Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō grahōtpattimadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो ग्रहोत्पत्तिमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
navagrahākr̥tivijñānaṁ cikitsitaṁ cābhidhāya bālagrahāṇāmutpattiṁ kāraṇaṁ cābhidhātuṁ grahōtpattyadhyāyārambhō yujyata ityāha- athāta ityādi| grahāṇāṁ skandādīnām, utpattiḥ āgatiḥ prāptiḥ; ētēna krīḍanārthaṁ niyōjanamatrōtpattiḥ, nābhūtaprādurbhāvaḥ; kutaḥ? tēṣāṁ nityatvāt||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
nava skandādayaḥ prōktā bālānāṁ ya imē grahāḥ |
śrīmantō divyavapuṣō nārīpuruṣavigrahāḥ ||3||
View original
नव स्कन्दादयः प्रोक्ता बालानां य इमे ग्रहाः |
श्रीमन्तो दिव्यवपुषो नारीपुरुषविग्रहाः ||३||
navētyādi| vigrahaḥ śarīraṁ; tatra ca skandaskandāpasmāranaigamēṣāḥ puruṣaśarīrāḥ, śēṣāḥ strīśarīrāḥ||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
ētē guhasya rakṣārthaṁ kr̥ttikōmāgniśūlibhiḥ |
sr̥ṣṭāḥ śaravaṇasthasya rakṣitasyātmatējasā ||4||
View original
एते गुहस्य रक्षार्थं कृत्तिकोमाग्निशूलिभिः |
सृष्टाः शरवणस्थस्य रक्षितस्यात्मतेजसा ||४||
ētē ityādi| śaravaṇasthasya ātmatējasā rakṣitasyāpi rakṣārthaṁ kr̥ttikādibhirētē skandādayō grahāḥ sr̥ṣṭā niyōjitā ityarthaḥ; guhasya kārtikēyasya, ātmatējasā svaśaktyā| nanu svabhāvarakṣitasya guhasya rakṣakaiḥ kiṁ? ucyatē- yathā svaśaktyā anabhibhavanīyasyāpi indrasya anyē dēvā rakṣakāḥ, prabhudharmatvāt; tadvadguhasyāpi anyē grahā rakṣakāḥ, prabhudharmatvāt||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
strīvigrahā grahā yē tu nānārūpā mayēritāḥ |
gaṅgōmākr̥ttikānāṁ tē bhāgā rājasatāmasāḥ ||5||
View original
स्त्रीविग्रहा ग्रहा ये तु नानारूपा मयेरिताः |
गङ्गोमाकृत्तिकानां ते भागा राजसतामसाः ||५||
strītyādi| strīvigrahā nārīśarīrāḥ, nānārūpā mēṣādimukhāḥ, mayā dhanvantariṇā, īritāḥ kathitāḥ| tē strīvigrahāḥ| bhāgā aṁśāḥ, rājasatāmasā matā rajastamōmayāḥ smr̥tāḥ| yadyapi sarvagrahāṇāṁ rajastamōmayatvaṁ, tathā'pi strīvigrahāṇāmēvātyarthaṁ rajastamōguṇabhūyiṣṭhatvaṁ; tadbhūyiṣṭhatvāccātiśayēna hiṁsātmakatvamiti tēbhyō bālakō rakṣitavyaḥ||5||
Adhikarana 5 (6) · Śloka 6
naigamēṣastu pārvatyā sr̥ṣṭō mēṣānanō grahāḥ |
kumāradhārī dēvasya guhasyātmasamaḥ sakhā ||6||
View original
नैगमेषस्तु पार्वत्या सृष्टो मेषाननो ग्रहाः |
कुमारधारी देवस्य गुहस्यात्मसमः सखा ||६||
