Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో దృష్టిగతరోగవిజ్ఞానీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो दृष्टिगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
సర్వగతరోగవిజ్ఞానీయానంతరం దృష్టిగతరోగాణాం పారిశేష్యాదారంభో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
మసూరదలమాత్రాం తు పంచభూతప్రసాదజాం | ఖద్యోతవిస్ఫులింగాభామిద్ధాం తేజోభిరవ్యయైః ||3|| ఆవృతాం పటలేనాక్ష్ణోర్బాహ్యేన వివరాకృతిం | శీతసాత్మ్యాం నృణాం దృష్టిమాహుర్నయనచింతకాః ||4||
मसूरदलमात्रां तु पञ्चभूतप्रसादजाम् | खद्योतविस्फुलिङ्गाभामिद्धां तेजोभिरव्ययैः ||३|| आवृतां पटलेनाक्ष्णोर्बाह्येन विवराकृतिम् | शीतसात्म्यां नृणां दृष्टिमाहुर्नयनचिन्तकाः ||४||
🔊 Audio coming soon
తాం చ దృష్టిం చికిత్సార్థం ప్రమాణాకారస్వలక్షణైర్నిర్దిశన్నాహ- మసూరేత్యాది| మసూరదలమాత్రామితి మసూరదలప్రమాణామిత్యర్థః| పంచభూతప్రసాదజామితి పంచభూతానాం ధామభూతాత్ సారాజ్జాతామిత్యర్థః| పంచభూతమధ్యే ఏకస్య ప్రాధాన్యమాహ- ఇద్ధాం తేజోభిరవ్యయైరితి; ఏతేన తేజోమయీ దృష్టిరిత్యుక్తం| ఖద్యోతవిస్ఫులింగాభామితి ఖద్యోతో జ్యోతిరింగణః, విస్ఫులింగః సుక్ష్మోఽగ్నికణః; ఖద్యోతవిస్ఫులింగౌ తైజసావపి యథా న దహతస్తథా దృష్టిరపి న దహతి| యది సా ఖద్యోతాదిసదృశీ తర్హి దివాకరప్రకాశాద్రూపగ్రహణేన న భవితవ్యమిత్యాహ- అవ్యయైరితి|- అవ్యయైః ఉపచయాపచయరహితైస్తేజోభిర్విశిష్టా| తస్య దృష్టేః కుతో భాస్వరతా న దృశ్యత ఇత్యాహ- ఆవృతాం పటలేనాక్ష్ణోర్బాహ్యేనేతి; ఆవృతాం ఆచ్ఛాదితాం, బాహ్యేన తేజో జలాశ్రితేన| యద్యపి బాహ్యపటలావృతత్వాద్దృష్టే రూపగ్రహణసామర్థ్యోపఘాతః ప్రాప్తః, తథాఽపి పటలస్యాత్యంతాచ్ఛత్వాద్ద్రోమకూపవివరాంతరత్వాచ్చ తేజఃపరమాణూనాం బహిశ్చరత్వే రూపగ్రహణసామర్థ్యం దృష్టేర్నోపహన్యత ఇత్యాహ- వివరాకృతిమితి|- వివరం ఛిద్రం తస్యేవాకృతిర్యస్యాః సా తథా తాం, న తు సాక్షాత్తత్ర ఛిద్రమస్తి| వివరాకారవచనేన పునర్మృదుతైవోక్తా, న పునః సర్వథా శుషిరత్వం; తథా చ సతి పటలానాం ప్రతిపాదితానామప్యనుపపత్తిః స్యాత్| దృష్టేః పటలచతుష్టయేఽపి రూపగ్రహణసామర్థ్యమనుమాతవ్యం, కాలకాస్థ్యాశ్రితాభ్యంతరపటలమపి గతే దోషే రూపగ్రహణవికృతిలక్షణస్య తిమిరస్యోక్తేః| శీతసాత్మ్యామితి| నను శీతేన తేజోఽభిహన్యతే తత్ కథం శీతేన సాత్మ్యం? ఉచ్యతే- పృథగ్వ్యవస్థితయోర్జలాగ్న్యోర్విరోధో, న పునః సహోత్పన్నయోరేకకార్యయోః; ప్రభావాద్వా జలాంతర్గతమప్యేతత్తేజో నోపహన్యతే||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
రోగాంస్తదాశ్రయాన్ ఘోరాన్ షట్ చ షట్ చ ప్రచక్ష్మహే | పటలానుప్రవిష్టస్య తిమిరస్య చ లక్షణం ||5||
रोगांस्तदाश्रयान् घोरान् षट् च षट् च प्रचक्ष्महे | पटलानुप्रविष्टस्य तिमिरस्य च लक्षणम् ||५||
🔊 Audio coming soon
ప్రమాణాదిభిశ్చికిత్సోపయోగిభిర్దృష్టిమభిధాయ తదాశ్రయరోగోపవర్ణనార్థం పటలచతుష్టయప్రవిష్టతిమిరలక్షణోపదేశార్థం చ ప్రతిపాదయన్నాహ- రోగానిత్యాది| తదాశ్రయాన్ దృష్ట్యాశ్రయానిత్యర్థః| షట్ చ షట్ చేతి ద్వాదశేత్యర్థః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 7
సిరాభిరభిసంప్రాప్య విగుఽభ్యంతరే భృశం | ప్రథమే పటలే దోషో యస్య దృష్టౌ వ్యవస్థితః ||6|| అవ్యక్తాని స రూపాణి సర్వాణ్యేవ ప్రపశ్యతి |7|
सिराभिरभिसम्प्राप्य विगुऽभ्यन्तरे भृशम् | प्रथमे पटले दोषो यस्य दृष्टौ व्यवस्थितः ||६|| अव्यक्तानि स रूपाणि सर्वाण्येव प्रपश्यति |७|
🔊 Audio coming soon
ప్రథమపటలగతస్య తిమిరారంభకదోషస్య సంప్రాప్తిలేశపూర్వకం లక్షణమాహ- సిరాభిరిత్యాది| అభిసంప్రాప్య సమ్యగ్గత్వా| విగుణో దుష్టః| అభ్యంతరే సర్వాభ్యంతరే కాలకాస్థ్యాశ్రితే ప్రథమపటలే| స పురుషః| ‘సర్వాణ్యేవ ప్రపశ్యతి’ ఇత్యత్ర ‘కదాచిదథ పశ్యతి’ ఇతి పంజికాకారః పఠతి వ్యాఖ్యానయతి చ- కదాచిన్న సర్వకాలం| ఏతేన స్థానవిశేషాద్దోషస్యాల్పబలవత్తోక్తా, తదుత్తరేషు క్రమాత్ బలవత్త్వమితి| తాన్యవ్యక్తరూపాణ్యపి వక్ష్యమాణరూపభ్రమణారుణవర్ణాదియుక్తాని వాతేన, తథా పిత్తేనాదిత్యఖద్యోతాదీని నీలపీతవర్ణాని, ఏవం కఫేన సితవర్ణాని, రక్తేన రక్తవర్ణాని, సన్నిపాతేన విచిత్రాణి| ఏవం ద్వితీయాదిపటలేష్వపి వ్యాఖ్యేయం||6||-
Adhikarana 5 (7-10) · Śloka 10
దృష్టిర్భృశం విహ్వలతి ద్వితీయం పటలం గతే ||7|| మక్షికా మశకాన్ కేశాంజాలకాని చ పశ్యతి | మండలాని పతాకాంశ్చ మరీచీః కుండలాని చ ||8|| పరిప్లవాంశ్చ వివిధాన్ వర్షమభ్రం తమాంసి చ | దూరస్థాన్యపి రూపాణి మన్యతే చ సమీపతః ||9|| సమీపస్థాని దూరే చ దృష్టేర్గోచరవిభ్రమాత్ | యత్నవానపి చాత్యర్థం సూచీపాశం న పశ్యతి ||10||
दृष्टिर्भृशं विह्वलति द्वितीयं पटलं गते ||७|| मक्षिका मशकान् केशाञ्जालकानि च पश्यति | मण्डलानि पताकांश्च मरीचीः कुण्डलानि च ||८|| परिप्लवांश्च विविधान् वर्षमभ्रं तमांसि च | दूरस्थान्यपि रूपाणि मन्यते च समीपतः ||९|| समीपस्थानि दूरे च दृष्टेर्गोचरविभ्रमात् | यत्नवानपि चात्यर्थं सूचीपाशं न पश्यति ||१०||
🔊 Audio coming soon
ద్వితీయపటలగతదోషలక్షణమాహ- దృష్టిరిత్యాది| ద్వితీయం పటలం మేదఃశ్రితం| భృశమితి యాదృశీ ప్రథమే పటలే తతోఽధికం విహ్వలీభవతి| విహ్వలత్వమాహ- మక్షికా మశకానిత్యాది| మక్షికాదీనామభావేఽపి తిమిరారంభకద్వితీయపటలాశ్రితదోషప్రభావేణ మక్షికాదీని యథాదోషవర్ణాని పశ్యతి| జాలకాని జంతులాలావిరచితజాలకాకారాణి, మండలాని వర్తులరూపాణి| పతాకాః ధ్వజాన్| మరీచీః మృగతృష్ణాః| కుండలాని కర్ణకుండలాని| పరిప్లవాంశ్చేతి నక్షత్రాదీనాం గతీః| వివిధాన్ ఊర్ధ్వాధస్తిర్యగ్గమనేన కృష్ణపీతశుక్లవర్ణదర్శనేన వా నానాప్రకారాన్| వర్షం వృష్టిం| అసద్రూపగ్రహణే విహ్వలత్వం ప్రతిపాద్య సద్రూపగ్రహణేఽపి దేశాపరిజ్ఞానే దృశోర్విహ్వలత్వం ప్రతిపాదయన్నాహ- దూరస్థానీత్యాది| గోచరవిభ్రమాత్ ఇంద్రియార్థవిభ్రమాత్||7-10||
Adhikarana 6 (11-14) · Śloka 15
ఊర్ధ్వం పశ్యతి నాధస్తాత్తృతీయం పటలం గతే | మహాంత్యపి చ రూపాణి చ్ఛాదితానీవ వాససా ||11|| కర్ణనాసాక్షియుక్తాని విపరీతాని వీక్షతే | యథాదోషం చ రజ్యేత దృష్టిర్దోషే బలీయసి ||12|| అధఃస్థితే సమీపస్థం దూరస్థం చోపరిస్థితే | పార్శ్వస్థితే తథా దోషే పార్శ్వస్థాని న పశ్యతి ||13|| సమంతతః స్థితే దోషే సంకులానీవ పశ్యతి | దృష్టిమధ్యగతే దోషే స ఏకం మన్యతే ద్విధా ||14|| ద్విధాస్థితే త్రిధా పశ్యేద్బహుధా చానవస్థితే | తిమిరాఖ్యః స వై దోషః... |15|
ऊर्ध्वं पश्यति नाधस्तात्तृतीयं पटलं गते | महान्त्यपि च रूपाणि च्छादितानीव वाससा ||११|| कर्णनासाक्षियुक्तानि विपरीतानि वीक्षते | यथादोषं च रज्येत दृष्टिर्दोषे बलीयसि ||१२|| अधःस्थिते समीपस्थं दूरस्थं चोपरिस्थिते | पार्श्वस्थिते तथा दोषे पार्श्वस्थानि न पश्यति ||१३|| समन्ततः स्थिते दोषे सङ्कुलानीव पश्यति | दृष्टिमध्यगते दोषे स एकं मन्यते द्विधा ||१४|| द्विधास्थिते त्रिधा पश्येद्बहुधा चानवस्थिते | तिमिराख्यः स वै दोषः... |१५|
🔊 Audio coming soon
తృతీయపటలగతదోషలక్షణమాహ- ఊర్ధ్వమిత్యాది| తృతీయం పటలం మాంసాశ్రితం| ఊర్ధ్వం పశ్యతీతి ఆలోకసహాయత్వేన దృశ ఊర్ధ్వముపలంభో నాధస్తాత్| విపరీతాని కర్ణాదిహీనాని| యథాదోషం చేతి సామర్థ్యాన్మాంసస్థితశోణితసహాయేన బలవత్తరదోషేణ దృష్టౌ రాగ ఉత్పద్యత ఇత్యర్థః| అత ఏవ ప్రథమద్వితీయపటలయోః శోణితాభావాద్రాగాభావః| అధఃస్థితే దృష్టిమండలాధోభాగస్థితే దోషే ఇత్యర్థః| సంకులానీవేతి మిశ్రీభూతానీవ వస్తురూపాణి పశ్యతి| ద్విధా స్థితే ‘దోషే’ ఇతి శేషః| అనవస్థితే చంచలే దోషే| తిమిరాఖ్యః తిమిరసంజ్ఞః, రాగప్రాప్తస్య చ తిమిరస్య ‘కాచ’ ఇతి సంజ్ఞా||11-14||-
Adhikarana 7 (15-17) · Śloka 17
... చతుర్థం పటలం గతః ||15|| రుణద్ధి సర్వతో దృష్టిం లింగనాశః స ఉచ్యతే | తస్మిన్నపి తమోభూతే నాతిరూఢే మహాగదే ||16|| చంద్రాదిత్యౌ సనక్షత్రావంతరీక్షే చ విద్యుతః | నిర్మలాని చ తేజాంసి భ్రాజిష్ణూని చ పశ్యతి ||17||
... चतुर्थं पटलं गतः ||१५|| रुणद्धि सर्वतो दृष्टिं लिङ्गनाशः स उच्यते | तस्मिन्नपि तमोभूते नातिरूढे महागदे ||१६|| चन्द्रादित्यौ सनक्षत्रावन्तरीक्षे च विद्युतः | निर्मलानि च तेजांसि भ्राजिष्णूनि च पश्यति ||१७||
🔊 Audio coming soon
చతుర్థపటలగతదోషలక్షణమాహ- స ఇత్యాది| స ఏవ తిమిరాఖ్యః, చతుర్థం పటలం తేజోజలాశ్రితం ప్రాప్తో యదా సర్వతో దృష్టిం రుణద్ధి తదా లింగనాశ ఉచ్యత ఇతి సంబంధః| లింగనాశ ఇతి లింగం చక్షురింద్రియశక్తిః, తస్య నాశో యస్మిన్ స లింగనాశో దోషః| తత్రాప్యల్పేషు దోషేషు కేషాంచిద్వస్తువిశేషాణాముపలంభో భవతీతి దర్శయన్నాహ- తస్మిన్నితి| తస్మిన్ లింగనాశే| తమోభూతే ఇతి అత్ర భూతశబ్ద ఉపమానే| నాతిరుఢే నాతివృద్ధే| మహాగదే ప్రధానేంద్రియతిరోభావకత్వాత్| నిర్మలాని చ తేజాంసి అగ్న్యాదీని, భ్రాజిష్ణూని అన్యాన్యపి దీప్తిమంతి యాని వస్తూని తాని పశ్యతీత్యర్థః||15-17||
Adhikarana 8 (18) · Śloka 18
స ఏవ లింగనాశస్తు నీలికాకాచసంజ్ఞితః |18|
स एव लिङ्गनाशस्तु नीलिकाकाचसञ्ज्ञितः |१८|
🔊 Audio coming soon
తస్యైవ లింగనాశస్యాపరం సంజ్ఞాద్వయం ప్రతిపాదయన్నాహ- స ఏవేత్యాది| నీలికావిశేషితా కాచసంజ్ఞా సంజాతా యస్య స తథా| కాచసంజ్ఞా చ తృతీయేఽపి పటలే రాగితిమిరస్య రాగోత్పత్తిద్వారేణ సూచితా| ఏతేన కాచత్వాత్ పటలద్వయగతయోరపి దోషయోః షట్త్వం న తు ద్వాదశత్వం| అస్యాగ్రే కిచిత్ ‘యన్మయస్తన్మయాని’ ఇత్యాదిపాఠమాపాతనికాపూర్వకం పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః|18|-
Adhikarana 9 (18) · Śloka 19
తత్ర వాతేన రూపాణి భ్రమంతీవ స పశ్యతి ||18|| ఆవిలాన్యరుణాభాని వ్యావిద్ధాని చ మానవః |19|
तत्र वातेन रूपाणि भ्रमन्तीव स पश्यति ||१८|| आविलान्यरुणाभानि व्याविद्धानि च मानवः |१९|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం తేషు పటలేషు క్రమేణ వాతాదిదేషారబ్ధస్య తిమిరస్య లింగాని దర్శయన్నాహ- వాతేనేత్యాది| ఆవిలాని సమలాని, అరుణాభాని ఈషద్రక్తాని| వ్యావిద్ధాని వక్రాణి||18||-
Adhikarana 10 (19) · Śloka 20
పిత్తేనాదిత్యఖద్యోతశక్రచాపతడిద్గుణాన్ ||19|| శిఖిబర్హవిచిత్రాణి నీలకృష్ణాని పశ్యతి |20|
पित्तेनादित्यखद्योतशक्रचापतडिद्गुणान् ||१९|| शिखिबर्हविचित्राणि नीलकृष्णानि पश्यति |२०|
🔊 Audio coming soon
పిత్తజతిమిరలక్షణమాహ- పిత్తేనేత్యాది| ఖద్యోతో జ్యోతిరింగణః| శక్రచాపం ఇంద్రధనుః, తడిద్గుణో విద్యుల్లతా, శిఖిబర్హః మయూరపిచ్ఛః||19||-
Adhikarana 11 (20-21) · Śloka 22
కఫేన పశ్యేద్రూపాణి స్నిగ్ధాని చ సితాని చ ||20|| గౌరచామరగౌరాణి శ్వేతాభ్రప్రతిమాని చ | పశ్యేదసూక్ష్మాణ్యత్యర్థం వ్యభ్రే చైవాభ్రసంప్లవం ||21|| సలిలప్లావితానీవ పరిజాడ్యాని మానవః |22|
कफेन पश्येद्रूपाणि स्निग्धानि च सितानि च ||२०|| गौरचामरगौराणि श्वेताभ्रप्रतिमानि च | पश्येदसूक्ष्माण्यत्यर्थं व्यभ्रे चैवाभ्रसम्प्लवम् ||२१|| सलिलप्लावितानीव परिजाड्यानि मानवः |२२|
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మజతిమిరలక్షణమాహ- కఫేనేత్యాది| గౌరచామరగౌరాణీతి శ్వేతచామరవచ్ఛుక్లాని| సితాని చేతి సుధౌతశుక్లవస్త్రసదృశాని| అసూక్ష్మాణి స్థూలాని| వ్యభ్రే విగతఘనే | అభ్రసంప్లవం మేఘానాం సర్వతో గమనం| సలిలప్లావితానీవ పరిజాడ్యానీతి సర్వతః సలిలప్లవనేనేవ శుక్లాని స్తిమితాని చ రూపాణి పశ్యతి||20-21||-
Adhikarana 12 (22) · Śloka 23
తథా రక్తేన రక్తాని తమాంసి వివిధాని చ ||22|| హరితశ్యావకృష్ణాని ధూమధూమ్రాణి చేక్షతే |23|
तथा रक्तेन रक्तानि तमांसि विविधानि च ||२२|| हरितश्यावकृष्णानि धूमधूम्राणि चेक्षते |२३|
🔊 Audio coming soon
రక్తజతిమిరలక్షణమాహ- తథేత్యాది| ధూమధూమ్రాణి ధూమవేష్టితానీవ| యద్యపి తిమిరస్య రక్తాంతర్గతదోషజన్యత్వాద్రక్తజసంజ్ఞా న స్యాత్, తథాఽపి రక్తబాహుల్యాదుపచారాద్వా రక్తజవ్యపదేశః||22||-
Adhikarana 13 (23-24) · Śloka 24
సన్నిపాతేన చిత్రాణి విప్లుతాని చ పశ్యతి ||23|| బహుధా వా ద్విధా వాఽపి సర్వాణ్యేవ సమంతతః | హీనాధికాంగాన్యథవా జ్యోతీంష్యపి చ పశ్యతి ||24||
सन्निपातेन चित्राणि विप्लुतानि च पश्यति ||२३|| बहुधा वा द्विधा वाऽपि सर्वाण्येव समन्ततः | हीनाधिकाङ्गान्यथवा ज्योतींष्यपि च पश्यति ||२४||
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతజతిమిరలక్షణమాహ- సన్నిపాతేనేత్యాది| చిత్రాణి నానావర్ణాని విప్లుతాని సర్వతోఽవకీర్ణాని| బహుధా బహుత్వం గతాని, ద్విధా ద్విత్వం గతాని, సర్వాణ్యేవ యావద్ద్రష్టవ్యాని రూపాణి| హీనాధికాంగానీతి న కేవలం తృతీయే పటలే హీనాధికాంగాని పశ్యతి సన్నిపాతేన పునః పటలాంతరేఽపి హీనాధికాంగాని పశ్యతి| జ్యోతీంషి తారకాణి||23-24||
Adhikarana 14 (25) · Śloka 26
పిత్తం కుర్యాత్ పరిమ్లాయి మూర్చ్ఛితం రక్తతేజసా | పీతా దిశస్తథోద్యంతమాదిత్యమివ పశ్యతి ||25|| వికీర్యమాణాన్ ఖద్యోతైర్వృక్షాంస్తేజోభిరేవ చ |26|
पित्तं कुर्यात् परिम्लायि मूर्च्छितं रक्ततेजसा | पीता दिशस्तथोद्यन्तमादित्यमिव पश्यति ||२५|| विकीर्यमाणान् खद्योतैर्वृक्षांस्तेजोभिरेव च |२६|
🔊 Audio coming soon
నను వాతపిత్తకఫశోణితసన్నిపాతైః పంచభిః పంచతిమిరాణాం చోత్తరావస్థాసు కాచలింగనాశసంజ్ఞే కృతే, కాచాశ్చ షట్ వ్యాఖ్యేయా ఇతి తేషాం షట్త్వోపపత్తిహేతుభూతషష్ఠపరిమ్లాయితిమిరకథనాయ, తథా పరిమ్లాయితిమిరాక్రాంతస్య పుంసో యాదృశం రూపగ్రహణం భవతి తాదృగ్రూపకథనాయ చ ప్రాహ- పిత్తమిత్యాది| మూర్చ్ఛితం సంయుక్తం, రక్తతేజసా రక్తప్రసాదేన; అన్యే తు రక్తార్థం తేజో రక్తతేజః, తేన మూర్చ్ఛితం; ఏతేన రక్తార్థం పరిణమ్యమానరసేన సంయుక్తమిత్యర్థః| ఈదృశే చ వ్యాఖ్యానే నామాన్వయః సంగచ్ఛతే| యథా పరిమ్లాయీ క్షయీ కథ్యతే తథా చ వక్ష్యతి,- ‘దోషక్షయాత్ కదాచిత్ స్యాత్ స్వయం తత్ర చ దర్శనం’ ఇతి, తచ్చ క్షయిత్వం లంఘనాదిభిరుపబృంహకరసక్షయాత్ పిత్తక్షయాచ్చోపపద్యతే| రక్తజపక్షే రక్తక్షయోపపత్తిర్నాస్తి| కేచిత్ ‘రక్తతేజసా’ ఇత్యత్ర ‘భక్తతేజసా’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- భక్తతేజసా