42. gulmapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગુલ્મપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

શોષપ્રતિષેધાનન્તરં રિષ્ટોક્તક્રમાનુક્રમેણ ગુલ્મપ્રતિષેધારમ્ભો યુજ્યત ઇત્યાહ- અથાતો ગુલ્મપ્રતિષેધમિત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

યથોક્તૈઃ કોપનૈર્દોષાઃ કુપિતાઃ કોષ્ઠમાગતાઃ | જનયન્તિ નૃણાં ગુલ્મં સ પઞ્ચવિધ ઉચ્યતે ||૩||

તત્ર નિદાનાનન્તરયીકત્વાત્ પ્રતિષેધસ્યાદૌ ગુલ્માનાં હેતુસમ્પ્રાપ્તિસઙ્ખ્યા આહ- યથોક્તૈરિત્યાદિ| યથોક્તૈઃ કોપનૈઃ વ્રણપ્રશ્નોક્તૈર્બલવદ્વિગ્રહાદિક્રોધાદિદિવાસ્વપ્નાદિભિઃ| આમપક્વાગ્નિરક્તમૂત્રાશયહૃદયોણ્ડુકફુપ્ફુસાશ્ચ કોષ્ઠશબ્દવાચ્યાઃ, તથા ચોક્તમ્- ‘સ્થાનાન્યામાગ્નિપક્વાનાં મૂત્રસ્ય રુધિરસ્ય ચ| હૃદુણ્ડુકઃ ફુપ્ફુસશ્ચ કોષ્ઠ ઇત્યભિધીયતે’ ઇતિ| ગુલ્મઃ પઞ્ચવિધઃ પૃથગ્દોષૈઃ ત્રયઃ, સમસ્તૈઃ એકઃ, રક્તેન અપરઃ, એવં પઞ્ચવિધઃ| એતચ્ચ પ્રાયોવચનં, દ્વન્દ્વજગુલ્માનાં સદ્ભાવાત્| તથા ચોક્તમ્- “વ્યામિશ્રલિઙ્ગાનપરાંસ્તુ ગુલ્માંસ્ત્રીનાદિશેદ્ભેષજકલ્પનાર્થમ્”- ઇતિ, તથા વ્રણપ્રશ્નોક્તપ્રસરતયા પઞ્ચદશપ્રકારગુલ્મસમ્ભવાત્| યથોક્તૈઃ કોપનૈરિત્યાદિર્હેતુઃ, દોષાઃ કુપિતા ઇત્યાદિઃ સમ્પ્રાપ્તિઃ, સ પઞ્ચવિધ ઇત્યેષા સઙ્ખ્યા||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

હૃદ્બસ્ત્યોરન્તરે ગ્રન્થિઃ સઞ્ચારી યદિ વાઽચલઃ | ચયાપચયવાન્ વૃત્તઃ સ ગુલ્મ ઇતિ કીર્તિતઃ ||૪||

ગુલ્મસ્ય રૂપમાહ- હૃદ્બસ્ત્યોરન્તરે ગ્રન્થિરિત્યાદિ| હૃદ્બસ્ત્યોઃ હૃદયે ચ બસ્તૌ ચ, વા તયોરેવાન્તરે; તેન સર્વમુદરમાક્ષિપ્તમ્| સઞ્ચારી ચલનશીલઃ, વાતાધિક્યાત્| અચલ એકસ્થાનશાયી, વાયોરલ્પત્વાત્| ચયાપચયવાન્ કદાચિદુપચિતઃ કદાચિદપચિત ઇતિ, વિચિત્રક્રિયત્વાદ્વાયોઃ| વૃત્તો વર્તુલઃ| કેચિત્ ‘હૃન્નાભ્યોરન્તરે’ ઇતિ પઠન્તિ; તે ચ નાભિગ્રહણેનૈવ સામીપ્યાદ્બસ્તિં ગૃહ્ણન્તિ| ‘ચયાપચયવાન્’ ઇત્યત્ર ‘સ્થિરોપચયવાન્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, સ્થિર ઉપચયો વૃદ્ધિર્યસ્ય સ ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

પઞ્ચ ગુલ્માશ્રયા નૄણાં પાર્શ્વે હૃન્નાભિબસ્તયઃ |૫|

ઇદાનીં તત્રાપ્યુદરે પઞ્ચગુલ્માશ્રયાનાહ- પઞ્ચ ગુલ્માશ્રયા ઇત્યાદિ| સુબોધમેતત્| કાર્તિકકુણ્ડસ્ત્વેનં પાઠં ‘સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈઃ’ ઇત્યાદિવાક્યાદનન્તરં પઠતિ|૫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 6

ગુપિતાનિલમૂલત્વાદ્ગૂઢમૂલોદયાદપિ ||૫|| ગુલ્મવદ્વા વિશાલત્વાદ્ગુલ્મ ઇત્યભિધીયતે |૬|

અથ ગુલ્મનિરુક્તિમાહ- ગુપિતાનિલમૂલત્વાદિત્યાદિ | ગુપિતાનિલમૂલત્વાત્ આકુલીકૃતવાયુમૂલત્વાત્, એતેન સર્વગુલ્માનાં વાયુઃ કારણમ્| ગૂઢમૂલોદયાદિતિ ગૂઢમૂલાઃ કન્દાદયઃ, તેષામિવોદયાદુત્પત્તેઃ; અન્યે તુ ગૂઢમૂલો ગુપ્તકારણ ઉદયો યસ્ય સ તથા તસ્માત્, મૂલસ્ય વાયોર્ગૂઢત્વમાવૃતત્વમુચ્યતે તત્પ્રકોપદ્વૈવિધ્યાત્; તથા ચ- “વાયોર્ધાતુક્ષયાત્ કોપો માર્ગસ્યાવરણેન ચ”- ઇતિ| ગુલ્મવત્ મનુષ્યાદિસંહતિવત્ | વિશાલત્વાત્ વિસ્તીર્ણત્વાત્| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- યથા સંહતિવિશેષેણાવસ્થિતા મનુષ્યવૃક્ષાદયો ગુલ્મવ્યપદેશં ભજન્તે- મનુષ્યગુલ્મો વૃક્ષગુલ્મ ઇતિ, એવમત્રાપિ દૃષ્ટાન્તત્રયં ગુલ્મસ્ય દોષત્રયોદ્ભવત્વપ્રદર્શનાર્થમ્| ‘ગુપિતાનિલમૂલત્વાત્’ ઇત્યત્ર ‘કુપિતાનિલમૂલત્વાત્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| ‘ગૂઢમૂલોદયાત્’ ઇત્યત્રાપરે ‘ગૂઢગૂલ્મોદયાત્’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- ગૂઢસ્ય લતાદિવૃતસ્ય ગુલ્મસ્યેવ વર્તુલવિટપસ્યેવ ઉદયાદુત્પત્તેર્ગુલ્મ ઇત્યર્થઃ||૫||-

Adhikarana 6 (6) · Śloka 7

સ યસ્માદાત્મનિ ચયં ગચ્છત્યપ્સ્વિવ બુદ્બુદઃ ||૬|| અન્તઃ સરતિ યસ્માચ્ચ ન પાકમુપયાત્યતઃ |૭|

ઇદાનીં યથા ન પચ્યતે ગુલ્મસ્તથાઽઽહ- સ યસ્માદિત્યાદિ| સ ગુલ્મો યસ્માત્ કારણાદાત્મનિ સ્વાવયવે ચયં નિચયં ગચ્છતિ યાતિ; અપ્સ્વિવ બુદ્બુદ ઉદ્ગચ્છતિ ઉદ્ગતિં યાતિ, તથા ગુલ્મરૂપોઽપિ દોષઃ સ્વાવયવે ઉદ્ગચ્છતિ ઉદ્ગતિં યાતિ; અન્તઃ અભ્યન્તરે, સરતિ ભ્રામ્યતિ| એવમ્ભૂતઃ પ્રાયેણ વાતિકો ભવતિ, સ ચ ન પચ્યતે; ઇતરે ચ ગુલ્મા યદા રક્તાદિદૂષ્યમધિષ્ઠાય અવતિષ્ઠન્તે તદા કદાચિત્ પચ્યન્તે| તથા ચોક્તમ્- “રક્તપિત્તાતિવૃદ્ધત્વાત્ ક્રિયામનુપલભ્ય વા| યદિ ગુલ્મો વિદહ્યેત શસ્ત્રં તત્ર ભિષગ્જિતમ્”- ઇતિ| અથૈવમન્તર્વિદ્રધેર્ગુલ્મસ્ય ચ શીઘ્રમન્દપાકિત્વેન ભેદઃ||૬||-

Adhikarana 7 (7) · Śloka 8

સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈઃ સમસ્તૈરપિ ચોચ્છ્રિતૈઃ ||૭|| પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં જ્ઞેયો રક્તેન ચાપરઃ |૮|

ઇદાનીં ‘સ પઞ્ચવિધ ઉચ્યતે’ ઇત્યસ્યૈવ વિવરણમાહ- સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈરિત્યાદિ| સ ગુલ્મઃ, વ્યસ્તૈઃ એકૈકૈઃ; ઉચ્છ્રિતૈઃ પ્રકુપિતૈઃ, રક્તેન આર્તવરક્તેન; ચકારાત્ ધાતુરક્તેનાપિ ગુલ્મો જાયતે, સ ચ પુંસાં સ્ત્રીણાં ચ ભવતિ; તસ્ય ચ પૃથગુપાદાનં ન કૃતં, પૈત્તિકગુલ્મસમાનલક્ષણતયા તત્રૈવાવરોધાત્||૭||-

Adhikarana 8 (8-9) · Śloka 9

સદનં મદન્તા વહ્નેરાટોપોઽન્ત્રવિકૂજનમ્ ||૮|| વિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગશ્ચ સૌહિત્યાસહતા તથા | દ્વેષોઽન્ને વાયુરૂર્ધ્વં ચ પૂર્વરૂપેષુ ગુલ્મિનામ્ ||૯||

ગુલ્મપૂર્વરૂપાણ્યાહ- સદનમિત્યાદિ| આટોપ ઉદરાપૂરઃ| સઙ્ગો નિરોધઃ| સૌહિત્યાસહતા તૃપ્ત્યક્ષમત્વમ્| વાયુઃ ઊર્ધ્વં સન્તતોદ્ગાર ઇત્યર્થઃ||૮-૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

હૃત્કુક્ષિશૂલં મુખકણ્ઠશોષો વાયોર્નિરોધો વિષમાગ્નિતા ચ | તે તે વિકારાઃ પવનાત્મકાશ્ચ ભવન્તિ ગુલ્મેઽનિલસમ્ભવે તુ ||૧૦||

વાતગુલ્મલક્ષણમાહ- હૃત્કુક્ષિશૂલમિત્યાદિ| વિષમાગ્નિતા ચેતિ ચકારાન્મુખવૈરસ્યં ગ્રાહ્યમ્| તે તે વિકારાઃ સ્તમ્ભકમ્પાદયઃ| કેચિદ્વાતગુલ્મલક્ષણં ‘આધ્માનશૂલે ભવતોઽતિમાત્રં’ ઇત્યાદિના પાઠેન પઠન્તિ; સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

સ્વેદજ્વરાહારવિદાહદાહાસ્તૃષ્ણાઽઙ્ગરાગઃ કટુવક્ત્રતા ચ | પિત્તસ્ય લિઙ્ગાન્યખિલાનિ યાનિ પિત્તાત્મકે તાનિ ભવન્તિ ગુલ્મે ||૧૧||

પિત્તગુલ્મલક્ષણમાહ- સ્વેદેત્યાદિ| આહારવિદાહઃ ભુક્તમાત્રસ્યાહારસ્યામ્લિકાદિસદ્ભાવઃ| પિત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ ભ્રમમદમૂર્ચ્છાદીનિ| પિત્તગુલ્મલક્ષણમપિ કેચિદન્યપાઠેન પઠન્તિ| યથા- ‘અમ્લીભવત્યન્નમથો જ્વરશ્ચ દાહઃ પિપાસા કટુવક્ત્રતા ચ| પિત્તસ્ય લિઙ્ગાનિ ચ કીર્તિતાનિ ભવન્તિ પિત્તપ્રભવે તુ ગુલ્મે’ ઇતિ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

સ્તૈમિત્યમન્નેઽરુચિરઙ્ગસાદશ્છર્દિઃ પ્રસેકો મધુરાસ્યતા ચ | કફસ્ય લિઙ્ગાનિ ચ યાનિ તાનિ ભવન્તિ ગુલ્મે કફસમ્ભવે તુ ||૧૨||

કફગુલ્મલક્ષણમાહ- સ્તૈમિત્યમિત્યાદિ| સ્તૈમિત્યં સ્તિમિતતા| અન્ને અરુચિઃ અન્નાનભિલાષઃ| પ્રસેકો લાલાસ્રાવઃ| કફસ્ય લિઙ્ગાનિ ગૌરવશૈત્યાદીનિ| કફગુલ્મમપિ કેચિત્ “અન્ને ન લિપ્સા ગુરુગાત્રતા ચ છર્દિઃ પ્રસેકો મધુરાસ્યતા ચ” ઇત્યાદિપાઠેન પઠન્તિ, સોઽપ્યભાવાન્ન દર્શિતઃ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