naigamēṣa ityādi| naigamēṣaḥ puṅgrahaḥ, mēṣānana ēḍakamukhaḥ, bālakautukāya sr̥ṣṭaḥ| kumāradhārī kumārapālayitā; ‘kumārahārī’ ityanyē paṭhanti, tatra kumārān haratītyarthaḥ| ātmasama ātmatulyaḥ, sakhā mitram| ‘ātmasama’ ityatrānyē ‘ātmōdbhava’ iti paṭhanti, tatrātmōdbhavaḥ putraḥ||6||
Adhikarana 6 (7) · Śloka 7
skandāpasmārasañjñō yaḥ sō'gninā'gnisamadyutiḥ |
sa ca skandasakhā nāma viśākha iti cōcyatē ||7||
View original
स्कन्दापस्मारसञ्ज्ञो यः सोऽग्निनाऽग्निसमद्युतिः |
स च स्कन्दसखा नाम विशाख इति चोच्यते ||७||
skandētyādi| apasmāravikāraliṅgaliṅgatavikāritvēna skandāpasmāra ityucyatē| sō'gninā sr̥ṣṭa iti sambadhyatē| viśākha iti skandāpasmārasyāparaṁ nāma||7||
Adhikarana 7 (8) · Śloka 8
skandaḥ sr̥ṣṭō bhagavatā dēvēna tripurāriṇā |
bibharti cāraparāṁ sañjñāṁ kumāra iti sa grahaḥ ||8||
View original
स्कन्दः सृष्टो भगवता देवेन त्रिपुरारिणा |
बिभर्ति चारपरां सञ्ज्ञां कुमार इति स ग्रहः ||८||
skanda ityādi| tripurāriṇā rudrēṇa sr̥ṣṭaḥ||8||
Adhikarana 8 (9) · Śloka 9
bālalīlādharō yō'yaṁ dēvō rudrāgnisambhavaḥ |
mithyācārēṣu bhagavān svayaṁ naiṣa pravartatē ||9||
View original
बाललीलाधरो योऽयं देवो रुद्राग्निसम्भवः |
मिथ्याचारेषु भगवान् स्वयं नैष प्रवर्तते ||९||
guhasya skandādibhyō bhēdamāha- bālalīlādhara ityādi| līlā cēṣṭā, rudrāgnisambhava iti rudrasambhavō'gnisambhavaśca| mithyācārēṣu bālēṣvityarthaḥ| svayaṁ na pravartatē tadanucarāstu pravartantē, kutaḥ? yatō'sya dēvatvādyāgādibhirēva tr̥ptiḥ| ‘bālalīlādhara’ ityatra ‘bālalīlāṭana’ ityanyē paṭhanti||9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
kumāraḥ skandasāmānyādatra kēcidapaṇḍitāḥ |
gr̥hṇātītyalpavijñānā bruvatē dēhacintakāḥ ||10||
View original
कुमारः स्कन्दसामान्यादत्र केचिदपण्डिताः |
गृह्णातीत्यल्पविज्ञाना ब्रुवते देहचिन्तकाः ||१०||
kumāra ityādi| kumāraḥ kārtikēyaḥ, skandasāmānyāt skandagrahanāmatulyatvādbālaṁ gr̥hṇātīti yē kēcidapaṇḍitā dēhacintakā vaidyā bruvatē tē'lpavijñānā apaṇḍitāḥ||10||
Adhikarana 10 (11-20) · Śloka 21
tatō bhagavati skandē surasēnāpatau kr̥tē |
upatasthurgrahāḥ sarvē dīptaśaktidharaṁ guham ||11||
ūcuḥ prāñjalayaścainaṁ vr̥ttiṁ naḥ saṁvidhatsva vai |
tēṣāmarthē tataḥ skandaḥ śivaṁ dēvamacōdayat ||12||
tatō grahāṁstānuvāca bhagavān bhaganētrahr̥t |
tiryagyōniṁ mānuṣaṁ ca daivaṁ ca tritayaṁ jagat ||13||
parasparōpakārēṇa vartatē dhāryatē'pi ca |
dēvā manuṣyān prīṇanti tairyagyōnīṁstathaiva ca ||14||
vartamānairyathākālaṁ śītavarṣōṣṇamārutaiḥ |
