Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातो दृष्टिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
સર્વગતરોગવિજ્ઞાનીયાનન્તરં દૃષ્ટિગતરોગાણાં પારિશેષ્યાદારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
મસૂરદલમાત્રાં તુ પઞ્ચભૂતપ્રસાદજામ્ | ખદ્યોતવિસ્ફુલિઙ્ગાભામિદ્ધાં તેજોભિરવ્યયૈઃ ||૩|| આવૃતાં પટલેનાક્ષ્ણોર્બાહ્યેન વિવરાકૃતિમ્ | શીતસાત્મ્યાં નૃણાં દૃષ્ટિમાહુર્નયનચિન્તકાઃ ||૪||
मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् | खद्योतविस्फुलिङ्गाभामिद्धां तेजोभिरव्ययैः ||३|| आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम् | शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः ||४||
🔊 Audio coming soon
તાં ચ દૃષ્ટિં ચિકિત્સાર્થં પ્રમાણાકારસ્વલક્ષણૈર્નિર્દિશન્નાહ- મસૂરેત્યાદિ| મસૂરદલમાત્રામિતિ મસૂરદલપ્રમાણામિત્યર્થઃ| પઞ્ચભૂતપ્રસાદજામિતિ પઞ્ચભૂતાનાં ધામભૂતાત્ સારાજ્જાતામિત્યર્થઃ| પઞ્ચભૂતમધ્યે એકસ્ય પ્રાધાન્યમાહ- ઇદ્ધાં તેજોભિરવ્યયૈરિતિ; એતેન તેજોમયી દૃષ્ટિરિત્યુક્તમ્| ખદ્યોતવિસ્ફુલિઙ્ગાભામિતિ ખદ્યોતો જ્યોતિરિઙ્ગણઃ, વિસ્ફુલિઙ્ગઃ સુક્ષ્મોઽગ્નિકણઃ; ખદ્યોતવિસ્ફુલિઙ્ગૌ તૈજસાવપિ યથા ન દહતસ્તથા દૃષ્ટિરપિ ન દહતિ| યદિ સા ખદ્યોતાદિસદૃશી તર્હિ દિવાકરપ્રકાશાદ્રૂપગ્રહણેન ન ભવિતવ્યમિત્યાહ- અવ્યયૈરિતિ|- અવ્યયૈઃ ઉપચયાપચયરહિતૈસ્તેજોભિર્વિશિષ્ટા| તસ્ય દૃષ્ટેઃ કુતો ભાસ્વરતા ન દૃશ્યત ઇત્યાહ- આવૃતાં પટલેનાક્ષ્ણોર્બાહ્યેનેતિ; આવૃતામ્ આચ્છાદિતાં, બાહ્યેન તેજો જલાશ્રિતેન| યદ્યપિ બાહ્યપટલાવૃતત્વાદ્દૃષ્ટે રૂપગ્રહણસામર્થ્યોપઘાતઃ પ્રાપ્તઃ, તથાઽપિ પટલસ્યાત્યન્તાચ્છત્વાદ્દ્રોમકૂપવિવરાન્તરત્વાચ્ચ તેજઃપરમાણૂનાં બહિશ્ચરત્વે રૂપગ્રહણસામર્થ્યં દૃષ્ટેર્નોપહન્યત ઇત્યાહ- વિવરાકૃતિમિતિ|- વિવરં છિદ્રં તસ્યેવાકૃતિર્યસ્યાઃ સા તથા તાં, ન તુ સાક્ષાત્તત્ર છિદ્રમસ્તિ| વિવરાકારવચનેન પુનર્મૃદુતૈવોક્તા, ન પુનઃ સર્વથા શુષિરત્વં; તથા ચ સતિ પટલાનાં પ્રતિપાદિતાનામપ્યનુપપત્તિઃ સ્યાત્| દૃષ્ટેઃ પટલચતુષ્ટયેઽપિ રૂપગ્રહણસામર્થ્યમનુમાતવ્યં, કાલકાસ્થ્યાશ્રિતાભ્યન્તરપટલમપિ ગતે દોષે રૂપગ્રહણવિકૃતિલક્ષણસ્ય તિમિરસ્યોક્તેઃ| શીતસાત્મ્યામિતિ| નનુ શીતેન તેજોઽભિહન્યતે તત્ કથં શીતેન સાત્મ્યં? ઉચ્યતે- પૃથગ્વ્યવસ્થિતયોર્જલાગ્ન્યોર્વિરોધો, ન પુનઃ સહોત્પન્નયોરેકકાર્યયોઃ; પ્રભાવાદ્વા જલાન્તર્ગતમપ્યેતત્તેજો નોપહન્યતે||૩-૪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
રોગાંસ્તદાશ્રયાન્ ઘોરાન્ ષટ્ ચ ષટ્ ચ પ્રચક્ષ્મહે | પટલાનુપ્રવિષ્ટસ્ય તિમિરસ્ય ચ લક્ષણમ્ ||૫||
रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे | पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम् ||५||
🔊 Audio coming soon
પ્રમાણાદિભિશ્ચિકિત્સોપયોગિભિર્દૃષ્ટિમભિધાય તદાશ્રયરોગોપવર્ણનાર્થં પટલચતુષ્ટયપ્રવિષ્ટતિમિરલક્ષણોપદેશાર્થં ચ પ્રતિપાદયન્નાહ- રોગાનિત્યાદિ| તદાશ્રયાન્ દૃષ્ટ્યાશ્રયાનિત્યર્થઃ| ષટ્ ચ ષટ્ ચેતિ દ્વાદશેત્યર્થઃ||૫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 7
સિરાભિરભિસમ્પ્રાપ્ય વિગુઽભ્યન્તરે ભૃશમ્ | પ્રથમે પટલે દોષો યસ્ય દૃષ્ટૌ વ્યવસ્થિતઃ ||૬|| અવ્યક્તાનિ સ રૂપાણિ સર્વાણ્યેવ પ્રપશ્યતિ |૭|
सिराभिरभिसम्प्राप्य विगुऽभ्यन्तरे भृशम् | प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थितः ||६|| अव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति |७|
🔊 Audio coming soon