સર્વાત્મકઃ સર્વવિકારયુક્તઃ સોઽસાધ્ય ઉક્તઃ, ... |૧૩|

સન્નિપાતગુલ્મલક્ષણમાહ- સર્વાત્મક ઇત્યાદિ| સર્વવિકારયુક્તઃ પ્રત્યેકવાતાદિગુલ્મોક્તલક્ષણસહિતઃ| ‘સર્વાત્મકે સર્વરુજોપપત્તિઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- સર્વલિઙ્ગોપપત્તિરિતિ વક્તવ્યે સર્વરુજોપપત્તિરિતિ યત્કૃતં તન્મહારુજત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્ | કેચિદત્ર નિચયગુલ્મં પુરીષલસિકારક્તજન્યં દક્ષિણપાર્શ્વાશ્રિતં પઠન્તિ| તસ્ય વિશેષ ઉચ્યતે,- “સિરાજાલપરિચ્છન્નો દાહરાગજ્વરાન્વિતઃ| કૂર્મવદ્રક્તપર્યન્તસ્ત્રિદોષઃ સ ન સિધ્યતિ”- ઇતિ| કેચિચ્ચ ગુલ્માવસ્થાવિશેષમુપસ્તમ્ભનામાન્તરં પઠન્તિ- “પયો હ્યમ્લસમાયુક્તં દધિભાવં વ્રજેદ્યથા| યત્નહીનસ્ય ગુલ્મોઽપિ તથોપસ્તમ્ભતાં વ્રજેત્|| અમ્ભોવહે સ્તમ્ભયિત્વા સ્રોતસી કોષ્ઠસંશ્રિતઃ| ઉદરે પ્રતિ સન્તિષ્ઠેદુપસ્તમ્ભં તુ તં વિદુઃ”- ઇતિ|૧૩|-

Adhikarana 13 (13-15) · Śloka 15

... ક્ષતજં પ્રવક્ષ્યે | નવપ્રસૂતાઽહિતભોજના યા યા ચામગર્ભં વિસૃજેદૃતૌ વા ||૧૩|| વાયુર્હિ તસ્યાઃ પરિગૃહ્ય રક્તં કરોતિ ગુલ્મં સરુજં સદાહમ્ | પૈત્તસ્ય લિઙ્ગેન સમાનલિઙ્ગં વિશેષણં ચાપ્યપરં નિબોધ ||૧૪|| ન સ્પન્દતે નોદરમેતિ વૃદ્ધિં ભવન્તિ લિઙ્ગાનિ ચ ગર્ભિણીનામ્ | તં ગર્ભકાલાતિગમે ચિકિત્સ્યમસૃગ્ભવં ગુલ્મમુશન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ||૧૫||

આર્તવરક્તજગુલ્મં હેત્વાદિભિરાહ- ક્ષતજમિત્યાદિ| ક્ષતજશબ્દેનાર્તવરક્તમુચ્યતે , કારણે કાર્યોપચારાત્| આમગર્ભ; ષણ્માસં યાવત્| ઋતાવિત્યત્રાપિ અહિતભોજનેતિ સમ્બધ્યતે| પૈત્તસ્ય પિત્તજગુલ્મસ્ય| વિશેષણં વિશેષમ્| નિબોધ જાનીહિ| ન સ્પન્દતે ન ચલતિ, ‘અઙ્ગૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| અન્યે તુ પરતો નિષેધસ્યોભયત્ર સમ્બન્ધાત્ સ્પન્દતે ઇત્યેવ વર્ણયન્તિ; તેન પિણ્ડિતઃ સ્પન્દત એવેત્યર્થઃ; તથા ચોક્તમ્- ‘યઃ સ્પન્દતે પિણ્ડિત એવ નાઙ્ગૈઃ’ (ચ. ચિ. અ.૫)- ઇતિ| ગર્ભિણીનાં લિઙ્ગાનિ શ્રમાદીનિ સદનાન્તાન્યત્ર વ્યાધિસ્વભાવાદ્ભવન્તિ| તં રક્તગુલ્મમ્| ગર્ભકાલાતિગમે પ્રસૂતિકાલેઽતિક્રાન્તે; પ્રસૂતિકાલાદનન્તરં પિણ્ડીભૂતે રક્તગુલ્મે સ્નેહાદિનોપસ્કૃતદેહાયાઃ સુખસાધ્યત્વમ્| ઉક્તં ચ- “જ્વરે તુલ્યર્તુદોષત્વં પ્રમેહે તુલ્યદૂષ્યતા| રક્તગુલ્મે પુરાણત્વં સુખસાધ્યસ્ય લક્ષણમ્ ” ઇતિ| કેચિદેવં વ્યાખ્યાનયન્તિ- ‘માસે વ્યતીતે દશમે ચિકિત્સ્યઃ’ ઇતિ વક્તવ્યે ‘તં ગર્ભકાલાતિગમે ચિકિત્સ્યમ્’ ઇતિ યત્કૃતં તદ્રક્તગુલ્મે સમ્યગુપચિતે પ્રસૂતિકાલાદર્વાગપિ ચિકિત્સા કરણીયેતિ બોધયતિ||૧૩-૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

વાતગુલ્માર્દિતં સ્નિગ્ધં યુક્તં સ્નેહવિરેચનૈઃ | ઉપાચરેદ્યથાકાલં નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ ||૧૬||

અતઃ પરં ચિકિત્સામાહ- વાતગુલ્માર્દિતમિત્યાદિ| સ્નિગ્ધમવસ્થાપેક્ષયા ચતુર્ભિરપિ સ્નેહૈઃ| યથાકાલમિતિ ‘પક્ષાદ્વિરેકો વાન્તસ્ય’ ઇત્યાદિનોક્તસ્ય કાલસ્યાનતિક્રમેણેત્યર્થઃ; ‘યથાકાલં’ ઇત્યત્ર ‘યથાયોગં’ ઇતિ પઠિત્વા યથાવસ્થમિતિ વ્યાખ્યા નયન્તિ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

પિત્તગુલ્માર્દિતં સ્નિગ્ધં કાકોલ્યાદિઘૃતેન તુ | વિરિક્તં મધુરૈર્યોગૈર્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્ ||૧૭||

પિત્તગુલ્માર્દિતમિત્યાદિ| મધુરૈર્યોગૈઃ આરગ્વધાદિભિઃ ક્ષીરશર્કરાદિભિશ્ચ; અન્યે તુ ‘ભિત્ત્વા દ્વિધેક્ષુમ્’ ઇત્યાદ્યુક્તૈર્મધુરૈર્યોગૈરિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| નિરૂહૈઃ સમુપાચરેન્મધુરૈરેવ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

શ્લેષ્મગુલ્માર્દિતં સ્નિગ્ધં પિપ્પલ્યાદિઘૃતેન તુ | તીક્ષ્ણૈર્વિરિક્તં તદ્રૂપૈર્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્ ||૧૮||

શ્લેષ્મગુલ્માર્દિતમિત્યાદિ| તીક્ષ્ણૈઃ દન્તીદ્રવન્તીપ્રભૃતીભિઃ| તદ્રૂપૈર્નિરૂહૈસ્તીક્ષ્ણૈઃ ‘આરગ્વધાદિભિઃ ક્વાથઃ’ ઇત્યાદિભિરિત્યર્થઃ| સર્વગુલ્મેષુ સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયોજ્યૌ, વાતારબ્ધત્વાત્ ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

સન્નિપાતોત્થિતે ગુલ્મે ત્રિદોષઘ્નો વિધિર્હિતઃ |૧૯|

સન્નિપાતોત્થિતે ગુલ્મે ઇત્યાદિ| નનુ, પૂર્વં સાન્નિપાતિકો ગુલ્મોઽસાધ્ય ઉક્તઃ, તત્ કથં ત્રિદોષઘ્નો વિધિર્હિત ઇત્યુચ્યતે? સત્યં, યથા વિષમસન્નિપાતજો ગુલ્મોઽસાધ્યસ્તથા સમસન્નિપાતજોઽભિનવો બલવતિ પુરુષે કૃચ્છ્રસાધ્યઃ, અતોઽત્ર ચિકિત્સિતમુક્તમ્| તથા ચોક્તં- “સન્નિપાતોત્થિતો ગુલ્મશ્ચિરોત્થોઽસમદોષજઃ| વર્જનીયોઽન્યથા કૃચ્છ્રસાધ્યો બલવતો મતઃ”- ઇતિ|૧૯|-

Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21

પિત્તવદ્રક્તગુલ્મિન્યા નાર્યાઃ કાર્યઃ ક્રિયાવિધિઃ ||૧૯|| વિશેષમપરં ચાસ્યાઃ શૃણુ રક્તવિભેદનમ્ | પલાશક્ષારતોયેન સિદ્ધં સર્પિઃ પ્રયોજયેત્ ||૨૦|| દદ્યાદુત્તરબસ્તિં ચ પિપ્પલ્યાદિઘૃતેન તુ | ઉષ્ણૈર્વા ભેદયેદ્ભિન્ને વિધિરાસૃગ્દરો હિતઃ ||૨૧||

પિત્તવદ્રક્તગુલ્મિન્યા ઇત્યાદિ| પિત્તવત્ પિત્તગુલ્મવત્| પિત્તગુલ્મચિકિત્સયા પ્રતિકૃતસ્ય રક્તગુલ્મસ્ય વિશેષચિકિત્સામાહ- વિશેષમપરં ચાસ્યા ઇત્યાદિ| પલાશક્ષારતોયેન પલાશભસ્મગાલિતેન જલેન| કેચિત્તોયશબ્દં ક્વાથે વર્ણયન્તિ | સ ચ ક્ષારક્વાથઃ સ્નેહોપયોગોક્તવિધિના કાર્યઃ| પિપ્પલ્યાદિગણકલ્કક્વાથાભ્યાં સાધિતઘૃતેન| ઉષ્ણૈરિતિ પિપ્પલ્યાદિપ્રભૃતિભિઃ| વિધિરાસૃગ્દર ઇતિ રક્તપિત્તોક્તો વિધિઃ; કુત એતત્? અસૃગ્દરે રક્તપિત્તવિધ્યતિદેશાત્; અસૃગ્દરવિધ્યતિદેશેન રક્તપિત્તવિધ્યતિદેશં કુર્વન્નેતજ્જ્ઞાપયતિ- અધોગતરક્તપિત્તચિકિત્સિતમત્ર કાર્યમિતિ||૧૯-૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

આનૂપૌદકમજ્જાનો વસા તૈલં ઘૃતં દધિ | વિપક્વમેકતઃ શસ્તં વાતગુલ્મેઽનુવાસનમ્ ||૨૨||

વાતગુલ્મેઽનુવાસનમુદ્દિશન્નાહ- આનૂપૌદકમજ્જાન ઇત્યાદિ| આનૂપા ગજગવયાદયઃ, ઔદકા મત્સ્યાદયઃ| વસાઽપિ આનૂપાદીનામેવ| વિપક્વમેકત ઇતિ એતચ્ચ સ્નેહમેકીકૃત્ય વિપક્વમ્, અર્થાદ્વાતહરૈર્દ્રવ્યૈરિતિ બોદ્ધવ્યમ્||૨૨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

જાઙ્ગલૈકશફાનાં તુ વસા સર્પિશ્ચ પૈત્તિકે |૨૩|

પૈત્તિકે ગુલ્મેઽનુવાસનમાહ- જાઙ્ગલૈકશફાનામિત્યાદિ| અત્ર જાઙ્ગલશબ્દેન જઙ્ઘાલવિષ્કિરૌ પ્રધાનતયા ગૃહ્યેતે| એકશફા અશ્વવેશરાદયઃ| વસા સર્પિશ્ચેતિ અત્રાપિ વિપક્વમિતિ સમ્બધ્યતે| તેનૈતદ્દ્વયં પિત્તહરૈર્દ્રવ્યૈર્વિપક્વં પૈત્તિકે ગુલ્મેઽનુવાસનં યોજ્યમિતિ|૨૩|-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

તૈલં જાઙ્ગલમજ્જાન એવં ગુલ્મે કફોત્થિતે ||૨૩||

કફગુલ્મેઽનુવાસનમાહ- તૈલં જાઙ્ગલમજ્જાન ઇત્યાદિ| એવમિતિ કફહરદ્રવ્યૈર્વિપક્વમનુવાસનં શસ્તમિત્યર્થઃ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ધાત્રીફલાનાં સ્વરસે ષડઙ્ગં વિપચેદ્ઘૃતમ્ | શર્કરાસૈન્ધવોપેતં તદ્ધિતં વાતગુલ્મિને ||૨૪||

વાતાદિજગુલ્મેષ્વનુવાસનમભિધાય વાતાપહઘૃતાન્યાહ - ધાત્રીફલાનામિત્યાદિ| ધાત્રીફલાનાં સ્વરસે ચતુર્ગુણે; ષડઙ્ગમિતિ ષટ્પલકં; તેનાત્ર પઞ્ચકોલયવક્ષારકલ્કમિતિ લભ્યતે| શર્કરાસૈન્ધવોપેતમિતિ શર્કરાસૈન્ધવપ્રક્ષેપયુક્તં તદ્ઘૃતં વાતગુલ્મિને હિતમિત્યર્થઃ||૨૪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

ચિત્રકવ્યોષસિન્ધૂત્થપૃથ્વીકાચવ્યદાડિમૈઃ | દીપ્યકગ્રન્થિકાજાજીહપુષાધાન્યકૈઃ સમૈઃ ||૨૫|| દધ્યારનાલબદરમૂલકસ્વરસૈર્ઘૃતમ્ | તત્પિબેદ્વાતગુલ્માગ્નિદૌર્બલ્યાટોપશૂલનુત્ ||૨૬||