ijyāñjalinamaskārajapahōmavratādibhiḥ ||15||
narāḥ samyak prayuktaiśca prīṇanti tridivēśvarān |
bhāgadhēyaṁ vibhaktaṁ ca śēṣaṁ kiñcinna vidyatē ||16||
tadyuṣmākaṁ śubhā vr̥ttirbālēṣvēva bhaviṣyati |
kulēṣu yēṣu nējyantē dēvāḥ pitara ēva ca ||17||
brāhmaṇāḥ sādhavaścaiva guravō'tithayastathā |
nivr̥ttācāraśaucēṣu parapākōpajīviṣu ||18||
utsannabalibhikṣēṣu bhinnakāṁsyōpabhōjiṣu |
gr̥hēṣu tēṣu yē bālāstān gr̥hṇīdhvamaśaṅkitāḥ ||19||
tatra vō vipulā vr̥ttiḥ pūjā caiva bhaviṣyati |
ēvaṁ grahāḥ samutpannā bālān gr̥hṇanti cāpyataḥ ||20||
grahōpasr̥ṣṭā bālāstu duścikitsyatamā matāḥ |21|
View original
ततो भगवति स्कन्दे सुरसेनापतौ कृते |
उपतस्थुर्ग्रहाः सर्वे दीप्तशक्तिधरं गुहम् ||११||
ऊचुः प्राञ्जलयश्चैनं वृत्तिं नः संविधत्स्व वै |
तेषामर्थे ततः स्कन्दः शिवं देवमचोदयत् ||१२||
ततो ग्रहांस्तानुवाच भगवान् भगनेत्रहृत् |
तिर्यग्योनिं मानुषं च दैवं च त्रितयं जगत् ||१३||
परस्परोपकारेण वर्तते धार्यतेऽपि च |
देवा मनुष्यान् प्रीणन्ति तैर्यग्योनींस्तथैव च ||१४||
वर्तमानैर्यथाकालं शीतवर्षोष्णमारुतैः |
इज्याञ्जलिनमस्कारजपहोमव्रतादिभिः ||१५||
नराः सम्यक् प्रयुक्तैश्च प्रीणन्ति त्रिदिवेश्वरान् |
भागधेयं विभक्तं च शेषं किञ्चिन्न विद्यते ||१६||
तद्युष्माकं शुभा वृत्तिर्बालेष्वेव भविष्यति |
कुलेषु येषु नेज्यन्ते देवाः पितर एव च ||१७||
ब्राह्मणाः साधवश्चैव गुरवोऽतिथयस्तथा |
निवृत्ताचारशौचेषु परपाकोपजीविषु ||१८||
उत्सन्नबलिभिक्षेषु भिन्नकांस्योपभोजिषु |
गृहेषु तेषु ये बालास्तान् गृह्णीध्वमशङ्किताः ||१९||
तत्र वो विपुला वृत्तिः पूजा चैव भविष्यति |
एवं ग्रहाः समुत्पन्ना बालान् गृह्णन्ति चाप्यतः ||२०||
ग्रहोपसृष्टा बालास्तु दुश्चिकित्स्यतमा मताः |२१|
kē tarhi bālān gr̥hṇantīti pr̥ṣṭa āha- tata ityādi| tatō guharakṣārthaṁ navagrahēṣu sr̥ṣṭēṣu satsu, anantaraṁ surā dēvāstēṣāṁ sēnā tasyāḥ patau svāmini guhē kr̥tē sati, upatasthuḥ āgatāḥ| śaktiḥ āyudhaviśēṣaḥ| ūcuḥ uktavantaḥ| prāñjalayaḥ saṁyōjitahastāḥ| ēnaṁ guhaṁ prati; ēnamityatra anyē dēvēti guhasambōdhanaṁ paṭhanti| kimūcuḥ? vr̥ttiṁ vartanaṁ, naḥ asmākaṁ, saṁvidhatsva kuru, vai sphuṭam| ātmavr̥ttyarthamupasthitānāṁ grahāṇāṁ kārtikēyēna kiṁ kr̥tamityāha- tēṣāmityādi| tataḥ skandaḥ śivaṁ dēvamacōdayattēṣāṁ grahaṇāmarthē, tatō grahavr̥ttiprārthanādanantaraṁ, skandaḥ kārtikēyaḥ, acōdayat prārthitavān| ēvaṁ grahārthē prārthitaḥ śaṅkaraḥ kiṁ kr̥tavānityāha- tata ityādi| tataḥ prārthanānantaraṁ tān grahān prati bhagavān bhaganētrahr̥t bhagalōcanahārī