પ્રથમપટલગતસ્ય તિમિરારમ્ભકદોષસ્ય સમ્પ્રાપ્તિલેશપૂર્વકં લક્ષણમાહ- સિરાભિરિત્યાદિ| અભિસમ્પ્રાપ્ય સમ્યગ્ગત્વા| વિગુણો દુષ્ટઃ| અભ્યન્તરે સર્વાભ્યન્તરે કાલકાસ્થ્યાશ્રિતે પ્રથમપટલે| સ પુરુષઃ| ‘સર્વાણ્યેવ પ્રપશ્યતિ’ ઇત્યત્ર ‘કદાચિદથ પશ્યતિ’ ઇતિ પઞ્જિકાકારઃ પઠતિ વ્યાખ્યાનયતિ ચ- કદાચિન્ન સર્વકાલમ્| એતેન સ્થાનવિશેષાદ્દોષસ્યાલ્પબલવત્તોક્તા, તદુત્તરેષુ ક્રમાત્ બલવત્ત્વમિતિ| તાન્યવ્યક્તરૂપાણ્યપિ વક્ષ્યમાણરૂપભ્રમણારુણવર્ણાદિયુક્તાનિ વાતેન, તથા પિત્તેનાદિત્યખદ્યોતાદીનિ નીલપીતવર્ણાનિ, એવં કફેન સિતવર્ણાનિ, રક્તેન રક્તવર્ણાનિ, સન્નિપાતેન વિચિત્રાણિ| એવં દ્વિતીયાદિપટલેષ્વપિ વ્યાખ્યેયમ્||૬||-
Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10
દૃષ્ટિર્ભૃશં વિહ્વલતિ દ્વિતીયં પટલં ગતે ||૭|| મક્ષિકા મશકાન્ કેશાઞ્જાલકાનિ ચ પશ્યતિ | મણ્ડલાનિ પતાકાંશ્ચ મરીચીઃ કુણ્ડલાનિ ચ ||૮|| પરિપ્લવાંશ્ચ વિવિધાન્ વર્ષમભ્રં તમાંસિ ચ | દૂરસ્થાન્યપિ રૂપાણિ મન્યતે ચ સમીપતઃ ||૯|| સમીપસ્થાનિ દૂરે ચ દૃષ્ટેર્ગોચરવિભ્રમાત્ | યત્નવાનપિ ચાત્યર્થં સૂચીપાશં ન પશ્યતિ ||૧૦||
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते ||७|| मक्षिका मशकान् केशाञ्जालकानि च पश्यति | मण्डलानि पताकांश्च मरीचीः कुण्डलानि च ||८|| परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च | दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः ||९|| समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् | यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति ||१०||
🔊 Audio coming soon
દ્વિતીયપટલગતદોષલક્ષણમાહ- દૃષ્ટિરિત્યાદિ| દ્વિતીયં પટલં મેદઃશ્રિતમ્| ભૃશમિતિ યાદૃશી પ્રથમે પટલે તતોઽધિકં વિહ્વલીભવતિ| વિહ્વલત્વમાહ- મક્ષિકા મશકાનિત્યાદિ| મક્ષિકાદીનામભાવેઽપિ તિમિરારમ્ભકદ્વિતીયપટલાશ્રિતદોષપ્રભાવેણ મક્ષિકાદીનિ યથાદોષવર્ણાનિ પશ્યતિ| જાલકાનિ જન્તુલાલાવિરચિતજાલકાકારાણિ, મણ્ડલાનિ વર્તુલરૂપાણિ| પતાકાઃ ધ્વજાન્| મરીચીઃ મૃગતૃષ્ણાઃ| કુણ્ડલાનિ કર્ણકુણ્ડલાનિ| પરિપ્લવાંશ્ચેતિ નક્ષત્રાદીનાં ગતીઃ| વિવિધાન્ ઊર્ધ્વાધસ્તિર્યગ્ગમનેન કૃષ્ણપીતશુક્લવર્ણદર્શનેન વા નાનાપ્રકારાન્| વર્ષં વૃષ્ટિમ્| અસદ્રૂપગ્રહણે વિહ્વલત્વં પ્રતિપાદ્ય સદ્રૂપગ્રહણેઽપિ દેશાપરિજ્ઞાને દૃશોર્વિહ્વલત્વં પ્રતિપાદયન્નાહ- દૂરસ્થાનીત્યાદિ| ગોચરવિભ્રમાત્ ઇન્દ્રિયાર્થવિભ્રમાત્||૭-૧૦||
Adhikarana 6 (11-14) · Śloka 15
ઊર્ધ્વં પશ્યતિ નાધસ્તાત્તૃતીયં પટલં ગતે | મહાન્ત્યપિ ચ રૂપાણિ ચ્છાદિતાનીવ વાસસા ||૧૧|| કર્ણનાસાક્ષિયુક્તાનિ વિપરીતાનિ વીક્ષતે | યથાદોષં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્દોષે બલીયસિ ||૧૨|| અધઃસ્થિતે સમીપસ્થં દૂરસ્થં ચોપરિસ્થિતે | પાર્શ્વસ્થિતે તથા દોષે પાર્શ્વસ્થાનિ ન પશ્યતિ ||૧૩|| સમન્તતઃ સ્થિતે દોષે સઙ્કુલાનીવ પશ્યતિ | દૃષ્ટિમધ્યગતે દોષે સ એકં મન્યતે દ્વિધા ||૧૪|| દ્વિધાસ્થિતે ત્રિધા પશ્યેદ્બહુધા ચાનવસ્થિતે | તિમિરાખ્યઃ સ વૈ દોષઃ... |૧૫|
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते | महान्त्यपि च रूपाणि च्छादितानीव वाससा ||११|| कर्णनासाक्षियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते | यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि ||१२|| अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते | पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति ||१३|| समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति | दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा ||१४|| द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते | तिमिराख्यः स वै दोषः... |१५|
🔊 Audio coming soon
તૃતીયપટલગતદોષલક્ષણમાહ- ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| તૃતીયં પટલં માંસાશ્રિતમ્| ઊર્ધ્વં પશ્યતીતિ આલોકસહાયત્વેન દૃશ ઊર્ધ્વમુપલમ્ભો નાધસ્તાત્| વિપરીતાનિ કર્ણાદિહીનાનિ| યથાદોષં ચેતિ સામર્થ્યાન્માંસસ્થિતશોણિતસહાયેન બલવત્તરદોષેણ દૃષ્ટૌ રાગ ઉત્પદ્યત ઇત્યર્થઃ| અત એવ પ્રથમદ્વિતીયપટલયોઃ શોણિતાભાવાદ્રાગાભાવઃ| અધઃસ્થિતે દૃષ્ટિમણ્ડલાધોભાગસ્થિતે દોષે ઇત્યર્થઃ| સઙ્કુલાનીવેતિ મિશ્રીભૂતાનીવ વસ્તુરૂપાણિ પશ્યતિ| દ્વિધા સ્થિતે ‘દોષે’ ઇતિ શેષઃ| અનવસ્થિતે ચઞ્ચલે દોષે| તિમિરાખ્યઃ તિમિરસઞ્જ્ઞઃ, રાગપ્રાપ્તસ્ય ચ તિમિરસ્ય ‘કાચ’ ઇતિ સઞ્જ્ઞા||૧૧-૧૪||-
Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 17
... ચતુર્થં પટલં ગતઃ ||૧૫|| રુણદ્ધિ સર્વતો દૃષ્ટિં લિઙ્ગનાશઃ સ ઉચ્યતે | તસ્મિન્નપિ તમોભૂતે નાતિરૂઢે મહાગદે ||૧૬|| ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રાવન્તરીક્ષે ચ વિદ્યુતઃ | નિર્મલાનિ ચ તેજાંસિ ભ્રાજિષ્ણૂનિ ચ પશ્યતિ ||૧૭||
... चतुर्थं पटलं गतः ||१५|| रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशः स उच्यते | तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||१६|| चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः | निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति ||१७||
🔊 Audio coming soon
ચતુર્થપટલગતદોષલક્ષણમાહ- સ ઇત્યાદિ| સ એવ તિમિરાખ્યઃ, ચતુર્થં પટલં તેજોજલાશ્રિતં પ્રાપ્તો યદા સર્વતો દૃષ્ટિં રુણદ્ધિ તદા લિઙ્ગનાશ ઉચ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| લિઙ્ગનાશ ઇતિ લિઙ્ગં ચક્ષુરિન્દ્રિયશક્તિઃ, તસ્ય નાશો યસ્મિન્ સ લિઙ્ગનાશો દોષઃ| તત્રાપ્યલ્પેષુ દોષેષુ કેષાઞ્ચિદ્વસ્તુવિશેષાણામુપલમ્ભો ભવતીતિ દર્શયન્નાહ- તસ્મિન્નિતિ| તસ્મિન્ લિઙ્ગનાશે| તમોભૂતે ઇતિ અત્ર ભૂતશબ્દ ઉપમાને| નાતિરુઢે નાતિવૃદ્ધે| મહાગદે પ્રધાનેન્દ્રિયતિરોભાવકત્વાત્| નિર્મલાનિ ચ તેજાંસિ અગ્ન્યાદીનિ, ભ્રાજિષ્ણૂનિ અન્યાન્યપિ દીપ્તિમન્તિ યાનિ વસ્તૂનિ તાનિ પશ્યતીત્યર્થઃ||૧૫-૧૭||
Adhikarana 8 (18) · Śloka 18
સ એવ લિઙ્ગનાશસ્તુ નીલિકાકાચસઞ્જ્ઞિતઃ |૧૮|
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसञ्ज्ञितः |१८|
🔊 Audio coming soon
તસ્યૈવ લિઙ્ગનાશસ્યાપરં સઞ્જ્ઞાદ્વયં પ્રતિપાદયન્નાહ- સ એવેત્યાદિ| નીલિકાવિશેષિતા કાચસઞ્જ્ઞા સઞ્જાતા યસ્ય સ તથા| કાચસઞ્જ્ઞા ચ તૃતીયેઽપિ પટલે રાગિતિમિરસ્ય રાગોત્પત્તિદ્વારેણ સૂચિતા| એતેન કાચત્વાત્ પટલદ્વયગતયોરપિ દોષયોઃ ષટ્ત્વં ન તુ દ્વાદશત્વમ્| અસ્યાગ્રે કિચિત્ ‘યન્મયસ્તન્મયાનિ’ ઇત્યાદિપાઠમાપાતનિકાપૂર્વકં પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ|૧૮|-
Adhikarana 9 (18) · Śloka 19
તત્ર વાતેન રૂપાણિ ભ્રમન્તીવ સ પશ્યતિ ||૧૮|| આવિલાન્યરુણાભાનિ વ્યાવિદ્ધાનિ ચ માનવઃ |૧૯|
तत्र वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति ||१८|| आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानि च मानवः |१९|
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં તેષુ પટલેષુ ક્રમેણ વાતાદિદેષારબ્ધસ્ય તિમિરસ્ય લિઙ્ગાનિ દર્શયન્નાહ- વાતેનેત્યાદિ| આવિલાનિ સમલાનિ, અરુણાભાનિ ઈષદ્રક્તાનિ| વ્યાવિદ્ધાનિ વક્રાણિ||૧૮||-
Adhikarana 10 (19) · Śloka 20
પિત્તેનાદિત્યખદ્યોતશક્રચાપતડિદ્ગુણાન્ ||૧૯|| શિખિબર્હવિચિત્રાણિ નીલકૃષ્ણાનિ પશ્યતિ |૨૦|
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||१९|| शिखिबर्हविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति |२०|
🔊 Audio coming soon
પિત્તજતિમિરલક્ષણમાહ- પિત્તેનેત્યાદિ| ખદ્યોતો જ્યોતિરિઙ્ગણઃ| શક્રચાપમ્ ઇન્દ્રધનુઃ, તડિદ્ગુણો વિદ્યુલ્લતા, શિખિબર્હઃ મયૂરપિચ્છઃ||૧૯||-
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 22
કફેન પશ્યેદ્રૂપાણિ સ્નિગ્ધાનિ ચ સિતાનિ ચ ||૨૦|| ગૌરચામરગૌરાણિ શ્વેતાભ્રપ્રતિમાનિ ચ | પશ્યેદસૂક્ષ્માણ્યત્યર્થં વ્યભ્રે ચૈવાભ્રસમ્પ્લવમ્ ||૨૧|| સલિલપ્લાવિતાનીવ પરિજાડ્યાનિ માનવઃ |૨૨|
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||२०|| गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च | पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम् ||२१|| सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः |२२|
🔊 Audio coming soon
શ્લેષ્મજતિમિરલક્ષણમાહ- કફેનેત્યાદિ| ગૌરચામરગૌરાણીતિ શ્વેતચામરવચ્છુક્લાનિ| સિતાનિ ચેતિ સુધૌતશુક્લવસ્ત્રસદૃશાનિ| અસૂક્ષ્માણિ સ્થૂલાનિ| વ્યભ્રે વિગતઘને | અભ્રસમ્પ્લવં મેઘાનાં સર્વતો ગમનમ્| સલિલપ્લાવિતાનીવ પરિજાડ્યાનીતિ સર્વતઃ સલિલપ્લવનેનેવ શુક્લાનિ સ્તિમિતાનિ ચ રૂપાણિ પશ્યતિ||૨૦-૨૧||-
Adhikarana 12 (22) · Śloka 23
તથા રક્તેન રક્તાનિ તમાંસિ વિવિધાનિ ચ ||૨૨|| હરિતશ્યાવકૃષ્ણાનિ ધૂમધૂમ્રાણિ ચેક્ષતે |૨૩|
तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||२२|| हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेक्षते |२३|
🔊 Audio coming soon
રક્તજતિમિરલક્ષણમાહ- તથેત્યાદિ| ધૂમધૂમ્રાણિ ધૂમવેષ્ટિતાનીવ| યદ્યપિ તિમિરસ્ય રક્તાન્તર્ગતદોષજન્યત્વાદ્રક્તજસઞ્જ્ઞા ન સ્યાત્, તથાઽપિ રક્તબાહુલ્યાદુપચારાદ્વા રક્તજવ્યપદેશઃ||૨૨||-
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
સન્નિપાતેન ચિત્રાણિ વિપ્લુતાનિ ચ પશ્યતિ ||૨૩|| બહુધા વા દ્વિધા વાઽપિ સર્વાણ્યેવ સમન્તતઃ | હીનાધિકાઙ્ગાન્યથવા જ્યોતીંષ્યપિ ચ પશ્યતિ ||૨૪||
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति ||२३|| बहुधा वा द्विधा वाऽपि सर्वाण्येव समन्ततः | हीनाधिकाङ्गान्यथवा ज्योतींष्यपि च पश्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
સન્નિપાતજતિમિરલક્ષણમાહ- સન્નિપાતેનેત્યાદિ| ચિત્રાણિ નાનાવર્ણાનિ વિપ્લુતાનિ સર્વતોઽવકીર્ણાનિ| બહુધા બહુત્વં ગતાનિ, દ્વિધા દ્વિત્વં ગતાનિ, સર્વાણ્યેવ યાવદ્દ્રષ્ટવ્યાનિ રૂપાણિ| હીનાધિકાઙ્ગાનીતિ ન કેવલં તૃતીયે પટલે હીનાધિકાઙ્ગાનિ પશ્યતિ સન્નિપાતેન પુનઃ પટલાન્તરેઽપિ હીનાધિકાઙ્ગાનિ પશ્યતિ| જ્યોતીંષિ તારકાણિ||૨૩-૨૪||
Adhikarana 14 (25) · Śloka 26
પિત્તં કુર્યાત્ પરિમ્લાયિ મૂર્ચ્છિતં રક્તતેજસા | પીતા દિશસ્તથોદ્યન્તમાદિત્યમિવ પશ્યતિ ||૨૫|| વિકીર્યમાણાન્ ખદ્યોતૈર્વૃક્ષાંસ્તેજોભિરેવ ચ |૨૬|
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्च्छितं रक्ततेजसा | पीता दिशस्तथोद्यन्तमादित्यमिव पश्यति ||२५|| विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव च |२६|
🔊 Audio coming soon
નનુ વાતપિત્તકફશોણિતસન્નિપાતૈઃ પઞ્ચભિઃ પઞ્ચતિમિરાણાં ચોત્તરાવસ્થાસુ કાચલિઙ્ગનાશસઞ્જ્ઞે કૃતે, કાચાશ્ચ ષટ્ વ્યાખ્યેયા ઇતિ તેષાં ષટ્ત્વોપપત્તિહેતુભૂતષષ્ઠપરિમ્લાયિતિમિરકથનાય, તથા પરિમ્લાયિતિમિરાક્રાન્તસ્ય પુંસો યાદૃશં રૂપગ્રહણં ભવતિ તાદૃગ્રૂપકથનાય ચ પ્રાહ- પિત્તમિત્યાદિ| મૂર્ચ્છિતં સંયુક્તં, રક્તતેજસા રક્તપ્રસાદેન; અન્યે તુ રક્તાર્થં તેજો રક્તતેજઃ, તેન મૂર્ચ્છિતં; એતેન રક્તાર્થં પરિણમ્યમાનરસેન સંયુક્તમિત્યર્થઃ| ઈદૃશે ચ વ્યાખ્યાને નામાન્વયઃ સઙ્ગચ્છતે| યથા પરિમ્લાયી ક્ષયી કથ્યતે તથા ચ વક્ષ્યતિ,- ‘દોષક્ષયાત્ કદાચિત્ સ્યાત્ સ્વયં તત્ર ચ દર્શનમ્’ ઇતિ, તચ્ચ ક્ષયિત્વં લઙ્ઘનાદિભિરુપબૃંહકરસક્ષયાત્ પિત્તક્ષયાચ્ચોપપદ્યતે| રક્તજપક્ષે રક્તક્ષયોપપત્તિર્નાસ્તિ| કેચિત્ ‘રક્તતેજસા’ ઇત્યત્ર ‘ભક્તતેજસા’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ભક્તતેજસા આહારપ્રસાદેન રસાખ્યેનેત્યર્થઃ| અત્ર સાત્યકિપ્રભૃતીનાં મતાનુલોમેન રક્તમૂર્ચ્છિતં પિત્તં હ્યપીત્યવગન્તવ્યમ્| તથા ચ રાગકથનપ્રસ્તાવે સાત્યકિઃ- “પિત્તરક્તોત્થિતા પીતાશ્ચિત્રિતાઃ સન્નિપાતજાઃ”- ઇતિ| એક એવાસૌ પરિમ્લાયી રોગોઽરાગપ્રાપ્તઃ સન્ તિમિરાખ્યઃ, રાગપ્રાપ્તસ્તુ કાચાખ્યઃ, સ એવ કિઞ્ચિદ્દર્શનનાશકારી લિઙ્ગનાશઃ| સર્વાણ્યેવ તિમિરાણિ પ્રથમદ્વિતીયપટલગતાનિ સાધ્યાનિ; તૃતીયપટલગતાનિ રાગપ્રાપ્ત્યા કાચાખ્યાનિ ભવન્તિ, તદા યાપ્યાનિ||૨૫||-
Adhikarana 15 (26) · Śloka 26
વક્ષ્યામિ ષડ્વિધં રાગૈર્લિઙ્ગનાશમતઃ પરમ્ ||૨૬||
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
તૃતીયરાગિતિમિરસ્ય કાચાખ્યાં પ્રાપ્તસ્ય લિઙ્ગનાશસ્ય ચ રાગેણૈવ સઙ્ખ્યાષટ્ત્વં નિર્દિશન્નાહ- વક્ષ્યામીત્યાદિ| ષડ્વિધં ષડ્ભેદભિન્નમ્| તૃતીયપટલગતં કાચાખ્યાં પ્રાપ્તં તિમિરમિતિ શેષઃ| રાગૈઃ વક્ષ્યમણૈઃ અરુણાદિભિઃ| લિઙ્ગનાશમતઃ પરમિતિ કાચાખ્યતિમિરકથનાનન્તરં લિઙ્ગનાશમપિ ષડ્વિધં વક્ષ્યામિ||૨૬||
Adhikarana 16 (27) · Śloka 27
રાગોઽરુણો મારુતજઃ પ્રદિષ્ટઃ પિત્તાત્ પરિમ્લાય્યથવાઽપિ નીલઃ | કફાત્ સિતઃ શોણિતજસ્તુ રક્તઃ સમસ્તદોષોઽથ વિચિત્રરૂપઃ ||૨૭||
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात् परिम्लाय्यथवाऽपि नीलः | कफात् सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषोऽथ विचित्ररूपः ||२७||
🔊 Audio coming soon
તાનેવારુણાદિકાન્ રાગાનાહ- રાગ ઇત્યાદિ| પરિમ્લાયી પીત ઇત્યર્થઃ| અરુણાદિરાગૈઃ પઞ્ચભિસ્તાવત્ પઞ્ચ કાચા જ્ઞેયાઃ, ષષ્ઠઃ કાચશ્ચ પરિમ્લાયી રોગઃ પરં રાગપ્રાપ્તઃ| અસ્ય ચ પીતવર્ણતા સાત્યકિવચનાદવગન્તવ્યા| એવં ષટ્ કાચાઃ કથિતાઃ||૨૭||
Adhikarana 17 (28) · Śloka 29
રક્તજં મણ્ડલં દૃષ્ટૌ સ્થૂલકાચાનલપ્રભમ્ | પરિમ્લાયિનિ રોગે સ્યાન્મ્લાય્યાનીલં ચ મણ્ડલમ્ ||૨૮|| દોષક્ષયાત્ કદાચિત્ સ્યાત્સ્વયં તત્ર ચ દર્શનમ્ |૨૯|
रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचानलप्रभम् | परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लाय्यानीलं च मण्डलम् ||२८|| दोषक्षयात् कदाचित् स्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम् |२९|
🔊 Audio coming soon
અત્ર પિત્તાત્ પરિમ્લાયીત્યુક્તં તસ્ય ચ લક્ષણમનુક્તં વક્તુમાહ- રક્તજમિત્યાદિ| રક્તજં રક્તપ્રસાદાજ્જાતં રક્તતેજસા જાતં વા| સ્થૂલકાચાનલપ્રભમિતિ બાહુલ્યેન સ્થૂલકાચાભં, વર્ણેનાનલપ્રભમ્| અન્યે તુ ‘અરુણં મણ્ડલં દૃષ્ટૌ સ્થૂલકાચારુણપ્રભં’ ઇતિ પઠન્તિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અરુણમ્ અરુણવર્ણં| કીદૃશમરુણમિત્યાહ- સ્થૂલકાચારુણપ્રભમિતિ|- સ્થૂલકાચસ્યેવારુણા પ્રભા યસ્ય તત્તથા| એષ પાઠઃ પઞ્જિકયા દૂષિતઃ| મ્લાયિ ક્ષયિ| આનીલમિતિ ઈષન્નીલમ્| અનલપ્રભત્વેન ચ પીતત્વમુક્તમેવ, તસ્માત્ કિઞ્ચિન્નીલપીતમિત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘મ્લાયીનીલમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- મ્લાયીનીલં પીતનીલમિત્યર્થઃ| તત્ર પીતં રસમૂર્ચ્છિતપિત્તજનિતં, નીલં પુનઃ રક્તમૂર્ચ્છિતપિત્તજમ્| અત્ર તૃતીયપટલસ્થે રાગે દોષવ્યાધિ(પ્તિ)વશાદ્રાગસ્ય મણ્ડલાકારતૈવ, ન તુ લે(રે)ખાદિપ્રકારત્વમિતિ નિયમાર્થં પુનર્મણ્ડલગ્રહણમિતિ| દોષક્ષયાદિત્યાદિ કર્મક્ષયાદ્દોષક્ષયે સઞ્જાતે કદાચિદાકસ્મિકં તત્ર પરિમ્લાયિનિ રોગે દર્શનં સ્યાદિત્યેકે; અન્યે તુ પિત્તસમ્મૂર્ચ્છાકરરસસઙ્ક્ષયાત્ ક્ષીણે દોષે તત્ર કદાચિદ્દર્શનં સ્યાદિતિ વ્યાખ્યાં કુર્વન્તીતિ| અયં યાપ્યઃ||૨૮||-
Adhikarana 18 (29-33) · Śloka 33
અરુણં મણ્ડલં વાતાચ્ચઞ્ચલં પરુષં તથા ||૨૯|| પિત્તાન્મણ્ડલમાનીલં કાંસ્યાભં પીતમેવ વા | શ્લેષ્મણા બહલં સ્નિગ્ધં શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્ ||૩૦|| ચલત્પદ્મપલાશસ્થઃ શુક્લો બિન્દુરિવામ્ભસઃ | સઙ્કુચત્યાતપેઽત્યર્થં છાયાયાં વિસ્તૃતો ભવેત્ ||૩૧|| મૃદ્યમાને ચ નયને મણ્ડલં તદ્વિસર્પતિ | પ્રવાલપદ્મપત્રાભં મણ્ડલં શોણિતાત્મકમ્ ||૩૨|| દૃષ્ટિરાગો ભવેચ્ચિત્રો લિઙ્ગનાશે ત્રિદોષજે | યથાસ્વં દોષલિઙ્ગાનિ સર્વેષ્વેવ ભવન્તિ હિ ||૩૩||
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||२९|| पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव वा | श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||३०|| चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः | सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थं छायायां विस्तृतो भवेत् ||३१|| मृद्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति | प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् ||३२|| दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे | यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||३३||
🔊 Audio coming soon
ઇદાનીં કાચાખ્યાં પ્રાપ્તસ્ય તિમિરસ્ય રાગેણ ષટ્ત્વં પ્રતિપાદ્ય, ષડ્વિધં લિઙ્ગનાશમતઃ પરં વક્ષ્યામીતિ યદુક્તં તદેવ ષડ્વિધત્વં મણ્ડલરાગભેદેન વિવૃણ્વન્નાહ- અરુણમિત્યાદિ| પરુષં ખરસ્પર્શમ્| આનીલમ્ ઈષન્નીલં, કાંસ્યાભમ્ આપાણ્ડુપીતમ્| બહલં સ્થૂલમ્| શુક્લો બિન્દુરિવામ્ભસ ઇત્યસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘સઙ્કુચત્યાતપેઽત્યર્થં છાયાયાં વિસ્તૃતો ભવેત્’ ઇતિ પઠન્તિ| લિઙ્ગનાશેઽપિ પૂર્વોક્તવાતાદિરૂપભ્રમણારુણવર્ણાદિદોષલિઙ્ગં જ્ઞેયમિતિ દર્શયિતુમાહ- યથાસ્વમિત્યાદિ| યથાસ્વં દોષલિઙ્ગાનીતિ પૂર્વોક્તવાતાદિતિમિરાણાં રૂપભ્રણાદિલક્ષણાનીત્યર્થઃ| એષુ લિઙ્ગનાશેષુ કેવલશ્લેષ્મજલિઙ્ગનાશં વિહાયાન્યે લિઙ્ગનાશા અસાધ્યાઃ| અત્ર કિઞ્ચિદ્દર્શનાવસ્થાં પ્રાપ્તઃ પરિમ્લાય્યેવ રોગઃ ષષ્ઠો લિઙ્ગનાશો જ્ઞેયઃ| એવં ષડ્ લિઙ્ગનાશા ઉક્તાઃ||૨૯-૩૩||
Adhikarana 19 (34) · Śloka 35
ષડ્ લિઙ્ગનાશાઃ ષડિમે ચ રોગા દૃષ્ટ્યાશ્રયાઃ ષટ્ ચ ષડેવ ચ સ્યુઃ | તથા નરઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ કફેન ચાન્યસ્ત્વથ ધૂમદર્શી ||૩૪|| યો હ્રસ્વજાડ્યો(ત્યો) નકુલાન્ધતા ચ ગમ્ભીરસઞ્જ્ઞા ચ તથૈવ દૃષ્ટિઃ |૩૫|
षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव च स्युः | तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी ||३४|| यो ह्रस्वजाड्यो(त्यो) नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञा च तथैव दृष्टिः |३५|
🔊 Audio coming soon
રાગૈરરુણાદિકૈઃ ષડ્વિધં લિઙ્ગનાશમભિધાયાપરાન્ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાદિકાન્ ષડેવ નિર્દિશન્નાહ- ષડિત્યાદિ| ષડ્લિઙ્ગનાશા ઇતિ ‘વક્ષ્યામિ ષડ્વિધં રાગૈર્લિઙ્ગનાશમતઃ પરં’ ઇત્યનૈનેવ લિઙ્ગનાશાનાં ષટ્ત્વે પ્રાપ્તે પુનઃ ષડિતિ યત્સઙ્ખ્યાકરણં તન્નિયમાર્થં, તેન તિમિરકાચલિઙ્ગનાશાનાં પૃથક્ સઙ્ખ્યાકરણં ન ગણનીયં; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- ષડ્ લિઙ્ગનાશાઃ, ષડિમે ચ રોગા વક્ષ્યમાણાઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાદયઃ, એવં દૃષ્ટ્યાશ્રયા દ્વાદશ| ષડિમે ચ રોગા ઇતિ વક્ષ્યમાણાઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાદયઃ| દૃષ્ટ્યાશ્રયાઃ ષટ્ ચ ષડેવ સ્યુરિતિ અત્રાપિ પૂર્વશઙ્કયા ષડેવેતિ પરસ્માન્નિયમયતિ; દ્વાદશૈવ દૃષ્ટ્યાશ્રયા રોગા ભવેયુરિત્યર્થઃ| કે તે પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટ્યાદયઃ ષડિત્યાહ- તથેત્યાદિ| તથાશબ્દો ભિન્નક્રમે, કફેન ચાન્ય ઇત્યત્ર સમ્બધ્યતે; તેન કફેનાપિ વિદગ્ધદૃષ્ટિરન્ય ઇત્યર્થઃ||૩૪||-
Adhikarana 20 (35-36) · Śloka 37
