്മീയ ഇത്യര്ഥഃ| തേന വാതതിമിരേ വാതാഭിഷ്യന്ദക്രമഃ, പിത്തതിമിരേ പിത്താഭിഷ്യന്ദോക്തഃ, ഏവം ശേഷേഷു||൪൬||

Adhikarana 48 (47) · Śloka 47

ദോഷോദയേ നൈവ ച വിപ്ലതിങ്ഗതേ ദ്രവ്യാണി നസ്യാദിഷു യോജയേദ്ബുധഃ |൪൭|

സ ഏവ വാതാഭിഷ്യന്ദാദിക്രമോ വാതാദിതിമിരേഷു കദാ കര്തവ്യ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- ദോഷോദയ ഇത്യാദി| ദോഷോദയ ഇതി ദോഷോദയമാത്രേ താവദ്വാതസ്യന്ദാദ്യുക്തക്രമോ ന കര്തവ്യഃ| തഥാ വിപ്ലുതിങ്ഗതേ; കോऽര്ഥഃ? സമസ്തനയനവ്യാപ്തിപരേ സ്യന്ദോക്തക്രമോ ന കര്തവ്യഃ| ഏതേന ലങ്ഘനവിരേചനനിംരൂഹാനുവാസനശിരോവിരേചനാദിനാ ത്ര്യഹമതിക്രമ്യ പശ്ചാദ്വാതസ്യന്ദാദ്യുക്തനസ്യാദിദ്രവ്യാണി വാതാദിജനിതതിമിരേഷു (നസ്യതര്പണാദിഷു) യോജയേദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘വിപ്ലുതിങ്ഗതേ’ ഇത്യത്ര ‘വിപ്ലുതേ ഗദേ’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര വിശബ്ദോ വിവിധാര്ഥഃ, തേന വിവിധതാം ഗതേ ഗദ ഇത്യര്ഥഃ|൪൭|-

Adhikarana 49 (47) · Śloka 47

പുനശ്ച കല്പേऽഞ്ജനവിസ്തരഃ ശുഭഃ പ്രവക്ഷ്യതേऽന്യസ്തമപീഹ യോജയേത് ||൪൭||

ഇദാനീം ക്രിയാകല്പേ വക്ഷ്യമാണമഞ്ജനവിസ്തരമത്രോപദിശന്നാഹ- പുനശ്ചേത്യാദി| കല്പേ ക്രിയാകല്പേ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യഃ അപരഃ| തമിതി അഞ്ജനവിസ്തരമിത്യര്ഥഃ||൪൭||

Adhikarana 50 (48) · Śloka 48

ഘൃതം പുരാണം ത്രിഫലാം ശതാവരീം പടോലമുദ്ഗാമലകം യവാനപി | നിഷേവമാണസ്യ നരസ്യ യത്നതോ ഭയം സുഘോരാത്തിമിരാന്ന വിദ്യതേ ||൪൮||

ഇദാനീം ബഹിരാശ്രയം ചികിത്സിതം പ്രതിപാദ്യാന്തരാശ്രയം പ്രതിപാദയന്നാഹ- ഘൃതമിത്യാദി||൪൮||

Adhikarana 51 (49) · Śloka 49

ശതാവരീപായസ ഏവ കേവലസ്തഥാ കൃതോ വാऽऽമലകേഷു പായസഃ | പ്രഭൂതസര്പിസ്ത്രിഫലോദകോത്തരോ യവൌദനോ വാ തിമിരം വ്യപോഹതി ||൪൯||

ആഹാരവിശേഷമാഹ- ശതാവരീത്യാദി| ശതാവരീപായസ ഇതി ശതാവരീമൂലശൃതേന പയസാ കൃതഃ ശതാവരീപായസഃ, ആമലകേഷു പായസ ഇതി ആമലകശൃതപയസാ കൃതഃ പായസ ഇത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ശതാവരീസ്വരസസിദ്ധാ യവാഗൂഃ ശതാവരീപായസഃ, ആമലകസ്വരസസിദ്ധാ യവാഗൂശ്ചാമലകപായസഃ| പ്രഭൂതസര്പിരിത്യാദി പ്രചുരഘൃതോ യവൌദനോ വാട്യസഞ്ജ്ഞകഃ ഗൃഞ്ജാസഞ്ജ്ഞകോ വാ, ത്രിഫലോദകേ പ്രചുരേ സാധിത ഇത്യര്ഥഃ||൪൯||

