Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતો દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
View original
अथातो दृष्टिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
7. dr̥ṣṭigatarōgavijñānīyādhyāyaḥ
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
મસૂરદલમાત્રાં તુ પઞ્ચભૂતપ્રસાદજામ્ | ખદ્યોતવિસ્ફુલિઙ્ગાભામિદ્ધાં તેજોભિરવ્યયૈઃ ||૩|| આવૃતાં પટલેનાક્ષ્ણોર્બાહ્યેન વિવરાકૃતિમ્ | શીતસાત્મ્યાં નૃણાં દૃષ્ટિમાહુર્નયનચિન્તકાઃ ||૪||
View original
मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् | खद्योतविस्फुलिङ्गाभामिद्धां तेजोभिरव्ययैः ||३|| आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम् | शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः ||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
રોગાંસ્તદાશ્રયાન્ ઘોરાન્ ષટ્ ચ ષટ્ ચ પ્રચક્ષ્મહે | પટલાનુપ્રવિષ્ટસ્ય તિમિરસ્ય ચ લક્ષણમ્ ||૫||
View original
रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे | पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम् ||५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 4 (6) · Śloka 7
સિરાભિરભિસમ્પ્રાપ્ય વિગુઽભ્યન્તરે ભૃશમ્ | પ્રથમે પટલે દોષો યસ્ય દૃષ્ટૌ વ્યવસ્થિતઃ ||૬|| અવ્યક્તાનિ સ રૂપાણિ સર્વાણ્યેવ પ્રપશ્યતિ |૭|
View original
सिराभिरभिसम्प्राप्य विगुऽभ्यन्तरे भृशम् | प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थितः ||६|| अव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति |७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10
દૃષ્ટિર્ભૃશં વિહ્વલતિ દ્વિતીયં પટલં ગતે ||૭|| મક્ષિકા મશકાન્ કેશાઞ્જાલકાનિ ચ પશ્યતિ | મણ્ડલાનિ પતાકાંશ્ચ મરીચીઃ કુણ્ડલાનિ ચ ||૮|| પરિપ્લવાંશ્ચ વિવિધાન્ વર્ષમભ્રં તમાંસિ ચ | દૂરસ્થાન્યપિ રૂપાણિ મન્યતે ચ સમીપતઃ ||૯|| સમીપસ્થાનિ દૂરે ચ દૃષ્ટેર્ગોચરવિભ્રમાત્ | યત્નવાનપિ ચાત્યર્થં સૂચીપાશં ન પશ્યતિ ||૧૦||
View original
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते ||७|| मक्षिका मशकान् केशाञ्जालकानि च पश्यति | मण्डलानि पताकांश्च मरीचीः कुण्डलानि च ||८|| परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च | दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः ||९|| समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् | यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति ||१०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 6 (11-14) · Śloka 15
ઊર્ધ્વં પશ્યતિ નાધસ્તાત્તૃતીયં પટલં ગતે | મહાન્ત્યપિ ચ રૂપાણિ ચ્છાદિતાનીવ વાસસા ||૧૧|| કર્ણનાસાક્ષિયુક્તાનિ વિપરીતાનિ વીક્ષતે | યથાદોષં ચ રજ્યેત દૃષ્ટિર્દોષે બલીયસિ ||૧૨|| અધઃસ્થિતે સમીપસ્થં દૂરસ્થં ચોપરિસ્થિતે | પાર્શ્વસ્થિતે તથા દોષે પાર્શ્વસ્થાનિ ન પશ્યતિ ||૧૩|| સમન્તતઃ સ્થિતે દોષે સઙ્કુલાનીવ પશ્યતિ | દૃષ્ટિમધ્યગતે દોષે સ એકં મન્યતે દ્વિધા ||૧૪|| દ્વિધાસ્થિતે ત્રિધા પશ્યેદ્બહુધા ચાનવસ્થિતે | તિમિરાખ્યઃ સ વૈ દોષઃ... |૧૫|
View original
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते | महान्त्यपि च रूपाणि च्छादितानीव वाससा ||११|| कर्णनासाक्षियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते | यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि ||१२|| अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते | पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति ||१३|| समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति | दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा ||१४|| द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते | तिमिराख्यः स वै दोषः... |१५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 17