પિત્તેન દુષ્ટેન ગતેન દૃષ્ટિં પીતા ભવેદ્યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિઃ ||૩૫|| પીતાનિ રૂપાણિ ચ મન્યતે યઃ સ માનવઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ | પ્રાપ્તે તૃતીયં પટલં તુ દોષે દિવા ન પશ્યેન્નિશિ વીક્ષતે ચ ||૩૬|| (રાત્રૌ સ શીતાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પિત્તાલ્પભાવાદપિ તાનિ પશ્યેત્) |૩૭|
पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः ||३५|| पीतानि रूपाणि च मन्यते यः स मानवः पित्तविदग्धदृष्टिः | प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते च ||३६|| (रात्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत्) |३७|
🔊 Audio coming soon
પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટેર્લક્ષણમાહ- પિત્તેનેત્યાદિ| દૃષ્ટેન વૃદ્ધેન| નિશિ વીક્ષતે ચેતિ રાત્રૌ શીતોપકૃતદૃષ્ટિત્વાત્ પિત્તાભાવઃ, અતો રાત્રૌ રૂપદર્શનમ્| સાધ્યોઽયમ્||૩૫-૩૬||-
Adhikarana 21 (38) · Śloka 38
તથા નરઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટિસ્તાન્યેવ શુક્લાનિ હિ મન્યતે તુ ||૩૭|| ત્રિષુ સ્થિતોલ્પઃ પટલેષુ દોષો નક્તાન્ધ્યમાપાદયતિ પ્રસહ્ય | દિવા સ સૂર્યાનુગૃહીતચક્ષુરિક્ષેત રૂપાણિ કફાલ્પભાવાત્ ||૩૮||
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु ||३७|| त्रिषु स्थितोल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य | दिवा स सूर्यानुगृहीतचक्षुरिक्षेत रूपाणि कफाल्पभावात् ||३८||
🔊 Audio coming soon
કફવિદગ્ધદૃષ્ટેર્લક્ષણમાહ- નર ઇત્યાદિ| કફેન દુષ્ટેન ગતેન દૃષ્ટિં સિતા ભવેદ્યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિરિતિ તથાશબ્દાર્થઃ| તાન્યેવ રૂપાણિ| અયમપિ સાધ્યઃ||૩૮||
Adhikarana 22 (39) · Śloka 39
શોકજ્વરાયાસશિરોભિતાપૈરભ્યાહતા યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિઃ | સધૂમકાન્ પશ્યતિ સર્વભાવાંસ્તં ધૂમદર્શીતિ વદન્તિ રોગમ્ ||૩૯||
शोकज्वरायासशिरोभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः | सधूमकान् पश्यति सर्वभावांस्तं धूमदर्शीति वदन्ति रोगम् ||३९||
🔊 Audio coming soon
ધૂમદર્શિનો લક્ષણમાહ- શોકેત્યાદિ| શિરોભિતાપઃ શિરોવ્યથા| અયં પિત્તજઃ સાધ્યશ્ચ||૩૯||
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
સ હ્રસ્વજાડ્યો દિવસેષુ કૃચ્છ્રાદ્ધ્રસ્વાનિ રૂપાણિ ચ યેન પશ્યેત્ |૪૦|
स ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च येन पश्येत् |४०|
🔊 Audio coming soon
હ્રસ્વજાડ્યલક્ષણમાહ - સ ઇત્યાદિ| સ પુરુષઃ| યેન વિકારેણ| અત્ર દિવસેષુ પશ્યેદિતિ વચનાદ્રાત્રૌ ન પશ્યતીત્યવગમ્યતે| કેચિત્તુ ‘રાત્રૌ ચ શીતાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પિત્તાલ્પભાવાદપિ તાનિ પશ્યેત્’ ઇતિ પઠન્તિ; તચ્ચાસઙ્ગતં, અસ્ય નક્તાન્ધતાજનકત્વાત્| તથા ચ વિદેહઃ,- “નક્તમન્ધાસ્તુ ચત્વારો યે પુરસ્તાત્ પ્રકીર્તિતાઃ| તેષામસાધ્યો નકુલો હ્રસ્વજાડ્ય(ત્ય)સ્તથૈવ ચ”- ઇતિ| અત્ર ચ દૃષ્ટિમધ્યગતઃ પીતો રાગો જ્ઞેયઃ| અસ્ય પટલચતુષ્ટયાશ્રિતપિત્તપ્રભવત્વાદસાધ્યત્વમ્|૪૦|-
Adhikarana 24 (40) · Śloka 41
વિદ્યોતતે યેન નરસ્ય દૃષ્ટિર્દોષાભિપન્ના નકુલસ્ય યદ્વત્ ||૪૦|| ચિત્રાણિ રૂપાણિ દિવા સ પશ્યેત્ સ વૈ વિકારો નકુલાન્ધ્યસઞ્જ્ઞઃ |૪૧|
विद्योतते येन नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||४०|| चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः |४१|
🔊 Audio coming soon
નકુલાન્ધ્યલક્ષણમાહ- વિદ્યોતત ઇત્યાદિ| દોષાભિપન્ના દોષૈર્વ્યાપ્તા| ચિત્રાણિ સર્વદોષવર્ણાનિ| દિવા સ પશ્યેદિતિ વચનાદ્રાત્રૌ ન પશ્યતીત્યવગમ્યતે| સર્વજોઽસાધ્યશ્ચ||૪૦||-
Adhikarana 25 (41) · Śloka 42
દૃષ્ટિર્વિરૂપા શ્વસનોપસૃષ્ટા સઙ્કુચ્યતેઽભ્યન્તરતશ્ચ યાતિ ||૪૧|| રુજાવગાઢા ચ તમક્ષિરોગં ગમ્ભીરિકેતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ |૪૨|
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कुच्यतेऽभ्यन्तरतश्च याति ||४१|| रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |४२|
🔊 Audio coming soon
ગમ્ભીરિકાયા લક્ષણમાહ- દૃષ્ટિરિત્યાદિ| વિરૂપા વિકૃતરૂપા| શ્વસનોપસૃષ્ટા વાતોપદ્રુતા| રુજાવગાઢા તીવ્રવેદના| ઇયમપ્યસાધ્યા||૪૧||-
Adhikarana 26 (42) · Śloka 43
બાહ્યૌ પુનર્દ્વાવિહ સમ્પ્રદિષ્ટૌ નિમિત્તતશ્ચાપ્યનિમિત્તતશ્ચ ||૪૨|| નિમિત્તતસ્તત્ર શિરોભિતાપાજ્જ્ઞેયસ્ત્વભિષ્યન્દનિદર્શનૈશ્ચ |૪૩|
बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||४२|| निमित्ततस्तत्र शिरोभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैश्च |४३|
🔊 Audio coming soon
હેતુભેદેન બાહ્યૌ નિર્દિશન્નાહ- બાહ્યાવિત્યાદિ| બહિર્ભવૌ બાહ્યૌ; યદ્યપિ પ્રાક્સૂત્રે સઙ્ક્ષેપેણોપદિષ્ટૌ તથાઽપિ પુનરિહ નિમિત્તાનિમિત્તભેદદ્વયેન સમ્યક્ પ્રકર્ષાન્નિર્દિષ્ટાવિત્યર્થઃ| તત્ર સનિમિત્તં દર્શયન્નાહ- નિમિત્તત ઇત્યાદિ| તત્ર તયોર્મધ્યે, શિરોભિતાપાદ્ વિષપુષ્પગન્ધસ્પૃષ્ટપવનસમ્પર્કજાતાત્, અભિષ્યન્દનિદર્શનૈરિતિ અભિષ્યન્દલક્ષણૈરિત્યર્થઃ| અયમસાધ્યઃ||૪૨||-
Adhikarana 27 (43-44) · Śloka 44
સુરર્ષિગન્ધર્વમહોરગાણાં સન્દર્શનેનાપિ ચ ભાસ્વરાણામ્ ||૪૩|| હન્યેત દૃષ્ટિર્મનુજસ્ય યસ્ય સ લિઙ્ગનાશસ્ત્વનિમિત્તસઞ્જ્ઞઃ | તત્રાક્ષિ વિસ્પષ્ટમિવાવભાતિ વૈદૂર્યવર્ણા વિમલા ચ દૃષ્ટિઃ ||૪૪||
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्वराणाम् ||४३|| हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः | तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||४४||
🔊 Audio coming soon
અનિમિત્તં દર્શયન્નાહ- સુરર્ષીત્યાદિ| અનિમિત્ત ઇતિ અનુપલભ્યમાનવિશિષ્ટસુરાદિદર્શનનિમિત્તઃ| દૃષ્ટિઃ દર્શનમ્| લિઙ્ગનાશ ઇતિ દર્શનનાશ ઇત્યર્થઃ| અયમપ્યસાધ્યઃ| તસ્યૈવાનિમિત્તસ્ય લક્ષણમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્ર અનિમિત્તસઞ્જ્ઞકે| વિસ્પષ્ટમિવ વિશેષેણ પ્રસન્નમિવ| વૈદૂર્યવર્ણા પ્રકૃતિવર્ણેત્યર્થઃ| વિમલેતિ વિગતાસ્તિમિરકાચાદયો મલા યસ્યાં સા તથા| એતૌ સનિમિત્તાનિમિત્તૌ સર્વગતાવપિ દર્શનનાશકરત્વાદનુક્તાવપિ દૃષ્ટ્યાશ્રિતૌ કથિતૌ, અતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ||૪૩-૪૪||
Adhikarana 28 (45) · Śloka 45
વિદીર્યતે સીદતિ હીયતે વા નૃણામભીઘાતહતા તુ દૃષ્ટિઃ ||૪૫||
विदीर्यते सीदति हीयते वा नृणामभीघातहता तु दृष्टिः ||४५||
🔊 Audio coming soon
આગન્તુપ્રસ્તાવાદપરમભિઘાતજમાહ- વિદીર્યત ઇત્યાદિ| સીદતિ અવસાદં યાતિ| એષ બાહ્યનિમિત્તત્વાત્ સન્નિપાતાન્તર્ભૂતઃ||૪૫||
Adhikarana 29 (46) · Śloka 46
ઇત્યેતે નયનગતા મયા વિકારાઃ સઙ્ખ્યાતાઃ પૃથગિહ ષટ્ ચ સપ્તતિશ્ચ | એતેષાં પૃથગિહ વિસ્તરેણ સર્વં વક્ષ્યેઽહં તદનુ ચિકિત્સિતં યથાવત્ ||૪૬||
इत्येते नयनगता मया विकाराः सङ्ख्याताः पृथगिह षट् च सप्ततिश्च | एतेषां पृथगिह विस्तरेण सर्वं वक्ष्येऽहं तदनु चिकित्सितं यथावत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
સમુદાયસઙ્ખ્યામાહ- ઇત્યેત ઇત્યાદિ| સઙ્ખ્યાતાઃ સમ્યગાખ્યાતાઃ, સમ્યગ્ગણિતા વા| ઇહ શાલાક્યે| પુનઃ ષટ્સપ્તતિસઙ્ખ્યાકારણં નિયમાર્થં; તેન ષટ્સપ્તતિરેવ| એતેન કરાલાદિપ્રોક્તા સઙ્ખ્યા નિરાકૃતા||૪૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगतरोगविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||