ચિત્રકાદિઘૃતમાહ- ચિત્રકવ્યોષેત્યાદિ| પૃથ્વીકા હિઙ્ગુપત્રિકા, ‘કૃષ્ણજીરક’ ઇત્યન્યે; દીપ્યકઃ અજમોદા, ગ્રન્થિકં પિપ્પલીમૂલમ્| સમૈરિતિ ‘કલ્કીકૃતૈઃ’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| દધ્યાદીનિ મૂલકસ્વરસાન્તાનિ પ્રત્યેકં ઘૃતાચ્ચતુર્ગુણાનિ||૨૫-૨૬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાજીવિડદાડિમદીપ્યકૈઃ | પુષ્કરવ્યોષધાન્યામ્લવેતસક્ષારચિત્રકૈઃ ||૨૭|| શટીવચાજગન્ધૈલાસુરસૈશ્ચ વિપાચિતમ્ | શૂલાનાહહરં સર્પિર્દધ્ના ચાનિલગુલ્મિનામ્ ||૨૮||

હિઙ્ગ્વાદ્યં ઘૃતમાહ- હિઙ્ગુસૌવર્ચલેત્યાદિ| ધાન્યં ધાન્યકમ્| અજગન્ધા બોવયિકા| સુરસઃ તુલસી| હિઙ્ગ્વાદીનાં સુરસાન્તાનાં કલ્કે દધ્ના ચતુર્ગુણેન વિપાચિતં સર્પિઃ શૂલાદિહરમિતિ સમ્બન્ધઃ||૨૭-૨૮||

Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30

વિડદાડિમસિન્ધૂત્થહુતભુગ્વ્યોષજીરકૈઃ | હિઙ્ગુસૌવર્ચલક્ષારરુગ્વૃક્ષામ્લામ્લવેતસૈઃ ||૨૯|| બીજપૂરરસોપેતં સર્પિર્દધિચતુર્ગુણમ્ | સાધિતં દાધિકં નામ ગુલ્મહૃત્ પ્લીહશૂલજિત્ ||૩૦||

દાધિકસઞ્જ્ઞં ઘૃતમાહ- વિડદાડિમસિન્ધૂત્થેત્યાદિ| હુતભુક્ ચિત્રકઃ| ક્ષારો યવક્ષારઃ, રુક્ કુષ્ઠં, વૃક્ષામ્લં તિન્તિડીકમ્| બીજપૂરકરસોઽત્ર ચતુર્ગુણઃ, દ્રવદ્રવ્યત્વાત્||૨૯-૩૦||

Adhikarana 26 (31-33) · Śloka 33

રસોનસ્વરસે સર્પિઃ પઞ્ચમૂલરસાન્વિતમ્ | સુરારનાલદધ્યમ્લમૂલકસ્વરસૈઃ સહ ||૩૧|| વ્યોષદાડિમવૃક્ષામ્લયવાનીચવ્યસૈન્ધવૈઃ | હિઙ્ગ્વમ્લવેતસાજાજીદીપ્યકૈશ્ચ સમાંશિકૈઃ ||૩૨|| સિદ્ધં ગુલ્મગ્રહણ્યર્શઃશ્વાસોન્માદક્ષયજ્વરાન્ | કાસાપસ્મારમન્દાગ્નિપ્લીહશૂલાનિલાઞ્જયેત્ ||૩૩||

રસોનાદિઘૃતમાહ- રસોનસ્વરસો ઇત્યાદિ| પઞ્ચમૂલરસાન્વિતમિતિ બિલ્વાદિપઞ્ચમૂલક્વાથાન્વિતમ્| આરનાલં કાઞ્જિકં, દધ્યમ્લં દધિમસ્તુ| દીપ્યકઃ અજમોદા| રસોનસ્વરસાદિમૂલકસ્વરસાન્તૈઃ ષડ્ભિર્દ્રવૈર્ઘૃતસમૈઃ, વ્યોષાદિદ્રવ્યૈઃ કલ્કિતૈઃ સર્પિશ્ચતુર્થાંશૈઃ, સિદ્ધં સર્પિર્ગુલ્માદીન્ જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૩૧-૩૩||

Adhikarana 27 (34-35) · Śloka 35

દધિ સૌવીરકં સર્પિઃ ક્વાથૌ મુદ્ગકુલત્થજૌ | પઞ્ચાઢકાનિ વિપચેદાવાપ્ય દ્વિપલાન્યથ ||૩૪|| સૌવર્ચલં સર્જિકાં ચ દેવદાર્વથ સૈન્ધવમ્ | વાતગુલ્માપહં સર્પિરેતદ્દીપનમેવ ચ ||૩૫||

દધિ સૌવીરકમિત્યાદિ| દધ્યાદીનિ ચત્વારિ પૃથગાઢકપ્રમાણાનિ, સૌવર્ચલાદીનિ દ્વિપલાન્યાવાપ્ય સર્પિરાઢકં વિપચેત્, અયમત્ર સિદ્ધઃ પાઠઃ, પારમ્પર્યાવિચ્છેદસ્મરણાત્| વર્તમાનપુસ્તકેષુ ચાયં પઠ્યતે- કુલત્થમૂલકક્વાથેત્યાદિ||૩૪-૩૫||

Adhikarana 28 (36) · Śloka 37

તૃણમૂલકષાયે તુ જીવનીયૈઃ પચેદ્ઘૃતમ્ | ન્યગ્રોધાદિગણે વાઽપિ ગણે વાઽપ્યુત્પલાદિકે ||૩૬|| રક્તપિત્તોત્થિતં ઘ્નન્તિ ઘૃતાન્યેતાન્યસંશયમ્ |૩૭|

પિત્તજરક્તજગુલ્મયોર્ઘૃતાન્યાહ- તૃણમૂલકષાયે ઇત્યાદિ| અત્ર તૃણમૂલશબ્દાત્તૃણપઞ્ચમૂલકષાયે ઇતિ બોદ્ધવ્યમ્| જીવનીયૈરિતિ કાકોલ્યાદિભિઃ કલ્કીકૃતૈરિત્યર્થઃ| ન્યગ્રોધાદિગણે ક્વાથીકૃતે ઇતિ જ્ઞેયમ્| વાઽપીત્વપિશબ્દો જીવનીયૈઃ પચેદ્ઘૃતમિતિ સમુચ્ચિનોતિ| એતમુત્પલાદાવપિ ગ્રાહ્યમ્| રક્તપિત્તોત્થિતં ‘ગુલ્મં’ ઇતિ શેષઃ||૩૬||-

Adhikarana 29 (37-38) · Śloka 38

આરગ્વધાદૌ વિપચેદ્દીપનીયયુતં ઘૃતમ્ ||૩૭|| ક્ષારવર્ગે પચેચ્ચાન્યત્ પચેન્મૂત્રગણેઽપરમ્ | ઘ્નન્તિ ગુલ્મં કફોદ્ભૂતં ઘૃતાન્યેતાન્યસંશયમ્ ||૩૮||

કફગુલ્મે ઘૃતાન્યાહ- આરગ્વધાદૌ વિપચેદિત્યાદિ| આરગ્વધાદાવિતિ ક્વાથીકૃતે| દીપનીયયુતમિતિ પિપ્પલ્યાદિકલ્કયુતમ્| એકં ઘૃતમ્| ક્ષારવર્ગે ઇતિ મુષ્કકાદારભ્ય યાવચ્ચતસ્રઃ કોશાતકીરિતિ ક્ષારવર્ગે, મુષ્કકાદિગણે ઇત્યન્યે વ્યાખ્યાનયન્તિ| અત્રાપિ દીપનીયયુતમિતિ સમ્બધ્યતે, તેન ક્ષારવર્ગદ્રવે પિપ્પલ્યાદિકલ્કયુતં ઘૃતં પચેદિત્યર્થઃ; દ્વિતીયં ઘૃતમિત્યર્થઃ| પચેન્મૂત્રગણેઽપરમિતિ મૂત્રગણે ગોમૂત્રાદિકેઽષ્ટસઙ્ખ્યાકેઽપરં તૃતીયં ઘૃતમ્| અત્રાપિ દીપનીયયુતમિતિ સમ્બધ્યતે| ‘મૂત્રગણેઽપરમ્’ ઇત્યત્રાન્યે ‘દીપનીયગણેઽપરમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તચ્ચ ટીકાકારા અનાર્ષં વર્ણયન્તિ| કેચિદિદં કફગુલ્મચિકિત્સિતં વાતગુલ્મચિકિત્સાનન્તરં પઠિત્વા વાતાવરકં કફશાન્તયે કફહન્તૄણ્યપિ ઘૃતાનિ વાતગુલ્મે શસ્તાનીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩૭-૩૮||

Adhikarana 30 (39) · Śloka 39

યથાદોષોચ્છ્રયં ચાપિ ચિકિત્સેત્સાન્નિપાતિકમ્ |૩૯|

એવં ઘૃતાન્યભિધાયાધુના સાન્નિપાતિકે દોષોદ્રેકેણ ઘૃતચૂર્ણાદિભિશ્ચિકિત્સિતમાહ- યથેત્યાદિ| યથાદોષોચ્છ્રયં યો યો દોષ ઉચ્છ્રિત ઉત્કટસ્તચ્ચિકિત્સયા ચિકિત્સેદિત્યર્થઃ| ‘યથાદોષોચ્છ્રયં’ ઇત્યત્રાન્યે ‘યથાદોષબલં’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્રાપ્યેકોઽર્થઃ|૩૯|-

Adhikarana 31 (39) · Śloka 40

ચૂર્ણં હિઙ્ગ્વાદિકં વાઽપિ ઘૃતં વા પ્લીહનાશનમ્ ||૩૯|| પિબેદ્ગુલ્માપહં કાલે સર્પિસ્તૈલ્વકમેવ વા |૪૦|

તચ્ચ યથાદોષોચ્છ્રયં ચિકિત્સિતં વાતે જિતે સતિ કાર્યમિતિ વાતહરવિધિમાહ- ચૂર્ણમિત્યાદિ| ચૂર્ણં હિઙ્ગ્વાદિકમિતિ હિઙ્ગુત્રિકટુકેત્યાદિના વાતવ્યાધ્યુક્તમ્| ઘૃતં વા પ્લીહનાશનમિતિ ષટ્પલકમિત્યર્થઃ| યદ્યપિ ષટ્પલં ઘૃતં તન્ત્રાન્તરે કફગુલ્મહરત્વેન દર્શિતં, તથાઽપ્યત્ર વિલક્ષણૈકદ્રવ્યત્વાદ્વાતગુલ્મહરત્વમ્| કાલે ઉત્પન્નમાત્ર એવ ષટ્પલકં ઘૃતં હિતં, કાલે અવસ્થાયામિત્યન્યે| સર્પિસ્તૈલ્વકમિતિ તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ, તેન સંસ્કૃતં તૈલ્વકં, વાતવ્યાધ્યુક્તં વા||૩૯||-

Adhikarana 32 (40-44) · Śloka 44

તિલેક્ષુરકપાલાશસાર્ષપં યાવનાલજમ્ ||૪૦|| ભસ્મ મૂલકજં ચાપિ ગોજાવિખરહસ્તિનામ્ | મૂત્રેણ મહિષીણાં ચ પાલિકૈશ્ચાવચૂર્ણિતૈઃ ||૪૧|| કુષ્ઠસૈન્ધવયષ્ટ્યાહ્વનાગરકૃમિઘાતિભિઃ | સાજમોદૈશ્ચ દશભિઃ સામુદ્રાચ્ચ પલૈર્યુતમ્ ||૪૨|| અયઃપાત્રેઽગ્નિનાઽલ્પેન પક્ત્વા લેહ્ય(હ)મથોદ્ધરેત્ | તસ્ય માત્રાં પિબેદ્દધ્ના સુરયા સર્પિષાઽપિ વા ||૪૩|| ધાન્યામ્લેનોષ્ણતોયેન કૌલત્થેન રસેન વા | ગુલ્માન્ વાતવિકારાંશ્ચ ક્ષારોઽયં હન્ત્યસંશયમ્ ||૪૪||

પાનીયં ક્ષારમાહ- તિલેત્યાદિ| ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષકઃ| નાગરકસ્થાને કેચિત્ત્ર્યૂષણં પઠન્તિ| કૃમિઘાતિ વિડઙ્ગમ્| તિલાદીનાં મૂલકાન્તાનાં ભસ્મ ગવાદિમૂત્રગણેન ચતુર્ગુણેન ક્ષારકલ્પેન પરિસ્રાવ્ય કુષ્ટાદિભિરજમોદાન્તૈઃ પાલિકેઃ સામુદ્રાત્ સમુદ્રલવણાદ્દશભિઃ પલૈશ્ચૂર્ણિતૈર્યુતં લૌહપાત્રે મૃદુના ચાગ્નિના લેહ્યં પક્ત્વા ઉદ્ધરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- તિલાદિભસ્મપલશતં ગવાદિમૂત્રેણ ચતુર્ગુણેન નિષ્ક્વાથ્ય પાદભાગિકમવશેષ્ય, તચ્ચતુર્થાંશં કુષ્ઠાદિચૂર્ણમાવાપ્ય તાવત્ પચેદ્યાવલ્લેહ્યં ભવતિ| દધ્નેત્યાદ્યનેકાવલોડનદ્રવ્યોપદેશો દોષકાલાગ્ન્યપેક્ષયા| વાતવિકારાન્ તૂનીપ્રભૃતીન્||૪૦-૪૪||

Adhikarana 33 (45) · Śloka 45

સ્વર્જિકાકુષ્ઠસહિતઃ ક્ષારઃ કેતકિજોઽપિ વા | તૈલેન શમયેત્ પીતો ગુલ્મં પવનસમ્ભવમ્ ||૪૫||

