37. grahōtpattyadhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગ્રહોત્પત્તિમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

નવગ્રહાકૃતિવિજ્ઞાનં ચિકિત્સિતં ચાભિધાય બાલગ્રહાણામુત્પત્તિં કારણં ચાભિધાતું ગ્રહોત્પત્ત્યધ્યાયારમ્ભો યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| ગ્રહાણાં સ્કન્દાદીનામ્, ઉત્પત્તિઃ આગતિઃ પ્રાપ્તિઃ; એતેન ક્રીડનાર્થં નિયોજનમત્રોત્પત્તિઃ, નાભૂતપ્રાદુર્ભાવઃ; કુતઃ? તેષાં નિત્યત્વાત્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

નવ સ્કન્દાદયઃ પ્રોક્તા બાલાનાં ય ઇમે ગ્રહાઃ | શ્રીમન્તો દિવ્યવપુષો નારીપુરુષવિગ્રહાઃ ||૩||

નવેત્યાદિ| વિગ્રહઃ શરીરં; તત્ર ચ સ્કન્દસ્કન્દાપસ્મારનૈગમેષાઃ પુરુષશરીરાઃ, શેષાઃ સ્ત્રીશરીરાઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

એતે ગુહસ્ય રક્ષાર્થં કૃત્તિકોમાગ્નિશૂલિભિઃ | સૃષ્ટાઃ શરવણસ્થસ્ય રક્ષિતસ્યાત્મતેજસા ||૪||

એતે ઇત્યાદિ| શરવણસ્થસ્ય આત્મતેજસા રક્ષિતસ્યાપિ રક્ષાર્થં કૃત્તિકાદિભિરેતે સ્કન્દાદયો ગ્રહાઃ સૃષ્ટા નિયોજિતા ઇત્યર્થઃ; ગુહસ્ય કાર્તિકેયસ્ય, આત્મતેજસા સ્વશક્ત્યા| નનુ સ્વભાવરક્ષિતસ્ય ગુહસ્ય રક્ષકૈઃ કિં? ઉચ્યતે- યથા સ્વશક્ત્યા અનભિભવનીયસ્યાપિ ઇન્દ્રસ્ય અન્યે દેવા રક્ષકાઃ, પ્રભુધર્મત્વાત્; તદ્વદ્ગુહસ્યાપિ અન્યે ગ્રહા રક્ષકાઃ, પ્રભુધર્મત્વાત્||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

સ્ત્રીવિગ્રહા ગ્રહા યે તુ નાનારૂપા મયેરિતાઃ | ગઙ્ગોમાકૃત્તિકાનાં તે ભાગા રાજસતામસાઃ ||૫||

સ્ત્રીત્યાદિ| સ્ત્રીવિગ્રહા નારીશરીરાઃ, નાનારૂપા મેષાદિમુખાઃ, મયા ધન્વન્તરિણા, ઈરિતાઃ કથિતાઃ| તે સ્ત્રીવિગ્રહાઃ| ભાગા અંશાઃ, રાજસતામસા મતા રજસ્તમોમયાઃ સ્મૃતાઃ| યદ્યપિ સર્વગ્રહાણાં રજસ્તમોમયત્વં, તથાઽપિ સ્ત્રીવિગ્રહાણામેવાત્યર્થં રજસ્તમોગુણભૂયિષ્ઠત્વં; તદ્ભૂયિષ્ઠત્વાચ્ચાતિશયેન હિંસાત્મકત્વમિતિ તેભ્યો બાલકો રક્ષિતવ્યઃ||૫||

Adhikarana 5 (6) · Śloka 6

નૈગમેષસ્તુ પાર્વત્યા સૃષ્ટો મેષાનનો ગ્રહાઃ | કુમારધારી દેવસ્ય ગુહસ્યાત્મસમઃ સખા ||૬||