rudra uktavān| kimuktavānityāha- tiryagityādi| tiryagyōnimānuṣadēvānāṁ tritayaṁ jagacchabdavācyaṁ, ētattritayaṁ parasparamanyōnyōpakārēṇa vartatē, dhāryatē'pi cēti cakārāt kriyatē ca| tatra tiryagyōnayō gavādayaḥ, tē manuṣyānupakurvanti vahanādinā; mānuṣāśca māṣādidānēna tiryagyōnīnupakurvanti| dēvamānuṣayōḥ parasparōpakāramāha- dēvā ityādi| yathākālaṁ śītōṣṇavarṣādīn kr̥tvā mānuṣān tiryagyōnīṁśca prīṇayantīti sambandhaḥ| dēvēṣu mānuṣōpakāramāha- ijyētyādi| ijyā yāgaḥ, añjaliḥ karadvayayōjanaṁ, namaskāraḥ praṇāmaḥ, japa ōṅkārapūrvakaṁ gāyatryādyāvartanaṁ, hōmō lakṣādisaṅkhyāhutibhirvahnau havanaṁ, vrataṁ prasiddhaṁ, samyakprayuktaiḥ vēdōktavidhānēna prayuktaiḥ; ijyāñjaliprabhr̥tibhiḥ samyakprayuktairnarāstridivēśvarān dēvān prīṇayantīti sambandhaḥ| bhāgadhēyamityādi| bhāgadhēyam aṁśasamūhaḥ, vibhaktaṁ dēvāditritayēna sarvamēva vibhajya gr̥hītaṁ, śēṣam avaśiṣṭaṁ, kiñcinnāsti yatastattasmādbālagraharakṣārthaṁ sr̥ṣṭatvādyuṣmākaṁ vr̥ttirapi bhō grahā bālēṣvēva bhaviṣyatīti| anaparādhēṣu bālēṣu vr̥ttiṁ kalpayan śambhurapi dōṣabhāk syādataḥ sāparādhēṣu vr̥ttimāha- kulēṣvityādi| nējyantē na pūjyantē, utsannē naṣṭē balibhikṣē yēṣu tāni tathā, tēṣu vr̥ttiriti| atra hiṁsanamēva vr̥ttiḥ| pūjā caivēti puṣpādinā bhōjanādinā cētyarthaḥ||11-20||-
Adhikarana 11 (21-22) · Śloka 22
vaikalyaṁ maraṇaṁ cāpi dhruvaṁ skandagrahē matam ||21||
skandagrahō'tyugratamaḥ sarvēṣvēva yataḥ smr̥taḥ |
anyō vā sarvarūpastu na sādhyō graha ucyatē ||22||
View original
वैकल्यं मरणं चापि ध्रुवं स्कन्दग्रहे मतम् ||२१||
स्कन्दग्रहोऽत्युग्रतमः सर्वेष्वेव यतः स्मृतः |
अन्यो वा सर्वरूपस्तु न साध्यो ग्रह उच्यते ||२२||
ēvamityādi| vaikalyaṁ vikalāṅgatā| dhruvaṁ niścitam| skandētyādi| sarvēṣvēva grahēṣu madhyē skandagrahō yatō'tyugratamaḥ, ata ēva tadgr̥hītasya dhruvaṁ maraṇaṁ, atha kathañcijjīvati tadā vaikalyamiti| anya ityādi| anyō vā skandāpasmārādikaḥ||21-22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 37
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kumāratantrē grahōtpattyadhyāyō nāma(ēkādaśō'dhyāyaḥ, āditaḥ) saptatriṁśattamō'dhyāyaḥ ||37||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कुमारतन्त्रे ग्रहोत्पत्त्यध्यायो नाम(एकादशोऽध्यायः, आदितः) सप्तत्रिंशत्तमोऽध्यायः ||३७||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē kaumārabhr̥tyatantrē grahētpattyadhyāyaḥ saptatriṁśattamaḥ||37||