શ્લોકેન યોગદ્વયમાહ- સ્વર્જિકેત્યાદિ| ક્ષારો યવક્ષારઃ| તત્ર સ્વર્જિકાકુષ્ઠસહિતો યવક્ષારસ્તૈલેનેત્યેકો યોગઃ; કેતકિજોઽપિ વેત્યત્રાપિ ક્ષાર ઇતિ સમ્બધ્યતે, તેન કેતકિજોઽપિ વા ક્ષારસ્તૈલેનેતિ દ્વિતીયો યોગઃ| ગૌડાસ્તુ કેતકિક્ષારઃ સ્વર્જિકાકુષ્ઠસહિતસ્તૈલેનેત્યેકમેવ યોગં મન્યન્તે||૪૫||

Adhikarana 34 (46) · Śloka 46

પીતં સુખામ્બુના વાઽપિ સ્વર્જિકાકુષ્ઠસૈન્ધવમ્ |૪૬|

ક્ષારાવલેહમભિધાય ચૂર્ણમાહ- પીતમિત્યાદિ| સુખામ્બુના ઈષદુષ્ણોદકેન| ગુલ્મં હન્તીત્યત્રાપિ સમ્બધ્યતે|૪૬|-

Adhikarana 35 (46-48) · Śloka 49

વૃશ્ચીવ(ર)મુરુબૂકં ચ વર્ષાભૂર્બૃહતીદ્વયમ્ ||૪૬|| ચિત્રકં ચ જલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતમ્ | માગધીચિત્રકક્ષૌદ્રલિપ્તે કુમ્ભે નિધાપયેત્ ||૪૭|| મધુનઃ પ્રસ્થમાવાપ્ય પથ્યાચૂર્ણાર્ધસંયુતમ્ | બુસોષિતં દશાહં તુ જીર્ણભક્તઃ પિબેન્નરઃ ||૪૮|| અરિષ્ટોઽયં જયેદ્ગુલ્મમવિપાકમરોચકમ્ |૪૯|

વૃશ્ચીવાદ્યરિષ્ટમાહ- વૃશ્ચીવેત્યાદિ વૃશ્ચીવઃ શુક્લપુનર્નવા| ઉરુબૂકઃ શુક્લૈરણ્ડઃ| વર્ષાભૂઃ રક્તપુનર્નવા| બૃહતીદ્વયમિતિ એકા અણુફલા , દ્વિતીયા કણ્ટકિની સ્થૂલફલા| વૃશ્ચીવાદીનાં ચિત્રકાન્તાનામાઢકમ્; અન્યે પલશતં મન્યન્તે, દ્રોણેઽમ્ભસિ પલશતમિત્યાદિપરિભાષિતત્વાત્| પાદાવશેષિતં ચતુર્થાંશાવશિષ્ટં ક્વાથં, મગધાદિપ્રમાણં યાવન્માત્રેણ કુમ્ભસ્ય સમ્યગ્લેપનં ભવતિ, પથ્યાચૂર્ણાર્ધસંયુક્તં હરીતકીચૂર્ણાષ્ટપલસંયુતમ્| બુસોષિતં બુસમધ્યે સ્થિતમ્| જીર્ણભક્તઃ પરિણતાહારઃ લઘુકોષ્ઠ ઇતિ યાવત્| પિબેત્ પ્રાતરેવ||૪૬-૪૮||-

Adhikarana 36 (49-51) · Śloka 52

પાઠાનિકુમ્ભરજનીત્રિકટુત્રિફલાગ્નિકમ્ ||૪૯|| લવણં વૃક્ષબીજં ચ તુલ્યં સ્યાદનવો ગુડઃ | પથ્યાભિર્વા યુતં ચૂર્ણં ગવાં મૂત્રયુતં પચેત્ ||૫૦|| ગુટિકાસ્તદ્ઘનીભૂતં કૃત્વા ખાદેદભુક્તવાન્ | ગુલ્મપ્લીહાગ્નિસાદાંસ્તા નાશયેયુરશેષતઃ ||૫૧|| હૃદ્રોગં ગ્રહણીદોષં પાણ્ડુરોગં ચ દારુણમ્ |૫૨|

પાઠેત્યાદિ| નિકુમ્ભા દન્તી| અગ્નિકઃ ચિત્રકઃ, ‘અગ્નિમન્થ’ ઇત્યન્યે, ‘મોરટ’ ઇત્યપરે| વૃક્ષબીજમ્ ઇન્દ્રયવઃ| અનવં ગુડં પુરાણં ગુડમ્| પાઠાદિચૂર્ણં સમપુરાણગુડયુતં સ્વાદેત્, અથવા તદેવ ચૂર્ણં હરીતકીભિઃ સહ ગોમૂત્રેણ પચેત્, તં ચ ઘનીભૂતં ગુટિકાઃ કૃત્વા પ્રાતરેવ ખાદેત્| હરીતકીપ્રમાણં ચૂર્ણાચ્ચતુર્થાંશં, ગોમૂત્રં તુ ચતુર્ગુણમ્||૪૯-૫૧||-

Adhikarana 37 (52) · Śloka 53

સશૂલે સોન્નતેઽસ્પન્દે દાહપાકરુગન્વિતે ||૫૨|| ગુલ્મે રક્તં જલૌકોભિઃ સિરામોક્ષેણ વા હરેત્ |૫૩|

ઇદાનીમવસ્થાયાં ગુલ્મે રક્તમોક્ષણમાહ- સશૂલે ઇત્યાદિ| અસ્પન્દે અચલે| પાકરુગન્વિતે પાકવેદનાયુક્તે, જલૌકોભી રક્તં હરેત્ ગુલ્મસ્થાને એવ, સિરામોક્ષેણ તુ બાહ્વોઃ, તન્ત્રાન્તરોક્તત્વાત્| કેચિત્ ‘અલાબુપાતનં ચાપિ ગુલ્મે શસ્તં કફાત્મકે’ ઇતિ પઠન્તિ||૫૨||-

Adhikarana 38 (53) · Śloka 54

સુખોષ્ણા જાઙ્ગલરસાઃ સુસ્નિગ્ધા વ્યક્તસૈન્ધવાઃ ||૫૩|| કટુત્રિકસમાયુક્તા હિતાઃ પાને તુ ગુલ્મિનામ્ |૫૪|

ગુલ્મિનાં જાઙ્ગલરસ્ય પાનમાહ- સુખોષ્ણા ઇત્યાદિ| સુખોષ્ણા ઈષદુષ્ણાઃ| જાઙ્ગલરસા જાઙ્ઘાલવિષ્કિરમાંસરસાઃ સંસ્કૃતાઃ| સુસ્નિગ્ધાઃ સમ્યક્ સ્નેહસંસ્કૃતાઃ| હિતા ઇતિ ‘યથાદોષં’ ઇતિ શેષઃ||૫૩||-

Adhikarana 39 (54) · Śloka 55

પેયા વાતહરૈઃ સિદ્ધાઃ કૌલત્થા સંસ્કૃતા રસાઃ ||૫૪|| ખલાઃ સપઞ્ચમૂલાશ્ચ ગુલ્મિનાં ભોજને હિતાઃ |૫૫|

ભોજનાર્થમાહ- પેયેત્યાદિ| વાતહરૈઃ ભદ્રદાર્વાદિભિઃ| સંસ્કૃતાઃ સ્નેહાદિભિઃ| ખલાઃ કપિત્થદાડિમતક્રશાકાદિસંસ્કૃતાઃ ‘કચિલા’ ઇતિ પ્રસિદ્ધાઃ| સપઞ્ચમૂલાઃ પઞ્ચમૂલસહિતાઃ, એતેન પઞ્ચમૂલસહિતૈઃ કપિત્થાદિભિઃ કૃતા ઇત્યર્થઃ| ભોજને હિતા યથાદોષમિત્યુપસ્કારઃ||૫૪||-

Adhikarana 40 (55) · Śloka 55

બદ્ધવર્ચોનિલાનાં તુ સાર્દ્રકં ક્ષીરમિષ્યતે ||૫૫||

અવસ્થાવશેન ગુલ્મે ભોજનવિશેષમાહ- બદ્ધેત્યાદિ| બદ્ધવર્ચોનિલાનાં નિરુદ્ધપુરીષવાયૂનામ્| સાર્દ્રકમ્ આર્દ્રકસહિતમ્| ઇષ્યતે ‘ભોજને’ ઇતિ શેષઃ||૫૫||

Adhikarana 41 (56) · Śloka 56

કુમ્ભીપિણ્ડેષ્ટકાસ્વેદાન્ કારયેત્ કુશલો ભિષક્ |૫૬|

આન્તરોપચારમભિધાયાવસ્થાયાં બાહ્યોપચારં સ્વેદમાહ- કુમ્ભીપિણ્ડેષ્ટકાસ્વેદાનિત્યાદિ| કુમ્ભીપ્રભૃતિસ્વેદાઃ સ્વેદાધ્યાયે અભિહિતાઃ| નિપુણતયા સ્વેદાન્ કારયેત્|૫૬|-

Adhikarana 42 (56) · Śloka 57

ગુલ્મિનઃ સર્વ એવોક્તા દુર્વિરેચ્યતમા ભૃશમ્ ||૫૬|| અતશ્ચૈતાંસ્તુ સુસ્વિન્નાન્ સ્રંસનેનોપપાદયેત્ |૫૭|

વાતશ્લેષ્માત્મકે સશૂલે કઠિને ચ ગુલ્મે ગુલ્મિનો વિરેકમાહ- ગુલ્મિન ઇત્યાદિ| સુખિન્નાનિતિ સ્નેહો હિ સ્વેદેનૈવાક્ષિપ્તઃ, તેન સમ્યક્ સ્નિગ્ધસ્વિન્નાન્| સ્રંસનેન વિરેકેણ| ઉપપાદયેત્ યોજયેત્||૫૬||-

Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 59

વિમ્લાપનાભ્યઞ્જનાનિ તથૈવ દહનાનિ ચ ||૫૭|| ઉપનાહાશ્ચ કર્તવ્યાઃ સુખોષ્ણાઃ સાલ્વણાદયઃ | ઉદરોક્તાનિ સર્પીંષિ મૂત્રવર્તિક્રિયાસ્તથા ||૫૮|| લવણાનિ ચ યોજ્યાનિ યાન્યુક્તાન્યનિલામયે |૫૯|

કિં ગુલ્મે વિરેક એવ કાર્યં ઉતાન્યદપીત્યાહ- વિમ્લાપનાભ્યઞ્જનાનીત્યાદિ| વિમ્લાપનમ્ અઙ્ગુલ્યાદિના ગુલ્મસ્ય મર્દનં, દહનં જામ્બવૌષ્ઠાદિના| સાલ્વણાદય ઇત્યત્ર આદિશબ્દઃ પ્રકારે; તેન સાલ્વણપ્રકારા અન્યેઽપ્યુપનાહસ્વેદાઃ પચ્યમાનાભિમુખે ગુલ્મે કાર્યાઃ| ઉદરોક્તાનિ સર્પીંષિ ‘હરીતકીચૂર્ણપ્રસ્થં’ ઇત્યાદિકાનિ| મૂત્રવર્તિક્રિયાસ્તથેતિ ઉદરોક્તા ‘વમનશિરોવિરેચનદ્રવ્યાણાં’ ઇત્યાદિકાઃ| લવણાનિ પત્રલવણસ્નેહલવણકલ્યાણલવણાનિ| અનિલામયે વાતવ્યાધૌ| કેચિત્ ‘સર્પીંષિ’ ઇત્યસ્યાગ્રે ‘ચૂર્ણાનિ’ ઇતિ પઠિત્વા નારાચકાદય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૫૭-૫૮||-

Adhikarana 44 (59) · Śloka 60

વાતવર્ચોનિરોધે તુ સામુદ્રાર્દ્રકસર્ષપૈઃ ||૫૯|| કૃત્વા પાયૌ વિધાતવ્યા વર્તયો મરિચોત્તરાઃ |૬૦|

ઇદાનીં મૂત્રવર્તિપ્રયોગાવસ્થામપરવર્તિં ચાહ- વાતેત્યાદિ| સામુદ્રં સમુદ્રલવણં, સમુદ્રફેનમપરે| મરિચોત્તરા મરિચપ્રધાનાઃ||૫૯||-

Adhikarana 45 (60) · Śloka 61

દન્તીચિત્રકમૂલેષુ તથા વાતહરેષુ ચ ||૬૦|| કુર્યાદરિષ્ટાન્ સર્વાંશ્ચ શ્લોકસ્થાને યથેરિતાન્ |૬૧|

દન્તીચિત્રકમૂલેષ્વિત્યાદિ| વાતહરેષુ વિદારિગન્ધાપ્રભૃતિષુ| શ્લોકસ્થાને યથેરિતાનિતિ યથા સૂત્રસ્થાને વિરેચનકલ્પે આસવકરણમુક્તં, તેનૈવ પ્રકારેણાત્રાપિ દન્ત્યાદિક્વાથેઽરિષ્ટાનાસવાન્ કુર્યાત્| અન્યે તુ ‘શ્લોકસ્થાને’ ઇત્યત્ર દ્વિતીયં સ્થાનશબ્દં લુપ્તં વર્ણયન્તિ, લુપ્તસ્થાનશબ્દેન ગુલ્મપ્રતિષેધં ગૃહ્ણન્તિ| તેનાત્રોક્તવૃશ્ચીવાદ્યરિષ્ટવદ્દન્ત્યાદિક્વાથે મધુપથ્યાચૂર્ણપ્રક્ષેપેણારિષ્ટકરણં, સૂત્રસ્થાનોક્તપ્રકારેણ વાઽઽસવકરણમ્||૬૦||-