નૈગમેષ ઇત્યાદિ| નૈગમેષઃ પુઙ્ગ્રહઃ, મેષાનન એડકમુખઃ, બાલકૌતુકાય સૃષ્ટઃ| કુમારધારી કુમારપાલયિતા; ‘કુમારહારી’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ, તત્ર કુમારાન્ હરતીત્યર્થઃ| આત્મસમ આત્મતુલ્યઃ, સખા મિત્રમ્| ‘આત્મસમ’ ઇત્યત્રાન્યે ‘આત્મોદ્ભવ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાત્મોદ્ભવઃ પુત્રઃ||૬||

Adhikarana 6 (7) · Śloka 7

સ્કન્દાપસ્મારસઞ્જ્ઞો યઃ સોઽગ્નિનાઽગ્નિસમદ્યુતિઃ | સ ચ સ્કન્દસખા નામ વિશાખ ઇતિ ચોચ્યતે ||૭||

સ્કન્દેત્યાદિ| અપસ્મારવિકારલિઙ્ગલિઙ્ગતવિકારિત્વેન સ્કન્દાપસ્માર ઇત્યુચ્યતે| સોઽગ્નિના સૃષ્ટ ઇતિ સમ્બધ્યતે| વિશાખ ઇતિ સ્કન્દાપસ્મારસ્યાપરં નામ||૭||

Adhikarana 7 (8) · Śloka 8

સ્કન્દઃ સૃષ્ટો ભગવતા દેવેન ત્રિપુરારિણા | બિભર્તિ ચારપરાં સઞ્જ્ઞાં કુમાર ઇતિ સ ગ્રહઃ ||૮||

સ્કન્દ ઇત્યાદિ| ત્રિપુરારિણા રુદ્રેણ સૃષ્ટઃ||૮||

Adhikarana 8 (9) · Śloka 9

બાલલીલાધરો યોઽયં દેવો રુદ્રાગ્નિસમ્ભવઃ | મિથ્યાચારેષુ ભગવાન્ સ્વયં નૈષ પ્રવર્તતે ||૯||

ગુહસ્ય સ્કન્દાદિભ્યો ભેદમાહ- બાલલીલાધર ઇત્યાદિ| લીલા ચેષ્ટા, રુદ્રાગ્નિસમ્ભવ ઇતિ રુદ્રસમ્ભવોઽગ્નિસમ્ભવશ્ચ| મિથ્યાચારેષુ બાલેષ્વિત્યર્થઃ| સ્વયં ન પ્રવર્તતે તદનુચરાસ્તુ પ્રવર્તન્તે, કુતઃ? યતોઽસ્ય દેવત્વાદ્યાગાદિભિરેવ તૃપ્તિઃ| ‘બાલલીલાધર’ ઇત્યત્ર ‘બાલલીલાટન’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

કુમારઃ સ્કન્દસામાન્યાદત્ર કેચિદપણ્ડિતાઃ | ગૃહ્ણાતીત્યલ્પવિજ્ઞાના બ્રુવતે દેહચિન્તકાઃ ||૧૦||

કુમાર ઇત્યાદિ| કુમારઃ કાર્તિકેયઃ, સ્કન્દસામાન્યાત્ સ્કન્દગ્રહનામતુલ્યત્વાદ્બાલં ગૃહ્ણાતીતિ યે કેચિદપણ્ડિતા દેહચિન્તકા વૈદ્યા બ્રુવતે તેઽલ્પવિજ્ઞાના અપણ્ડિતાઃ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-20) · Śloka 21

તતો ભગવતિ સ્કન્દે સુરસેનાપતૌ કૃતે | ઉપતસ્થુર્ગ્રહાઃ સર્વે દીપ્તશક્તિધરં ગુહમ્ ||૧૧|| ઊચુઃ પ્રાઞ્જલયશ્ચૈનં વૃત્તિં નઃ સંવિધત્સ્વ વૈ | તેષામર્થે તતઃ સ્કન્દઃ શિવં દેવમચોદયત્ ||૧૨|| તતો ગ્રહાંસ્તાનુવાચ ભગવાન્ ભગનેત્રહૃત્ | તિર્યગ્યોનિં માનુષં ચ દૈવં ચ ત્રિતયં જગત્ ||૧૩|| પરસ્પરોપકારેણ વર્તતે ધાર્યતેઽપિ ચ | દેવા મનુષ્યાન્ પ્રીણન્તિ તૈર્યગ્યોનીંસ્તથૈવ ચ ||૧૪|| વર્તમાનૈર્યથાકાલં શીતવર્ષોષ્ણમારુતૈઃ | ઇજ્યાઞ્જલિનમસ્કારજપહોમવ્રતાદિભિઃ ||૧૫|| નરાઃ સમ્યક્ પ્રયુક્તૈશ્ચ પ્રીણન્તિ ત્રિદિવેશ્વરાન્ | ભાગધેયં વિભક્તં ચ શેષં કિઞ્ચિન્ન વિદ્યતે ||૧૬|| તદ્યુષ્માકં શુભા વૃત્તિર્બાલેષ્વેવ ભવિષ્યતિ | કુલેષુ યેષુ નેજ્યન્તે દેવાઃ પિતર એવ ચ ||૧૭|| બ્રાહ્મણાઃ સાધવશ્ચૈવ ગુરવોઽતિથયસ્તથા | નિવૃત્તાચારશૌચેષુ પરપાકોપજીવિષુ ||૧૮|| ઉત્સન્નબલિભિક્ષેષુ ભિન્નકાંસ્યોપભોજિષુ | ગૃહેષુ તેષુ યે બાલાસ્તાન્ ગૃહ્ણીધ્વમશઙ્કિતાઃ ||૧૯|| તત્ર વો વિપુલા વૃત્તિઃ પૂજા ચૈવ ભવિષ્યતિ | એવં ગ્રહાઃ સમુત્પન્ના બાલાન્ ગૃહ્ણન્તિ ચાપ્યતઃ ||૨૦|| ગ્રહોપસૃષ્ટા બાલાસ્તુ દુશ્ચિકિત્સ્યતમા મતાઃ |૨૧|

કે તર્હિ બાલાન્ ગૃહ્ણન્તીતિ પૃષ્ટ આહ- તત ઇત્યાદિ| તતો ગુહરક્ષાર્થં નવગ્રહેષુ સૃષ્ટેષુ સત્સુ, અનન્તરં સુરા દેવાસ્તેષાં સેના તસ્યાઃ પતૌ સ્વામિનિ ગુહે કૃતે સતિ, ઉપતસ્થુઃ આગતાઃ| શક્તિઃ આયુધવિશેષઃ| ઊચુઃ ઉક્તવન્તઃ| પ્રાઞ્જલયઃ સંયોજિતહસ્તાઃ| એનં ગુહં પ્રતિ; એનમિત્યત્ર અન્યે દેવેતિ ગુહસમ્બોધનં પઠન્તિ| કિમૂચુઃ? વૃત્તિં વર્તનં, નઃ અસ્માકં, સંવિધત્સ્વ કુરુ, વૈ સ્ફુટમ્| આત્મવૃત્ત્યર્થમુપસ્થિતાનાં ગ્રહાણાં કાર્તિકેયેન કિં કૃતમિત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| તતઃ સ્કન્દઃ શિવં દેવમચોદયત્તેષાં ગ્રહણામર્થે, તતો ગ્રહવૃત્તિપ્રાર્થનાદનન્તરં, સ્કન્દઃ કાર્તિકેયઃ, અચોદયત્ પ્રાર્થિતવાન્| એવં ગ્રહાર્થે પ્રાર્થિતઃ શઙ્કરઃ કિં કૃતવાનિત્યાહ- તત ઇત્યાદિ| તતઃ પ્રાર્થનાનન્તરં તાન્ ગ્રહાન્ પ્રતિ ભગવાન્ ભગનેત્રહૃત્ ભગલોચનહારી રુદ્ર ઉક્તવાન્| કિમુક્તવાનિત્યાહ- તિર્યગિત્યાદિ| તિર્યગ્યોનિમાનુષદેવાનાં ત્રિતયં જગચ્છબ્દવાચ્યં, એતત્ત્રિતયં પરસ્પરમન્યોન્યોપકારેણ વર્તતે, ધાર્યતેઽપિ ચેતિ ચકારાત્ ક્રિયતે ચ| તત્ર તિર્યગ્યોનયો ગવાદયઃ, તે મનુષ્યાનુપકુર્વન્તિ વહનાદિના; માનુષાશ્ચ માષાદિદાનેન તિર્યગ્યોનીનુપકુર્વન્તિ| દેવમાનુષયોઃ પરસ્પરોપકારમાહ- દેવા ઇત્યાદિ| યથાકાલં શીતોષ્ણવર્ષાદીન્ કૃત્વા માનુષાન્ તિર્યગ્યોનીંશ્ચ પ્રીણયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| દેવેષુ માનુષોપકારમાહ- ઇજ્યેત્યાદિ| ઇજ્યા યાગઃ, અઞ્જલિઃ કરદ્વયયોજનં, નમસ્કારઃ પ્રણામઃ, જપ ઓઙ્કારપૂર્વકં ગાયત્ર્યાદ્યાવર્તનં, હોમો લક્ષાદિસઙ્ખ્યાહુતિભિર્વહ્નૌ હવનં, વ્રતં પ્રસિદ્ધં, સમ્યક્પ્રયુક્તૈઃ વેદોક્તવિધાનેન પ્રયુક્તૈઃ; ઇજ્યાઞ્જલિપ્રભૃતિભિઃ સમ્યક્પ્રયુક્તૈર્નરાસ્ત્રિદિવેશ્વરાન્ દેવાન્ પ્રીણયન્તીતિ સમ્બન્ધઃ| ભાગધેયમિત્યાદિ| ભાગધેયમ્ અંશસમૂહઃ, વિભક્તં દેવાદિત્રિતયેન સર્વમેવ વિભજ્ય ગૃહીતં, શેષમ્ અવશિષ્ટં, કિઞ્ચિન્નાસ્તિ યતસ્તત્તસ્માદ્બાલગ્રહરક્ષાર્થં સૃષ્ટત્વાદ્યુષ્માકં વૃત્તિરપિ ભો ગ્રહા બાલેષ્વેવ ભવિષ્યતીતિ| અનપરાધેષુ બાલેષુ વૃત્તિં કલ્પયન્ શમ્ભુરપિ દોષભાક્ સ્યાદતઃ સાપરાધેષુ વૃત્તિમાહ- કુલેષ્વિત્યાદિ| નેજ્યન્તે ન પૂજ્યન્તે, ઉત્સન્ને નષ્ટે બલિભિક્ષે યેષુ તાનિ તથા, તેષુ વૃત્તિરિતિ| અત્ર હિંસનમેવ વૃત્તિઃ| પૂજા ચૈવેતિ પુષ્પાદિના ભોજનાદિના ચેત્યર્થઃ||૧૧-૨૦||-

Adhikarana 11 (21-22) · Śloka 22

વૈકલ્યં મરણં ચાપિ ધ્રુવં સ્કન્દગ્રહે મતમ્ ||૨૧|| સ્કન્દગ્રહોઽત્યુગ્રતમઃ સર્વેષ્વેવ યતઃ સ્મૃતઃ | અન્યો વા સર્વરૂપસ્તુ ન સાધ્યો ગ્રહ ઉચ્યતે ||૨૨||

એવમિત્યાદિ| વૈકલ્યં વિકલાઙ્ગતા| ધ્રુવં નિશ્ચિતમ્| સ્કન્દેત્યાદિ| સર્વેષ્વેવ ગ્રહેષુ મધ્યે સ્કન્દગ્રહો યતોઽત્યુગ્રતમઃ, અત એવ તદ્ગૃહીતસ્ય ધ્રુવં મરણં, અથ કથઞ્ચિજ્જીવતિ તદા વૈકલ્યમિતિ| અન્ય ઇત્યાદિ| અન્યો વા સ્કન્દાપસ્મારાદિકઃ||૨૧-૨૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 37

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કુમારતન્ત્રે ગ્રહોત્પત્ત્યધ્યાયો નામ(એકાદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) સપ્તત્રિંશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૩૭||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કૌમારભૃત્યતન્ત્રે ગ્રહેત્પત્ત્યધ્યાયઃ સપ્તત્રિંશત્તમઃ||૩૭||