Adhikarana 52 (50-51) · Śloka 51

ജീവന്തിശാകം സുനിഷണ്ണകം ച സതണ്ഡുലീയം വരവാസ്തുകം ച | ചില്ലീ തഥാ മൂലകപോതികാ ച ദൃഷ്ടേര്ഹിതം ശാകുനജാങ്ഗലം ച ||൫൦|| പടോലകര്കോടകകാരവേല്ലവാര്താകുതര്കാരികരീരജാനി | ശാകാനി ശിഗ്ര്വാര്തഗലാനി ചൈവ ഹിതാനീ ദൃഷ്ടേര്ഘൃതസാധിതാനി ||൫൧||

ആഹാരോപയോഗിചക്ഷുഷ്യശാകാനാഹ- ജീവന്തിശാകമിത്യാദി| ജീവന്തീ ഡോഡികാ, സുനിഷണ്ണകം ചതുഷ്പത്രീ, അന്യേ ശിരവാലികാമാഹുഃ, വരവാസ്തുകം, ടങ്കവാസ്തുകം, ചില്ലീ ക്ഷേത്രവാസ്തുകഃ, മൂലകപോതികാ ബാലമൂലകം, ശാകുനം ലാവാദികം, ജാങ്ഗലമ് ഏണാദിജാതം, തര്കാരീ അരണികാ, കരീരോ ഗൂഢപത്രഃ, ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനകഃ, ആര്തഗലോ നീലസഹചരഃ||൫൦-൫൧||

Adhikarana 53 (52) · Śloka 52

വിവര്ജയേത്സിരാമോക്ഷം തിമിരേ രാഗമാഗതേ | യന്ത്രേണോത്പീഡിതോ ദോഷോ നിഹന്യാദാശു ദര്ശനമ് ||൫൨||

സേവ്യമുദ്ദിശ്യ പരിഹാര്യമാഹ- വിവര്ജയേദിത്യാദി||൫൨||

Adhikarana 54 (53) · Śloka 53

അരാഗി തിമിരം സാധ്യമാദ്യം പടലമാശ്രിതമ് | കൃച്ഛ്രം ദ്വിതീയേ രാഗി സ്യാത്തൃതീയേ യാപ്യമുച്യതേ ||൫൩||

ഇദാനീം മന്ദധിയാം സുഖസ്മരണായ സാധ്യാദിഭേദമാഹ- അരാഗീത്യാദി||൫൩||

Adhikarana 55 (54) · Śloka 54

രാഗപ്രാപ്തേഷ്വപി ഹിതാസ്തിമിരേഷു തഥാ ക്രിയാഃ | യാപനാര്ഥം യഥോദ്ദിഷ്ടാഃ സേവ്യാശ്ചാപി ജലൌകസഃ ||൫൪||

രാഗപ്രാപ്തേഷു വിധ്യന്തരം യാപനാര്ഥം പൂര്വമുക്തമപ്യനുവദന്നാഹ- രാഗപ്രാപ്തേഷ്വിത്യാദി| തൃതീയപടലപ്രാപ്തരാഗിതിമിരേഷു യാപനാര്ഥം തഥാ ക്രിയാ ഹിതാ യഥോദ്ദിഷ്ടാ ഇത്യര്ഥഃ| തത്ര സിരാമോക്ഷസ്യ നിഷിദ്ധത്വാദവശ്യാകര്ഷണീയശോണിതേ ഉപായാന്തരമാഹ- സേവ്യാ ഇത്യാദി||൫൪||

Adhikarana 56 (55-56) · Śloka 56

ശ്ലൈഷ്മികേ ലിങ്ഗനാശേ തു കര്മ വക്ഷ്യാമി സിദ്ധയേ | ന ചേദര്ധേന്ദുഘര്മാമ്ബുബിന്ദുമുക്താകൃതിഃ സ്ഥിരഃ ||൫൫|| വിഷമോ വാ തനുര്മധ്യേ രാജിമാന് വാ ബഹുപ്രഭഃ | ദൃഷ്ടിസ്ഥോ ലക്ഷ്യതേ ദോഷഃ സരുജോ വാ സലോഹിതഃ ||൫൬||