Adhikarana 46 (61) · Śloka 61

સ્વાદેદ્વાઽપ્યઙ્કુરાન્ ભૃષ્ટાન્ પૂતીકનૃપવૃક્ષયોઃ ||૬૧||

સ્વાદેદિત્યાદિ| અઙ્કુરાન્ કોમલપલ્લવાન્| ભૃષ્ટાનિતિ ‘સ્નેહેન’ ઇતિ શેષઃ; અન્યે અગ્નિના ભૃષ્ટાનિત્યાહુઃ, તન્મતે વાતકારિણોઽપ્યઙ્કુરા વ્યાધિપ્રત્યનીકત્વાદ્ગુલ્મે હિતાઃ| પૂતીકઃ ચિરબિલ્વઃ, નૃપવૃક્ષો ગિરિમાલકઃ||૬૧||

Adhikarana 47 (62) · Śloka 62

ઊર્ધ્વવાતં મનુષ્યં ચ ગુલ્મિનં ન નિરૂહયેત્ |૬૨|

ઇદાનીં ગુલ્મે હિતસ્યાપિ નિરૂહસ્યાવસ્થાયાં નિષેધમાહ- ઊર્ધ્વવાતમિત્યાદિ| ઊર્ધ્વવાતમ્ ઊર્ધ્વવાતયુક્તં ગુલ્મિનં મનુષ્યં ન નિરૂહયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિદિમં પાઠં ન પઠન્તિ|૬૨|-

Adhikarana 48 (62-63) · Śloka 63

પિબેત્ત્રિવૃન્નાગરં વા સગુડાં વા હરીતકીમ્ ||૬૨|| ગુગ્ગુલું ત્રિવૃતાં દન્તીં દ્રવન્તીં સૈન્ધવં વચામ્ | મૂત્રમદ્યપયોદ્રાક્ષારસૈર્વીક્ષ્ય બલાબલમ્ ||૬૩||

પિબેદિત્યાદિ| પિબેદિતિ વક્ષ્યમાણેન મૂત્રમદ્યાદિદ્રવેણ; અન્યે પાનીયેન પિબેદિત્યાહુઃ| ત્રિવૃન્નાગરમિત્યેકો યોગઃ, સગુડાં વા હરીતકીમિતિ દ્વિતીયઃ| ગુગ્ગુલુમિત્યાદિ| દ્રવન્તી ચીરિતપત્રા દન્તીભેદઃ| પયઃ દુગ્ધં, દ્રક્ષારસઃ દ્રાક્ષાસ્વરસઃ| વીક્ષ્ય બલાબલમિતિ ‘દોષાદીનાં’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| અત્રાપિ પિબેદિતિ સમ્બન્ધનીયમ્||૬૨-૬૩||

Adhikarana 49 (64) · Śloka 64

એવં પીલૂનિ ભૃષ્ટાનિ પિબેત્ સલવણાનિ તુ |૬૪|

એવમિત્યાદિ| એવમિતિ મૂત્રાદિભિરિત્યર્થઃ| (ભૃષ્ટાનિ સ્નેહેન )|૬૪|-

Adhikarana 50 (64) · Śloka 65

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકસૈન્ધવૈઃ ||૬૪|| યુક્તા હન્તિ સુરા ગુલ્મં શીઘ્રં કાલે પ્રયોજિતા |૬૫|

પિપ્પલીત્યાદિ| સુરા પૈષ્ટી| હન્તીત્યત્ર શીઘ્રમિતિ સમ્બધ્યતે| કાલે આધ્માનાદિકાયામવસ્થાયામ્||૬૪||-

Adhikarana 51 (65) · Śloka 66

બદ્ધવિણ્મારુતો ગુલ્મી ભુઞ્જીત પયસા યવાન્ ||૬૫|| કુલ્માષાન્ વા બહુસ્નેહાન્ ભક્ષયેલ્લવણોત્તરાન્ |૬૬|

બદ્ધેત્યાદિ| પયસા દુગ્ધેન| યવાન્ વાટ્યાદિકૃતાન્| કુલ્માષાન્ યવપિષ્ટમયાન્ ભક્ષ્યાન્| લવણોત્તરાન્ સૈન્ધવપ્રધાનાન્||૬૫||-

Adhikarana 52 (66) · Śloka 67

અથાસ્યોપદ્રવઃ શૂલઃ કથઞ્ચિદુપજાયતે ||૬૬|| શૂલં નિખાનિતમિવાસુખં યેન તુ વેત્ત્યસૌ |૬૭|

ઇદાનીં ગુલ્મોપદ્રવમાહ- અથેત્યાદિ| અસ્ય ગુલ્મસ્ય, ઉપદ્રવઃ પશ્ચાત્કાલભાવી કથઞ્ચિત્ સ્વહેતુભિરિત્યર્થઃ| શૂલ ઉપજાયતે| શૂલં નિખાનિતમિવ કીલકં નિખાનિતમિવેત્યર્થઃ||૬૬||-

Adhikarana 53 (67-68) · Śloka 69

તત્ર વિણ્મૂત્રસંરોધઃ કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસઃ સ્થિરાઙ્ગતા ||૬૭|| તૃષ્ણા દાહો ભ્રમોઽન્નસ્ય વિદગ્ધપરિવૃદ્ધિતા | રોમહર્ષોઽરુચિશ્છર્દિર્ભુક્તવૃદ્ધિર્જડાઙ્ગતા ||૬૮|| વાય્વાદિભિર્યથાસઙ્ખ્યં મિશ્રૈર્વા... |૬૯|

તસ્યૈવોપદ્રવસ્ય દોષવિશેષેણ લિઙ્ગં સઙ્ખ્યાં ચાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેત્યુપદ્રવે શૂલે| સ્થિરાઙ્ગતા કઠિનાઙ્ગતા| અન્નસ્ય વિદગ્ધપરિવૃદ્ધિતા અન્નસ્ય વિદાહે શૂલસ્ય પરિવૃદ્ધિર્ભવતીત્યર્થઃ| ભુક્તવૃદ્ધિરિતિ ભુક્તસ્ય વૃદ્ધિઃ ભુક્તમાત્રે શૂલસ્ય વૃદ્ધિર્ભવતીત્યર્થઃ| જડાઙ્ગતા અઙ્ગાનાં જડતા| મિશ્રૈરિતિ દ્વન્દ્વૈઃ સાન્નિપાતિકૈશ્ચેત્યર્થઃ| વિણ્મૂત્રસંરોધ ઇત્યાદિકં વાતજશૂલલક્ષણં, તૃષ્ણાદાહ ઇત્યાદિકં પિત્તજશૂલલક્ષણં, રોમહર્ષોઽરુચિરિત્યાદિકં શ્લેષ્મજશૂલલક્ષણં, દ્વિદોષલિઙ્ગં દ્વન્દ્વૈઃ, સર્વલિઙ્ગં સમસ્તૈઃ||૬૭-૬૮||-

Adhikarana 54 (69-72) · Śloka 73

...વીક્ષ્ય યોજયેત્ | પથ્યાત્રિલવણં ક્ષારં હિઙ્ગુતુમ્બુરુપૌષ્કરમ્ ||૬૯|| યવાનીં ચ હરિદ્રાં ચ વિડઙ્ગાન્યમ્લવેતસમ્ | વિદારીત્રિફલાઽભીરુશૃઙ્ગાટીગુડશર્કરાઃ ||૭૦|| કાશ્મરીફલયષ્ટ્યાહ્વપરૂષકહિમાનિ ચ | ષડ્ગ્રન્થાતિવિષાદારુપથ્યામરિચવૃક્ષજાન્ ||૭૧|| કૃષ્ણામૂલકચવ્યં ચ નાગરક્ષારચિત્રકાન્ | ઉષ્ણામ્લકાઞ્જિકક્ષીરતોયૈઃ શ્લોકસમાપનાન્ ||૭૨|| યથાક્રમં વિમિશ્રાંશ્ચ દ્વન્દ્વે સર્વાંશ્ચ સર્વજે |૭૩|

અતઃ પરમુપદ્રવશૂલસ્ય ચિકિત્સિતમાહ- વીક્ષ્યેત્યાદિ| વીક્ષ્યેતિ વાતાદિભેદેન શૂલમિત્યર્થઃ| ત્રિલવણં સૈન્ધવસૌવર્ચલબિડાનિ| ક્ષારો યવક્ષારઃ| અભીરુઃ શતાવરી, શૃઙ્ગાટી જલજં દ્રવ્યં ત્રિકણ્ટકફલં| ગુડશર્કરા ગાઙ્ગેટીફલમ્ | હિમં ચન્દનમ્| ષડ્ગ્રન્થા વચા| વૃક્ષજ ઇન્દ્રયવઃ| મૂલકં પિપ્પલીમૂલમ્| ઉષ્ણશબ્દોઽમ્લકાઞ્જિકાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| શ્લોકસમાપનાન્ ‘યોગાન્’ ઇતિ શેષઃ| યથાક્રમમિતિ પથ્યાદ્યમ્લવેતસાન્તમુષ્ણામ્લકાઞ્જિકેન વાતિકે, વિદાર્યાદિહિમાન્તુમુષ્ણક્ષીરેણ પૈત્તિકે, ષડ્ગ્રન્થાદિચિત્રકાન્તમુષ્ણતોયેન શ્લૈષ્મિકે; વિમિશ્રં દ્વન્દ્વે ઇતિ પથ્યાદિવિદાર્યાદી વાતપૈત્તિકે, પથ્યાદિષડ્ગ્રન્થાદી વાતશ્લૈષ્મિકે, વિદાર્યાદિષડ્ગ્રન્થાદી પિત્તશ્લૈષ્મિકે, સર્વાંશ્ચ પથ્યાદીન્ ત્રીન્ સન્નિપાતે||૬૯-૭૨||-

Adhikarana 55 (73-74) · Śloka 75

તથૈવ સેકાવગાહપ્રદેહાભ્યઙ્ગભોજનમ્ ||૭૩|| શિશિરોદકપૂર્ણાનાં ભાજનાનાં ચ ધારણમ્ | વમનોન્મર્દનસ્વેદલઙ્ઘનક્ષપણક્રિયાઃ ||૭૪|| સ્નેહાદિશ્ચ ક્રમઃ સર્વો વિશેષેણોપદિશ્યતે |૭૫|

કિમેતદેવોપદ્રવશૂલે કાર્યમુતાન્યદપીત્યાહ- તથૈવેત્યાદિ| તથૈવેતિ યથાસઙ્ખ્યમિત્યર્થઃ| તેન સેકાદિકં વાતિકે, શિશિરોદકાદિકં પૈત્તિકે, વમનાદિકં શ્લૈષ્મિકે| સ્નેહાદિક્રમશ્ચ યથાદોષં યથાવસ્થં સર્વેષામેવ, દ્વન્દ્વજે દ્વયં, સાન્નિપાતિકે સમસ્તમ્| ક્ષપણક્રિયા અન્યા અપિ કફક્ષયકરી||૭૩-૭૪||-

Adhikarana 56 (75) · Śloka 76

વલ્લૂરં મૂલકં મત્સ્યાન્ શુષ્કશાકાનિ વૈદલમ્ ||૭૫|| ન ખાદેદાલુકં ગુલ્મી મધુરાણિ ફલાનિ ચ |૭૬|

ગુલ્મોપદ્રવમભિધાય ગુલ્મે વર્જ્યમાહ- વલ્લૂરં મૂલકમિત્યાદિ| વલ્લૂરં શુષ્કમાંસમ્| વૈદલં મુદ્ગવનમુદ્ગાદિકમ્| આલુકં પિણ્ડાલુકાદિભેદેનાનેકપ્રકારમ્| મધુરાણિ ફલાનિ ક્ષીરવૃક્ષફલાનિ ચોચમોચાદીનિ ચ| ચકારાદેવંવિધાન્યન્યાન્યપિ વર્જ્યાનિ| અસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘લઘ્વન્નં દીપનં સ્નિગ્ધમુષ્ણં વાતાનુલોમનમ્| બૃંહણં ચ ભવેદ્યચ્ચ તદ્ધિતં સર્વગુલ્મિનામ્|| સ્થાનેઽવસેકો રક્તસ્ય બાહુમધ્યે સિરાવ્યધઃ| સ્વેદોઽનુલોમનં ચૈવ પ્રશસ્તં સર્વગુલ્મિનામ્’ ઇત્યાદિકં પઠન્તિ; સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ| (ઇતિ ડહ્લણેનાન્યગ્રન્થદર્શનાદુક્તમ્)||૭૫||-

Adhikarana 57 (76) · Śloka 77

વિના ગુલ્મેન યચ્છૂલં ગુલ્મસ્થાનેષુ જાયતે ||૭૬|| નિદાનં તસ્ય વક્ષ્યામિ રૂપં ચ સચિકિત્સિતમ્ |૭૭|

ગુલ્મોપદ્રવં શૂલમભિધાયેદાનીં કેવલં શૂલમાહ- વિનેત્યાદિ| ગુલ્મસ્થાનેષુ ગુલ્મપ્રતિષેધોક્તેષુ| અન્યે ‘વિના ગુલ્મેન’ ઇત્યાદિશ્લોકં પરિત્યજ્ય ‘અથાતઃ શૂલપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ’ ઇતિ પ્રતિજ્ઞાં પઠિત્વા વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગ્રહાદિત્યાદિના પૃથગેવ શૂલાધ્યાયં પઠન્તિ; તે ચ પૂર્વપરિપાટીં ત્યજન્તિ| અપરે વિના ગુલ્મેનેત્યાદિકં સમસ્તમપિ અસૌ શ્રુતં ભણિત્વા પરિત્યજન્તિ| અસ્માભિસ્તુ સર્વમતાનુસારિભિર્જેજ્જટાભિપ્રાયેણ પઠિતઃ||૭૬||-

Adhikarana 58 (77-80) · Śloka 80

વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગ્રહાદતિભોજનાત્ ||૭૭|| અજીર્ણાધ્યશનાયાસવિરુદ્ધાન્નોપસેવનાત્ | પાનીયપાનાત્ ક્ષુત્કાલે વિરૂઢાનાં ચ સેવનાત્ ||૭૮|| પિષ્ટાન્નશુષ્કમાંસાનામુપયોગાત્તથૈવ ચ | એવંવિધાનાં દ્રવ્યાણામન્યેષાં ચોપસેવનાત્ ||૭૯|| વાયુઃ પ્રકુપિતઃ કોષ્ઠે શૂલં સઞ્જનયેદ્ભૃશમ્ | નિરુચ્છ્વાસી ભવેત્તેન વેદનાપીડિતો નરઃ ||૮૦||

શૂલસ્ય હેતું સમ્પ્રાપ્તિં ચાહ- વાતમૂત્રપુરીષાણામિત્યાદિ| નિગ્રહાત્ વેગકાલેઽવરોધાત્| અજીર્ણમ્ આમવિદગ્ધાદિભેદભિન્નમ્| અધ્યશનં સાજીર્ણભોજનમ્| આયાસઃ શરીરાયાસજનકં કર્મ| વિરુદ્ધાન્નં હિતાહિતીયોક્તમ્| વિરૂઢાનાં વિગતરોહાણામઙ્કુરિતાનાં વા| એવંવિધાનાં દોષપ્રકોપણાનામ્| કોષ્ઠે સર્વસ્મિન્નુદરે| નિરુચ્છ્વાસઃ નિરુદ્ધોચ્છ્વાસઃ| તેન શૂલેન| વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગ્રહાદિત્યાદિરન્યેષાં ચોપસેવનાદિત્યન્તો હેતુઃ, વાયુઃ પ્રકુપિત ઇત્યાદિશ્ચ સમ્પ્રાપ્તિઃ||૭૭-૮૦||

Adhikarana 59 (81) · Śloka 81

શઙ્કુસ્ફોટનવત્તસ્ય યસ્માત્તીવ્રાશ્ચ વેદનાઃ | શૂલાસક્તસ્ય લક્ષ્યન્તે તસ્માચ્છૂલમિહોચ્યતે ||૮૧||

તત્ કસ્માચ્છૂલમુચ્યત ઇત્યાહ- શઙ્ક્વિત્યાદિ| શઙ્કુસ્ફોટનવત્ કીલકાહનનવત્તીવ્રા વેદનાઃ, તસ્ય વ્યાધિતસ્ય, શૂલાસક્તસ્ય શૂલિનઃ; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- યથા કસ્યચિત્ કીલકાહનનેન તીવ્રા વેદના લક્ષ્યતે તદ્વત્તસ્ય યસ્માદ્વેદના લક્ષ્યતે તસ્માચ્છૂલમિહોચ્યતે||૮૧||

Adhikarana 60 (82-83) · Śloka 83

નિરાહારસ્ય યસ્યૈવ તીવ્રં શૂલમુદીર્યતે | પ્રસ્તબ્ધગાત્રો ભવતિ કૃચ્છ્રેણોચ્છ્વસિતીવ ચ ||૮૨|| વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ કુરુતે નરઃ | એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાચ્છૂલં વાતસમુદ્ભવમ્ ||૮૩||

વાતશૂલલક્ષણમાહ- નિરાહારસ્યેત્યાદિ||૮૨-૮૩||

Adhikarana 61 (84) · Śloka 85

તૃષ્ણા દાહો મદો મૂર્ચ્છા તીવ્રં શૂલં તથૈવ ચ | શીતાભિકામો ભવતિ શીતેનૈવ પ્રશામ્યતિ ||૮૪|| એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાચ્છૂલં પિત્તસમુદ્ભવમ્ |૮૫|

પિત્તશૂલલક્ષણમાહ- તૃષ્ણેત્યાદિ| શીતાભિકામઃ શીતાભિલાષઃ| પ્રશામ્યતિ ‘શૂલં’ ઇતિ શેષઃ||૮૪||-

Adhikarana 62 (85-86) · Śloka 86

શૂલેનોત્પીડ્યમાનસ્ય હૃલ્લાસ ઉપજાયતે ||૮૫|| અતીવ પૂર્ણકોષ્ઠત્વં તથૈવ ગુરુગાત્રતા | એતચ્છ્લેષ્મસમુત્થસ્ય શૂલસ્યોક્તં નિદર્શનમ્ ||૮૬||

કફશૂલલક્ષણમાહ- શૂલેનેત્યાદિ| હૃલ્લાસઃ થૂત્કરણમ્| નિદર્શનં લક્ષણમ્||૮૫-૮૬||

Adhikarana 63 (87) · Śloka 88

સર્વાણિ દૃષ્ટ્વા રૂપાણિ નિર્દિશેત્સાન્નિપાતિકમ્ | સન્નિપાતસમુત્થાનમસાધ્યં તં વિનિર્દિશેત્ ||૮૭|| શૂલાનાં લક્ષણં પ્રોક્તં... |૮૮|

સાન્નિપાતિકશૂલલક્ષણમાહ- સર્વાણીત્યાદિ| નનુ, કૈશ્ચિત્ પૂર્વાચાર્યૈર્દોષભેદેન નિયતં સ્થાનં શૂલસ્યોક્તમ્| તથાહિ- “વાતાત્મકં બસ્તિગતં વદન્તિ, પિત્તાત્મકં ચાપિ વદન્તિ નાભ્યામ્| હૃત્પાર્શ્વકુક્ષૌ કફસન્નિવિષ્ટં, સર્વેષુ દેશેષુ ચ સન્નિપાતાત્”- ઇતિ; તત્ કથમત્ર તથા નોક્તમ્| સત્યં, કુપિતદોષાણાં સ્વાશયે પરાશયે ચ વ્યાધ્યુત્પાદકત્વાન્ન નિયતં સ્થાનમસ્તિ, અતસ્તથા નોક્તમ્||૮૭||-

Adhikarana 64 (88) · Śloka 89

...ચિકિત્સાં તુ નિબોધ મે | આશુકારી હિ પવનસ્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્ ||૮૮|| તસ્ય શૂલાભિપન્નસ્ય સ્વેદ એવ સુખાવહઃ |૮૯|

ચિકિત્સામિત્યાદિ| નિબોધ જાનીહિ| મે મત્સકાશાત્| આશુકારીત્યાદિ| આશુકારી શીઘ્રમત્યયકારિત્વાત્| હિ યસ્માત્| તં વાતમ્| તસ્યેત્યાદિ|- તસ્ય પુરુષસ્ય, શૂલાભિપન્નસ્ય વાતિકશૂલક્રાન્તસ્ય; અન્યે તુ તસ્ય વાતસ્ય યચ્છૂલં તેન આક્રાન્તસ્યેત્યાહુઃ||૮૮||-

Adhikarana 65 (89) · Śloka 89

પાયસૈઃ કૃશરાપિણ્ડૈઃ સ્નિગ્ધૈર્વા પિશિતૈર્હિતઃ ||૮૯||

સ ચ સ્વેદઃ કૈર્દ્રવ્યૈઃ કાર્ય ઇત્યાહ- પાયસૈરિત્યાદિ| પાયસો દુગ્ધસિદ્ધાસ્તણ્ડુલાઃ| કૃશરાપિણ્ડૈઃ તિલતણ્ડુલમાષકૃતયવાગૂપિણ્ડૈઃ| હિત ઇતિ ‘સ્વેદ’ ઇતિ શેષઃ||૮૯||

Adhikarana 66 (90-91) · Śloka 91

ત્રિવૃચ્છાકેન વા સ્નિગ્ધમુષ્ણં ભુઞ્જીત ભોજનમ્ | ચિરબિલ્વાઙ્કુરાન્ વાપિ તૈલભૃષ્ટાંસ્તુ ભક્ષયેત્ ||૯૦|| વૈહઙ્ગાંશ્ચ રસાન્ સ્નિગ્ધાન્ જાઙ્ગલાન્ શૂલપીડિતઃ | યથાલાભં નિષેવેત માંસાનિ બિલશાયિનામ્ ||૯૧||

ભોજનમાહ- ત્રિવૃચ્છાકેનેત્યાદિ| સ્નિગ્ધાદિગુણં ભોજનં ત્રિવૃચ્છાકેન સહ ભુઞ્જીતેતિ પિણ્ડાર્થઃ| ચિરબિલ્વાઙ્કુરાનિત્યાદિ| અઙ્કુરાઃ શુઙ્ગાઃ| વૈહઙ્ગાંશ્ચેત્યાદિ| જાઙ્ગલાન્ વૈહઙ્ગાન્, લાવાદિકૃતાનિત્યર્થઃ| બિલેશયાઃ શ્વાવિચ્છલ્લકાદયઃ||૯૦-૯૧||

Adhikarana 67 (92) · Śloka 92

સુરા સૌવીરકં ચુક્રં મસ્તૂદશ્વિત્તથા દધિ | સકાલલવણં પેયં શૂલે વાતસમુદ્ભવે ||૯૨||

સુરા સૌવીરકમિત્યાદિ| સુરા પિષ્ટભવા| સૌવીરકં કાઞ્જિકભેદઃ| ચુક્રં શુક્તમ્| મસ્તુ દધિમસ્તુ| ઉદશ્વિત્ અર્ધોદકં તક્રમ્| તથેતિ યથાલાભમિત્યર્થઃ| કાલલવણશબ્દેન યદ્યપિ નિર્ગન્ધસૌવર્ચલમુચ્યતે, તથાઽપ્યત્ર ગન્ધવત્સૌવર્ચલં ગ્રાહ્યં, તન્ત્રાન્તરોક્તત્વાત્||૯૨||

Adhikarana 68 (93) · Śloka 93

કુલત્થયૂષો યુક્તામ્લો લાવકીયૂષસંસ્કૃતઃ | સસૈન્ધવઃ સમરિચો વાતશૂલવિનાશનઃ ||૯૩||

કુલત્થયૂષ ઇત્યાદિ| યુક્તં માત્રયોપહિતમમ્લં દાડિમાદિકં યત્ર સ યુક્તામ્લઃ| લાવકીયૂષસંસ્કૃત ઇતિ લાવકેન કૃતો યૂષો લાવકીયૂષઃ, તેન સંસ્કૃતઃ||૯૩||

Adhikarana 69 (94) · Śloka 95

વિડઙ્ગશિગ્રુકમ્પિલ્લપથ્યાશ્યામામ્લવેતસાન્ | સુરસામશ્વમૂત્રીં ચ સૌવર્ચલયુતાન્ પિબેત્ ||૯૪|| મદ્યેન વાતજં શૂલં ક્ષિપ્રમેવ પ્રશામ્યતિ |૯૫|

વિડઙ્ગેત્યાદિ| શિગ્રુઃ વિટપશાકં, શોભાઞ્જનમપરે| શ્યામા અરુણમૂલા ત્રિવૃત્| સુરસા તુલસી| અશ્વમૂત્રી શલ્લકી||૯૪||-

Adhikarana 70 (95-99) · Śloka 100

પૃથ્વીકાજાજિચવિકાયવાનીવ્યોષચિત્રકાઃ ||૯૫|| પિપ્પલ્યઃ પિપ્પલીમૂલં સૈન્ધવં ચેતિ ચૂર્ણયેત્ | તાનિ ચૂર્ણાનિ પયસા પિબેત્ કામ્બલિકેન વા ||૯૬|| મધ્વાસવેન ચુક્રેણ સુરાસૌવીરકેણ વા | અથવૈ(ચૈ)તાનિ ચૂર્ણાનિ માતુલુઙ્ગરસેન વા ||૯૭|| તથા બદરયૂષેણ ભાવિતાનિ પુનઃ પુનઃ | તાનિ હિઙ્ગુપ્રગાઢાનિ સહ શર્કરયા પિબેત્ ||૯૮|| સહ દાડિમસારેણ વર્તિઃ કાર્યા ભિષગ્જિતા | સા વર્તિર્વાતિકં શૂલં ક્ષિપ્રમેવ વ્યપોહતિ ||૯૯|| ગુડતૈલેન વા લીઢા પીતા મદ્યેન વા પુનઃ |૧૦૦|

પૃથ્વીકેત્યાદિ| પૃથ્વીકા હિઙ્ગુપત્રિકા| અજાજી ઉત્તરાપથે જીરકવિશેષઃ| કામ્બલિકેન દધિમસ્ત્વમ્લસિદ્ધયૂષેણ| ચુક્રં શુક્તમ્| સૌવીરકં વિરેચનદ્રવ્યવિકલ્પકથિતમ્| પક્ષાન્તરમાહ- અથવેત્યાદિ| એતાનિ પૂર્વોક્તાનિ ચૂર્ણાનિ, બીજપૂરકરસેન બદરયૂષેણ વા પુનઃ પુનર્ભાવિતાનિ હિઙ્ગૂત્કટાનિ શર્કરયા સહ માતુલુઙ્ગરસેનૈવ પિબેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| સહ દાડિમસારેણેત્યાદિ|- તૈરેવ ચૂર્ણૈર્દાડિમસારેણ સહ ભિષગ્જિતા વૈદ્યેન વર્તિર્વા કાર્યા| સા ચ વર્તિર્ગુડતૈલેન લીઢા મદ્યેન વા પીતા સતી વાતિકં શૂલં ક્ષિપ્રમેવ હન્તીત્યર્થઃ||૯૫-૯૯||-

Adhikarana 71 (100) · Śloka 101

બુભુક્ષાપ્રભવે શૂલે લઘુ સન્તર્પણં હિતમ્ ||૧૦૦|| ઉષ્ણૈઃ ક્ષીરૈર્યવાગૂભિઃ સ્નિગ્ધૈર્માંસરસૈસ્તથા |૧૦૧|

બુભુક્ષાપ્રભવે ઇત્યાદિ| લઘ્વિતિ માત્રયા સ્વભાવેન ચ| સન્તર્પણં ભોજનમ્| ઉષ્ણૈરિતિ ક્ષીરાદિભિઃ સમ્બધ્યતે||૧૦૦||-

Adhikarana 72 (101-102) · Śloka 103

વાતશૂલે સમુત્પન્ને રૂક્ષં સ્નિગ્ધેન ભોજયેત્ ||૧૦૧|| સુસંસ્કૃતાઃ પ્રદેયાઃ સ્યુર્ઘૃતપૂરા વિશેષતઃ | વારુણીં ચ પિબેજ્જન્તુસ્તથા સમ્પદ્યતે સુખી ||૧૦૨|| એતદ્વાતસમુત્થસ્ય શૂલસ્યોક્તં ચિકિત્સિતમ્ |૧૦૩|

વાતેત્યાદિ| સુસંસ્કૃતાઃ શુણ્ઠીમરિચાદિભિઃ| પ્રદેયા દાતવ્યાઃ| ઘૃતપૂરા ઘૃતપૂપા ઇત્યર્થઃ| વારુણી સુરા| તથા તેન પ્રકારેણ| સુખી સમ્પદ્યતે સુખી ભવતીત્યર્થઃ| ઉપસંહારમાહ- એતદ્વાતસમુત્થસ્યેત્યાદિ||૧૦૧-૧૦૨||-

Adhikarana 73 (103-104) · Śloka 104

અથ પિત્તસમુત્થસ્ય ક્રિયાં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ||૧૦૩|| સ સુખં છર્દયિત્વા તુ પીત્વા શીતોદકં નરઃ | શીતલાનિ ચ સેવેત સર્વાણ્યુષ્ણાનિ વર્જયેત્ ||૧૦૪||

વાતશૂલોપક્રમમભિધાયેદાનીં પિત્તશૂલચિકિત્સામાહ- અથેત્યાદિ| અથેતિ વાક્યાલઙ્કારે, વાક્યોપક્રમે ઇત્યન્યે| તદેષ ચિકિત્સિતમાહ- સ ઇત્યાદિ| સ પિત્તશૂલી નરઃ, શીતોદકં પીત્વા, સુખં યથા ભવતિ તથા છર્દયિત્વા, શીતલાનિ ભજેત, ઉષ્ણાનિ સર્વાણિ વર્જયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ||૧૦૩-૧૦૪||

Adhikarana 74 (105) · Śloka 105

મણિરાજતતામ્રાણિ ભાજનાનિ ચ સર્વશઃ | વારિપૂર્ણાનિ તાન્યસ્ય શૂલસ્યોપરિ નિક્ષિપેત્ ||૧૦૫||

મણિરાજતતામ્રાણીત્યાદિ| રાજતં રૂપ્યમયમ્| સર્વશ આમુખાત્| અસ્ય પિત્તશૂલિનઃ||૧૦૫||

Adhikarana 75 (106-107) · Śloka 107

ગુડઃ શાલિર્યવાઃ ક્ષીરં સર્પિઃપાનં વિરેચનમ્ | જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ ભેષજં પિત્તશૂલિનામ્ ||૧૦૬|| રસાન્ સેવેત પિત્તઘ્નાન્ પિત્તલાનિ વિવર્જયેત્ | પાલાશં ધાન્વનં વાઽપિ પિબેદ્યૂષં સશર્કરમ્ ||૧૦૭||

ગુડેત્યાદિ| પિત્તઘ્નાન્ રસાન્ જાઙ્ગલવર્ગે યાનિ નિર્દિષ્ટાનિ પિત્તહરાણિ માંસાનિ તત્કૃતાન્ રસાનિત્યર્થઃ| પિત્તલાનીત્યાદિ| પિત્તલાનિ અન્નપાનાદીનિ| પાલાશં યૂષં માંસાદમાંસરસમિત્યર્થઃ| ધાન્વનં જાઙ્ગલમાંસરસમ્||૧૦૬-૧૦૭||

Adhikarana 76 (108) · Śloka 108

પરુષકાણિ મૃદ્વીકાખર્જૂરોદકજાન્યપિ | તત્ પિબેચ્છર્કરાયુક્તં પિત્તશૂલનિવારણમ્ ||૧૦૮||

પરૂષકાણીત્યાદિ| પરૂષકાણિ પરૂષકફલાનિ| ઉદકજાનિ પદ્માનિ||૧૦૮||

Adhikarana 77 (109) · Śloka 109

અશને ભુક્તમાત્રે તુ પ્રકોપઃ શ્લૈષ્મિકસ્ય ચ | વમનં કારયેત્તત્ર પિપ્પલીવારિણા ભિષક્ ||૧૦૯||

શ્લૈષ્મિકશૂલચિકિત્સામાહ- અશને ઇત્યાદિ| અશને ભોજને| શ્લૈષ્મિકસ્ય શ્લેષ્મશૂલસ્ય| તત્ર શ્લેષ્મશૂલે| પિપ્પલીવારિણા પિપ્પલીયુક્તપાનીયેન, અન્યે વારિશબ્દં ક્વાથે વર્તયન્તિ, અપરે પિપ્પલીશબ્દેન મદનફલબીજાનિ કથયન્તિ||૧૦૯||

Adhikarana 78 (110) · Śloka 110

રૂક્ષઃ સ્વેદઃ પ્રયોજ્યઃ સ્યાદન્યાશ્ચોષ્ણાઃ ક્રિયા હિતાઃ | પિપ્પલી શૃઙ્ગવેરં ચ શ્લેષ્મશૂલે ભિષગ્જિતમ્ ||૧૧૦||

રૂક્ષઃ સ્વેદઃ પ્રયોજ્ય ઇત્યાદિ|- રૂક્ષઃ સ્વેદઃ સ્નિગ્ધરહિતઃ કરીષાદિકૃતઃ| પિપ્પલીશૃઙ્ગવેરપ્રયોગશ્ચૂર્ણકલ્કક્વાથાદિવિધિના||૧૧૦||

Adhikarana 79 (111) · Śloka 111

પાઠાં વચાં ત્રિકટુકં તથા કટુકરોહિણીમ્ | ચિત્રકસ્ય ચ નિર્યૂહે પિબેદ્યૂષં સહાર્જકમ્ ||૧૧૧||

પાઠામિત્યાદિ| પાઠાદીનિ દ્રવ્યાણિ ચૂર્ણિતાનિ કલ્કિતાનિ વા ચિત્રકસ્ય નિર્યૂહે ક્વાથે પિબેદિત્યેકો યોગઃ| યૂષં સહાર્જકમિતિ દ્વિતીયો યોગઃ| યૂષં શૂલહરશિમ્બિધાન્યયૂષમ્| અર્જકઃ કુઠેરકઃ||૧૧૧||

Adhikarana 80 (112-115) · Śloka 115

એરણ્ડફલમૂલાનિ મૂલં ગોક્ષુરકસ્ય ચ | શાલપર્ણીં પૃશ્નિપર્ણીં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્ ||૧૧૨|| દદ્યાચ્છૃગાલવિન્નાં ચ સહદેવાં તથૈવ ચ | મહાસહાં ક્ષુદ્રસહાં મૂલમિક્ષુરકસ્ય ચ ||૧૧૩|| એતત્ સમ્ભૃત્ય સમ્ભારં જલદ્રોણે વિપાચયેત્ | ચતુર્ભાગાવશેષં તુ યવક્ષારયુતં પિબેત્ ||૧૧૪|| વાતિકં પૈત્તિકં વાઽપિ શ્લૈષ્મિકં સાન્નિપાતિકમ્ | પ્રસહ્ય નાશયેચ્છૂલં છિન્નાભ્રમિવ મારુતઃ ||૧૧૫||

એરણ્ડદ્વાદશકમાહ- એરણ્ડેત્યાદિ| શૃગાલવિન્ના પૃશ્નિપર્ણીભેદઃ| મહાસહા માષપર્ણી| ક્ષુદ્રસહા મુદ્ગપર્ણી| ઇક્ષુરકઃ કોકિલાક્ષકઃ| સમ્ભૃત્ય એકીકૃત્ય| એરણ્ડાદિદ્રવ્યસમ્ભારઃ ચતુઃષષ્ટિપલપ્રમિતઃ; તુલાપ્રમિત ઇત્યન્યે| પ્રસહ્ય બલાત્કારેણ| પિબેદિત્યનેનાભ્યવહારેણાત્ર સૂચ્યતે; તેન તૃષ્ણાયાં પાનમાચમનં વા તેન કાર્યમ્, અન્યથા દ્રોણચતુર્થાંશસ્ય સાધિતસ્ય જલસ્યાપરક્વાથવત્ પલદ્વયપાને વૈયર્થ્યં સ્યાત્| યદ્યપ્યયં યોગઃ સર્વશૂલહરસ્તથાપ્યત્યન્તકફશૂલહરત્વાદત્રોક્તઃ| કેચિત્ ‘મૂલં ચેક્ષુરકસ્ય’ ઇત્યત્ર ‘દદ્યાચ્ચૈવેક્ષુવાલિકામ્’ ઇતિ પઠિત્વા ખગ્ગલીમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૧૨-૧૧૫||

Adhikarana 81 (116) · Śloka 117

પિપ્પલી સ્વર્જિકાક્ષારો યવાશ્ચિત્રક એવ ચ | સેવ્યં ચૈતત્ સમાનીય ભસ્મ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ||૧૧૬|| તદુષ્ણવારિણા પીતં શ્લેષ્મશૂલે ભિષગ્જિતમ્ |૧૧૭|

પિપ્પલીત્યાદિ| સેવ્યમ્ ઉશીરં, તત્ ભસ્મ||૧૧૬||-

Adhikarana 82 (117-119) · Śloka 119

રુણદ્ધિ મારુતં શ્લેષ્મા કુક્ષિપાર્શ્વવ્યવસ્થિતઃ ||૧૧૭|| સ સંરુદ્ધઃ કરોત્યાશુ સાધ્માનં ગુડ્ગુડાયનમ્ | સૂચીભિરિવ નિસ્તોદં કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસી તદા નરઃ ||૧૧૮|| નાન્નં વાઞ્છતિ નો નિદ્રામુપૈત્યર્તિનિપીડિતઃ | પાર્શ્વશૂલઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફાનિલસમુદ્ભવઃ ||૧૧૯||

યદ્યપિ ચત્વારઃ શૂલાઃ, તથાપિ દોષધાતુમલસંસર્ગાદાયતનવિશેષાન્નિમિત્તતશ્ચૈષાં વિકલ્પ ઇતિ કૃત્વા પાર્શ્વાદિશૂલમાહ- રુણદ્ધીત્યાદિ| સ વાયુઃ| આધ્માનમ્ ઉદરાપૂરઃ| ગુડ્ગુડાયનમત્ર અવ્યક્તશબ્દઃ| નો નિદ્રામુપૈતિ ન નિદ્રાં પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ||૧૧૭-૧૧૯||

Adhikarana 83 (120-122) · Śloka 123

તત્ર પુષ્કરમૂલાનિ હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વિડમ્ | સૈન્ધવં તુમ્બુરું પથ્યાં ચૂર્ણં કૃત્વા તુ પાયયેત્ ||૧૨૦|| પાર્શ્વહૃદ્બસ્તિશૂલેષુ યવક્વાથેન સંયુતમ્ | સર્પિઃ પ્લીહોદરોક્તં વા ઘૃતં વા હિઙ્ગુસંયુતમ્ ||૧૨૧|| બીજપૂરકસારં વા પયસા સહ સાધિતમ્ | એરણ્ડતૈલમથવા મદ્યમસ્તુપયોરસૈઃ ||૧૨૨|| ભોજયેચ્ચાપિ પયસા જાઙ્ગલેન રસેન વા |૧૨૩|

પાર્શ્વશૂલે ચિકિત્સિતમાહ- તત્રેત્યાદિ| પુષ્કરમૂલાદીનિ દ્રવ્યાણિ ચૂર્ણં કૃત્વા પાર્શ્વાદિશૂલેષુ યવક્વાથેન સંયુતં પાયયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| યદ્યપ્યયં યોગોઽપતન્ત્રકેઽપિ પઠિતઃ, તથાઽપ્યત્રામ્લવેતસાભાવાત્ પુનઃ પઠિતઃ| સર્પિઃ પ્લીહોદરોક્તમિત્યાદિ પ્લીહોદરોક્તં સર્પિઃ ષટ્પલં, હિઙ્ગુસંયુતં ઘૃતં વા અસિદ્ધમેવ| પયસા ક્ષીરેણ, સાધિતં ક્વાથિતં, બીજપૂરકસારં બીજપૂરકફલબીજમ્, અત્રાપિ પાયયેદિતિ સમ્બધ્યતે| કેચિત્ ‘બીજપૂરકસારં ચ’ ઇત્યત્ર ‘પિબેદ્બીજકસારં ચ’ ઇતિ પઠન્તિ| એરણ્ડતૈલમિત્યાદિ|- એરણ્ડતૈલં વા મદ્યાદિભિર્યથાસાત્મ્યં યથાદોષં ચ પ્રાતરેવ પિબેત્, જીર્ણે ચ ક્ષીરેણ જાઙ્ગલરસેન વા ભોજયેત્||૧૨૦-૧૨૨||-

Adhikarana 84 (123-125) · Śloka 125

પ્રકુપ્યતિ યદા કુક્ષૌ વહ્નિમાક્રમ્ય મારુતઃ ||૧૨૩|| તદાઽસ્ય ભોજનં ભુક્તં સોપસ્તમ્ભં ન પચ્યતે | ઉચ્છ્વસિત્યામશકૃતા શૂલેનાહન્યતે મુહુઃ ||૧૨૪|| નૈવાસને ન શયને તિષ્ઠન્ વા લભતે સુખમ્ | કુક્ષિશૂલ ઇતિ ખ્યાતો વાતાદામસમુદ્ભવઃ ||૧૨૫||

કુક્ષિશૂલમાહ- પ્રકુપ્યતીત્યાદિ| આક્રમ્ય મન્દીકૃત્ય| સોપસ્તમ્ભં સ્તબ્ધતાન્વિતમ્| ઉચ્છ્વસિતિ ઉચ્છ્વાસં કરોતિ ‘પુરુષ’ ઇતિ શેષઃ| આમશકૃતા અપક્વપુરીષેણ| તિષ્ઠન્ ઊર્ધ્વીભવન્||૧૨૩-૧૨૫||

Adhikarana 85 (126) · Śloka 126

વમનં કારયેત્તત્ર લઙ્ઘયેદ્વા યથાબલમ્ | સંસર્ગપાચનં કુર્યાદમ્લૈર્દીપનસંયુતૈઃ ||૧૨૬||

કુક્ષિશૂલે ચિકિત્સામાહ- વમનં કારયેત્તત્રેત્યાદિ| તત્ર કુક્ષિશૂલે| યથાબલં બલસ્યાનતિક્રમેણ| સંસર્ગપાચનં પેયાદિક્રમપાચનમ્| અમ્લૈઃ દાડિમતક્રાદિભિઃ| દીપનસંયુતૈરિતિ પઞ્ચકોલયુતૈઃ||૧૨૬||

Adhikarana 86 (127) · Śloka 128

નાગરં દીપ્યકં ચવ્યં હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વિડમ્ | માતુલુઙ્ગસ્ય બીજાનિ તથા શ્યામોરુબૂકયોઃ ||૧૨૭|| બૃહત્યાઃ કણ્ટકાર્યાશ્ચ ક્વાથં શૂલહરં પિબેત્ |૧૨૮|

ક્વાથમાહ- નાગરં દીપ્યકમિત્યાદિ| નાગરાદિક્વાથં હિઙ્ગુસૌર્વચલવિડપ્રક્ષેપં પિબેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| બીજાનીતિશબ્દો માતુલુઙ્ગાદિભિઃ કણ્ટકારીપર્યન્તૈઃ સહ સમ્બધ્યતે| શ્યામા વૃદ્ધદારકઃ| ઉરુબૂકઃ રક્તૈરણ્ડઃ, શુક્લૈરણ્ડમપરે| બૃહતી અણુફલા સ્થૂલફલા વા||૧૨૭||-

Adhikarana 87 (128-129) · Śloka 129

વચા સૌવર્ચલં હિઙ્ગુ કુષ્ઠં સાતિવિષાઽભયા ||૧૨૮|| કુટજસ્ય ચ બીજાનિ સદ્યઃશૂલહરાણિ તુ | વિરેચને પ્રયુઞ્જીત જ્ઞાત્વા દોષબલાબલમ્ ||૧૨૯||

કુક્ષિશૂલે વિરેચનમાહ- વચેત્યાદિ| વચાદીનિ કુટજબીજાન્તાનિ સદ્યઃશૂલહરાણિ વિરેચને દોષબલાબલં જ્ઞાત્વા પ્રયુઞ્જીતેતિ પિણ્ડાર્થઃ| દોષબલાબલમિત્યત્રાદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન પ્રકૃત્યાદીનપિ જ્ઞાત્વેત્યર્થઃ||૧૨૮-૧૨૯||

Adhikarana 88 (130) · Śloka 130

સ્નેહબસ્તીન્નિરૂહાંશ્ચ કુર્યાદ્દોષનિબર્હણાન્ |૧૩૦|

કિં કુક્ષિશૂલે વિરેચનમેવ યુજ્યતે ઉતાન્યદપીત્યાહ- સ્નેહબસ્તીનિત્યાદિ|૧૩૦|-

Adhikarana 89 (130) · Śloka 131

ઉપનાહાઃ સ્નેહસેકા ધાન્યામ્લપરિષેચનમ્ ||૧૩૦|| અવગાહાશ્ચ શસ્યન્તે યચ્ચાન્યદપિ તદ્ધિતમ્ |૧૩૧|

કુક્ષિશૂલે ઉપનાહાદિસ્વેદસ્ય પ્રશસ્તત્વમાહ- ઉપનાહા ઇત્યાદિ| ઉપનાહાઃ સાલ્વણાપ્રકારાઃ| ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકમ્| અવગાહો વાતહરદ્રવપૂર્ણદ્રોણ્યાદિનિમજ્જનમ્| યચ્ચાન્યદપીત્યાદિ| તદ્ધિતં કુક્ષિશૂલહિતં યદન્યદપિ ભવતિ તદસ્ય શસ્યતે ઇત્યર્થઃ||૧૩૦||

Adhikarana 90 (131-132) · Śloka 132

કફપિત્તાવરુદ્ધસ્તુ મારુતો રસમૂર્ચ્છિતઃ ||૧૩૧|| હૃદિસ્થઃ કુરુતે શૂલમુચ્છ્વાસારોધકં પરમ્ | સ હૃચ્છૂલ ઇતિ ખ્યાતો રસમારુતસમ્ભવઃ ||૧૩૨||

હૃચ્છૂલમાહ- કફેત્યાદિ| અવરુદ્ધો રુદ્ધઃ| રસમૂર્ચ્છિતો રસસંયુતઃ| ઉચ્છ્વાસારોધકં ઉચ્છ્વાસસ્ય આસમન્તાદ્રોધકમિત્યર્થઃ| એતદ્ધૃચ્છૂલં યસ્માદ્ધૃદ્રોગવિલક્ષણં તસ્માદ્ધૃદ્રોગાદ્ભિન્નં, તથા સમ્પ્રાપ્તિભેદાચ્ચ||૧૩૧-૧૩૨||

Adhikarana 91 (133) · Śloka 133

તત્રાપિ કર્માભિહિતં યદુક્તં હૃદ્વિકારિણામ્ |૧૩૩|

હૃચ્છૂલે હૃદ્રોગોક્તાં ક્રિયામતિદિશન્નાહ- તત્રાપિ કર્માભિહિતમિત્યાદિ| યદ્ધૃદ્વિકારિણાં હૃદ્રોગિણાં કર્મોક્તં તદત્રાપિ હૃચ્છૂલેઽભિહિતમિતિ પિણ્ડાર્થઃ|૧૩૩|-

Adhikarana 92 (133-134) · Śloka 134

સંરોધાત્ કુપિતો વાયુર્બસ્તિમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ||૧૩૩|| બસ્તિવઙ્ક્ષણનાભીષુ તતઃ શૂલોઽસ્ય જાયતે | વિણ્મૂત્રવાતસંરોધી બસ્તિશૂલઃ સ મારુતાત્ ||૧૩૪||

બસ્તિશૂલમાહ- સંરોધાદિત્યાદિ| સંરોધાત્ મૂત્રપુરીષાદીનામિત્યર્થઃ| બસ્તિઃ મૂત્રાધારઃ, વઙ્ક્ષણઃ ગણ્ડકઃ||૧૩૩-૧૩૪||

Adhikarana 93 (135) · Śloka 135

નાભ્યાં વઙ્ક્ષણપાર્શ્વેષુ કુક્ષૌ મેઢ્રાન્ત્રમર્દકઃ | મૂત્રમાવૃત્ય ગૃહ્ણાતિ મૂત્રશૂલઃ સ મારુતાત્ ||૧૩૫||

મૂત્રશૂલમાહ- નાભ્યામિત્યાદિ| યદા મેઢ્રાન્ત્રમર્દકો વાયુરાવૃત્ય અવરુધ્ય મૂત્રં ગૃહ્ણાતિ , તદા નાભ્યાદિષુ શૂલો જાયતે| સ ચ મારુતાત્ મૂત્રશૂલો જ્ઞેયઃ||૧૩૫||

Adhikarana 94 (136-139) · Śloka 139

વાયુઃ પ્રકુપિતો યસ્ય રૂક્ષાહારસ્ય દેહિનઃ | મલં રુણદ્ધિ કોષ્ઠસ્થં મન્દીકૃત્ય તુ પાવકમ્ ||૧૩૬|| શૂલં સઞ્જનયંસ્તીવ્રં સ્રોતાંસ્યાવૃત્ય તસ્ય હિ | દક્ષિણં યદિ વા વામં કુક્ષિમાદાય જાયતે ||૧૩૭|| સર્વત્ર વર્ધતે ક્ષિપ્રં ભ્રમન્નથ સઘોષવાન્ | પિપાસા વર્ધતે તીવ્રા ભ્રમો મૂર્ચ્છા ચ જાયતે ||૧૩૮|| ઉચ્ચારિતો મૂત્રિતશ્ચ ન શાન્તિમધિગચ્છતિ | વિટ્શૂલમેતજ્જાનીયાદ્ભિષક્ પરમદારુણમ્ ||૧૩૯||

પુરીષશૂલમાહ- વાયુરિત્યાદિ| એવમ્ભૂતસ્ય દેહિનો વહ્નિં મન્દીકૃત્ય સ્રોતાંસિ ચાવૃત્ય પ્રકુપિતો વાયુસ્તીવ્રં શૂલં સઞ્જનયન્ કોષ્ઠસ્થં મલં રુણદ્ધિ, તસ્ય ચ દક્ષિણં વામં વા કુક્ષિં ગૃહીત્વા શૂલાય જાયતે, સ ચ સર્વત્ર ભ્રમન્ ઘોષવાન્ શબ્દયુક્તો વર્ધતે ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| ઉચ્ચારિતઃ સઞ્જાતપુરીષવેગઃ| નાધિગચ્છતિ ન પ્રાપ્નોતિ| પરમદારુણમ્ અતિશયકષ્ટકારિ||૧૩૬-૧૩૯||

Adhikarana 95 (140-141) · Śloka 141

ક્ષિપ્રં દોષહરં કાર્યં ભિષજા સાધુ જાનતા | સ્વેદનં શમનં ચૈવ નિરૂહાઃ સ્નેહબસ્તયઃ ||૧૪૦|| પૂર્વોદ્દિષ્ટાન્ પાયયેત યોગાન્ કોષ્ઠવિશોધનાન્ | ઉદાવર્તહરાશ્ચાસ્ય ક્રિયાઃ સર્વાઃ સુખાવહાઃ ||૧૪૧||

ઇદાનીં બસ્તિશૂલદીનાં સામાન્યચિકિત્સામાહ- ક્ષિપ્રમિત્યાદિ| દોષહરં શોધનમ્| સાધુ શોભનમ્| શમનં સંશમનમ્||૧૪૦-૧૪૧||

Adhikarana 96 (142-144) · Śloka 144

અતિમાત્રં યદા ભુક્તં પાવકે મૃદુતાં ગતે | સ્થિરીભૂતં તુ તત્કોષ્ઠે વાયુરાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ||૧૪૨|| અવિપાકગતં હ્યન્નં શૂલં તીવ્રં કરોત્યતિ | મૂર્ચ્છાઽઽધ્માનં વિદાહશ્ચ હૃદુત્ક્લેશો વિલમ્બિકા ||૧૪૩|| વિરિચ્યતે છર્દયતિ કમ્પતેઽથ વિમુહ્યતિ | અવિપાકાદ્ભવેચ્છૂલસ્ત્વન્નદોષસમુદ્ભવઃ ||૧૪૪||

અતિમાત્રમિત્યાદિ| અવિપાકગતમ્ અવિપાકં પ્રાપ્તમ્||૧૪૨-૧૪૪||

Adhikarana 97 (145) · Śloka 145

વમનં લઙ્ઘનં સ્વેદઃ પાચનં ફલવર્તયઃ | ક્ષારાશ્ચૂર્ણાનિ ગુટિકાઃ શસ્યન્તે શૂલનાશનાઃ ||૧૪૫||

તસ્ય ચિકિત્સિતમાહ- વમનમિત્યાદિ||૧૪૫||

Adhikarana 98 (146) · Śloka 146

ગુલ્માવસ્થાઃ ક્રિયાઃ કાર્યા યથાવત્ સર્વશૂલિનામ્ ||૧૪૬||

ઇદનીમુપસંહારમાહ- ગુલ્માવસ્થા ઇત્યાદિ| યથાવત્ યથાવસ્થમ્||૧૪૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 42

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાય ચિકિત્સાતન્ત્રે ગુલ્મપ્રતિષેધો નામ (ચતુર્થોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે કાયચિકિત્સાયાં ગુલ્મપ્રતિષેધો નામ દ્વિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૨||