ఆహారప్రసాదేన రసాఖ్యేనేత్యర్థః| అత్ర సాత్యకిప్రభృతీనాం మతానులోమేన రక్తమూర్చ్ఛితం పిత్తం హ్యపీత్యవగంతవ్యం| తథా చ రాగకథనప్రస్తావే సాత్యకిః- “పిత్తరక్తోత్థితా పీతాశ్చిత్రితాః సన్నిపాతజాః”- ఇతి| ఏక ఏవాసౌ పరిమ్లాయీ రోగోఽరాగప్రాప్తః సన్ తిమిరాఖ్యః, రాగప్రాప్తస్తు కాచాఖ్యః, స ఏవ కించిద్దర్శననాశకారీ లింగనాశః| సర్వాణ్యేవ తిమిరాణి ప్రథమద్వితీయపటలగతాని సాధ్యాని; తృతీయపటలగతాని రాగప్రాప్త్యా కాచాఖ్యాని భవంతి, తదా యాప్యాని||25||-
Adhikarana 15 (26) · Śloka 26
వక్ష్యామి షడ్విధం రాగైర్లింగనాశమతః పరం ||26||
वक्ष्यामि षड्विधं रागैर्लिङ्गनाशमतः परम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
తృతీయరాగితిమిరస్య కాచాఖ్యాం ప్రాప్తస్య లింగనాశస్య చ రాగేణైవ సంఖ్యాషట్త్వం నిర్దిశన్నాహ- వక్ష్యామీత్యాది| షడ్విధం షడ్భేదభిన్నం| తృతీయపటలగతం కాచాఖ్యాం ప్రాప్తం తిమిరమితి శేషః| రాగైః వక్ష్యమణైః అరుణాదిభిః| లింగనాశమతః పరమితి కాచాఖ్యతిమిరకథనానంతరం లింగనాశమపి షడ్విధం వక్ష్యామి||26||
Adhikarana 16 (27) · Śloka 27
రాగోఽరుణో మారుతజః ప్రదిష్టః పిత్తాత్ పరిమ్లాయ్యథవాఽపి నీలః | కఫాత్ సితః శోణితజస్తు రక్తః సమస్తదోషోఽథ విచిత్రరూపః ||27||
रागोऽरुणो मारुतजः प्रदिष्टः पित्तात् परिम्लाय्यथवाऽपि नीलः | कफात् सितः शोणितजस्तु रक्तः समस्तदोषोऽथ विचित्ररूपः ||२७||
🔊 Audio coming soon
తానేవారుణాదికాన్ రాగానాహ- రాగ ఇత్యాది| పరిమ్లాయీ పీత ఇత్యర్థః| అరుణాదిరాగైః పంచభిస్తావత్ పంచ కాచా జ్ఞేయాః, షష్ఠః కాచశ్చ పరిమ్లాయీ రోగః పరం రాగప్రాప్తః| అస్య చ పీతవర్ణతా సాత్యకివచనాదవగంతవ్యా| ఏవం షట్ కాచాః కథితాః||27||
Adhikarana 17 (28) · Śloka 29
రక్తజం మండలం దృష్టౌ స్థూలకాచానలప్రభం | పరిమ్లాయిని రోగే స్యాన్మ్లాయ్యానీలం చ మండలం ||28|| దోషక్షయాత్ కదాచిత్ స్యాత్స్వయం తత్ర చ దర్శనం |29|
रक्तजं मण्डलं दृष्टौ स्थूलकाचानलप्रभम् | परिम्लायिनि रोगे स्यान्म्लाय्यानीलं च मण्डलम् ||२८|| दोषक्षयात् कदाचित् स्यात्स्वयं तत्र च दर्शनम् |२९|
🔊 Audio coming soon
అత్ర పిత్తాత్ పరిమ్లాయీత్యుక్తం తస్య చ లక్షణమనుక్తం వక్తుమాహ- రక్తజమిత్యాది| రక్తజం రక్తప్రసాదాజ్జాతం రక్తతేజసా జాతం వా| స్థూలకాచానలప్రభమితి బాహుల్యేన స్థూలకాచాభం, వర్ణేనానలప్రభం| అన్యే తు ‘అరుణం మండలం దృష్టౌ స్థూలకాచారుణప్రభం’ ఇతి పఠంతి వ్యాఖ్యానయంతి చ- అరుణం అరుణవర్ణం| కీదృశమరుణమిత్యాహ- స్థూలకాచారుణప్రభమితి|- స్థూలకాచస్యేవారుణా ప్రభా యస్య తత్తథా| ఏష పాఠః పంజికయా దూషితః| మ్లాయి క్షయి| ఆనీలమితి ఈషన్నీలం| అనలప్రభత్వేన చ పీతత్వముక్తమేవ, తస్మాత్ కించిన్నీలపీతమిత్యర్థః| అన్యే తు ‘మ్లాయీనీలం’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- మ్లాయీనీలం పీతనీలమిత్యర్థః| తత్ర పీతం రసమూర్చ్ఛితపిత్తజనితం, నీలం పునః రక్తమూర్చ్ఛితపిత్తజం| అత్ర తృతీయపటలస్థే రాగే దోషవ్యాధి(ప్తి)వశాద్రాగస్య మండలాకారతైవ, న తు లే(రే)ఖాదిప్రకారత్వమితి నియమార్థం పునర్మండలగ్రహణమితి| దోషక్షయాదిత్యాది కర్మక్షయాద్దోషక్షయే సంజాతే కదాచిదాకస్మికం తత్ర పరిమ్లాయిని రోగే దర్శనం స్యాదిత్యేకే; అన్యే తు పిత్తసమ్మూర్చ్ఛాకరరససంక్షయాత్ క్షీణే దోషే తత్ర కదాచిద్దర్శనం స్యాదితి వ్యాఖ్యాం కుర్వంతీతి| అయం యాప్యః||28||-
Adhikarana 18 (29-33) · Śloka 33
అరుణం మండలం వాతాచ్చంచలం పరుషం తథా ||29|| పిత్తాన్మండలమానీలం కాంస్యాభం పీతమేవ వా | శ్లేష్మణా బహలం స్నిగ్ధం శంఖకుందేందుపాండురం ||30|| చలత్పద్మపలాశస్థః శుక్లో బిందురివాంభసః | సంకుచత్యాతపేఽత్యర్థం ఛాయాయాం విస్తృతో భవేత్ ||31|| మృద్యమానే చ నయనే మండలం తద్విసర్పతి | ప్రవాలపద్మపత్రాభం మండలం శోణితాత్మకం ||32|| దృష్టిరాగో భవేచ్చిత్రో లింగనాశే త్రిదోషజే | యథాస్వం దోషలింగాని సర్వేష్వేవ భవంతి హి ||33||
अरुणं मण्डलं वाताच्चञ्चलं परुषं तथा ||२९|| पित्तान्मण्डलमानीलं कांस्याभं पीतमेव वा | श्लेष्मणा बहलं स्निग्धं शङ्खकुन्देन्दुपाण्डुरम् ||३०|| चलत्पद्मपलाशस्थः शुक्लो बिन्दुरिवाम्भसः | सङ्कुचत्यातपेऽत्यर्थं छायायां विस्तृतो भवेत् ||३१|| मृद्यमाने च नयने मण्डलं तद्विसर्पति | प्रवालपद्मपत्राभं मण्डलं शोणितात्मकम् ||३२|| दृष्टिरागो भवेच्चित्रो लिङ्गनाशे त्रिदोषजे | यथास्वं दोषलिङ्गानि सर्वेष्वेव भवन्ति हि ||३३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం కాచాఖ్యాం ప్రాప్తస్య తిమిరస్య రాగేణ షట్త్వం ప్రతిపాద్య, షడ్విధం లింగనాశమతః పరం వక్ష్యామీతి యదుక్తం తదేవ షడ్విధత్వం మండలరాగభేదేన వివృణ్వన్నాహ- అరుణమిత్యాది| పరుషం ఖరస్పర్శం| ఆనీలం ఈషన్నీలం, కాంస్యాభం ఆపాండుపీతం| బహలం స్థూలం| శుక్లో బిందురివాంభస ఇత్యస్యాగ్రే కేచిత్ ‘సంకుచత్యాతపేఽత్యర్థం ఛాయాయాం విస్తృతో భవేత్’ ఇతి పఠంతి| లింగనాశేఽపి పూర్వోక్తవాతాదిరూపభ్రమణారుణవర్ణాదిదోషలింగం జ్ఞేయమితి దర్శయితుమాహ- యథాస్వమిత్యాది| యథాస్వం దోషలింగానీతి పూర్వోక్తవాతాదితిమిరాణాం రూపభ్రణాదిలక్షణానీత్యర్థః| ఏషు లింగనాశేషు కేవలశ్లేష్మజలింగనాశం విహాయాన్యే లింగనాశా అసాధ్యాః| అత్ర కించిద్దర్శనావస్థాం ప్రాప్తః పరిమ్లాయ్యేవ రోగః షష్ఠో లింగనాశో జ్ఞేయః| ఏవం షడ్ లింగనాశా ఉక్తాః||29-33||
Adhikarana 19 (34) · Śloka 35
షడ్ లింగనాశాః షడిమే చ రోగా దృష్ట్యాశ్రయాః షట్ చ షడేవ చ స్యుః | తథా నరః పిత్తవిదగ్ధదృష్టిః కఫేన చాన్యస్త్వథ ధూమదర్శీ ||34|| యో హ్రస్వజాడ్యో(త్యో) నకులాంధతా చ గంభీరసంజ్ఞా చ తథైవ దృష్టిః |35|
षड् लिङ्गनाशाः षडिमे च रोगा दृष्ट्याश्रयाः षट् च षडेव च स्युः | तथा नरः पित्तविदग्धदृष्टिः कफेन चान्यस्त्वथ धूमदर्शी ||३४|| यो ह्रस्वजाड्यो(त्यो) नकुलान्धता च गम्भीरसञ्ज्ञा च तथैव दृष्टिः |३५|
🔊 Audio coming soon
రాగైరరుణాదికైః షడ్విధం లింగనాశమభిధాయాపరాన్ పిత్తవిదగ్ధదృష్ట్యాదికాన్ షడేవ నిర్దిశన్నాహ- షడిత్యాది| షడ్లింగనాశా ఇతి ‘వక్ష్యామి షడ్విధం రాగైర్లింగనాశమతః పరం’ ఇత్యనైనేవ లింగనాశానాం షట్త్వే ప్రాప్తే పునః షడితి యత్సంఖ్యాకరణం తన్నియమార్థం, తేన తిమిరకాచలింగనాశానాం పృథక్ సంఖ్యాకరణం న గణనీయం; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- షడ్ లింగనాశాః, షడిమే చ రోగా వక్ష్యమాణాః పిత్తవిదగ్ధదృష్ట్యాదయః, ఏవం దృష్ట్యాశ్రయా ద్వాదశ| షడిమే చ రోగా ఇతి వక్ష్యమాణాః పిత్తవిదగ్ధదృష్ట్యాదయః| దృష్ట్యాశ్రయాః షట్ చ షడేవ స్యురితి అత్రాపి పూర్వశంకయా షడేవేతి పరస్మాన్నియమయతి; ద్వాదశైవ దృష్ట్యాశ్రయా రోగా భవేయురిత్యర్థః| కే తే పిత్తవిదగ్ధదృష్ట్యాదయః షడిత్యాహ- తథేత్యాది| తథాశబ్దో భిన్నక్రమే, కఫేన చాన్య ఇత్యత్ర సంబధ్యతే; తేన కఫేనాపి విదగ్ధదృష్టిరన్య ఇత్యర్థః||34||-
Adhikarana 20 (35-36) · Śloka 37
పిత్తేన దుష్టేన గతేన దృష్టిం పీతా భవేద్యస్య నరస్య దృష్టిః ||35|| పీతాని రూపాణి చ మన్యతే యః స మానవః పిత్తవిదగ్ధదృష్టిః | ప్రాప్తే తృతీయం పటలం తు దోషే దివా న పశ్యేన్నిశి వీక్షతే చ ||36|| (రాత్రౌ స శీతానుగృహీతదృష్టిః పిత్తాల్పభావాదపి తాని పశ్యేత్) |37|
पित्तेन दुष्टेन गतेन दृष्टिं पीता भवेद्यस्य नरस्य दृष्टिः ||३५|| पीतानि रूपाणि च मन्यते यः स मानवः पित्तविदग्धदृष्टिः | प्राप्ते तृतीयं पटलं तु दोषे दिवा न पश्येन्निशि वीक्षते च ||३६|| (रात्रौ स शीतानुगृहीतदृष्टिः पित्ताल्पभावादपि तानि पश्येत्) |३७|
🔊 Audio coming soon
పిత్తవిదగ్ధదృష్టేర్లక్షణమాహ- పిత్తేనేత్యాది| దృష్టేన వృద్ధేన| నిశి వీక్షతే చేతి రాత్రౌ శీతోపకృతదృష్టిత్వాత్ పిత్తాభావః, అతో రాత్రౌ రూపదర్శనం| సాధ్యోఽయం||35-36||-
Adhikarana 21 (38) · Śloka 38
తథా నరః శ్లేష్మవిదగ్ధదృష్టిస్తాన్యేవ శుక్లాని హి మన్యతే తు ||37|| త్రిషు స్థితోల్పః పటలేషు దోషో నక్తాంధ్యమాపాదయతి ప్రసహ్య | దివా స సూర్యానుగృహీతచక్షురిక్షేత రూపాణి కఫాల్పభావాత్ ||38||
तथा नरः श्लेष्मविदग्धदृष्टिस्तान्येव शुक्लानि हि मन्यते तु ||३७|| त्रिषु स्थितोल्पः पटलेषु दोषो नक्तान्ध्यमापादयति प्रसह्य | दिवा स सूर्यानुगृहीतचक्षुरिक्षेत रूपाणि कफाल्पभावात् ||३८||
🔊 Audio coming soon
కఫవిదగ్ధదృష్టేర్లక్షణమాహ- నర ఇత్యాది| కఫేన దుష్టేన గతేన దృష్టిం సితా భవేద్యస్య నరస్య దృష్టిరితి తథాశబ్దార్థః| తాన్యేవ రూపాణి| అయమపి సాధ్యః||38||
Adhikarana 22 (39) · Śloka 39
శోకజ్వరాయాసశిరోభితాపైరభ్యాహతా యస్య నరస్య దృష్టిః | సధూమకాన్ పశ్యతి సర్వభావాంస్తం ధూమదర్శీతి వదంతి రోగం ||39||
शोकज्वरायासशिरोभितापैरभ्याहता यस्य नरस्य दृष्टिः | सधूमकान् पश्यति सर्वभावांस्तं धूमदर्शीति वदन्ति रोगम् ||३९||
🔊 Audio coming soon
ధూమదర్శినో లక్షణమాహ- శోకేత్యాది| శిరోభితాపః శిరోవ్యథా| అయం పిత్తజః సాధ్యశ్చ||39||
Adhikarana 23 (40) · Śloka 40
స హ్రస్వజాడ్యో దివసేషు కృచ్ఛ్రాద్ధ్రస్వాని రూపాణి చ యేన పశ్యేత్ |40|
स ह्रस्वजाड्यो दिवसेषु कृच्छ्राद्ध्रस्वानि रूपाणि च येन पश्येत् |४०|
🔊 Audio coming soon
హ్రస్వజాడ్యలక్షణమాహ - స ఇత్యాది| స పురుషః| యేన వికారేణ| అత్ర దివసేషు పశ్యేదితి వచనాద్రాత్రౌ న పశ్యతీత్యవగమ్యతే| కేచిత్తు ‘రాత్రౌ చ శీతానుగృహీతదృష్టిః పిత్తాల్పభావాదపి తాని పశ్యేత్’ ఇతి పఠంతి; తచ్చాసంగతం, అస్య నక్తాంధతాజనకత్వాత్| తథా చ విదేహః,- “నక్తమంధాస్తు చత్వారో యే పురస్తాత్ ప్రకీర్తితాః| తేషామసాధ్యో నకులో హ్రస్వజాడ్య(త్య)స్తథైవ చ”- ఇతి| అత్ర చ దృష్టిమధ్యగతః పీతో రాగో జ్ఞేయః| అస్య పటలచతుష్టయాశ్రితపిత్తప్రభవత్వాదసాధ్యత్వం|40|-
Adhikarana 24 (40) · Śloka 41
విద్యోతతే యేన నరస్య దృష్టిర్దోషాభిపన్నా నకులస్య యద్వత్ ||40|| చిత్రాణి రూపాణి దివా స పశ్యేత్ స వై వికారో నకులాంధ్యసంజ్ఞః |41|
विद्योतते येन नरस्य दृष्टिर्दोषाभिपन्ना नकुलस्य यद्वत् ||४०|| चित्राणि रूपाणि दिवा स पश्येत् स वै विकारो नकुलान्ध्यसञ्ज्ञः |४१|
🔊 Audio coming soon
నకులాంధ్యలక్షణమాహ- విద్యోతత ఇత్యాది| దోషాభిపన్నా దోషైర్వ్యాప్తా| చిత్రాణి సర్వదోషవర్ణాని| దివా స పశ్యేదితి వచనాద్రాత్రౌ న పశ్యతీత్యవగమ్యతే| సర్వజోఽసాధ్యశ్చ||40||-
Adhikarana 25 (41) · Śloka 42
దృష్టిర్విరూపా శ్వసనోపసృష్టా సంకుచ్యతేఽభ్యంతరతశ్చ యాతి ||41|| రుజావగాఢా చ తమక్షిరోగం గంభీరికేతి ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాః |42|
दृष्टिर्विरूपा श्वसनोपसृष्टा सङ्कुच्यतेऽभ्यन्तरतश्च याति ||४१|| रुजावगाढा च तमक्षिरोगं गम्भीरिकेति प्रवदन्ति तज्ज्ञाः |४२|
🔊 Audio coming soon
గంభీరికాయా లక్షణమాహ- దృష్టిరిత్యాది| విరూపా వికృతరూపా| శ్వసనోపసృష్టా వాతోపద్రుతా| రుజావగాఢా తీవ్రవేదనా| ఇయమప్యసాధ్యా||41||-
Adhikarana 26 (42) · Śloka 43
బాహ్యౌ పునర్ద్వావిహ సంప్రదిష్టౌ నిమిత్తతశ్చాప్యనిమిత్తతశ్చ ||42|| నిమిత్తతస్తత్ర శిరోభితాపాజ్జ్ఞేయస్త్వభిష్యందనిదర్శనైశ్చ |43|
बाह्यौ पुनर्द्वाविह सम्प्रदिष्टौ निमित्ततश्चाप्यनिमित्ततश्च ||४२|| निमित्ततस्तत्र शिरोभितापाज्ज्ञेयस्त्वभिष्यन्दनिदर्शनैश्च |४३|
🔊 Audio coming soon
హేతుభేదేన బాహ్యౌ నిర్దిశన్నాహ- బాహ్యావిత్యాది| బహిర్భవౌ బాహ్యౌ; యద్యపి ప్రాక్సూత్రే సంక్షేపేణోపదిష్టౌ తథాఽపి పునరిహ నిమిత్తానిమిత్తభేదద్వయేన సమ్యక్ ప్రకర్షాన్నిర్దిష్టావిత్యర్థః| తత్ర సనిమిత్తం దర్శయన్నాహ- నిమిత్తత ఇత్యాది| తత్ర తయోర్మధ్యే, శిరోభితాపాద్ విషపుష్పగంధస్పృష్టపవనసంపర్కజాతాత్, అభిష్యందనిదర్శనైరితి అభిష్యందలక్షణైరిత్యర్థః| అయమసాధ్యః||42||-
Adhikarana 27 (43-44) · Śloka 44
సురర్షిగంధర్వమహోరగాణాం సందర్శనేనాపి చ భాస్వరాణాం ||43|| హన్యేత దృష్టిర్మనుజస్య యస్య స లింగనాశస్త్వనిమిత్తసంజ్ఞః | తత్రాక్షి విస్పష్టమివావభాతి వైదూర్యవర్ణా విమలా చ దృష్టిః ||44||
सुरर्षिगन्धर्वमहोरगाणां सन्दर्शनेनापि च भास्वराणाम् ||४३|| हन्येत दृष्टिर्मनुजस्य यस्य स लिङ्गनाशस्त्वनिमित्तसञ्ज्ञः | तत्राक्षि विस्पष्टमिवावभाति वैदूर्यवर्णा विमला च दृष्टिः ||४४||
🔊 Audio coming soon
అనిమిత్తం దర్శయన్నాహ- సురర్షీత్యాది| అనిమిత్త ఇతి అనుపలభ్యమానవిశిష్టసురాదిదర్శననిమిత్తః| దృష్టిః దర్శనం| లింగనాశ ఇతి దర్శననాశ ఇత్యర్థః| అయమప్యసాధ్యః| తస్యైవానిమిత్తస్య లక్షణమాహ- తత్రేత్యాది| తత్ర అనిమిత్తసంజ్ఞకే| విస్పష్టమివ విశేషేణ ప్రసన్నమివ| వైదూర్యవర్ణా ప్రకృతివర్ణేత్యర్థః| విమలేతి విగతాస్తిమిరకాచాదయో మలా యస్యాం సా తథా| ఏతౌ సనిమిత్తానిమిత్తౌ సర్వగతావపి దర్శననాశకరత్వాదనుక్తావపి దృష్ట్యాశ్రితౌ కథితౌ, అతో న సంఖ్యాతిరేకః||43-44||
Adhikarana 28 (45) · Śloka 45
విదీర్యతే సీదతి హీయతే వా నృణామభీఘాతహతా తు దృష్టిః ||45||
विदीर्यते सीदति हीयते वा नृणामभीघातहता तु दृष्टिः ||४५||
🔊 Audio coming soon
ఆగంతుప్రస్తావాదపరమభిఘాతజమాహ- విదీర్యత ఇత్యాది| సీదతి అవసాదం యాతి| ఏష బాహ్యనిమిత్తత్వాత్ సన్నిపాతాంతర్భూతః||45||
Adhikarana 29 (46) · Śloka 46
ఇత్యేతే నయనగతా మయా వికారాః సంఖ్యాతాః పృథగిహ షట్ చ సప్తతిశ్చ | ఏతేషాం పృథగిహ విస్తరేణ సర్వం వక్ష్యేఽహం తదను చికిత్సితం యథావత్ ||46||
इत्येते नयनगता मया विकाराः सङ्ख्याताः पृथगिह षट् च सप्ततिश्च | एतेषां पृथगिह विस्तरेण सर्वं वक्ष्येऽहं तदनु चिकित्सितं यथावत् ||४६||
🔊 Audio coming soon
సముదాయసంఖ్యామాహ- ఇత్యేత ఇత్యాది| సంఖ్యాతాః సమ్యగాఖ్యాతాః, సమ్యగ్గణితా వా| ఇహ శాలాక్యే| పునః షట్సప్తతిసంఖ్యాకారణం నియమార్థం; తేన షట్సప్తతిరేవ| ఏతేన కరాలాదిప్రోక్తా సంఖ్యా నిరాకృతా||46||
Adhikarana puShpikA · Śloka 7
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే దృష్టిగతరోగవిజ్ఞానీయో నామ సప్తమోఽధ్యాయః ||7||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे दृष्टिगतरोगविज्ञानीयो नाम सप्तमोऽध्यायः ||७||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే సప్తమోఽధ్యాయః||7||