അനൌഷധസാധ്യേ ശ്ലൈഷ്മികേ ലിങ്ഗനാശേऽര്ധേന്ദ്വാദ്യാകൃതിവിശിഷ്ടോ ദൃഷ്ടിസ്ഥോ ദോഷോ ന ചേല്ലക്ഷ്യതേ തദാ സാധനാര്ഥം ശസ്ത്രകര്മ വക്ഷ്യാമീതി നിര്ദിശന്നാഹ- ശ്ലൈഷ്മിക ഇത്യാദി| ലിങ്ഗനാശോ ദൃഷ്ടിനാശഃ| കര്മ ശസ്ത്രകര്മ| ഘര്മാമ്ബുബിന്ദുഃ പ്രസ്വേദബിന്ദുഃ| ആകൃതിശബ്ദോऽര്ധേന്ദ്വാദിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബന്ധനീയഃ| സ്ഥിരഃ കഠിനഃ| വിഷമോ വാ തനുര്മധ്യേ ഇതി യതോ മധ്യേ തനുരത ഏവ വിഷമോ നിമ്നോന്നത ഇത്യര്ഥഃ||൫൫-൫൬||

Adhikarana 57 (57-60) · Śloka 61

സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ തസ്യാഥ കാലേ നാത്യുഷ്ണശീതലേ | യന്ത്രിതസ്യോപവിഷ്ടസ്യ സ്വാം നാസാം പശ്യതഃ സമമ് ||൫൭|| മതിമാന് ശുക്ലഭാഗൌ ദ്വൌ കൃഷ്ണാന്മുക്ത്വാ ഹ്യപാങ്ഗതഃ | ഉന്മീല്യ നയനേ സമ്യക് സിരാജാലവിവര്ജിതേ ||൫൮|| നാധോ നോര്ധ്വം ന പാര്ശ്വാഭ്യാം ഛിദ്രേ ദൈവകൃതേ തതഃ | ശലാകയാ പ്രയത്നേന വിശ്വസ്തം യവവക്രയാ ||൫൯|| മധ്യപ്രദേശിന്യങ്ഗുഷ്ഠസ്ഥിരഹസ്തഗൃഹീതയാ | ദക്ഷിണേന ഭിഷക് സവ്യം വിധ്യേത് സവ്യേന ചേതരത് ||൬൦|| വാരിബിന്ദ്വാഗമഃ സമ്യഗ് ഭവേച്ഛബ്ദസ്തഥാ വ്യധേ |൬൧|

തദേവ ശസ്ത്രകര്മ നിര്ദിശന്നാഹ- സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യേത്യാദി| നാത്യുഷ്ണശീതേ സാധാരണേ മാര്ഗശീര്ഷേ ചൈത്രേ വാ| ശുക്ലഭാഗൌ ദ്വാവപി ദ്വൌ ശുക്ലതാരകാംശാവിത്യര്ഥഃ| കൃഷ്ണാത് കൃഷ്ണതാരകാന്താത്, മുക്ത്വാ പരിത്യജ്യ, അപാങ്ഗതഃ അപാങ്ഗസമീപേ, വിധ്യേദിത്യര്ഥഃ| സമ്യഗിതി നാതിപ്രസാരിതം നാതിസങ്കുചിതം യഥാ സ്യാദിത്യര്ഥഃ| ദൈവകൃതേ ഛിദ്രേ ഇതി ഛിദ്രമിവ ഛിദ്രം ന പരമാര്ഥതശ്ഛിദ്രമസ്തി| വിശ്വസ്തം അസന്ത്രസ്തം യഥാ സ്യാത്| സവ്യം വാമനേത്രം, സവ്യേന വാമഹസ്തേന, ഇതരത് ദക്ഷിണനയനമ്| സമ്യഗ്വിദ്ധലക്ഷണമാഹ- വാരിബിന്ദ്വാഗമ ഇത്യാദി| സമ്യഗിതി പദം വ്യധ ഇത്യത്ര സമ്ബധ്യതേ| അസമ്യഗ്വ്യധേ ച രക്തനിര്ഗമനമശബ്ദതാ ച||൫൭-൬൦||-

Adhikarana 58 (61-63) · Śloka 64

സംസിച്യ വിദ്ധമാത്രം തു യോഷിത്സ്തന്യേന കോവിദഃ ||൬൧|| സ്ഥിരേ ദോഷേ ചലേ വാऽപി സ്വേദയേദക്ഷി ബാഹ്യതഃ | സമ്യക് ശലാകാം സംസ്ഥാപ്യ ഭങ്ഗൈരനിലനാശനൈഃ ||൬൨|| ശലാകാഗ്രേണ തു തതോ നിര്ലിഖേദ്ദൃഷ്ടിമണ്ഡലമ് | വിധ്യതോ യോऽന്യപാര്ശ്വേऽക്ഷ്ണസ്തം രുദ്ധ്വാ നാസികാപുടമ് ||൬൩|| ഉച്ഛിങ്ഘനേന ഹര്തവ്യോ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലഗഃ കഫഃ |൬൪|

സമ്യഗ്വിദ്ധേ നേത്രേ സതി കിം കാര്യമിത്യാഹ- സംസിച്യേത്യാദി| യോഷിത്സ്തന്യേന നാരീക്ഷീരേണ| കോവിദോ ധീമാന് വൈദ്യഃ| സ്ഥിരേ അചലേ| ശലാകാം സംസ്ഥാപ്യ നിശ്ചലീകൃത്യ| ഭങ്ഗൈഃ പല്ലവൈഃ| സ്വേദാനന്തരം കിം കര്തവ്യമിത്യാഹ- ശലാകാഗ്രേണേത്യാദി| തതഃ സ്വേദാനന്തരം; ദൃഷ്ടിമണ്ഡലം നിര്ലിഖേത് ശ്ലേഷ്മസംഹതിവിശ്ലേഷാര്ഥമ്| ശലാകാഗ്രവിനിര്ലേഖനാദ്വിശ്ലിഷ്ടകഫസ്യ നിര്ഹരണോപായമാഹ- വിധ്യത ഇത്യാദി| വിധ്യതോऽക്ഷ്ണോऽന്യപാര്ശ്വേ യോ നാസാപുടസ്തം നാസാപുടം രുദ്ധ്വാ ദൃഷ്ടിമണ്ഡലഗഃ കഫ ഉച്ഛിങ്ഘനേന ഹര്തവ്യ ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൬൧-൬൩||-

Adhikarana 59 (64-68) · Śloka 68

നിരഭ്ര ഇവ ഘര്മാംശുര്യദാ ദൃഷ്ടിഃ പ്രകാശതേ ||൬൪|| തദാऽസൌ ലിഖിതാ സമ്യഗ് ജ്ഞേയാ യാ ചാപി നിര്വ്യഥാ | (ഏവം ത്വശക്യേ നിര്ഹര്തും ദോഷേ പ്രത്യാഗതേऽപി വാ ||൬൫|| സ്നേഹാദ്യൈരുപപന്നസ്യ വ്യധോ ഭൂയോ വിധീയതേ) | തതോ ദൃഷ്ടേഷു രൂപേഷു ശലാകാമാഹരേച്ഛനൈഃ ||൬൬|| ഘൃതേനാഭ്യജ്യ നയനം വസ്ത്രപട്ടേന വേഷ്ടയേത് | തതോ ഗൃഹേ നിരാബാധേ ശയീതോത്താന ഏവ ച ||൬൭|| ഉദ്ഗാരകാസക്ഷവഥുഷ്ഠീവനോത്കമ്പനാനി ച | തത്കാലം നാചരേദൂര്ധ്വം യന്ത്രണാ സ്നേഹപീതവത് ||൬൮||

സമ്യഗ്ലിഖിതലക്ഷണമാഹ- നിരഭ്ര ഇത്യാദി| നിരഭ്രോ നിര്മേഘഃ, ഘര്മാംശുഃ ആദിത്യഃ| തതോ ദൃഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| ശലാകാമാഹൃത്യ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- ഘൃതേനാഭ്യജ്യേത്യാദി| നിരാബാധേ ധൂലിധൂമവാതാതപാദിരഹിതേ| ഉത്താനശയനമൃജൂകരണാര്ഥം| ഉദ്ഗാരേത്യാദി| ക്ഷവഥുഃ ഛിക്കാ| തത്കാലമിതി യാവച്ഛലാകാ നേത്രേ തിഷ്ഠതി| തത ഊര്ധ്വം യന്ത്രണാ ആഹാരാദീനാം നിയമഃ, സ്നേഹപീതവത് സ്നേഹപാനോക്തഃ കാര്യഃ||൬൪-൬൮||

Adhikarana 60 (69) · Śloka 69

ത്ര്യഹാത് ത്ര്യഹാച്ച ധാവേത കഷായൈരനിലാപഹൈഃ | വായോര്ഭയാത് ത്ര്യഹാദൂര്ധ്വം സ്വേദയേദക്ഷി പൂര്വവത് ||൬൯||

ത്ര്യഹാദിത്യാദി| ധാവേത പ്രക്ഷാലയേത്| അനിലാപഹൈഃ ഏരണ്ഡമൂലാദിവാതാപഹചക്ഷുഷ്യദ്രവ്യൈഃ ക്ഷീരാമ്ബുസാധിതൈഃ| പ്രക്ഷാലനാനന്തരം കിം കര്തവ്യമിത്യാഹ- വായോര്ഭയാദിത്യാദി| പൂര്വവദിതി ബാഹ്യതോ മൃദു സ്വേദയേദിത്യര്ഥഃ||൬൯||

Adhikarana 61 (70) · Śloka 70

ദശാഹമേവം സംയമ്യ ഹിതം ദൃഷ്ടിപ്രസാദനമ് | പശ്ചാത്കര്മ ച സേവേത ലഘ്വന്നം ചാപി മാത്രയാ ||൭൦||

ദശാഹമേവമിത്യാദി| ഏവമുത്താനശയനാദിനാ ദശാഹം നിയമ്യ തദനന്തരം പശ്ചാത്കര്മ നസ്യതര്പണശിരോബസ്ത്യാദികം യദ്ദൃഷ്ടിപ്രസാദനം ദൃഷ്ടേര്നൈര്മല്യജനനം തത് സേവേതേതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൭൦||

Adhikarana 62 (71) · Śloka 71

സിരാവ്യധവിധൌ പൂര്വം നരാ യേ ച വിവാര്ജിതാഃ | ന തേഷാം നീലികാം വിധ്യേദന്യത്രാഭിഹിതാദ്ഭിഷക് ||൭൧||

ഇദാനീം ശ്ലൈഷ്മികേऽപി ലിങ്ഗനാശേ കേഷാഞ്ചിത് പുരുഷാണാം ശസ്ത്രനിഷേധം ദര്ശയന്നാഹ- സിരാവ്യധവിധൌ പൂര്വമിത്യാദി| നരാ യേ ച വിവര്ജിതാ ഇതി സിരാവ്യധവിധൌ യേ നരാ ബാലസ്ഥവിരാദയോ വിവര്ജിതാസ്തേഷാം നീലികാം ലിങ്ഗനാശാപരപര്യായാം ന വിധ്യേത്| അന്യത്രാഭിഹിതാദിതി തഥാऽഭിഹിതാത് കഥിതാദ്ദൈവകൃതാച്ഛിദ്രാദന്യത്ര ന വിധ്യേത്| ചകാരസ്തു സിരാവിദ്ധൈഃ പുരുഷൈര്യേ ക്രോധാദയോ വിവര്ജനീയാസ്തേऽപി നീലികായാം വര്ജനീയാ ഇതി ജ്ഞാപയതി||൭൧||

Adhikarana 63 (72) · Śloka 72

പൂര്യതേ ശോണിതേനാക്ഷി സിരാവേധാദ്വിസര്പതാ | തത്ര സ്ത്രീസ്തന്യയഷ്ട്യാഹ്വപക്വം സേകേ ഹിതം ഘൃതമ് ||൭൨||

ദൈവകൃതച്ഛിദ്രാദന്യത്ര കസ്മാന്ന നീലികാം വിധ്യേദിത്യാഹ- പൂര്യത ഇത്യാദി| വിസര്പതാ ശോണിതേനാക്ഷി പൂര്യത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രമാദാദ്ദൈവകൃതച്ഛിദ്രാദന്യത്രാപി വിദ്ധേ സതി വ്യാപദുപശമനാര്ഥം ചികിത്സിതമാഹ- തത്രേത്യാദി||൭൨||

Adhikarana 64 (73-79) · Śloka 79

അപാങ്ഗാസന്നവിദ്ധേ തു ശോഫശൂലാശ്രുരക്തതാഃ | തത്രോപനാഹം ഭ്രൂമധ്യേ കുര്യാച്ചോഷ്ണാജ്യസേചനമ് ||൭൩|| വ്യധേനാസന്നകൃഷ്ണേന രാഗഃ കൃഷ്ണം ച പീഡ്യതേ | തത്രാധഃശോധനം സേകഃ സര്പിഷാ രക്തമോക്ഷണമ് ||൭൪|| അഥാപ്യുപരി വിദ്ധേ തു കഷ്ടാ രുക് സമ്പ്രവര്തതേ | തത്ര കോഷ്ണേന ഹവിഷാ പരിഷേകഃ പ്രശസ്യതേ ||൭൫|| ശൂലാശ്രുരാഗാസ്ത്വത്യര്ഥമധോവേധേന പിച്ഛിലഃ | ശലാകാമനു ചാസ്രാവസ്തത്ര പൂര്വചികിത്സിതമ് ||൭൬|| രാഗാശ്രുവേദനാസ്തമ്ഭഹര്ഷാശ്ചാതിവിഘട്ടിതേ | സ്നേഹസ്വേദൌ ഹിതൌ തത്ര ഹിതം ചാപ്യനുവാസനമ് ||൭൭|| ദോഷസ്ത്വധോऽപകൃഷ്ടോऽപി തരുണഃ പുനരൂര്ധ്വഗഃ | കുര്യാച്ഛുക്ലാരുണം നേത്രം തീവ്രരുങ്നഷ്ടദര്ശനമ് ||൭൮|| മധുരൈസ്തത്ര സിദ്ധേന ഘൃതേനാക്ഷ്ണഃ പ്രസേചനമ് | ശിരോബസ്തിം ച തേനൈവ ദദ്യാന്മാംസൈശ്ച ഭോജനമ് ||൭൯||