... ચતુર્થં પટલં ગતઃ ||૧૫|| રુણદ્ધિ સર્વતો દૃષ્ટિં લિઙ્ગનાશઃ સ ઉચ્યતે | તસ્મિન્નપિ તમોભૂતે નાતિરૂઢે મહાગદે ||૧૬|| ચન્દ્રાદિત્યૌ સનક્ષત્રાવન્તરીક્ષે ચ વિદ્યુતઃ | નિર્મલાનિ ચ તેજાંસિ ભ્રાજિષ્ણૂનિ ચ પશ્યતિ ||૧૭||
View original
... चतुर्थं पटलं गतः ||१५|| रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशः स उच्यते | तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||१६|| चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः | निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति ||१७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 8 (18) · Śloka 18
સ એવ લિઙ્ગનાશસ્તુ નીલિકાકાચસઞ્જ્ઞિતઃ |૧૮|
View original
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसञ्ज्ञितः |१८|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 9 (18) · Śloka 19
તત્ર વાતેન રૂપાણિ ભ્રમન્તીવ સ પશ્યતિ ||૧૮|| આવિલાન્યરુણાભાનિ વ્યાવિદ્ધાનિ ચ માનવઃ |૧૯|
View original
तत्र वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति ||१८|| आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानि च मानवः |१९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 10 (19) · Śloka 20
પિત્તેનાદિત્યખદ્યોતશક્રચાપતડિદ્ગુણાન્ ||૧૯|| શિખિબર્હવિચિત્રાણિ નીલકૃષ્ણાનિ પશ્યતિ |૨૦|
View original
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||१९|| शिखिबर्हविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति |२०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 22
કફેન પશ્યેદ્રૂપાણિ સ્નિગ્ધાનિ ચ સિતાનિ ચ ||૨૦|| ગૌરચામરગૌરાણિ શ્વેતાભ્રપ્રતિમાનિ ચ | પશ્યેદસૂક્ષ્માણ્યત્યર્થં વ્યભ્રે ચૈવાભ્રસમ્પ્લવમ્ ||૨૧|| સલિલપ્લાવિતાનીવ પરિજાડ્યાનિ માનવઃ |૨૨|
View original
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||२०|| गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च | पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम् ||२१|| सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः |२२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 12 (22) · Śloka 23
તથા રક્તેન રક્તાનિ તમાંસિ વિવિધાનિ ચ ||૨૨|| હરિતશ્યાવકૃષ્ણાનિ ધૂમધૂમ્રાણિ ચેક્ષતે |૨૩|
View original
तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||२२|| हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेक्षते |२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
સન્નિપાતેન ચિત્રાણિ વિપ્લુતાનિ ચ પશ્યતિ ||૨૩|| બહુધા વા દ્વિધા વાઽપિ સર્વાણ્યેવ સમન્તતઃ | હીનાધિકાઙ્ગાન્યથવા જ્યોતીંષ્યપિ ચ પશ્યતિ ||૨૪||
View original
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति ||२३|| बहुधा वा द्विधा वाऽपि सर्वाण्येव समन्ततः | हीनाधिकाङ्गान्यथवा ज्योतींष्यपि च पश्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 14 (25) · Śloka 26
પિત્તં કુર્યાત્ પરિમ્લાયિ મૂર્ચ્છિતં રક્તતેજસા | પીતા દિશસ્તથોદ્યન્તમાદિત્યમિવ પશ્યતિ ||૨૫|| વિકીર્યમાણાન્ ખદ્યોતૈર્વૃક્ષાંસ્તેજોભિરેવ ચ |૨૬|
View original
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्च्छितं रक्ततेजसा | पीता दिशस्तथोद्यन्तमादित्यमिव पश्यति ||२५|| विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव च |२६|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 15 (26) · Śloka 26
વક્ષ્યામિ ષડ્વિધં રાગૈર્લિઙ્ગનાશમતઃ પરમ્ ||૨૬||
View original
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 16 (27) · Śloka 27
