Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో దృష్టిగతరోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो दृष्टिगतरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
పక్ష్మకోపప్రతిషేధానంతరం దృష్టిగతానామేవ రోగాణామవశిష్టత్వాత్తత్ప్రతిషేధో యుక్త ఇత్యాహ- అథాత ఇత్యాది| దృష్టిగతరోగేత్యత్ర దృష్టిశబ్దేన దృష్ట్యాశ్రయం మండలమభిప్రేతం||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
త్రయః సాధ్యాస్త్రయోఽసాధ్యా యాప్యాః షట్ చ భవంతి హి |3|
त्रयः साध्यास्त्रयोऽसाध्या याप्याः षट् च भवन्ति हि |३|
🔊 Audio coming soon
దృష్టిగతద్వాదశరోగాణాం మధ్యే సాధ్యానాం సాధనార్థం, యాప్యానాం యాపనార్థమసాధ్యానాం పరిహారర్థమాహ- త్రయ ఇత్యాది| ధూమదర్శిపిత్తవిదగ్ధదృష్టిశ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టయస్త్రయః సాధ్యాః| త్రయోఽసాధ్యా ఇతి హ్రస్వజాడ్య(త్య)నాకులాంధ్యగంభీరికాఖ్యాః| యాప్యాః షట్ చేతి అరుణాదయో విచిత్రవర్ణాంతాః షట్ కాచాః| చకారోఽత్ర భిన్నక్రమే; తేన యాప్యశబ్దానంతరముపాత్తేన చశబ్దేన సాధ్యాసాధ్యత్వం సముచ్చీయతే; తేన షణ్ణాం రోగాణామవస్థావిశేషేణ సాధ్యత్వయాప్యత్వాసాధ్యత్వాని; తథా చ తే ప్రాగవస్థాయాం సాధ్యాః, ఉత్తరావస్థాయామసాధ్యాః, పరం శ్లైష్మికం లింగనాశం విహాయ|3|-
Adhikarana 3 (3) · Śloka 3
తత్రైకస్య ప్రతీకారః కీర్తితో ధూమదర్శినః ||3||
तत्रैकस्य प्रतीकारः कीर्तितो धूमदर्शिनः ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర సాధ్యేషు త్రిషు మధ్యే ధూమదర్శినః ప్రాగుక్తమేవ ప్రతీకారం నిర్దిశన్నాహ- తత్రేత్యాది| ప్రతీకారః హేతువ్యాధివిపరీతా క్రియా| కీర్తితః పిత్తాభిష్యందప్రతిషేధే||3||
Adhikarana 4 (4-5) · Śloka 6
దృష్టౌ పిత్తవిదగ్ధాయాం విదగ్ధాయాం కఫేన చ | పిత్తశ్లేష్మహరం కుర్యాద్విధిం శస్త్రక్షతాదృతే ||4|| నస్యసేకాంజనాలేపపుటపాకైః సతర్పణైః | ఆద్యే తు త్రైఫలం పేయం సర్పిస్త్రైవృతముత్తరే ||5|| తైల్వకం చోభయోః పథ్యం కేవలం జీర్ణమేవ వా |6|
दृष्टौ पित्तविदग्धायां विदग्धायां कफेन च | पित्तश्लेष्महरं कुर्याद्विधिं शस्त्रक्षतादृते ||४|| नस्यसेकाञ्जनालेपपुटपाकैः सतर्पणैः | आद्ये तु त्रैफलं पेयं सर्पिस्त्रैवृतमुत्तरे ||५|| तैल्वकं चोभयोः पथ्यं केवलं जीर्णमेव वा |६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పిత్తకఫవిదగ్ధదృశోరపి హేతువ్యాధివిపరీతం చికిత్సితమాహ- దృష్టౌ పిత్తవిదగ్ధాయామిత్యాది| పిత్తశ్లేష్మహరం పిత్తశ్లేష్మాభిష్యందహరం; తేన పిత్తవిదగ్ధదృష్టౌ పిత్తాభిష్యందహరోవిధిః, కఫవిదగ్ధదృష్టౌ తు కఫాభిష్యందహరో విధిః| శస్త్రక్షతాదృతే సిరావ్యధం వర్జయిత్వా| తమేవ పిత్తశ్లేష్మాభిష్యందహరం విధిమాహ- నస్యసేకేత్యాది| తత్ర కఫవిదగ్ధదృష్ట్యాం కఫాభిష్యందహరం నస్యాది, పిత్తవిదగ్ధదృష్ట్యాం తు పిత్తాభిష్యందహరం నస్యాది| పిత్తకఫవిదగ్ధదృష్ట్యాం వైశేషికం సామాన్యం చ స్నేహోపక్రమమాహ- ఆద్యే తు త్రైఫలమిత్యాది| ఆద్యే పిత్తవిదగ్ధదృష్ట్యాఖ్యే, త్రైఫలం త్రిఫలాక్వాథకల్కాభ్యాం సంస్కృతం ఘృతం; కేచిత్ ‘త్రిఫలాయా రసప్రస్థం’ ఇత్యాదికం విదేహోక్తం త్రైఫలమామనంతి; తన్నేచ్ఛతి గయీ| త్రైవృతం త్రివృతాసంస్కృతం, న పునరపతానకోక్తం| ఉత్తరే శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్ట్యాఖ్యే ఇతి| తిల్వకః పట్టికారోధ్రస్తేన సంస్కృతం తైల్వకం| కేవలం అసంస్కృతం| జీర్ణం పురాణం| అనుక్తమపి స్నేహాదనంతరం వమనాది కర్తవ్యం, తంత్రాంతరదర్శనాత్||4-5||-
Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 8
గైరికం సైంధవం కృష్ణా గోదంతస్య మషీ తథా ||6|| గోమాంసం మరిచం బీజం శిరీషస్య మనఃశిలా | వృంతం కపిత్థాన్మధునా స్వయంగుప్తాఫలాని చ ||7|| చత్వార ఏతే యోగాః స్యురుభయోరంజనే హితాః |8|
गैरिकं सैन्धवं कृष्णा गोदन्तस्य मषी तथा ||६|| गोमांसं मरिचं बीजं शिरीषस्य मनःशिला | वृन्तं कपित्थान्मधुना स्वयङ्गुप्ताफलानि च ||७|| चत्वार एते योगाः स्युरुभयोरञ्जने हिताः |८|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం బహిఃపరిమార్జనార్థమంజనయోగాంశ్చతురో నిర్దిశన్నాహ- గైరికమిత్యాది| తత్ర గైరికమాదౌ కృత్వా గోదంతమషీం యావదేకో యోగః, గోమాంసాదికో మనఃశిలాం యావద్ద్వితీయో యోగః, వృంతం కపిత్థాన్మధునేతి తృతీయో యోగః, స్వయంగుప్తాఫలాని మధునేతి చతుర్థో యోగః, ఇతి యోగచతుష్టయం ప్రభావాత్ పిత్తకఫవిదగ్ధదృష్ట్యోర్హితమిత్యర్థః| కేచిదత్ర పిత్తవిదగ్ధదృష్టౌ రాత్రావంజనం, కఫవిదగ్ధదృష్టౌ దివేతి కాలవిభాగం మన్యంతే||6-7||-
Adhikarana 6 (8-9) · Śloka 10
కుబ్జకాశోకశాలామ్రప్రియంగునలినోత్పలైః ||8|| పుష్పైర్హరేణుకృష్ణాహ్వాపథ్యామలకసంయుతైః | సర్పిర్మధుయుతైశ్చూర్ణైర్వేణునాడ్యామవస్థితైః ||9|| అంజయేద్ ద్వావపి భిషక్ పిత్తశ్లేష్మవిభావితౌ |10|
कुब्जकाशोकशालाम्रप्रियङ्गुनलिनोत्पलैः ||८|| पुष्पैर्हरेणुकृष्णाह्वापथ्यामलकसंयुतैः | सर्पिर्मधुयुतैश्चूर्णैर्वेणुनाड्यामवस्थितैः ||९|| अञ्जयेद् द्वावपि भिषक् पित्तश्लेष्मविभावितौ |१०|
🔊 Audio coming soon
అధునా ద్వయోరపి పుష్పాంజనమాహ- కుబ్జకాశోకేత్యాది| కుబ్జకాశోకౌ స్వనామప్రసిద్ధౌ, శాలః సర్జభేదః, నలినం ఈషద్రక్తం పద్మం, ఉత్పలం నీలోత్పలం, హరేణుః రేణుకా, కృష్ణాహ్వా పిప్పలీ, వేణునాడ్యామవస్థానం శక్త్యుత్కర్షార్థం| పిత్తశ్లేష్మవిభావితావితి పిత్తశ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టీ ఇత్యర్థః||8-9||-
Adhikarana 7 (10-11) · Śloka 12
ఆమ్రజంబూద్భవం పుష్పం తద్రసేన హరేణుకాం ||10|| పిష్ట్వా క్షౌద్రాజ్యసంయుక్తం ప్రయోజ్యమథవాఽంజనం | నలినోత్పలకింజల్కగైరికైర్గోశకృద్రసైః ||11|| గుడికాంజనమేతద్వా దినరాత్ర్యంధయోర్హితం |12|
आम्रजम्बूद्भवं पुष्पं तद्रसेन हरेणुकाम् ||१०|| पिष्ट्वा क्षौद्राज्यसंयुक्तं प्रयोज्यमथवाऽञ्जनम् | नलिनोत्पलकिञ्जल्कगैरिकैर्गोशकृद्रसैः ||११|| गुडिकाञ्जनमेतद्वा दिनरात्र्यन्धयोर्हितम् |१२|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం దినరాత్ర్యంధాంజనద్వయమాహ- ఆమ్రేత్యాది| ఆమ్రజంబూద్భవం యత్ పుష్పం తద్రసేన రసచతుర్థాంశం హరేణుకాచూర్ణం పిష్ట్వా రసక్రియాపాకేన విపాచ్య మధుఘృతయుక్తం దినరాత్ర్యంధయోః పిత్తకఫవిదగ్ధదృష్ట్యపరపర్యాయయోర్ద్రవాంజనం యోజ్యం| తథా నలినాదిభిర్గోశకృద్రసపిష్టైర్గుటికాంజనం హితం; నలినం ఈషద్రక్తం పద్మం, ఉత్పలం నీలోత్పలం, కింజల్కః కేశరః, స చ నలినోత్పలయోరేవ| కేచిత్ ‘గోయకృద్రసైః’ ఇతి పఠంతి; గోశబ్దస్య పశువాచిత్వాదజాదయో గృహ్యంతే; యకృద్రసః కాలఖండరస ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||10-11||-
Adhikarana 8 (12) · Śloka 13
రసాంజనరసక్షౌద్రతాలీశస్వర్ణగైరికం ||12|| గోశకృద్రససంయుక్తం పిత్తోపహతదృష్టయే |13|
रसाञ्जनरसक्षौद्रतालीशस्वर्णगैरिकम् ||१२|| गोशकृद्रससंयुक्तं पित्तोपहतदृष्टये |१३|
🔊 Audio coming soon
అధునా దివాంధ్యే వైశేషికం చూర్ణాంజనమాహ- రసాంజనేత్యాది| రస ఇతి జాతీపత్రరస ఇత్యర్థః, ఆమలకీపత్రరస ఇత్యన్యే| అత్ర ద్రవద్రవ్యైః కఠినద్రవ్యభావనాం విధాయ చూర్ణాంజనం కర్తవ్యం| పిత్తోపహతదృష్టయే పిత్తవిదగ్ధదృష్టయే||12||-
Adhikarana 9 (13-14) · Śloka 14
శీతం సౌవీరకం వాఽపి పిష్ట్వాఽథ రసభావితం ||13|| కూర్మపిత్తేన మతిమాన్ భావయేద్రౌహితేన వా | చూర్ణాంజనమిదం నిత్యం ప్రయోజ్యం పిత్తశాంతయే ||14||
शीतं सौवीरकं वाऽपि पिष्ट्वाऽथ रसभावितम् ||१३|| कूर्मपित्तेन मतिमान् भावयेद्रौहितेन वा | चूर्णाञ्जनमिदं नित्यं प्रयोज्यं पित्तशान्तये ||१४||
🔊 Audio coming soon
అపరమపి చూర్ణాంజనమాహ- శీతేత్యాది| శీతం రసంజనం, కర్పూరమన్యే| సౌవీరకం సౌవీరాంజనం| రసభావితమితి చతుష్పదమృగపక్షిమాంసరసభావితమిత్యర్థః| కేచిద్రస ఇతి సామాన్యోక్త్యా రసాంజనసౌవీరాంజనయోరేవ రసం సంగృహ్ణంతి, తదభావే చ తయోరేవ చూర్ణాఢకముదకాఢకే ప్రక్షిప్య అహోరాత్రపర్యుషితం ప్రాతర్మర్దితం పూతం స్వరసవత్ ప్రయోజ్యమిత్యర్థః| కేచిచ్చ ప్రస్తుతత్వాద్రసశబ్దేన గోశకృద్రసం గృహ్ణంతి||13-14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
కాశమరీపుష్పమధుకదార్వీరోధ్రరసాంజనైః | సక్షౌద్రమంజనం తద్వద్ధితమత్రామయే సదా ||15||
काशमरीपुष्पमधुकदार्वीरोध्ररसाञ्जनैः | सक्षौद्रमञ्जनं तद्वद्धितमत्रामये सदा ||१५||
🔊 Audio coming soon
దివాంధ్యే కల్కాంజనమాహ- కాశ్మరీపుష్పేత్యాది| అత్రేతి పిత్తవిదగ్ధదృష్టౌ| కేచిత్ కాశ్మీరపుష్పాదిరసక్రియాంజనమేతదిత్యాహుః||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
స్రోతోజం సైంధవం కృష్ణాం రేణుకాం చాపి పేషయేత్ | అజామూత్రేణ తా వర్త్యః క్షణదాంధ్యాంజనే హితాః ||16||
स्रोतोजं सैन्धवं कृष्णां रेणुकां चापि पेषयेत् | अजामूत्रेण ता वर्त्यः क्षणदान्ध्याञ्जने हिताः ||१६||
🔊 Audio coming soon
రాత్ర్యాంధ్యే కఫవిదగ్ధదృష్ట్యపరపర్యాయే వర్త్యంజనమాహ- స్రోతోజమిత్యాది||16||
Adhikarana 12 (17) · Śloka 18
కాలానుసారివాం కృష్ణాం నాగరం మధుకం తథా | తాలీశపత్రం క్షణదే గాంగేయం చ యకృద్రసే ||17|| కృతాస్తా వర్తయః పిష్టాశ్ఛాయాశుష్కాః సుఖావహాః |18|
कालानुसारिवां कृष्णां नागरं मधुकं तथा | तालीशपत्रं क्षणदे गाङ्गेयं च यकृद्रसे ||१७|| कृतास्ता वर्तयः पिष्टाश्छायाशुष्काः सुखावहाः |१८|
🔊 Audio coming soon
అపరమపి నక్తంధ్యే వర్త్యంజనమాహ- కాలానుసారివామిత్యాది| కాలానుసారివా తగరం, క్షణదే ద్వే హరిద్రే, గాంగేయం ముస్తా| యకృద్రసే ఛాగల్యాదికాలఖండరసే; అన్యే ‘శకృద్రసే’ ఇతి పఠంతి, శకృద్రసే గోమయరసే ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||17||-
Adhikarana 13 (18) · Śloka 19
మనఃశిలాభయావ్యోషబలాకాలానుసారివాః ||18|| సఫేనా వర్తయః పిష్టాశ్ఛాగక్షీరసమన్వితాః |19|
मनःशिलाभयाव्योषबलाकालानुसारिवाः ||१८|| सफेना वर्तयः पिष्टाश्छागक्षीरसमन्विताः |१९|
🔊 Audio coming soon
అన్యదపి రాత్ర్యాంధ్యే వర్త్యంజనమాహ- మనఃశిలేత్యాది||18||-
Adhikarana 14 (19-20) · Śloka 21
గోమూత్రపిత్తమదిరాయకృద్ధాత్రీరసే పచేత్ ||19|| క్షుద్రాంజనం రసేనాన్యద్యకృతస్త్రైఫలేఽపి వా | గోమూత్రాజ్యార్ణవమలపిప్పలీక్షౌద్రకట్ఫలైః ||20|| సైంధవోపహితం యుంజ్యాన్నిహితం వేణుగహ్వరే |21|
गोमूत्रपित्तमदिरायकृद्धात्रीरसे पचेत् ||१९|| क्षुद्राञ्जनं रसेनान्यद्यकृतस्त्रैफलेऽपि वा | गोमूत्राज्यार्णवमलपिप्पलीक्षौद्रकट्फलैः ||२०|| सैन्धवोपहितं युञ्ज्यान्निहितं वेणुगह्वरे |२१|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం రసక్రియాంజనత్రితయమాహ- గోమూత్రేత్యాది| అత్ర మూత్రపిత్తయకృంత్యజాదీనామేవ| మదిరా పిష్టసురా| గోమూత్రాదిరసేన క్షుద్రాంజనం విపచేదిత్యేకో యోగః, క్షుద్రాంజనం రసక్రియాంజనమిత్యర్థః; రసేన యకృత ఇతి ద్వితీయో యోగః; త్రైఫలేఽపి వేతి తృతీయో యోగః| గోమూత్రాజ్యార్ణవమలేత్యాది| ఏతద్రసక్రియాంజనత్రితయమప్యేకైకం గోమూత్రాజ్యాదిభిః సంయుక్తం వేణుగహ్వరే వంశనలికాభ్యంతరే వ్యవస్థితమంజనం రాత్ర్యంధే యుంజ్యాదిత్యర్థః||19-20||-
Adhikarana 15 (21-22) · Śloka 22
మేదో యకృద్ధృతం చాజం పిప్పల్యః సైంధవం మధు ||21|| రసమామలకాచ్చాపి పక్వం సమ్యఙ్నిధాపయేత్ | కోశే ఖదిరనిర్మాణే తద్వత్ క్షుద్రాంజనం హితం ||22||
मेदो यकृद्धृतं चाजं पिप्पल्यः सैन्धवं मधु ||२१|| रसमामलकाच्चापि पक्वं सम्यङ्निधापयेत् | कोशे खदिरनिर्माणे तद्वत् क्षुद्राञ्जनं हितम् ||२२||
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్ట్యామపరమపి రసక్రియాంజనమాహ- మేదో యకృద్ధృతం చాజమిత్యాది| మేదో యకృద్ధృతం చేతి త్రయమేతచ్ఛగలీనాం| మేదోయకృతి సర్వమేకీకృత్య రసక్రియాపాకేన పక్వం ఖదిరతరుసారనిర్మితభాజనే సూక్ష్మముఖే బృహన్మధ్యకుహరే నిక్షిప్తం క్షుద్రాంజనం రసక్రియాంజనాపరపర్యాయం హితమిత్యర్థః||21-22||
Adhikarana 16 (23) · Śloka 23
హరేణుమగధాజాస్థిమజ్జైలాయకృదన్వితం | యకృద్రసేనాంజనం వా శ్లేష్మోపహతదృష్టయే ||23||
हरेणुमगधाजास्थिमज्जैलायकृदन्वितम् | यकृद्रसेनाञ्जनं वा श्लेष्मोपहतदृष्टये ||२३||
🔊 Audio coming soon
అన్యదపి కఫవిదగ్ధదృష్టావంజనమాహ- హరేణ్విత్యాది| హరేణుః హరేణుకా, మగధాజాస్థిమజ్జేతి పిప్పలీవితుషబీజాని| ఏతద్ హరేణ్వాది యకృద్రవేణ పిష్టమంజనం శ్లేష్మోపహతదృష్టయే నక్తాంధాయ హితమిత్యర్థః| ఇదమంజనమేకీయమతాభిప్రాయేణ గయదాసాచార్యేణ పఠితం వ్యాఖ్యాతం చ||23||
Adhikarana 17 (24) · Śloka 24
విపాచ్య గోధాయకృదర్ధపాటితం సుపూరితం మాగధికాభిరగ్నినా | నిషేవితం తద్యకృదంజనేన నిహంతి నక్తాంధ్యమసంశయం ఖలు ||24||
विपाच्य गोधायकृदर्धपाटितं सुपूरितं मागधिकाभिरग्निना | निषेवितं तद्यकृदञ्जनेन निहन्ति नक्तान्ध्यमसंशयं खलु ||२४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం నక్తాంధ్యే కఫవిదగ్ధదృష్ట్యపరపర్యాయే ప్రయోగమాహ- విపాచ్యేత్యాది| గోధాయకృదర్ధపాటితం కృత్వా పిప్పలీభిః పూరితం శుచిమృదా లిప్తమగ్నినా విపాచ్య త్ర్యహం భక్షితం సత్, తథా తదంతఃస్విన్నా పిప్పలీ మధునాఽంజనేన నిఃసందేహం నక్తాంధ్యం నిహంతీత్యర్థః||24||
Adhikarana 18 (25) · Śloka 25
తథా యకృచ్ఛాగభవం హుతాశనే విపాచ్య సమ్యఙ్మగధాసమన్వితం | ప్రయోజితం పూర్వవదాశ్వసంశయం జయేత్ క్షపాంధ్యం సకృదంజనాన్నృణాం ||25||
तथा यकृच्छागभवं हुताशने विपाच्य सम्यङ्मगधासमन्वितम् | प्रयोजितं पूर्ववदाश्वसंशयं जयेत् क्षपान्ध्यं सकृदञ्जनान्नृणाम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
నక్తాంధ్యేఽపరమపి ప్రయోగమాహ- తథా యకృచ్ఛాగభవమిత్యాది| ప్రయోజితం పూర్వవదితి యకృద్భక్షణవిధినా ప్రయోజితం, పిప్పలీ పునరంజనవిధినేత్యర్థః||25||
Adhikarana 19 (26) · Śloka 26
ప్లీహా యకృచ్చాప్యుపభక్షితే ఉభే ప్రకల్ప్య శూల్యే ఘృతతైలసంయుతే | తే సార్షపస్నేహసమాయుతేఽంజనం నక్తాంధ్యమాశ్వేవ హతః ప్రయోజితే ||26||
प्लीहा यकृच्चाप्युपभक्षिते उभे प्रकल्प्य शूल्ये घृततैलसंयुते | ते सार्षपस्नेहसमायुतेऽञ्जनं नक्तान्ध्यमाश्वेव हतः प्रयोजिते ||२६||
🔊 Audio coming soon
అపరమపి నక్తాంధ్యయోగమాహ- ప్లీహేత్యాది| ప్లీహా ఉదరవామపార్శ్వస్థం మాంసఖండం, యకృత్ దక్షిణపార్శ్వస్థం కాలఖండాపరపర్యాయం, తే ఉభే అపి ప్రస్తుతత్వాద్ గోధాచ్ఛాగయోరేవ గ్రాహ్యే| ప్రకల్ప్య ఖండశః కల్పయిత్వా| శూల్యే శూలపాకపక్వే||26||
Adhikarana 20 (27) · Śloka 27
నదీజశింబీత్రికటూన్యథాంజనం మనఃశిలా ద్వే చ నిశే య(శ)కృద్గవాం | సచందనేయం గుటికాఽథవాఽంజనం ప్రశస్యతే వై దివసేష్వపశ్యతాం ||27||
नदीजशिम्बीत्रिकटून्यथाञ्जनं मनःशिला द्वे च निशे य(श)कृद्गवाम् | सचन्दनेयं गुटिकाऽथवाऽञ्जनं प्रशस्यते वै दिवसेष्वपश्यताम् ||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం దివాంధ్యే పిత్తవిదగ్ధదృష్ట్యపరపర్యాయేఽంజనమాహ- నదీజేత్యాది| నదీజం సైంధవం; శింబీశబ్దేనాత్ర హరితముద్గాః, చక్షుష్యత్వాత్; అన్యే శింబీస్థానే శింబేతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః; అంజనం సౌవీరాంజనం| గవాం ఛాగాదీనాం| చందనం రక్తచందనం| గుటికా వటీకృత్యాంజనం; అథవాఽంజనమితి చూర్ణాంజనమథవేత్యర్థః| విపాచ్య గోధాయకృదర్ధపాటితమిత్యాదికం సచందనేయం గుటికాఽథవాంజనమితి పర్యంతం యోగచతుష్టయం నిబంధకారైరనార్షీకృతం, తేరైవ సుభాషితత్వాదుపయోగార్హత్వాచ్చ వ్యాఖ్యాతం; తస్మాన్మయాఽపి పఠితం వ్యాఖ్యాతం చ||27||
Adhikarana 21 (28) · Śloka 28
భవంతి యాప్యాః ఖలు యే షడామయా హరేదసృక్తేషు సిరావిమోక్షణైః | విరేచయేచ్చాపి పురాణసర్పిషా విరేచనాంగోపహితేన సర్వదా ||28||
भवन्ति याप्याः खलु ये षडामया हरेदसृक्तेषु सिराविमोक्षणैः | विरेचयेच्चापि पुराणसर्पिषा विरेचनाङ्गोपहितेन सर्वदा ||२८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సాధ్యానాం చికిత్సితమభిధాయ యాప్యానాం చికిత్సితమాహ- భవంతీత్యాది| భవంతి యాప్యా ఇతి అత్ర ‘ఉపేక్ష్యమాణా’ ఇతి శేషః, ఏతేన తేషాం ప్రగవస్థాయాం సాధ్యత్వం| యాప్యాః షడామయా ఇతి| నను శ్లైష్మికకాచస్య సాధ్యత్వాత్ కథం షడ్ యాప్యాః? సత్యం, యాప్యబాహుల్యాదేతద్వ్యపదేశః| తేష్వితి ప్రథమద్వితీయపటలప్రాప్తేషు తిమిరావస్థేషు కాచేష్విత్యర్థః, న తు రాగప్రాప్తేషు, యతస్తత్ర సిరావ్యధనిషేధః; తథా చోక్తం- ‘తిమిరే రాగిణి భిషక్ సిరామోక్షం వివర్జయేత్’- ఇతి| సిరావిమోక్షణైరిత్యనేనైవ స్నేహస్వేదౌ పూర్వకర్మసంజ్ఞకావాక్షిప్తౌ మంతవ్యౌ| విరేచనాంగోపహితేనేతి విరేచనద్రవ్యసంస్కృతేనేత్యర్థః||28||
Adhikarana 22 (29) · Śloka 30
పయోవిమిశ్రం పవనోద్భవే హితం వదంతి పంచాంగులతైలమేవ తు | భవేద్ధృతం త్రైఫలమేవ శోధనం విశేషతః శోణితపిత్తరోగయోః ||29|| త్రివృద్విరేకః కఫజే ప్రశస్యతే త్రిదోషజే తైలముశంతి తత్కృతం |30|
पयोविमिश्रं पवनोद्भवे हितं वदन्ति पञ्चाङ्गुलतैलमेव तु | भवेद्धृतं त्रैफलमेव शोधनं विशेषतः शोणितपित्तरोगयोः ||२९|| त्रिवृद्विरेकः कफजे प्रशस्यते त्रिदोषजे तैलमुशन्ति तत्कृतम् |३०|
🔊 Audio coming soon
సర్వతిమిరాణాం సామాన్యం శోధనమభిధాయ విశేషశోధనమాహ- పయోవిమిశ్రమిత్యాది| పంచాంగులతైలం ఏరండతైలం| విశేషతః శోణితపిత్తరోగయోరితి త్రైఫలం ఘృతం సర్వతిమిరేషు హితం, అనయోర్విశేషత ఇత్యర్థః| త్రివృద్ధిరేక ఇతి త్రివృతా సిద్ధఘృతేన విరేక ఇత్యర్థః| తత్కృతమితి త్రివృతా సంస్కృతమిత్యర్థః; అన్యే తు తైర్వాతపిత్తకఫఘ్నైర్ద్రవ్యైః సంస్కృతం తత్కృతం వదంతి| ద్వంద్వజేషు తిమిరేషు త్వనుక్తమపి సంశోధనం వ్యామిశ్రం కర్తవ్యం||29||-
Adhikarana 23 (30) · Śloka 31
పురాణసర్పిస్తిమిరేషు సర్వశో హితం భవేదాయసభాజనస్థితం ||30|| హితం చ విద్యాత్త్రిఫలాఘృతం సదా కృతం చ యన్మేషవిషాణనామభిః |31|
पुराणसर्पिस्तिमिरेषु सर्वशो हितं भवेदायसभाजनस्थितम् ||३०|| हितं च विद्यात्त्रिफलाघृतं सदा कृतं च यन्मेषविषाणनामभिः |३१|
🔊 Audio coming soon
సంశోధనమభిధాయ సామాన్యం సంశమనమాహ- పురాణసర్పిరిత్యాది| సర్వత ఇతి పానాభ్యంజననస్యాదిషు, సర్వేష్వేవ వాతాదిజన్యనయనవికారేష్విత్యన్యే| త్రిఫలాఘృతం త్రిఫలాక్వాథకల్కపక్వం ఘృతం| కృతం సంస్కృతం ‘ఘృతం’ ఇతి శేషః| మేషవిషాణనామభిః మేషశృంగీఫలైరిత్యర్థః||30||-
Adhikarana 24 (31) · Śloka 32
సదాఽవలిహ్యాత్త్రిఫలం సుచూర్ణితాం ఘృతప్రగాఢాం తిమిరేఽథ పిత్తజే ||31|| సమీరజే తైలయుతాం కఫాత్మకే మధుప్రగాఢాం విదధీత యుక్తితః |32|
सदाऽवलिह्यात्त्रिफलं सुचूर्णितां घृतप्रगाढां तिमिरेऽथ पित्तजे ||३१|| समीरजे तैलयुतां कफात्मके मधुप्रगाढां विदधीत युक्तितः |३२|
🔊 Audio coming soon
సామాన్యం సంశమనమభిధాయ విశేషసంశమనమాహ- సదేత్యాది| సదేతి నిత్యగే ఆవస్థికే చ కాలే ఇత్యర్థః| పిత్తజే ఇత్యత్రానుక్తమపి రక్తజం తిమిరం బోద్ధవ్యం, తత్రాపి ఘృతేన త్రిఫలాప్రయోగః| కేచిత్ “సదాఽవలిహ్యాత్త్రిఫలాం సుచూర్ణితం ఘృతప్రగాఢాం తిమిరాతురో నరః| కఫాభిభూతః ఖలు తైలసంయుతాం మధుప్రగాఢామపి వా ప్రయోజయేత్” ఈదృశం పాఠం పఠంతి; స చ జేజ్జటాచార్యేణ దూషితః; తస్మాత్ పూర్వపాఠ ఏవ న్యాయ్యః||31||-
Adhikarana 25 (32) · Śloka 32
గవాం శకృత్క్వాథవిపక్వముత్తమం హితం తు తైలం తిమిరేషు నావనం ||32||
गवां शकृत्क्वाथविपक्वमुत्तमं हितं तु तैलं तिमिरेषु नावनम् ||३२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం శ్లేష్మతిమిరే నస్యమాహ- గవాం శకృదిత్యాది| సామాన్యస్నేహపాకపరిభాషయా గోశకృత్క్వాథేన తైలమకల్కం పక్తవ్యం, ఏతత్తైలం తంత్రాంతరదర్శనాత్ కఫజే తిమిరే బోద్ధవ్యం; అన్యే తు తిమిరేష్వితి బహువచనాత్ సర్వతిమిరేషు బోద్ధవ్యమితి వదంతి||32||
Adhikarana 26 (33) · Śloka 33
హితం ఘృతం కేవల ఏవ పైత్తికే హ్యజావికం యన్మధురైర్విపాచితం |33|
हितं घृतं केवल एव पैत्तिके ह्यजाविकं यन्मधुरैर्विपाचितम् |३३|
🔊 Audio coming soon
పిత్తజే తిమిరే నస్యమాహ- హితమిత్యాది| కేవల ఏవ పైత్తికే నాన్యదోషసంపృక్తే తిమిరే ఇత్యర్థః| మధురైర్విపాచితమితి కాకోల్యాదిక్వాథకల్కవిపక్వమిత్యర్థః| ‘కేవల ఏవ’ ఇత్యత్ర ‘కేవలమేవ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్ర కేవలమసంస్కృతమిత్యర్థః, అజావికం ఘృతమితి చ వ్యాఖ్యానయంతి|33|-
Adhikarana 27 (33) · Śloka 33
తైలం స్థిరాదౌ మధురే చ యద్గణే తథాఽణుతైలం పవనాసృగుత్థయోః ||33||
तैलं स्थिरादौ मधुरे च यद्गणे तथाऽणुतैलं पवनासृगुत्थयोः ||३३||
🔊 Audio coming soon
వాతరక్తజయోస్తిమిరయోర్నస్యమాహ- తైలమిత్యాది| స్థిరాదౌ విదారిగంధాదౌ, సిద్ధమితి శేషః| తథా మధురే గణే కాకోల్యాదికే యత్ సిద్ధం, తథాఽణుతైలం వాతవ్యాధిచికిత్సితోక్తం||33||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
సహాశ్వగంధాతిబలావరీశృతం హితం చ నస్యే త్రివృతం యదీరితం | జలోద్భవానూపజమాంససంస్కృతాద్ధృతం విధేయం పయసో యదుత్థితం ||34||
सहाश्वगन्धातिबलावरीशृतं हितं च नस्ये त्रिवृतं यदीरितम् | जलोद्भवानूपजमांससंस्कृताद्धृतं विधेयं पयसो यदुत्थितम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
కేవలవాతజే తిమిరే నస్యమాహ- సహేత్యాది| సహా ముద్గపర్ణీ, మాషపర్ణీత్యన్యే| వరీ శతావరీ| ఏతైర్విపక్వం తైలం వాతారబ్ధే తిమిరే నస్యే హితం| త్రివృతం యదీరితమితి మహావాతవ్యాధిచికిత్సితే త్రిభిః సర్పిర్వసామజ్జభిర్వృతం త్రివృతం తైలం యదీరితం తదత్ర హితం; కేచిదేతైరేవ ముద్గపర్ణ్యాదిభిర్ద్రవ్యైస్త్రివృతం తైలం సిద్ధం వాతారబ్ధతిమిరే నస్యే హితమితి వదంతి| వాతారబ్ధతిమిరే ద్వితీయం నస్యమాహ - జలోద్భవేత్యాది| జలోద్భవా మత్సాదయః, ఆనూపాః కూలచరాః, తేషాం మాంసేన క్షీరపాకకల్పేన సంస్కృతాద్దుగ్ధాన్మథ్యమానాద్ యద్ధృతముద్ధృతం తత్ సహాశ్వగంధాదిభిరనంతరోక్తైర్విపక్వం వాతారబ్ధతిమిరే నస్యం విధేయం| కేచిజ్జలోద్భవశబ్దేన పద్మాదీని గృహ్ణంతి, తన్నేచ్ఛంతి నిబంధకారాః||34||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
ససైంధవః క్రవ్యభుగేణమాంసయోర్హితః ససర్పిః సమధుః పుటాహ్వయః |35|
ससैन्धवः क्रव्यभुगेणमांसयोर्हितः ससर्पिः समधुः पुटाह्वयः |३५|
🔊 Audio coming soon
నస్యమభిధాయ పుటపాకమాహ- ససైంధవ ఇత్యాది| క్రవ్యభుజో గృధ్రాదయః, ఏణః కృష్ణసారః| పుటాహ్వయః పుటపాకః| తస్య విధానం క్రియాకల్పే వక్ష్యతి|35|-
Adhikarana 30 (35) · Śloka 35
వసాఽథ గృధ్రోరగతామ్రచూడజా సదా ప్రశస్తా మధుకాన్వితాఽంజనే ||35||
वसाऽथ गृध्रोरगताम्रचूडजा सदा प्रशस्ता मधुकान्विताऽञ्जने ||३५||
🔊 Audio coming soon
వాతజతిమిరే పుటపాకమభిధాయాంజనమ్రాహ- వసేత్యాది| ఉరగః కృష్ణసర్పః, తామ్రచూడః కుక్కుటః, మధుకాన్వితా యష్టీమధుకసంయుతా; ఏతా గృధ్రాదిజాస్తిస్రో వసా యష్టీమధుకచూర్ణాన్వితా ఏకశో ద్విశః సమస్తా వాఽంజనే హితాః||35||
Adhikarana 31 (36) · Śloka 36
ప్రత్యంజనం స్రోతసి యత్సముత్థితం క్రమాద్రసక్షీరఘృతేషు భావితం |36|
प्रत्यञ्जनं स्रोतसि यत्समुत्थितं क्रमाद्रसक्षीरघृतेषु भावितम् |३६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వాతజతిమిరే స్నేహాంజనేన జడీభూతస్య చక్షుష ఉపకారార్థం ప్రత్యంజనమాహ- ప్రత్యంజనమిత్యాది| యత్ అంజనస్యాను ప్రయుజ్యతే తత్ ప్రత్యంజనం| తత్ర తీక్ష్ణాంజనస్య మృద్వంజనమను ప్రయుజ్యతే, మృద్వంజనస్య తీక్ష్ణాంజనం| స్రోతసి యత్ సముత్థితం సింధుస్రోతసి వర్ణసార్పణసయోః స్రోతసి వా యత్ సముత్థితం స్రోతోంజనం, సౌవీరాంజనమిత్యన్యే| రసశ్చ చక్షుష్యమృగపక్షిమాంసరసః| పృథక్ పృథక్ సప్తాహం రసక్షీరఘృతేషు భావితం చూర్ణాంజనం ప్రయోజ్యం|36|-
Adhikarana 32 (36-37) · Śloka 37
స్థితం దశాహత్రయమేతదంజనం కృష్ణోరగాస్యే కుశసంప్రవేష్టితే ||36|| తన్మాలతీకోరకసైంధవాయుతం సదాఽంజనం స్యాత్తిమిరేఽథ రాగిణి | సుభావితం వా పయసా దినత్రయం కాచాపహం శాస్త్రవిదః ప్రచక్షతే ||37||
स्थितं दशाहत्रयमेतदञ्जनं कृष्णोरगास्ये कुशसम्प्रवेष्टिते ||३६|| तन्मालतीकोरकसैन्धवायुतं सदाऽञ्जनं स्यात्तिमिरेऽथ रागिणि | सुभावितं वा पयसा दिनत्रयं काचापहं शास्त्रविदः प्रचक्षते ||३७||
🔊 Audio coming soon
అరాగితిమిరచికిత్సితం ప్రతిపాద్య వాతజరాగితిమిరాచికిత్సితం ప్రతిపాదయన్నాహ- స్థితమిత్యాది| దశాహత్రయం మాసమేకమిత్యర్థః| ఏతదంజనం స్రోతోంజనం, సౌవీరంజనమిత్యన్యే| తతః స్రోతోంజనం కృష్ణసర్పముఖే యథోదితప్రకారేణ నివాసితం పశ్చాన్మాలతీకోరకసైంధవేన సముదాయసమభాగేన యుతమంజనం కార్యం; మాలతీకోరకాః జాతీకుసుమాని| తిమిరేఽథ రాగిణి వాతకాచే ఇత్యర్థః| వాతకాచేఽపరమప్యంజనమాహ- సుభావితమిత్యాది| అన్యే తు జాతీకోరకయుక్తత్వాత్ వాతపిత్తకాచాపహం వదంతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ||36-37||
Adhikarana 33 (38) · Śloka 38
హవిర్హితం క్షీరభవం తు పైత్తికే వదంతి నస్యే మధురౌషధైః కృతం | తత్తర్పణే చైవ హితం ప్రయోజితం సజాంగలస్తేషు చ యః పుటాహ్వయః ||38||
हविर्हितं क्षीरभवं तु पैत्तिके वदन्ति नस्ये मधुरौषधैः कृतम् | तत्तर्पणे चैव हितं प्रयोजितं सजाङ्गलस्तेषु च यः पुटाह्वयः ||३८||
🔊 Audio coming soon
పిత్తతిమిరరోగచికిత్సితమాహ- హవిరిత్యాది| హవిః ఘృతం, క్షీరభవం క్షీరమథనోద్భూతం, పైత్తికే ‘తిమిరే’ ఇతి శేషః| మధురౌషధైః కాకోల్యాదిభిః, కృతం సంస్కృతం; అన్యే తు క్షీరమపి కాకోల్యదిభిః సాధితం మన్యంతే, తేన కాకోల్యాదిసాధితాత్ క్షీరాన్మథ్యమానాదుత్థితం ఘృతం కాకోల్యాదిభిరేవ సాధితం పిత్తజతిమిరే హితమితి వదంతి| కేచిదిహ కృతమిత్యస్య స్థానే శృతమితి పఠంతి, తత్ర శృతం పక్వం| తత్తర్పణ ఇత్యాది| న కేవలం తద్ఘృతం నస్యే హితం, కిం తర్హి తర్పణేఽక్షిపూరణపర్యాయే ప్రయోజితం హితం| తథా తేషు మధురౌషధేషు యో జాంగలమాంసయుక్తః పుటపాకః స పిత్తతిమిరే స్నేహార్థం హితః||38||
Adhikarana 34 (39) · Śloka 39
రసాంజనక్షౌద్రసితామనఃశిలాః క్షుద్రాంజనం తన్మధుకేన సంయుతం |39|
रसाञ्जनक्षौद्रसितामनःशिलाः क्षुद्राञ्जनं तन्मधुकेन संयुतम् |३९|
🔊 Audio coming soon
పిత్తతిమిరే రసక్రియాంజనమాహ- రసాంజనమిత్యాది| రసాంజనాదికృతం క్షుద్రాంజనం ఫాణితాకృతి పిత్తతిమిరే హితం| క్షుద్రాంజనమిత్యత్ర కేచిద్రసాంజనమితి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః|39|-
Adhikarana 35 (39) · Śloka 39
సమాంజనం వా కనకారోద్భవం సుచూర్ణితం శ్రేష్ఠముశంతి తద్విదః ||39||
समाञ्जनं वा कनकारोद्भवं सुचूर्णितं श्रेष्ठमुशन्ति तद्विदः ||३९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పిత్తతిమిరే ప్రత్యంజనమాహ- సమాంజనమిత్యాది| సమాంజనం తుల్యసౌవీరాంజనం, కనకాకరోద్భవం తుత్థకం, శ్రేష్ఠం ఉత్తమం, ఉశంతి ఇచ్ఛంతి, ప్రత్యంజనమిత్యధ్యాహార్యం| తద్విదః శాలాకినః| కేచిత్ సమాంజనమిత్యత్ర రసాంజనమితిపఠంతి||39||
Adhikarana 36 (40) · Śloka 40
భిల్లోటగంధోదకసేకసేచితం ప్రత్యంజనే చాత్ర హితం తు తుత్థకం |40|
भिल्लोटगन्धोदकसेकसेचितं प्रत्यञ्जने चात्र हितं तु तुत्थकम् |४०|
🔊 Audio coming soon
పిత్తమిరేఽపరమపి ప్రత్యంజనమాహ- భిల్లోటేత్యాది భిల్లోటకో హిమవదాసన్నభూమిజః కకుభానుకారిఫలో వృక్షవిశేషః, గంధా ఏలాదిగణోక్తాః, ఉదకమత్ర కషాయః, తత్సేకసేచితం తుత్థకం ప్రత్యంజనే హితం| అన్యే భిల్లోటకస్వాభావికగంధోదకసేకసేచితమాహుః| కేచిదముం ప్రత్యంజనం న పఠంతి|40|-
Adhikarana 37 (40) · Śloka 40
సమేషశృంగాంజనభాగసమ్మితం జలోద్భవం కాచమలం వ్యపోహతి ||40||
समेषशृङ्गाञ्जनभागसम्मितं जलोद्भवं काचमलं व्यपोहति ||४०||
🔊 Audio coming soon
పిత్తజే తిమిరే రాగప్రాప్తే చికిత్సామాహ- సమేషేత్యాది| మేషశృంగః పుత్రజీవానుకారీ వృక్షః, అంజనం సౌవీరాంజనం, ఏతయోర్భాగేన అంశేన సమ్మితం తుల్యభాగం జలోద్భవం స్రోతోంజనం, అంజనేన కాచమలం పిత్తకాచం వ్యపోహతి| అన్యే జలోద్భవం శంఖం వదంతి||40||
Adhikarana 38 (41) · Śloka 41
పలాశరోహీతమధూకజా రసాః క్షౌద్రేణ యుక్తా మదిరాగ్రమిశ్రితాః |41|
पलाशरोहीतमधूकजा रसाः क्षौद्रेण युक्ता मदिराग्रमिश्रिताः |४१|
🔊 Audio coming soon
పైత్తికే కాచే రసక్రియాంజనమాహ- పలాశరోహీతేత్యాది| పలాశః కింశుకః, రోహితో దాడిమపుష్పతుల్యపుష్పః, మధూకః స్వనామప్రసిద్ధో వృక్షవిశేషః, ఏతేషాం రసాః; మదిరాగ్రం మదిరాయా ఉపర్యచ్ఛో భాగః| కింశుకాదిరసక్షౌద్రమదిరాగ్రాణి సమభాగాని ఆహృత్య రసక్రియా కార్యా, సా చాంజనాత్పిత్తకాచమలం వ్యపోహతి|41|-
Adhikarana 39 (41) · Śloka 41
ఉశీరలోధ్రత్రిఫలాప్రియంగుభిః పచేత్తు నస్యం కఫరోగశాంతయే ||41||
उशीरलोध्रत्रिफलाप्रियङ्गुभिः पचेत्तु नस्यं कफरोगशान्तये ||४१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కఫతిమిరే నస్యమాహ- ఉశీరలోధ్రేత్యాది| ఉశీరాదిభిర్ద్రవ్యైః కల్కీకృతైః సామాన్యస్నేహపాకపరిభాషయాఽనుక్తమపి తిలతైలం పాచనీయం, విదేహదర్శనాత్||41||
Adhikarana 40 (42) · Śloka 42
విడంగపాఠాకిణిహీంగుదీత్వచః ప్రయోజయేద్ధూమముశీరసంయుతాః |42|
विडङ्गपाठाकिणिहीङ्गुदीत्वचः प्रयोजयेद्धूममुशीरसंयुताः |४२|
🔊 Audio coming soon
కఫతిమిరే ధూమమాహ- విడంగేత్యాది| కిణిహీ అపామార్గః| నను తిమిరే ధూమో నిషిద్ధః, కథమత్రోచ్యతే? సత్యం, పిత్తతిమిరే ఏవ ధూమో నిషిద్ధో న కఫజే, అతో న దోషః|42|-
Adhikarana 41 (42) · Śloka 42
వనస్పతిక్వాథవిపాచితం ఘృతం హితం హరిద్రానలదే చ తర్పణం ||42||
वनस्पतिक्वाथविपाचितं घृतं हितं हरिद्रानलदे च तर्पणम् ||४२||
🔊 Audio coming soon
కఫతిమిరే తర్పణమాహ- వనస్పతిక్వాథేత్యాది| వనస్పతయః క్షీరవృక్షాః, తత్కృతక్వాథే చతుర్గుణే హరిద్రానలదకల్కచతుర్థాంశం ఘృతం పక్వం కఫతిమిరే తర్పణే అక్షిపూరణాపరపర్యాయే హితం| నలదం ఉశీరం||42||
Adhikarana 42 (43) · Śloka 43
సమాగధో మాక్షికసైంధవాఢ్యః సజాంగలః స్యాత్ పుటపాక ఏవ చ |43|
समागधो माक्षिकसैन्धवाढ्यः सजाङ्गलः स्यात् पुटपाक एव च |४३|
🔊 Audio coming soon
కఫతిమిరే పుటపాకమాహ- సమాగధ ఇత్యాది| మాగధీ పిప్పలీ| ఆఢ్య ఉత్కటః| సజాంగలః జాంగలమృగపక్షిమాంసకృతః| కేచిత్ ‘ఆఢ్యః’ ఇత్యత్ర ‘ఆజ్య’ ఇతి పఠంతి| తత్రాజ్యం ఘృతం| కేచిదముం పుటపాకం రాగిణి కఫతిమిరే వదంతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ|43|-
Adhikarana 43 (43) · Śloka 43
మనఃశిలాత్ర్యూషణశంఖమాక్షికైః ససింధుకాసీసరసాంజనైః క్రియాః ||43||
मनःशिलात्र्यूषणशङ्खमाक्षिकैः ससिन्धुकासीसरसाञ्जनैः क्रियाः ||४३||
🔊 Audio coming soon
కఫతిమిరే రసక్రియాంజనమాహ- మనఃశిలేత్యాది| మనఃశిలాదిభిః కాసీసరసాంజనాంతైశ్చూర్ణీకృతైః సలిలచతుర్థాంశనిక్షిప్తైరగ్నిపాకాత్ ఫాణితాకృతీకృతై రసక్రియా| మాక్షికం మధు||43||
Adhikarana 44 (44) · Śloka 44
హితే చ కాసీసరసాంజనే తథా వదంతి పథ్యే గుడనాగరైర్యుతే |44|
हिते च कासीसरसाञ्जने तथा वदन्ति पथ्ये गुडनागरैर्युते |४४|
🔊 Audio coming soon
కఫతిమిరేఽపరమపి రసక్రియాంజనమాహ- హితే ఇత్యాది| తథేతి రసక్రియాంజనప్రకారేణేత్యర్థః| పథ్యే ఇతి పథోఽనపేతే ఇత్యర్థః| కఫకాచస్య శలాకాకర్మసాధ్యత్వాత్తత్రాంజనాదికం న నిర్దిష్టం|44|-
Adhikarana 45 (44-45) · Śloka 45
యదంజనం వా బహుశో నిషేచితం సమూత్రవర్గే త్రిఫలోదకే శృతే ||44|| నిశాచరాస్థిస్థితమేతదంజనం క్షిపేచ్చ మాసం సలిలేఽస్థిరే పునః | మేషస్య పుష్పైర్మధుకేన సంయుతం తదంజనం సర్వకృతే ప్రయోజయేత్ ||45||
यदञ्जनं वा बहुशो निषेचितं समूत्रवर्गे त्रिफलोदके शृते ||४४|| निशाचरास्थिस्थितमेतदञ्जनं क्षिपेच्च मासं सलिलेऽस्थिरे पुनः | मेषस्य पुष्पैर्मधुकेन संयुतं तदञ्जनं सर्वकृते प्रयोजयेत् ||४५||
🔊 Audio coming soon
సర్వజకాచచికిత్సామాహ- యదంజనమిత్యాది| అంజనం స్రోతోంజనం| బహుశో బహూన వారాన్ నిషేచితమిత్యత్ర ‘ధ్మాతం సత్’ ఇత్యధ్యాహార్యం| మూత్రవర్గే అష్టస్వపి మూత్రేషు| శృతే క్వాథీకృతే| నిశాచరాస్థిస్థితమిత్యాది| నిశాచరాణాం గృధ్రాదీనాం నలకే విగతమజ్జని మూత్రవర్గాదిసేచితం తదంజనం నిక్షిప్య పశ్చాన్నలకముఖం పిధాయ వహతి సరిజ్జలే నిఖాతకీలకోపరి సూత్రేణ బద్ధ్వా మాసం యావత్ స్థాపయేత్, తతస్తదుద్ధృత్య శోషయిత్వా మేషశృంగపుష్పయష్టీమధుకచూర్ణసమాంశం తదంజనం సర్వకృతే రాగితిమిరే ప్రయోజయేత్| ‘మేషస్య పుష్పైర్మధుకేన సంయుతం’ ఇత్యత్ర కేచిద్ ‘యుతం తు పుష్పైర్మధుశిగ్రుకోద్భవైః’ ఇతి పఠంతి| తత్ర మధుర్మధూకః తస్య సారః, శిగ్రుః శోభాంజనకస్తస్య పుష్పాణి||44-45||
Adhikarana 46 (46) · Śloka 46
క్రియాశ్చ సర్వాః, క్షతజోద్భవే హితః క్రమః పరిమ్లాయిని చాపి పిత్తహృత్ |46|
क्रियाश्च सर्वाः, क्षतजोद्भवे हितः क्रमः परिम्लायिनि चापि पित्तहृत् |४६|
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికరాగితిమిరస్య చికిత్సామాహ- క్రియాశ్చేత్యాది| క్రియా అత్ర తర్పణపుటపాకాదికాః, సర్వా వాతపిత్తకఫమిరోక్తాః, అన్యే తు క్రియాశ్చ సర్వా వాతపిత్తకఫతిమిరోక్తా రసక్రియా ఇత్యాహుః| రక్తతిమిరే తథా పరిమ్లాయిని తిమిరే చ కః క్రమ ఇత్యాహ- క్షతజోద్భవ ఇత్యాది| పిత్తహృత్ క్రమః పిత్తతిమిరాపహనస్యతర్పణాదిక్రమ ఇత్యర్థః| ఏష ఏవ క్రమోఽరాగిణి రక్తతిమిరే, రాగిణి పునః పిత్తకాచాపహో విధిః|46|-
Adhikarana 47 (46) · Śloka 46
క్రమో హితః స్యందహరః ప్రయోజితః సమీక్ష్య దోషేషు యథాస్వమేవ చ ||46||
क्रमो हितः स्यन्दहरः प्रयोजितः समीक्ष्य दोषेषु यथास्वमेव च ||४६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వాతాదిజేషు తిమిరేషు రాగారాగప్రాప్తేషు వాతాదిజనితాభిష్యందచికిత్సితమతిదిశన్నాహ- క్రమ ఇత్యాది| యథాస్వమితి యో యస్యాత్మీయ ఇత్యర్థః| తేన వాతతిమిరే వాతాభిష్యందక్రమః, పిత్తతిమిరే పిత్తాభిష్యందోక్తః, ఏవం శేషేషు||46||
Adhikarana 48 (47) · Śloka 47
దోషోదయే నైవ చ విప్లతింగతే ద్రవ్యాణి నస్యాదిషు యోజయేద్బుధః |47|
दोषोदये नैव च विप्लतिङ्गते द्रव्याणि नस्यादिषु योजयेद्बुधः |४७|
🔊 Audio coming soon
స ఏవ వాతాభిష్యందాదిక్రమో వాతాదితిమిరేషు కదా కర్తవ్య ఇతి దర్శయన్నాహ- దోషోదయ ఇత్యాది| దోషోదయ ఇతి దోషోదయమాత్రే తావద్వాతస్యందాద్యుక్తక్రమో న కర్తవ్యః| తథా విప్లుతింగతే; కోఽర్థః? సమస్తనయనవ్యాప్తిపరే స్యందోక్తక్రమో న కర్తవ్యః| ఏతేన లంఘనవిరేచననింరూహానువాసనశిరోవిరేచనాదినా త్ర్యహమతిక్రమ్య పశ్చాద్వాతస్యందాద్యుక్తనస్యాదిద్రవ్యాణి వాతాదిజనితతిమిరేషు (నస్యతర్పణాదిషు) యోజయేదిత్యర్థః| అన్యే ‘విప్లుతింగతే’ ఇత్యత్ర ‘విప్లుతే గదే’ ఇతి పఠంతి; తత్ర విశబ్దో వివిధార్థః, తేన వివిధతాం గతే గద ఇత్యర్థః|47|-
Adhikarana 49 (47) · Śloka 47
పునశ్చ కల్పేఽంజనవిస్తరః శుభః ప్రవక్ష్యతేఽన్యస్తమపీహ యోజయేత్ ||47||
पुनश्च कल्पेऽञ्जनविस्तरः शुभः प्रवक्ष्यतेऽन्यस्तमपीह योजयेत् ||४७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం క్రియాకల్పే వక్ష్యమాణమంజనవిస్తరమత్రోపదిశన్నాహ- పునశ్చేత్యాది| కల్పే క్రియాకల్పే ఇత్యర్థః| అన్యః అపరః| తమితి అంజనవిస్తరమిత్యర్థః||47||
Adhikarana 50 (48) · Śloka 48
ఘృతం పురాణం త్రిఫలాం శతావరీం పటోలముద్గామలకం యవానపి | నిషేవమాణస్య నరస్య యత్నతో భయం సుఘోరాత్తిమిరాన్న విద్యతే ||48||
घृतं पुराणं त्रिफलां शतावरीं पटोलमुद्गामलकं यवानपि | निषेवमाणस्य नरस्य यत्नतो भयं सुघोरात्तिमिरान्न विद्यते ||४८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం బహిరాశ్రయం చికిత్సితం ప్రతిపాద్యాంతరాశ్రయం ప్రతిపాదయన్నాహ- ఘృతమిత్యాది||48||
Adhikarana 51 (49) · Śloka 49
శతావరీపాయస ఏవ కేవలస్తథా కృతో వాఽఽమలకేషు పాయసః | ప్రభూతసర్పిస్త్రిఫలోదకోత్తరో యవౌదనో వా తిమిరం వ్యపోహతి ||49||
शतावरीपायस एव केवलस्तथा कृतो वाऽऽमलकेषु पायसः | प्रभूतसर्पिस्त्रिफलोदकोत्तरो यवौदनो वा तिमिरं व्यपोहति ||४९||
🔊 Audio coming soon
ఆహారవిశేషమాహ- శతావరీత్యాది| శతావరీపాయస ఇతి శతావరీమూలశృతేన పయసా కృతః శతావరీపాయసః, ఆమలకేషు పాయస ఇతి ఆమలకశృతపయసా కృతః పాయస ఇత్యర్థః| అన్యే తు శతావరీస్వరససిద్ధా యవాగూః శతావరీపాయసః, ఆమలకస్వరససిద్ధా యవాగూశ్చామలకపాయసః| ప్రభూతసర్పిరిత్యాది ప్రచురఘృతో యవౌదనో వాట్యసంజ్ఞకః గృంజాసంజ్ఞకో వా, త్రిఫలోదకే ప్రచురే సాధిత ఇత్యర్థః||49||
Adhikarana 52 (50-51) · Śloka 51
జీవంతిశాకం సునిషణ్ణకం చ సతండులీయం వరవాస్తుకం చ | చిల్లీ తథా మూలకపోతికా చ దృష్టేర్హితం శాకునజాంగలం చ ||50|| పటోలకర్కోటకకారవేల్లవార్తాకుతర్కారికరీరజాని | శాకాని శిగ్ర్వార్తగలాని చైవ హితానీ దృష్టేర్ఘృతసాధితాని ||51||
जीवन्तिशाकं सुनिषण्णकं च सतण्डुलीयं वरवास्तुकं च | चिल्ली तथा मूलकपोतिका च दृष्टेर्हितं शाकुनजाङ्गलं च ||५०|| पटोलकर्कोटककारवेल्लवार्ताकुतर्कारिकरीरजानि | शाकानि शिग्र्वार्तगलानि चैव हितानी दृष्टेर्घृतसाधितानि ||५१||
🔊 Audio coming soon
ఆహారోపయోగిచక్షుష్యశాకానాహ- జీవంతిశాకమిత్యాది| జీవంతీ డోడికా, సునిషణ్ణకం చతుష్పత్రీ, అన్యే శిరవాలికామాహుః, వరవాస్తుకం, టంకవాస్తుకం, చిల్లీ క్షేత్రవాస్తుకః, మూలకపోతికా బాలమూలకం, శాకునం లావాదికం, జాంగలం ఏణాదిజాతం, తర్కారీ అరణికా, కరీరో గూఢపత్రః, శిగ్రుః శోభాంజనకః, ఆర్తగలో నీలసహచరః||50-51||
Adhikarana 53 (52) · Śloka 52
వివర్జయేత్సిరామోక్షం తిమిరే రాగమాగతే | యంత్రేణోత్పీడితో దోషో నిహన్యాదాశు దర్శనం ||52||
विवर्जयेत्सिरामोक्षं तिमिरे रागमागते | यन्त्रेणोत्पीडितो दोषो निहन्यादाशु दर्शनम् ||५२||
🔊 Audio coming soon
సేవ్యముద్దిశ్య పరిహార్యమాహ- వివర్జయేదిత్యాది||52||
Adhikarana 54 (53) · Śloka 53
అరాగి తిమిరం సాధ్యమాద్యం పటలమాశ్రితం | కృచ్ఛ్రం ద్వితీయే రాగి స్యాత్తృతీయే యాప్యముచ్యతే ||53||
अरागि तिमिरं साध्यमाद्यं पटलमाश्रितम् | कृच्छ्रं द्वितीये रागि स्यात्तृतीये याप्यमुच्यते ||५३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మందధియాం సుఖస్మరణాయ సాధ్యాదిభేదమాహ- అరాగీత్యాది||53||
Adhikarana 55 (54) · Śloka 54
రాగప్రాప్తేష్వపి హితాస్తిమిరేషు తథా క్రియాః | యాపనార్థం యథోద్దిష్టాః సేవ్యాశ్చాపి జలౌకసః ||54||
रागप्राप्तेष्वपि हितास्तिमिरेषु तथा क्रियाः | यापनार्थं यथोद्दिष्टाः सेव्याश्चापि जलौकसः ||५४||
🔊 Audio coming soon
రాగప్రాప్తేషు విధ్యంతరం యాపనార్థం పూర్వముక్తమప్యనువదన్నాహ- రాగప్రాప్తేష్విత్యాది| తృతీయపటలప్రాప్తరాగితిమిరేషు యాపనార్థం తథా క్రియా హితా యథోద్దిష్టా ఇత్యర్థః| తత్ర సిరామోక్షస్య నిషిద్ధత్వాదవశ్యాకర్షణీయశోణితే ఉపాయాంతరమాహ- సేవ్యా ఇత్యాది||54||
Adhikarana 56 (55-56) · Śloka 56
శ్లైష్మికే లింగనాశే తు కర్మ వక్ష్యామి సిద్ధయే | న చేదర్ధేందుఘర్మాంబుబిందుముక్తాకృతిః స్థిరః ||55|| విషమో వా తనుర్మధ్యే రాజిమాన్ వా బహుప్రభః | దృష్టిస్థో లక్ష్యతే దోషః సరుజో వా సలోహితః ||56||
श्लैष्मिके लिङ्गनाशे तु कर्म वक्ष्यामि सिद्धये | न चेदर्धेन्दुघर्माम्बुबिन्दुमुक्ताकृतिः स्थिरः ||५५|| विषमो वा तनुर्मध्ये राजिमान् वा बहुप्रभः | दृष्टिस्थो लक्ष्यते दोषः सरुजो वा सलोहितः ||५६||
🔊 Audio coming soon
అనౌషధసాధ్యే శ్లైష్మికే లింగనాశేఽర్ధేంద్వాద్యాకృతివిశిష్టో దృష్టిస్థో దోషో న చేల్లక్ష్యతే తదా సాధనార్థం శస్త్రకర్మ వక్ష్యామీతి నిర్దిశన్నాహ- శ్లైష్మిక ఇత్యాది| లింగనాశో దృష్టినాశః| కర్మ శస్త్రకర్మ| ఘర్మాంబుబిందుః ప్రస్వేదబిందుః| ఆకృతిశబ్దోఽర్ధేంద్వాదిభిః ప్రత్యేకం సంబంధనీయః| స్థిరః కఠినః| విషమో వా తనుర్మధ్యే ఇతి యతో మధ్యే తనురత ఏవ విషమో నిమ్నోన్నత ఇత్యర్థః||55-56||
Adhikarana 57 (57-60) · Śloka 61
స్నిగ్ధస్విన్నస్య తస్యాథ కాలే నాత్యుష్ణశీతలే | యంత్రితస్యోపవిష్టస్య స్వాం నాసాం పశ్యతః సమం ||57|| మతిమాన్ శుక్లభాగౌ ద్వౌ కృష్ణాన్ముక్త్వా హ్యపాంగతః | ఉన్మీల్య నయనే సమ్యక్ సిరాజాలవివర్జితే ||58|| నాధో నోర్ధ్వం న పార్శ్వాభ్యాం ఛిద్రే దైవకృతే తతః | శలాకయా ప్రయత్నేన విశ్వస్తం యవవక్రయా ||59|| మధ్యప్రదేశిన్యంగుష్ఠస్థిరహస్తగృహీతయా | దక్షిణేన భిషక్ సవ్యం విధ్యేత్ సవ్యేన చేతరత్ ||60|| వారిబింద్వాగమః సమ్యగ్ భవేచ్ఛబ్దస్తథా వ్యధే |61|
स्निग्धस्विन्नस्य तस्याथ काले नात्युष्णशीतले | यन्त्रितस्योपविष्टस्य स्वां नासां पश्यतः समम् ||५७|| मतिमान् शुक्लभागौ द्वौ कृष्णान्मुक्त्वा ह्यपाङ्गतः | उन्मील्य नयने सम्यक् सिराजालविवर्जिते ||५८|| नाधो नोर्ध्वं न पार्श्वाभ्यां छिद्रे दैवकृते ततः | शलाकया प्रयत्नेन विश्वस्तं यववक्रया ||५९|| मध्यप्रदेशिन्यङ्गुष्ठस्थिरहस्तगृहीतया | दक्षिणेन भिषक् सव्यं विध्येत् सव्येन चेतरत् ||६०|| वारिबिन्द्वागमः सम्यग् भवेच्छब्दस्तथा व्यधे |६१|
🔊 Audio coming soon
తదేవ శస్త్రకర్మ నిర్దిశన్నాహ- స్నిగ్ధస్విన్నస్యేత్యాది| నాత్యుష్ణశీతే సాధారణే మార్గశీర్షే చైత్రే వా| శుక్లభాగౌ ద్వావపి ద్వౌ శుక్లతారకాంశావిత్యర్థః| కృష్ణాత్ కృష్ణతారకాంతాత్, ముక్త్వా పరిత్యజ్య, అపాంగతః అపాంగసమీపే, విధ్యేదిత్యర్థః| సమ్యగితి నాతిప్రసారితం నాతిసంకుచితం యథా స్యాదిత్యర్థః| దైవకృతే ఛిద్రే ఇతి ఛిద్రమివ ఛిద్రం న పరమార్థతశ్ఛిద్రమస్తి| విశ్వస్తం అసంత్రస్తం యథా స్యాత్| సవ్యం వామనేత్రం, సవ్యేన వామహస్తేన, ఇతరత్ దక్షిణనయనం| సమ్యగ్విద్ధలక్షణమాహ- వారిబింద్వాగమ ఇత్యాది| సమ్యగితి పదం వ్యధ ఇత్యత్ర సంబధ్యతే| అసమ్యగ్వ్యధే చ రక్తనిర్గమనమశబ్దతా చ||57-60||-
Adhikarana 58 (61-63) · Śloka 64
సంసిచ్య విద్ధమాత్రం తు యోషిత్స్తన్యేన కోవిదః ||61|| స్థిరే దోషే చలే వాఽపి స్వేదయేదక్షి బాహ్యతః | సమ్యక్ శలాకాం సంస్థాప్య భంగైరనిలనాశనైః ||62|| శలాకాగ్రేణ తు తతో నిర్లిఖేద్దృష్టిమండలం | విధ్యతో యోఽన్యపార్శ్వేఽక్ష్ణస్తం రుద్ధ్వా నాసికాపుటం ||63|| ఉచ్ఛింఘనేన హర్తవ్యో దృష్టిమండలగః కఫః |64|
संसिच्य विद्धमात्रं तु योषित्स्तन्येन कोविदः ||६१|| स्थिरे दोषे चले वाऽपि स्वेदयेदक्षि बाह्यतः | सम्यक् शलाकां संस्थाप्य भङ्गैरनिलनाशनैः ||६२|| शलाकाग्रेण तु ततो निर्लिखेद्दृष्टिमण्डलम् | विध्यतो योऽन्यपार्श्वेऽक्ष्णस्तं रुद्ध्वा नासिकापुटम् ||६३|| उच्छिङ्घनेन हर्तव्यो दृष्टिमण्डलगः कफः |६४|
🔊 Audio coming soon
సమ్యగ్విద్ధే నేత్రే సతి కిం కార్యమిత్యాహ- సంసిచ్యేత్యాది| యోషిత్స్తన్యేన నారీక్షీరేణ| కోవిదో ధీమాన్ వైద్యః| స్థిరే అచలే| శలాకాం సంస్థాప్య నిశ్చలీకృత్య| భంగైః పల్లవైః| స్వేదానంతరం కిం కర్తవ్యమిత్యాహ- శలాకాగ్రేణేత్యాది| తతః స్వేదానంతరం; దృష్టిమండలం నిర్లిఖేత్ శ్లేష్మసంహతివిశ్లేషార్థం| శలాకాగ్రవినిర్లేఖనాద్విశ్లిష్టకఫస్య నిర్హరణోపాయమాహ- విధ్యత ఇత్యాది| విధ్యతోఽక్ష్ణోఽన్యపార్శ్వే యో నాసాపుటస్తం నాసాపుటం రుద్ధ్వా దృష్టిమండలగః కఫ ఉచ్ఛింఘనేన హర్తవ్య ఇతి పిండార్థః||61-63||-
Adhikarana 59 (64-68) · Śloka 68
నిరభ్ర ఇవ ఘర్మాంశుర్యదా దృష్టిః ప్రకాశతే ||64|| తదాఽసౌ లిఖితా సమ్యగ్ జ్ఞేయా యా చాపి నిర్వ్యథా | (ఏవం త్వశక్యే నిర్హర్తుం దోషే ప్రత్యాగతేఽపి వా ||65|| స్నేహాద్యైరుపపన్నస్య వ్యధో భూయో విధీయతే) | తతో దృష్టేషు రూపేషు శలాకామాహరేచ్ఛనైః ||66|| ఘృతేనాభ్యజ్య నయనం వస్త్రపట్టేన వేష్టయేత్ | తతో గృహే నిరాబాధే శయీతోత్తాన ఏవ చ ||67|| ఉద్గారకాసక్షవథుష్ఠీవనోత్కంపనాని చ | తత్కాలం నాచరేదూర్ధ్వం యంత్రణా స్నేహపీతవత్ ||68||
निरभ्र इव घर्मांशुर्यदा दृष्टिः प्रकाशते ||६४|| तदाऽसौ लिखिता सम्यग् ज्ञेया या चापि निर्व्यथा | (एवं त्वशक्ये निर्हर्तुं दोषे प्रत्यागतेऽपि वा ||६५|| स्नेहाद्यैरुपपन्नस्य व्यधो भूयो विधीयते) | ततो दृष्टेषु रूपेषु शलाकामाहरेच्छनैः ||६६|| घृतेनाभ्यज्य नयनं वस्त्रपट्टेन वेष्टयेत् | ततो गृहे निराबाधे शयीतोत्तान एव च ||६७|| उद्गारकासक्षवथुष्ठीवनोत्कम्पनानि च | तत्कालं नाचरेदूर्ध्वं यन्त्रणा स्नेहपीतवत् ||६८||
🔊 Audio coming soon
సమ్యగ్లిఖితలక్షణమాహ- నిరభ్ర ఇత్యాది| నిరభ్రో నిర్మేఘః, ఘర్మాంశుః ఆదిత్యః| తతో దృష్టేష్విత్యాది| శలాకామాహృత్య కిం కుర్యాదిత్యాహ- ఘృతేనాభ్యజ్యేత్యాది| నిరాబాధే ధూలిధూమవాతాతపాదిరహితే| ఉత్తానశయనమృజూకరణార్థం| ఉద్గారేత్యాది| క్షవథుః ఛిక్కా| తత్కాలమితి యావచ్ఛలాకా నేత్రే తిష్ఠతి| తత ఊర్ధ్వం యంత్రణా ఆహారాదీనాం నియమః, స్నేహపీతవత్ స్నేహపానోక్తః కార్యః||64-68||
Adhikarana 60 (69) · Śloka 69
త్ర్యహాత్ త్ర్యహాచ్చ ధావేత కషాయైరనిలాపహైః | వాయోర్భయాత్ త్ర్యహాదూర్ధ్వం స్వేదయేదక్షి పూర్వవత్ ||69||
त्र्यहात् त्र्यहाच्च धावेत कषायैरनिलापहैः | वायोर्भयात् त्र्यहादूर्ध्वं स्वेदयेदक्षि पूर्ववत् ||६९||
🔊 Audio coming soon
త్ర్యహాదిత్యాది| ధావేత ప్రక్షాలయేత్| అనిలాపహైః ఏరండమూలాదివాతాపహచక్షుష్యద్రవ్యైః క్షీరాంబుసాధితైః| ప్రక్షాలనానంతరం కిం కర్తవ్యమిత్యాహ- వాయోర్భయాదిత్యాది| పూర్వవదితి బాహ్యతో మృదు స్వేదయేదిత్యర్థః||69||
Adhikarana 61 (70) · Śloka 70
దశాహమేవం సంయమ్య హితం దృష్టిప్రసాదనం | పశ్చాత్కర్మ చ సేవేత లఘ్వన్నం చాపి మాత్రయా ||70||
दशाहमेवं संयम्य हितं दृष्टिप्रसादनम् | पश्चात्कर्म च सेवेत लघ्वन्नं चापि मात्रया ||७०||
🔊 Audio coming soon
దశాహమేవమిత్యాది| ఏవముత్తానశయనాదినా దశాహం నియమ్య తదనంతరం పశ్చాత్కర్మ నస్యతర్పణశిరోబస్త్యాదికం యద్దృష్టిప్రసాదనం దృష్టేర్నైర్మల్యజననం తత్ సేవేతేతి పిండార్థః||70||
Adhikarana 62 (71) · Śloka 71
సిరావ్యధవిధౌ పూర్వం నరా యే చ వివార్జితాః | న తేషాం నీలికాం విధ్యేదన్యత్రాభిహితాద్భిషక్ ||71||
सिराव्यधविधौ पूर्वं नरा ये च विवार्जिताः | न तेषां नीलिकां विध्येदन्यत्राभिहिताद्भिषक् ||७१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం శ్లైష్మికేఽపి లింగనాశే కేషాంచిత్ పురుషాణాం శస్త్రనిషేధం దర్శయన్నాహ- సిరావ్యధవిధౌ పూర్వమిత్యాది| నరా యే చ వివర్జితా ఇతి సిరావ్యధవిధౌ యే నరా బాలస్థవిరాదయో వివర్జితాస్తేషాం నీలికాం లింగనాశాపరపర్యాయాం న విధ్యేత్| అన్యత్రాభిహితాదితి తథాఽభిహితాత్ కథితాద్దైవకృతాచ్ఛిద్రాదన్యత్ర న విధ్యేత్| చకారస్తు సిరావిద్ధైః పురుషైర్యే క్రోధాదయో వివర్జనీయాస్తేఽపి నీలికాయాం వర్జనీయా ఇతి జ్ఞాపయతి||71||
Adhikarana 63 (72) · Śloka 72
పూర్యతే శోణితేనాక్షి సిరావేధాద్విసర్పతా | తత్ర స్త్రీస్తన్యయష్ట్యాహ్వపక్వం సేకే హితం ఘృతం ||72||
पूर्यते शोणितेनाक्षि सिरावेधाद्विसर्पता | तत्र स्त्रीस्तन्ययष्ट्याह्वपक्वं सेके हितं घृतम् ||७२||
🔊 Audio coming soon
దైవకృతచ్ఛిద్రాదన్యత్ర కస్మాన్న నీలికాం విధ్యేదిత్యాహ- పూర్యత ఇత్యాది| విసర్పతా శోణితేనాక్షి పూర్యత ఇత్యర్థః| ప్రమాదాద్దైవకృతచ్ఛిద్రాదన్యత్రాపి విద్ధే సతి వ్యాపదుపశమనార్థం చికిత్సితమాహ- తత్రేత్యాది||72||
Adhikarana 64 (73-79) · Śloka 79
అపాంగాసన్నవిద్ధే తు శోఫశూలాశ్రురక్తతాః | తత్రోపనాహం భ్రూమధ్యే కుర్యాచ్చోష్ణాజ్యసేచనం ||73|| వ్యధేనాసన్నకృష్ణేన రాగః కృష్ణం చ పీడ్యతే | తత్రాధఃశోధనం సేకః సర్పిషా రక్తమోక్షణం ||74|| అథాప్యుపరి విద్ధే తు కష్టా రుక్ సంప్రవర్తతే | తత్ర కోష్ణేన హవిషా పరిషేకః ప్రశస్యతే ||75|| శూలాశ్రురాగాస్త్వత్యర్థమధోవేధేన పిచ్ఛిలః | శలాకామను చాస్రావస్తత్ర పూర్వచికిత్సితం ||76|| రాగాశ్రువేదనాస్తంభహర్షాశ్చాతివిఘట్టితే | స్నేహస్వేదౌ హితౌ తత్ర హితం చాప్యనువాసనం ||77|| దోషస్త్వధోఽపకృష్టోఽపి తరుణః పునరూర్ధ్వగః | కుర్యాచ్ఛుక్లారుణం నేత్రం తీవ్రరుఙ్నష్టదర్శనం ||78|| మధురైస్తత్ర సిద్ధేన ఘృతేనాక్ష్ణః ప్రసేచనం | శిరోబస్తిం చ తేనైవ దద్యాన్మాంసైశ్చ భోజనం ||79||
अपाङ्गासन्नविद्धे तु शोफशूलाश्रुरक्तताः | तत्रोपनाहं भ्रूमध्ये कुर्याच्चोष्णाज्यसेचनम् ||७३|| व्यधेनासन्नकृष्णेन रागः कृष्णं च पीड्यते | तत्राधःशोधनं सेकः सर्पिषा रक्तमोक्षणम् ||७४|| अथाप्युपरि विद्धे तु कष्टा रुक् सम्प्रवर्तते | तत्र कोष्णेन हविषा परिषेकः प्रशस्यते ||७५|| शूलाश्रुरागास्त्वत्यर्थमधोवेधेन पिच्छिलः | शलाकामनु चास्रावस्तत्र पूर्वचिकित्सितम् ||७६|| रागाश्रुवेदनास्तम्भहर्षाश्चातिविघट्टिते | स्नेहस्वेदौ हितौ तत्र हितं चाप्यनुवासनम् ||७७|| दोषस्त्वधोऽपकृष्टोऽपि तरुणः पुनरूर्ध्वगः | कुर्याच्छुक्लारुणं नेत्रं तीव्ररुङ्नष्टदर्शनम् ||७८|| मधुरैस्तत्र सिद्धेन घृतेनाक्ष्णः प्रसेचनम् | शिरोबस्तिं च तेनैव दद्यान्मांसैश्च भोजनम् ||७९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమస్థానవేధాత్ సంక్షేపేణ వ్యాపదమభిధాయ విస్తరేణాపి వ్యాపదో నిర్దిశన్నాహ- అపాంగేత్యాది| తత్ర చికిత్సామాహ- తత్రోపనాహమిత్యాది| చికిత్సామాహ- తత్రాధ ఇత్యాది| అధఃశోధనం విరేకః, రక్తమోక్షణమత్ర జలౌకోభిః| అథేత్యాది| కష్టా తీవ్రా| చికిత్సామాహ- తత్ర కోష్ణేనేత్యాది| శూలేత్యాది| అను శలాకాం శలాకాయా అనంతరమేవేత్యర్థః| చికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| పూర్వచికిత్సితం స్త్రీస్తన్యయష్ట్యాహ్వేత్యాదికం| హర్షో రోమాంచప్రాయో వేదనావిశేషః, అతివిఘట్టితే అతిచాలితే| చికిత్సామాహ- స్నేహస్వేదావిత్యాది| తరుణో లింగనాశమప్రాప్తః| చికిత్సామాహ- మధురైరిత్యాది| మధురైః యష్టీమధుకాదిభిః తేనైవ యష్టీమధుకాదిసిద్ధేనైవ||73-79||
Adhikarana 65 (80) · Śloka 80
దోషస్తు సంజాతబలో ఘనః సంపూర్ణమండలః | ప్రాప్య నశ్యేచ్ఛలాకాగ్రం తన్వభ్రమివ మారుతం ||80||
दोषस्तु सञ्जातबलो घनः सम्पूर्णमण्डलः | प्राप्य नश्येच्छलाकाग्रं तन्वभ्रमिव मारुतम् ||८०||
🔊 Audio coming soon
దోషస్తు సంజాతేత్యాది||80||
Adhikarana 66 (81) · Śloka 81
మూర్ధాభిఘాతవ్యాయామవ్యవాయవమిమూర్చ్ఛనైః | దోషః ప్రత్యేతి కోపాచ్చ విద్ధోఽతితరుణశ్చ యః ||81||
मूर्धाभिघातव्यायामव्यवायवमिमूर्च्छनैः | दोषः प्रत्येति कोपाच्च विद्धोऽतितरुणश्च यः ||८१||
🔊 Audio coming soon
నిర్లిఖితస్యాపి దోషస్య పునరావృత్తికారణాన్యాహ- మూర్ధాభిఘాతేత్యాది| ప్రత్యేతి ఆగచ్ఛతి| తరుణో లింగనాశమప్రాప్తః||81||
Adhikarana 67 (82) · Śloka 83
శలాకా కర్కశా శూలం, ఖరా దోషపరిప్లుతిం | వ్రణం విశాలం స్థూలాగ్రా, తీక్ష్ణా హింస్యాదనేకధా ||82|| జలాస్రావం తు విషమా, క్రియాసంగమథాస్థిరా | కరోతి ... |83|
शलाका कर्कशा शूलं, खरा दोषपरिप्लुतिम् | व्रणं विशालं स्थूलाग्रा, तीक्ष्णा हिंस्यादनेकधा ||८२|| जलास्रावं तु विषमा, क्रियासङ्गमथास्थिरा | करोति ... |८३|
🔊 Audio coming soon
దుష్టశలాకాజనితవ్యాపదమాహ- శలాకేత్యాది| దోషపరిప్లుతిః దోషస్య సమంతాదాగమనం| హింస్యాదనేకధేతి అనేకప్రకారం క్షతం కరోతీత్యర్థః| విషమా కృశస్థూలా| అస్థిరా వృద్ధా ముగ్ధా | ‘కరోతి’ ఇతి పదమంతే నిర్దిష్టత్వాత్ సర్వత్ర సంబధ్యతే||82||-
Adhikarana 68 (83-84) · Śloka 85
... వర్జితా దోషైస్తస్మాదేభిర్హితా భవేత్ ||83|| అష్టాంగులాయతా మధ్యే సూత్రేణ పరివేష్టితా | అంగుష్ఠపర్వసమితా వక్త్రయోర్ముకులాకృతిః ||84|| తామ్రాయసీ శాతకుంభీ శలాకా స్యాదనిందితా |85|
... वर्जिता दोषैस्तस्मादेभिर्हिता भवेत् ||८३|| अष्टाङ्गुलायता मध्ये सूत्रेण परिवेष्टिता | अङ्गुष्ठपर्वसमिता वक्त्रयोर्मुकुलाकृतिः ||८४|| ताम्रायसी शातकुम्भी शलाका स्यादनिन्दिता |८५|
🔊 Audio coming soon
వర్జితేత్యాది| ఏభిర్దోషైరనంతరోక్తైః కర్కశాదిభిర్విరహితా| హితా కార్యకారిణీ| శాతకుంభీ సువర్ణమయీ||83-84||-
Adhikarana 69 (85-86) · Śloka 86
రాగః శోఫోఽర్బుదం చోషో బుద్బుదం శూకరాక్షితా ||85|| అధిమంథాదయశ్చాన్యే రోగాః స్యుర్వ్యధదోషజాః | అహితాచారతో వాఽపి యథాస్వం తానుపాచరేత్ ||86||
रागः शोफोऽर्बुदं चोषो बुद्बुदं शूकराक्षिता ||८५|| अधिमन्थादयश्चान्ये रोगाः स्युर्व्यधदोषजाः | अहिताचारतो वाऽपि यथास्वं तानुपाचरेत् ||८६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం దుష్టవ్యధాహారాచారజాన్ రోగానాహ- రాగ ఇత్యాది| చోష ఆచూష్యత ఇవ వేదనావిశేషః| బుద్బుదం బుద్బుదాకారో మాంసనిర్గమః| శూకరాక్షితా అధోదృష్టిత్వం| తత్ర చికిత్సితమాహ- యథాస్వమిత్యాది| యథాస్వం యథాత్మీయం, యథాదోషమిత్యర్థః||85-86||
Adhikarana 70 (87-94) · Śloka 94
రుజాయామక్షిరాగే వా యోగాన్ భూయో నిబోధ మే | గైరికం సారివా దూర్వా యవపిష్టం ఘృతం పయః ||87|| సుఖాలేపః ప్రయోజ్యోఽయం వేదనారాగశాంతయే | మృదుభృష్టైస్తిలైర్వాఽపి సిద్ధార్థకసమాయుతైః ||88|| మాతులుంగరసోపేతైః సుఖాలేపస్తదర్థకృత్ | పయస్యాసారివాపత్రమంజిష్ఠామధుకైరపి ||89|| అజాక్షీరాన్వితైర్లేపః సుఖోష్ణః పథ్య ఉచ్యతే | దారుపద్మకశుంఠీభిరేవమేవ కృతోఽపి వా ||90|| ద్రాక్షామధుకకుష్ఠైర్వా తద్వత్ సైంధవసంయుతైః | రోధ్రసైంధవమృద్వీకామధుకైర్వాఽప్యజాపయః ||91|| శృతం సేకే ప్రయోక్తవ్యం రుజారాగనివారణం | మధుకోత్పలకుష్ఠైర్వా ద్రాక్షాలాక్షాసితాయుతైః | ససైంధవైః శృతం క్షీరం రుజారాగనిబర్హణం ||92|| శతావరీపృథక్పర్ణీముస్తామలకపద్మకైః | సాజక్షీరైః శృతం సర్పిర్దాహశూలనిబర్హణం ||93|| వాతఘ్నసిద్ధే పయసి సిద్ధం సర్పిశ్చతుర్గుణే | కాకోల్యాదిప్రతీవాపం తద్యుంజ్యాత్ సర్వకర్మసు ||94||
रुजायामक्षिरागे वा योगान् भूयो निबोध मे | गैरिकं सारिवा दूर्वा यवपिष्टं घृतं पयः ||८७|| सुखालेपः प्रयोज्योऽयं वेदनारागशान्तये | मृदुभृष्टैस्तिलैर्वाऽपि सिद्धार्थकसमायुतैः ||८८|| मातुलुङ्गरसोपेतैः सुखालेपस्तदर्थकृत् | पयस्यासारिवापत्रमञ्जिष्ठामधुकैरपि ||८९|| अजाक्षीरान्वितैर्लेपः सुखोष्णः पथ्य उच्यते | दारुपद्मकशुण्ठीभिरेवमेव कृतोऽपि वा ||९०|| द्राक्षामधुककुष्ठैर्वा तद्वत् सैन्धवसंयुतैः | रोध्रसैन्धवमृद्वीकामधुकैर्वाऽप्यजापयः ||९१|| शृतं सेके प्रयोक्तव्यं रुजारागनिवारणम् | मधुकोत्पलकुष्ठैर्वा द्राक्षालाक्षासितायुतैः | ससैन्धवैः शृतं क्षीरं रुजारागनिबर्हणम् ||९२|| शतावरीपृथक्पर्णीमुस्तामलकपद्मकैः | साजक्षीरैः शृतं सर्पिर्दाहशूलनिबर्हणम् ||९३|| वातघ्नसिद्धे पयसि सिद्धं सर्पिश्चतुर्गुणे | काकोल्यादिप्रतीवापं तद्युञ्ज्यात् सर्वकर्मसु ||९४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కర్కశశలాకాజనితే శూలే తథా దుష్టవ్యధజే చ రోగే చికిత్సాముద్దిశన్నాహ- రుజాయామిత్యాది| నిబోధ జానీహి| సారివా ఉత్పలసారివా| మృదుభృష్టైరిత్యాది| సిద్ధార్థకః సర్షపః| తదర్థకృత్ వేదనారాగనాశకృత్| పయస్యేత్యాది| పయస్యా అర్కపుష్పీ, క్షీరకాకోలీత్యన్యే| పత్రం పత్రకం| దారుపద్మకేత్యాది| ఏవమేవేతి అజాక్షీరాన్వితైః దారుపద్మకాదిభిః లేపః కార్యః; తద్వద్ద్రాక్షాదిభిరపి| రోధ్రసైంధవేత్యాది| వాతఘ్నాని భద్రదార్వాదీని| సర్వకర్మసు నస్యాలేపనాదిషు||87-94||
Adhikarana 71 (95) · Śloka 95
శామ్యత్యేవం న చేచ్ఛూలం స్నిగ్ధస్విన్నస్య మోక్షయేత్ | తతః సిరాం దహేద్వాఽపి మతిమాన్ కీర్తితం యథా ||95||
शाम्यत्येवं न चेच्छूलं स्निग्धस्विन्नस्य मोक्षयेत् | ततः सिरां दहेद्वाऽपि मतिमान् कीर्तितं यथा ||९५||
🔊 Audio coming soon
ఏవమప్యశామ్యతి శూలే కిం కుర్యాదిత్యాహ- శామ్యత్యేవమిత్యాది| సిరాఽత్ర ఔపనాసికా ఆపాంగ్యా లాలాట్యా వా| న కేవలం సిరాం మోక్షయేత్ దహేద్వా| కీర్తితం యథేతి ‘భ్రూలలాటశంఖప్రదేశేషు దహేత్’ ఇత్యాదివాక్యేన||95||
Adhikarana 72 (96-99) · Śloka 99
దృష్టేరతః ప్రసాదార్థమంజనే శృణు మే శుభే | మేషశృంగస్య పుష్పాణి శిరీషధవయోరపి ||96|| సుమనాయాశ్చ పుష్పాణి ముక్తా వైదూర్యమేవ చ | అజాక్షీరేణ సంపిష్య తామ్రే సప్తాహమావపేత్ ||97|| ప్రవిధాయ చ తద్వర్తీర్యోజయేచ్చాంజనే భిషక్ | స్రోతోజం విద్రుమం ఫేనం సాగరస్య మనఃశిలాం ||98|| మరిచాని చ తద్వర్తీః కారయేచ్చాపి పూర్వవత్ | దృష్టిస్థైర్యార్థమేతత్తు విదధ్యాదంజనే హితం ||99||
दृष्टेरतः प्रसादार्थमञ्जने शृणु मे शुभे | मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि शिरीषधवयोरपि ||९६|| सुमनायाश्च पुष्पाणि मुक्ता वैदूर्यमेव च | अजाक्षीरेण सम्पिष्य ताम्रे सप्ताहमावपेत् ||९७|| प्रविधाय च तद्वर्तीर्योजयेच्चाञ्जने भिषक् | स्रोतोजं विद्रुमं फेनं सागरस्य मनःशिलाम् ||९८|| मरिचानि च तद्वर्तीः कारयेच्चापि पूर्ववत् | दृष्टिस्थैर्यार्थमेतत्तु विदध्यादञ्जने हितम् ||९९||
🔊 Audio coming soon
సిరావ్యధేనాప్యవశిష్టదోషకలుషితాయా దృష్టేః ప్రసాదనార్థమంజనే ఆహ- దృష్టేరత ఇత్యాది| సుమనా జాతీ| ఆవపేత్ ప్రతిక్షిపేత్| స్రోతోజం సౌవీరాంజనం విద్రుమం ప్రవాలం| మేషశృంగస్యేత్యాద్యేకం, స్రోతోజమిత్యాది ద్వితీయం||96-99||
Adhikarana 73 (100) · Śloka 100
భూయో వక్ష్యామి ముఖ్యాని విస్తరేణాంజనాని చ | కల్పే నానాప్రకారాణి తాన్యపీహ ప్రయోజయేత్ ||100||
भूयो वक्ष्यामि मुख्यानि विस्तरेणाञ्जनानि च | कल्पे नानाप्रकाराणि तान्यपीह प्रयोजयेत् ||१००||
🔊 Audio coming soon
భూయ ఇత్యాది| కల్పే క్రియాకల్పే||100||
Adhikarana puShpikA · Śloka 17
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే దృష్టిగతరోగవిజ్ఞానీయో నామ సప్తదశోఽధ్యాయః ||17||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगतरोगविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः ||१७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే సప్తదశోఽధ్యాయః||17||