ഇദാനീമസ്ഥാനവേധാത് സങ്ക്ഷേപേണ വ്യാപദമഭിധായ വിസ്തരേണാപി വ്യാപദോ നിര്ദിശന്നാഹ- അപാങ്ഗേത്യാദി| തത്ര ചികിത്സാമാഹ- തത്രോപനാഹമിത്യാദി| ചികിത്സാമാഹ- തത്രാധ ഇത്യാദി| അധഃശോധനം വിരേകഃ, രക്തമോക്ഷണമത്ര ജലൌകോഭിഃ| അഥേത്യാദി| കഷ്ടാ തീവ്രാ| ചികിത്സാമാഹ- തത്ര കോഷ്ണേനേത്യാദി| ശൂലേത്യാദി| അനു ശലാകാം ശലാകായാ അനന്തരമേവേത്യര്ഥഃ| ചികിത്സാമാഹ- തത്രേത്യാദി| പൂര്വചികിത്സിതം സ്ത്രീസ്തന്യയഷ്ട്യാഹ്വേത്യാദികമ്| ഹര്ഷോ രോമാഞ്ചപ്രായോ വേദനാവിശേഷഃ, അതിവിഘട്ടിതേ അതിചാലിതേ| ചികിത്സാമാഹ- സ്നേഹസ്വേദാവിത്യാദി| തരുണോ ലിങ്ഗനാശമപ്രാപ്തഃ| ചികിത്സാമാഹ- മധുരൈരിത്യാദി| മധുരൈഃ യഷ്ടീമധുകാദിഭിഃ തേനൈവ യഷ്ടീമധുകാദിസിദ്ധേനൈവ||൭൩-൭൯||

Adhikarana 65 (80) · Śloka 80

ദോഷസ്തു സഞ്ജാതബലോ ഘനഃ സമ്പൂര്ണമണ്ഡലഃ | പ്രാപ്യ നശ്യേച്ഛലാകാഗ്രം തന്വഭ്രമിവ മാരുതമ് ||൮൦||

ദോഷസ്തു സഞ്ജാതേത്യാദി||൮൦||

Adhikarana 66 (81) · Śloka 81

മൂര്ധാഭിഘാതവ്യായാമവ്യവായവമിമൂര്ച്ഛനൈഃ | ദോഷഃ പ്രത്യേതി കോപാച്ച വിദ്ധോऽതിതരുണശ്ച യഃ ||൮൧||

നിര്ലിഖിതസ്യാപി ദോഷസ്യ പുനരാവൃത്തികാരണാന്യാഹ- മൂര്ധാഭിഘാതേത്യാദി| പ്രത്യേതി ആഗച്ഛതി| തരുണോ ലിങ്ഗനാശമപ്രാപ്തഃ||൮൧||

Adhikarana 67 (82) · Śloka 83

ശലാകാ കര്കശാ ശൂലം, ഖരാ ദോഷപരിപ്ലുതിമ് | വ്രണം വിശാലം സ്ഥൂലാഗ്രാ, തീക്ഷ്ണാ ഹിംസ്യാദനേകധാ ||൮൨|| ജലാസ്രാവം തു വിഷമാ, ക്രിയാസങ്ഗമഥാസ്ഥിരാ | കരോതി ... |൮൩|

ദുഷ്ടശലാകാജനിതവ്യാപദമാഹ- ശലാകേത്യാദി| ദോഷപരിപ്ലുതിഃ ദോഷസ്യ സമന്താദാഗമനമ്| ഹിംസ്യാദനേകധേതി അനേകപ്രകാരം ക്ഷതം കരോതീത്യര്ഥഃ| വിഷമാ കൃശസ്ഥൂലാ| അസ്ഥിരാ വൃദ്ധാ മുഗ്ധാ | ‘കരോതി’ ഇതി പദമന്തേ നിര്ദിഷ്ടത്വാത് സര്വത്ര സമ്ബധ്യതേ||൮൨||-

Adhikarana 68 (83-84) · Śloka 85

... വര്ജിതാ ദോഷൈസ്തസ്മാദേഭിര്ഹിതാ ഭവേത് ||൮൩|| അഷ്ടാങ്ഗുലായതാ മധ്യേ സൂത്രേണ പരിവേഷ്ടിതാ | അങ്ഗുഷ്ഠപര്വസമിതാ വക്ത്രയോര്മുകുലാകൃതിഃ ||൮൪|| താമ്രായസീ ശാതകുമ്ഭീ ശലാകാ സ്യാദനിന്ദിതാ |൮൫|

വര്ജിതേത്യാദി| ഏഭിര്ദോഷൈരനന്തരോക്തൈഃ കര്കശാദിഭിര്വിരഹിതാ| ഹിതാ കാര്യകാരിണീ| ശാതകുമ്ഭീ സുവര്ണമയീ||൮൩-൮൪||-

Adhikarana 69 (85-86) · Śloka 86

രാഗഃ ശോഫോऽര്ബുദം ചോഷോ ബുദ്ബുദം ശൂകരാക്ഷിതാ ||൮൫|| അധിമന്ഥാദയശ്ചാന്യേ രോഗാഃ സ്യുര്വ്യധദോഷജാഃ | അഹിതാചാരതോ വാऽപി യഥാസ്വം താനുപാചരേത് ||൮൬||

ഇദാനീം ദുഷ്ടവ്യധാഹാരാചാരജാന് രോഗാനാഹ- രാഗ ഇത്യാദി| ചോഷ ആചൂഷ്യത ഇവ വേദനാവിശേഷഃ| ബുദ്ബുദം ബുദ്ബുദാകാരോ മാംസനിര്ഗമഃ| ശൂകരാക്ഷിതാ അധോദൃഷ്ടിത്വമ്| തത്ര ചികിത്സിതമാഹ- യഥാസ്വമിത്യാദി| യഥാസ്വം യഥാത്മീയം, യഥാദോഷമിത്യര്ഥഃ||൮൫-൮൬||

Adhikarana 70 (87-94) · Śloka 94

രുജായാമക്ഷിരാഗേ വാ യോഗാന് ഭൂയോ നിബോധ മേ | ഗൈരികം സാരിവാ ദൂര്വാ യവപിഷ്ടം ഘൃതം പയഃ ||൮൭|| സുഖാലേപഃ പ്രയോജ്യോऽയം വേദനാരാഗശാന്തയേ | മൃദുഭൃഷ്ടൈസ്തിലൈര്വാऽപി സിദ്ധാര്ഥകസമായുതൈഃ ||൮൮|| മാതുലുങ്ഗരസോപേതൈഃ സുഖാലേപസ്തദര്ഥകൃത് | പയസ്യാസാരിവാപത്രമഞ്ജിഷ്ഠാമധുകൈരപി ||൮൯|| അജാക്ഷീരാന്വിതൈര്ലേപഃ സുഖോഷ്ണഃ പഥ്യ ഉച്യതേ | ദാരുപദ്മകശുണ്ഠീഭിരേവമേവ കൃതോऽപി വാ ||൯൦|| ദ്രാക്ഷാമധുകകുഷ്ഠൈര്വാ തദ്വത് സൈന്ധവസംയുതൈഃ | രോധ്രസൈന്ധവമൃദ്വീകാമധുകൈര്വാऽപ്യജാപയഃ ||൯൧|| ശൃതം സേകേ പ്രയോക്തവ്യം രുജാരാഗനിവാരണമ് | മധുകോത്പലകുഷ്ഠൈര്വാ ദ്രാക്ഷാലാക്ഷാസിതായുതൈഃ | സസൈന്ധവൈഃ ശൃതം ക്ഷീരം രുജാരാഗനിബര്ഹണമ് ||൯൨|| ശതാവരീപൃഥക്പര്ണീമുസ്താമലകപദ്മകൈഃ | സാജക്ഷീരൈഃ ശൃതം സര്പിര്ദാഹശൂലനിബര്ഹണമ് ||൯൩|| വാതഘ്നസിദ്ധേ പയസി സിദ്ധം സര്പിശ്ചതുര്ഗുണേ | കാകോല്യാദിപ്രതീവാപം തദ്യുഞ്ജ്യാത് സര്വകര്മസു ||൯൪||

ഇദാനീം കര്കശശലാകാജനിതേ ശൂലേ തഥാ ദുഷ്ടവ്യധജേ ച രോഗേ ചികിത്സാമുദ്ദിശന്നാഹ- രുജായാമിത്യാദി| നിബോധ ജാനീഹി| സാരിവാ ഉത്പലസാരിവാ| മൃദുഭൃഷ്ടൈരിത്യാദി| സിദ്ധാര്ഥകഃ സര്ഷപഃ| തദര്ഥകൃത് വേദനാരാഗനാശകൃത്| പയസ്യേത്യാദി| പയസ്യാ അര്കപുഷ്പീ, ക്ഷീരകാകോലീത്യന്യേ| പത്രം പത്രകമ്| ദാരുപദ്മകേത്യാദി| ഏവമേവേതി അജാക്ഷീരാന്വിതൈഃ ദാരുപദ്മകാദിഭിഃ ലേപഃ കാര്യഃ; തദ്വദ്ദ്രാക്ഷാദിഭിരപി| രോധ്രസൈന്ധവേത്യാദി| വാതഘ്നാനി ഭദ്രദാര്വാദീനി| സര്വകര്മസു നസ്യാലേപനാദിഷു||൮൭-൯൪||

Adhikarana 71 (95) · Śloka 95

ശാമ്യത്യേവം ന ചേച്ഛൂലം സ്നിഗ്ധസ്വിന്നസ്യ മോക്ഷയേത് | തതഃ സിരാം ദഹേദ്വാऽപി മതിമാന് കീര്തിതം യഥാ ||൯൫||

ഏവമപ്യശാമ്യതി ശൂലേ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- ശാമ്യത്യേവമിത്യാദി| സിരാऽത്ര ഔപനാസികാ ആപാങ്ഗ്യാ ലാലാട്യാ വാ| ന കേവലം സിരാം മോക്ഷയേത് ദഹേദ്വാ| കീര്തിതം യഥേതി ‘ഭ്രൂലലാടശങ്ഖപ്രദേശേഷു ദഹേത്’ ഇത്യാദിവാക്യേന||൯൫||

Adhikarana 72 (96-99) · Śloka 99

ദൃഷ്ടേരതഃ പ്രസാദാര്ഥമഞ്ജനേ ശൃണു മേ ശുഭേ | മേഷശൃങ്ഗസ്യ പുഷ്പാണി ശിരീഷധവയോരപി ||൯൬|| സുമനായാശ്ച പുഷ്പാണി മുക്താ വൈദൂര്യമേവ ച | അജാക്ഷീരേണ സമ്പിഷ്യ താമ്രേ സപ്താഹമാവപേത് ||൯൭|| പ്രവിധായ ച തദ്വര്തീര്യോജയേച്ചാഞ്ജനേ ഭിഷക് | സ്രോതോജം വിദ്രുമം ഫേനം സാഗരസ്യ മനഃശിലാമ് ||൯൮|| മരിചാനി ച തദ്വര്തീഃ കാരയേച്ചാപി പൂര്വവത് | ദൃഷ്ടിസ്ഥൈര്യാര്ഥമേതത്തു വിദധ്യാദഞ്ജനേ ഹിതമ് ||൯൯||

സിരാവ്യധേനാപ്യവശിഷ്ടദോഷകലുഷിതായാ ദൃഷ്ടേഃ പ്രസാദനാര്ഥമഞ്ജനേ ആഹ- ദൃഷ്ടേരത ഇത്യാദി| സുമനാ ജാതീ| ആവപേത് പ്രതിക്ഷിപേത്| സ്രോതോജം സൌവീരാഞ്ജനം വിദ്രുമം പ്രവാലമ്| മേഷശൃങ്ഗസ്യേത്യാദ്യേകം, സ്രോതോജമിത്യാദി ദ്വിതീയമ്||൯൬-൯൯||

Adhikarana 73 (100) · Śloka 100

ഭൂയോ വക്ഷ്യാമി മുഖ്യാനി വിസ്തരേണാഞ്ജനാനി ച | കല്പേ നാനാപ്രകാരാണി താന്യപീഹ പ്രയോജയേത് ||൧൦൦||

ഭൂയ ഇത്യാദി| കല്പേ ക്രിയാകല്പേ||൧൦൦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 17

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ദൃഷ്ടിഗതരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമ സപ്തദശോऽധ്യായഃ ||൧൭||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ സപ്തദശോऽധ്യായഃ||൧൭||