રાગોઽરુણો મારુતજઃ પ્રદિષ્ટઃ પિત્તાત્ પરિમ્લાય્યથવાઽપિ નીલઃ | કફાત્ સિતઃ શોણિતજસ્તુ રક્તઃ સમસ્તદોષોઽથ વિચિત્રરૂપઃ ||૨૭||
View original
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात् परिम्लाय्यथवाऽपि नीलः | कफात् सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषोऽथ विचित्ररूपः ||२७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 17 (28) · Śloka 29
રક્તજં મણ્ડલં દૃષ્ટૌ સ્થૂલકાચાનલપ્રભમ્ | પરિમ્લાયિનિ રોગે સ્યાન્મ્લાય્યાનીલં ચ મણ્ડલમ્ ||૨૮|| દોષક્ષયાત્ કદાચિત્ સ્યાત્સ્વયં તત્ર ચ દર્શનમ્ |૨૯|
View original
रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचानलप्रभम् | परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लाय्यानीलं च मण्डलम् ||२८|| दोषक्षयात् कदाचित् स्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम् |२९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 18 (29-33) · Śloka 33
અરુણં મણ્ડલં વાતાચ્ચઞ્ચલં પરુષં તથા ||૨૯|| પિત્તાન્મણ્ડલમાનીલં કાંસ્યાભં પીતમેવ વા | શ્લેષ્મણા બહલં સ્નિગ્ધં શઙ્ખકુન્દેન્દુપાણ્ડુરમ્ ||૩૦|| ચલત્પદ્મપલાશસ્થઃ શુક્લો બિન્દુરિવામ્ભસઃ | સઙ્કુચત્યાતપેઽત્યર્થં છાયાયાં વિસ્તૃતો ભવેત્ ||૩૧|| મૃદ્યમાને ચ નયને મણ્ડલં તદ્વિસર્પતિ | પ્રવાલપદ્મપત્રાભં મણ્ડલં શોણિતાત્મકમ્ ||૩૨|| દૃષ્ટિરાગો ભવેચ્ચિત્રો લિઙ્ગનાશે ત્રિદોષજે | યથાસ્વં દોષલિઙ્ગાનિ સર્વેષ્વેવ ભવન્તિ હિ ||૩૩||
View original
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||२९|| पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव वा | श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||३०|| चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः | सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थं छायायां विस्तृतो भवेत् ||३१|| मृद्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति | प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् ||३२|| दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे | यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||३३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 19 (34) · Śloka 35
ષડ્ લિઙ્ગનાશાઃ ષડિમે ચ રોગા દૃષ્ટ્યાશ્રયાઃ ષટ્ ચ ષડેવ ચ સ્યુઃ | તથા નરઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ કફેન ચાન્યસ્ત્વથ ધૂમદર્શી ||૩૪|| યો હ્રસ્વજાડ્યો(ત્યો) નકુલાન્ધતા ચ ગમ્ભીરસઞ્જ્ઞા ચ તથૈવ દૃષ્ટિઃ |૩૫|
View original
षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव च स्युः | तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी ||३४|| यो ह्रस्वजाड्यो(त्यो) नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञा च तथैव दृष्टिः |३५|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 20 (35-36) · Śloka 37
પિત્તેન દુષ્ટેન ગતેન દૃષ્ટિં પીતા ભવેદ્યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિઃ ||૩૫|| પીતાનિ રૂપાણિ ચ મન્યતે યઃ સ માનવઃ પિત્તવિદગ્ધદૃષ્ટિઃ | પ્રાપ્તે તૃતીયં પટલં તુ દોષે દિવા ન પશ્યેન્નિશિ વીક્ષતે ચ ||૩૬|| (રાત્રૌ સ શીતાનુગૃહીતદૃષ્ટિઃ પિત્તાલ્પભાવાદપિ તાનિ પશ્યેત્) |૩૭|
View original
पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः ||३५|| पीतानि रूपाणि च मन्यते यः स मानवः पित्तविदग्धदृष्टिः | प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते च ||३६|| (रात्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत्) |३७|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 21 (38) · Śloka 38
તથા નરઃ શ્લેષ્મવિદગ્ધદૃષ્ટિસ્તાન્યેવ શુક્લાનિ હિ મન્યતે તુ ||૩૭|| ત્રિષુ સ્થિતોલ્પઃ પટલેષુ દોષો નક્તાન્ધ્યમાપાદયતિ પ્રસહ્ય | દિવા સ સૂર્યાનુગૃહીતચક્ષુરિક્ષેત રૂપાણિ કફાલ્પભાવાત્ ||૩૮||
View original
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु ||३७|| त्रिषु स्थितोल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य | दिवा स सूर्यानुगृहीतचक्षुरिक्षेत रूपाणि कफाल्पभावात् ||३८||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 22 (39) · Śloka 39
શોકજ્વરાયાસશિરોભિતાપૈરભ્યાહતા યસ્ય નરસ્ય દૃષ્ટિઃ | સધૂમકાન્ પશ્યતિ સર્વભાવાંસ્તં ધૂમદર્શીતિ વદન્તિ રોગમ્ ||૩૯||
View original
शोकज्वरायासशिरोभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः | सधूमकान् पश्यति सर्वभावांस्तं धूमदर्शीति वदन्ति रोगम् ||३९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
સ હ્રસ્વજાડ્યો દિવસેષુ કૃચ્છ્રાદ્ધ્રસ્વાનિ રૂપાણિ ચ યેન પશ્યેત્ |૪૦|
View original
स ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च येन पश्येत् |४०|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 24 (40) · Śloka 41
વિદ્યોતતે યેન નરસ્ય દૃષ્ટિર્દોષાભિપન્ના નકુલસ્ય યદ્વત્ ||૪૦|| ચિત્રાણિ રૂપાણિ દિવા સ પશ્યેત્ સ વૈ વિકારો નકુલાન્ધ્યસઞ્જ્ઞઃ |૪૧|
View original
विद्योतते येन नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||४०|| चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः |४१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 25 (41) · Śloka 42
દૃષ્ટિર્વિરૂપા શ્વસનોપસૃષ્ટા સઙ્કુચ્યતેઽભ્યન્તરતશ્ચ યાતિ ||૪૧|| રુજાવગાઢા ચ તમક્ષિરોગં ગમ્ભીરિકેતિ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ |૪૨|
View original
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कुच्यतेऽभ्यन्तरतश्च याति ||४१|| रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |४२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 26 (42) · Śloka 43
બાહ્યૌ પુનર્દ્વાવિહ સમ્પ્રદિષ્ટૌ નિમિત્તતશ્ચાપ્યનિમિત્તતશ્ચ ||૪૨|| નિમિત્તતસ્તત્ર શિરોભિતાપાજ્જ્ઞેયસ્ત્વભિષ્યન્દનિદર્શનૈશ્ચ |૪૩|
View original
बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||४२|| निमित्ततस्तत्र शिरोभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैश्च |४३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 27 (43-44) · Śloka 44
સુરર્ષિગન્ધર્વમહોરગાણાં સન્દર્શનેનાપિ ચ ભાસ્વરાણામ્ ||૪૩|| હન્યેત દૃષ્ટિર્મનુજસ્ય યસ્ય સ લિઙ્ગનાશસ્ત્વનિમિત્તસઞ્જ્ઞઃ | તત્રાક્ષિ વિસ્પષ્ટમિવાવભાતિ વૈદૂર્યવર્ણા વિમલા ચ દૃષ્ટિઃ ||૪૪||
View original
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्वराणाम् ||४३|| हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः | तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 28 (45) · Śloka 45
વિદીર્યતે સીદતિ હીયતે વા નૃણામભીઘાતહતા તુ દૃષ્ટિઃ ||૪૫||
View original
विदीर्यते सीदति हीयते वा नृणामभीघातहता तु दृष्टिः ||४५||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana 29 (46) · Śloka 46
ઇત્યેતે નયનગતા મયા વિકારાઃ સઙ્ખ્યાતાઃ પૃથગિહ ષટ્ ચ સપ્તતિશ્ચ | એતેષાં પૃથગિહ વિસ્તરેણ સર્વં વક્ષ્યેઽહં તદનુ ચિકિત્સિતં યથાવત્ ||૪૬||
View original
इत्येते नयनगता मया विकाराः सङ्ख्याताः पृथगिह षट् च सप्ततिश्च | एतेषां पृथगिह विस्तरेण सर्वं वक्ष्येऽहं तदनु चिकित्सितं यथावत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે દૃષ્ટિગતરોગવિજ્ઞાનીયો નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ ||૭||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगतरोगविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon