42. gulmapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો ગુલ્મપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

યથોક્તૈઃ કોપનૈર્દોષાઃ કુપિતાઃ કોષ્ઠમાગતાઃ | જનયન્તિ નૃણાં ગુલ્મં સ પઞ્ચવિધ ઉચ્યતે ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

હૃદ્બસ્ત્યોરન્તરે ગ્રન્થિઃ સઞ્ચારી યદિ વાઽચલઃ | ચયાપચયવાન્ વૃત્તઃ સ ગુલ્મ ઇતિ કીર્તિતઃ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

પઞ્ચ ગુલ્માશ્રયા નૄણાં પાર્શ્વે હૃન્નાભિબસ્તયઃ |૫|

Adhikarana 5 (5) · Śloka 6

ગુપિતાનિલમૂલત્વાદ્ગૂઢમૂલોદયાદપિ ||૫|| ગુલ્મવદ્વા વિશાલત્વાદ્ગુલ્મ ઇત્યભિધીયતે |૬|

Adhikarana 6 (6) · Śloka 7

સ યસ્માદાત્મનિ ચયં ગચ્છત્યપ્સ્વિવ બુદ્બુદઃ ||૬|| અન્તઃ સરતિ યસ્માચ્ચ ન પાકમુપયાત્યતઃ |૭|

Adhikarana 7 (7) · Śloka 8

સ વ્યસ્તૈર્જાયતે દોષૈઃ સમસ્તૈરપિ ચોચ્છ્રિતૈઃ ||૭|| પુરુષાણાં તથા સ્ત્રીણાં જ્ઞેયો રક્તેન ચાપરઃ |૮|

Adhikarana 8 (8-9) · Śloka 9

સદનં મદન્તા વહ્નેરાટોપોઽન્ત્રવિકૂજનમ્ ||૮|| વિણ્મૂત્રાનિલસઙ્ગશ્ચ સૌહિત્યાસહતા તથા | દ્વેષોઽન્ને વાયુરૂર્ધ્વં ચ પૂર્વરૂપેષુ ગુલ્મિનામ્ ||૯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

હૃત્કુક્ષિશૂલં મુખકણ્ઠશોષો વાયોર્નિરોધો વિષમાગ્નિતા ચ | તે તે વિકારાઃ પવનાત્મકાશ્ચ ભવન્તિ ગુલ્મેઽનિલસમ્ભવે તુ ||૧૦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

સ્વેદજ્વરાહારવિદાહદાહાસ્તૃષ્ણાઽઙ્ગરાગઃ કટુવક્ત્રતા ચ | પિત્તસ્ય લિઙ્ગાન્યખિલાનિ યાનિ પિત્તાત્મકે તાનિ ભવન્તિ ગુલ્મે ||૧૧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

સ્તૈમિત્યમન્નેઽરુચિરઙ્ગસાદશ્છર્દિઃ પ્રસેકો મધુરાસ્યતા ચ | કફસ્ય લિઙ્ગાનિ ચ યાનિ તાનિ ભવન્તિ ગુલ્મે કફસમ્ભવે તુ ||૧૨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

સર્વાત્મકઃ સર્વવિકારયુક્તઃ સોઽસાધ્ય ઉક્તઃ, ... |૧૩|

Adhikarana 13 (13-15) · Śloka 15

... ક્ષતજં પ્રવક્ષ્યે | નવપ્રસૂતાઽહિતભોજના યા યા ચામગર્ભં વિસૃજેદૃતૌ વા ||૧૩|| વાયુર્હિ તસ્યાઃ પરિગૃહ્ય રક્તં કરોતિ ગુલ્મં સરુજં સદાહમ્ | પૈત્તસ્ય લિઙ્ગેન સમાનલિઙ્ગં વિશેષણં ચાપ્યપરં નિબોધ ||૧૪|| ન સ્પન્દતે નોદરમેતિ વૃદ્ધિં ભવન્તિ લિઙ્ગાનિ ચ ગર્ભિણીનામ્ | તં ગર્ભકાલાતિગમે ચિકિત્સ્યમસૃગ્ભવં ગુલ્મમુશન્તિ તજ્જ્ઞાઃ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

વાતગુલ્માર્દિતં સ્નિગ્ધં યુક્તં સ્નેહવિરેચનૈઃ | ઉપાચરેદ્યથાકાલં નિરૂહૈઃ સાનુવાસનૈઃ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

પિત્તગુલ્માર્દિતં સ્નિગ્ધં કાકોલ્યાદિઘૃતેન તુ | વિરિક્તં મધુરૈર્યોગૈર્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્ ||૧૭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

શ્લેષ્મગુલ્માર્દિતં સ્નિગ્ધં પિપ્પલ્યાદિઘૃતેન તુ | તીક્ષ્ણૈર્વિરિક્તં તદ્રૂપૈર્નિરૂહૈઃ સમુપાચરેત્ ||૧૮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

સન્નિપાતોત્થિતે ગુલ્મે ત્રિદોષઘ્નો વિધિર્હિતઃ |૧૯|

Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21

પિત્તવદ્રક્તગુલ્મિન્યા નાર્યાઃ કાર્યઃ ક્રિયાવિધિઃ ||૧૯|| વિશેષમપરં ચાસ્યાઃ શૃણુ રક્તવિભેદનમ્ | પલાશક્ષારતોયેન સિદ્ધં સર્પિઃ પ્રયોજયેત્ ||૨૦|| દદ્યાદુત્તરબસ્તિં ચ પિપ્પલ્યાદિઘૃતેન તુ | ઉષ્ણૈર્વા ભેદયેદ્ભિન્ને વિધિરાસૃગ્દરો હિતઃ ||૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

આનૂપૌદકમજ્જાનો વસા તૈલં ઘૃતં દધિ | વિપક્વમેકતઃ શસ્તં વાતગુલ્મેઽનુવાસનમ્ ||૨૨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

જાઙ્ગલૈકશફાનાં તુ વસા સર્પિશ્ચ પૈત્તિકે |૨૩|

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

તૈલં જાઙ્ગલમજ્જાન એવં ગુલ્મે કફોત્થિતે ||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ધાત્રીફલાનાં સ્વરસે ષડઙ્ગં વિપચેદ્ઘૃતમ્ | શર્કરાસૈન્ધવોપેતં તદ્ધિતં વાતગુલ્મિને ||૨૪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

ચિત્રકવ્યોષસિન્ધૂત્થપૃથ્વીકાચવ્યદાડિમૈઃ | દીપ્યકગ્રન્થિકાજાજીહપુષાધાન્યકૈઃ સમૈઃ ||૨૫|| દધ્યારનાલબદરમૂલકસ્વરસૈર્ઘૃતમ્ | તત્પિબેદ્વાતગુલ્માગ્નિદૌર્બલ્યાટોપશૂલનુત્ ||૨૬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

હિઙ્ગુસૌવર્ચલાજાજીવિડદાડિમદીપ્યકૈઃ | પુષ્કરવ્યોષધાન્યામ્લવેતસક્ષારચિત્રકૈઃ ||૨૭|| શટીવચાજગન્ધૈલાસુરસૈશ્ચ વિપાચિતમ્ | શૂલાનાહહરં સર્પિર્દધ્ના ચાનિલગુલ્મિનામ્ ||૨૮||

Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30

વિડદાડિમસિન્ધૂત્થહુતભુગ્વ્યોષજીરકૈઃ | હિઙ્ગુસૌવર્ચલક્ષારરુગ્વૃક્ષામ્લામ્લવેતસૈઃ ||૨૯|| બીજપૂરરસોપેતં સર્પિર્દધિચતુર્ગુણમ્ | સાધિતં દાધિકં નામ ગુલ્મહૃત્ પ્લીહશૂલજિત્ ||૩૦||

Adhikarana 26 (31-33) · Śloka 33

રસોનસ્વરસે સર્પિઃ પઞ્ચમૂલરસાન્વિતમ્ | સુરારનાલદધ્યમ્લમૂલકસ્વરસૈઃ સહ ||૩૧|| વ્યોષદાડિમવૃક્ષામ્લયવાનીચવ્યસૈન્ધવૈઃ | હિઙ્ગ્વમ્લવેતસાજાજીદીપ્યકૈશ્ચ સમાંશિકૈઃ ||૩૨|| સિદ્ધં ગુલ્મગ્રહણ્યર્શઃશ્વાસોન્માદક્ષયજ્વરાન્ | કાસાપસ્મારમન્દાગ્નિપ્લીહશૂલાનિલાઞ્જયેત્ ||૩૩||

Adhikarana 27 (34-35) · Śloka 35

દધિ સૌવીરકં સર્પિઃ ક્વાથૌ મુદ્ગકુલત્થજૌ | પઞ્ચાઢકાનિ વિપચેદાવાપ્ય દ્વિપલાન્યથ ||૩૪|| સૌવર્ચલં સર્જિકાં ચ દેવદાર્વથ સૈન્ધવમ્ | વાતગુલ્માપહં સર્પિરેતદ્દીપનમેવ ચ ||૩૫||

Adhikarana 28 (36) · Śloka 37

તૃણમૂલકષાયે તુ જીવનીયૈઃ પચેદ્ઘૃતમ્ | ન્યગ્રોધાદિગણે વાઽપિ ગણે વાઽપ્યુત્પલાદિકે ||૩૬|| રક્તપિત્તોત્થિતં ઘ્નન્તિ ઘૃતાન્યેતાન્યસંશયમ્ |૩૭|

Adhikarana 29 (37-38) · Śloka 38

આરગ્વધાદૌ વિપચેદ્દીપનીયયુતં ઘૃતમ્ ||૩૭|| ક્ષારવર્ગે પચેચ્ચાન્યત્ પચેન્મૂત્રગણેઽપરમ્ | ઘ્નન્તિ ગુલ્મં કફોદ્ભૂતં ઘૃતાન્યેતાન્યસંશયમ્ ||૩૮||

Adhikarana 30 (39) · Śloka 39

યથાદોષોચ્છ્રયં ચાપિ ચિકિત્સેત્સાન્નિપાતિકમ્ |૩૯|

Adhikarana 31 (39) · Śloka 40

ચૂર્ણં હિઙ્ગ્વાદિકં વાઽપિ ઘૃતં વા પ્લીહનાશનમ્ ||૩૯|| પિબેદ્ગુલ્માપહં કાલે સર્પિસ્તૈલ્વકમેવ વા |૪૦|

Adhikarana 32 (40-44) · Śloka 44

તિલેક્ષુરકપાલાશસાર્ષપં યાવનાલજમ્ ||૪૦|| ભસ્મ મૂલકજં ચાપિ ગોજાવિખરહસ્તિનામ્ | મૂત્રેણ મહિષીણાં ચ પાલિકૈશ્ચાવચૂર્ણિતૈઃ ||૪૧|| કુષ્ઠસૈન્ધવયષ્ટ્યાહ્વનાગરકૃમિઘાતિભિઃ | સાજમોદૈશ્ચ દશભિઃ સામુદ્રાચ્ચ પલૈર્યુતમ્ ||૪૨|| અયઃપાત્રેઽગ્નિનાઽલ્પેન પક્ત્વા લેહ્ય(હ)મથોદ્ધરેત્ | તસ્ય માત્રાં પિબેદ્દધ્ના સુરયા સર્પિષાઽપિ વા ||૪૩|| ધાન્યામ્લેનોષ્ણતોયેન કૌલત્થેન રસેન વા | ગુલ્માન્ વાતવિકારાંશ્ચ ક્ષારોઽયં હન્ત્યસંશયમ્ ||૪૪||

Adhikarana 33 (45) · Śloka 45

સ્વર્જિકાકુષ્ઠસહિતઃ ક્ષારઃ કેતકિજોઽપિ વા | તૈલેન શમયેત્ પીતો ગુલ્મં પવનસમ્ભવમ્ ||૪૫||

Adhikarana 34 (46) · Śloka 46

પીતં સુખામ્બુના વાઽપિ સ્વર્જિકાકુષ્ઠસૈન્ધવમ્ |૪૬|

Adhikarana 35 (46-48) · Śloka 49

વૃશ્ચીવ(ર)મુરુબૂકં ચ વર્ષાભૂર્બૃહતીદ્વયમ્ ||૪૬|| ચિત્રકં ચ જલદ્રોણે પક્ત્વા પાદાવશેષિતમ્ | માગધીચિત્રકક્ષૌદ્રલિપ્તે કુમ્ભે નિધાપયેત્ ||૪૭|| મધુનઃ પ્રસ્થમાવાપ્ય પથ્યાચૂર્ણાર્ધસંયુતમ્ | બુસોષિતં દશાહં તુ જીર્ણભક્તઃ પિબેન્નરઃ ||૪૮|| અરિષ્ટોઽયં જયેદ્ગુલ્મમવિપાકમરોચકમ્ |૪૯|

Adhikarana 36 (49-51) · Śloka 52

પાઠાનિકુમ્ભરજનીત્રિકટુત્રિફલાગ્નિકમ્ ||૪૯|| લવણં વૃક્ષબીજં ચ તુલ્યં સ્યાદનવો ગુડઃ | પથ્યાભિર્વા યુતં ચૂર્ણં ગવાં મૂત્રયુતં પચેત્ ||૫૦|| ગુટિકાસ્તદ્ઘનીભૂતં કૃત્વા ખાદેદભુક્તવાન્ | ગુલ્મપ્લીહાગ્નિસાદાંસ્તા નાશયેયુરશેષતઃ ||૫૧|| હૃદ્રોગં ગ્રહણીદોષં પાણ્ડુરોગં ચ દારુણમ્ |૫૨|

Adhikarana 37 (52) · Śloka 53

સશૂલે સોન્નતેઽસ્પન્દે દાહપાકરુગન્વિતે ||૫૨|| ગુલ્મે રક્તં જલૌકોભિઃ સિરામોક્ષેણ વા હરેત્ |૫૩|

Adhikarana 38 (53) · Śloka 54

સુખોષ્ણા જાઙ્ગલરસાઃ સુસ્નિગ્ધા વ્યક્તસૈન્ધવાઃ ||૫૩|| કટુત્રિકસમાયુક્તા હિતાઃ પાને તુ ગુલ્મિનામ્ |૫૪|

Adhikarana 39 (54) · Śloka 55

પેયા વાતહરૈઃ સિદ્ધાઃ કૌલત્થા સંસ્કૃતા રસાઃ ||૫૪|| ખલાઃ સપઞ્ચમૂલાશ્ચ ગુલ્મિનાં ભોજને હિતાઃ |૫૫|

Adhikarana 40 (55) · Śloka 55

બદ્ધવર્ચોનિલાનાં તુ સાર્દ્રકં ક્ષીરમિષ્યતે ||૫૫||

Adhikarana 41 (56) · Śloka 56

કુમ્ભીપિણ્ડેષ્ટકાસ્વેદાન્ કારયેત્ કુશલો ભિષક્ |૫૬|

Adhikarana 42 (56) · Śloka 57

ગુલ્મિનઃ સર્વ એવોક્તા દુર્વિરેચ્યતમા ભૃશમ્ ||૫૬|| અતશ્ચૈતાંસ્તુ સુસ્વિન્નાન્ સ્રંસનેનોપપાદયેત્ |૫૭|

Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 59

વિમ્લાપનાભ્યઞ્જનાનિ તથૈવ દહનાનિ ચ ||૫૭|| ઉપનાહાશ્ચ કર્તવ્યાઃ સુખોષ્ણાઃ સાલ્વણાદયઃ | ઉદરોક્તાનિ સર્પીંષિ મૂત્રવર્તિક્રિયાસ્તથા ||૫૮|| લવણાનિ ચ યોજ્યાનિ યાન્યુક્તાન્યનિલામયે |૫૯|

Adhikarana 44 (59) · Śloka 60

વાતવર્ચોનિરોધે તુ સામુદ્રાર્દ્રકસર્ષપૈઃ ||૫૯|| કૃત્વા પાયૌ વિધાતવ્યા વર્તયો મરિચોત્તરાઃ |૬૦|

Adhikarana 45 (60) · Śloka 61

દન્તીચિત્રકમૂલેષુ તથા વાતહરેષુ ચ ||૬૦|| કુર્યાદરિષ્ટાન્ સર્વાંશ્ચ શ્લોકસ્થાને યથેરિતાન્ |૬૧|

Adhikarana 46 (61) · Śloka 61

સ્વાદેદ્વાઽપ્યઙ્કુરાન્ ભૃષ્ટાન્ પૂતીકનૃપવૃક્ષયોઃ ||૬૧||

Adhikarana 47 (62) · Śloka 62

ઊર્ધ્વવાતં મનુષ્યં ચ ગુલ્મિનં ન નિરૂહયેત્ |૬૨|

Adhikarana 48 (62-63) · Śloka 63

પિબેત્ત્રિવૃન્નાગરં વા સગુડાં વા હરીતકીમ્ ||૬૨|| ગુગ્ગુલું ત્રિવૃતાં દન્તીં દ્રવન્તીં સૈન્ધવં વચામ્ | મૂત્રમદ્યપયોદ્રાક્ષારસૈર્વીક્ષ્ય બલાબલમ્ ||૬૩||

Adhikarana 49 (64) · Śloka 64

એવં પીલૂનિ ભૃષ્ટાનિ પિબેત્ સલવણાનિ તુ |૬૪|

Adhikarana 50 (64) · Śloka 65

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલચવ્યચિત્રકસૈન્ધવૈઃ ||૬૪|| યુક્તા હન્તિ સુરા ગુલ્મં શીઘ્રં કાલે પ્રયોજિતા |૬૫|

Adhikarana 51 (65) · Śloka 66

બદ્ધવિણ્મારુતો ગુલ્મી ભુઞ્જીત પયસા યવાન્ ||૬૫|| કુલ્માષાન્ વા બહુસ્નેહાન્ ભક્ષયેલ્લવણોત્તરાન્ |૬૬|

Adhikarana 52 (66) · Śloka 67

અથાસ્યોપદ્રવઃ શૂલઃ કથઞ્ચિદુપજાયતે ||૬૬|| શૂલં નિખાનિતમિવાસુખં યેન તુ વેત્ત્યસૌ |૬૭|

Adhikarana 53 (67-68) · Śloka 69

તત્ર વિણ્મૂત્રસંરોધઃ કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસઃ સ્થિરાઙ્ગતા ||૬૭|| તૃષ્ણા દાહો ભ્રમોઽન્નસ્ય વિદગ્ધપરિવૃદ્ધિતા | રોમહર્ષોઽરુચિશ્છર્દિર્ભુક્તવૃદ્ધિર્જડાઙ્ગતા ||૬૮|| વાય્વાદિભિર્યથાસઙ્ખ્યં મિશ્રૈર્વા... |૬૯|

Adhikarana 54 (69-72) · Śloka 73

...વીક્ષ્ય યોજયેત્ | પથ્યાત્રિલવણં ક્ષારં હિઙ્ગુતુમ્બુરુપૌષ્કરમ્ ||૬૯|| યવાનીં ચ હરિદ્રાં ચ વિડઙ્ગાન્યમ્લવેતસમ્ | વિદારીત્રિફલાઽભીરુશૃઙ્ગાટીગુડશર્કરાઃ ||૭૦|| કાશ્મરીફલયષ્ટ્યાહ્વપરૂષકહિમાનિ ચ | ષડ્ગ્રન્થાતિવિષાદારુપથ્યામરિચવૃક્ષજાન્ ||૭૧|| કૃષ્ણામૂલકચવ્યં ચ નાગરક્ષારચિત્રકાન્ | ઉષ્ણામ્લકાઞ્જિકક્ષીરતોયૈઃ શ્લોકસમાપનાન્ ||૭૨|| યથાક્રમં વિમિશ્રાંશ્ચ દ્વન્દ્વે સર્વાંશ્ચ સર્વજે |૭૩|

Adhikarana 55 (73-74) · Śloka 75

તથૈવ સેકાવગાહપ્રદેહાભ્યઙ્ગભોજનમ્ ||૭૩|| શિશિરોદકપૂર્ણાનાં ભાજનાનાં ચ ધારણમ્ | વમનોન્મર્દનસ્વેદલઙ્ઘનક્ષપણક્રિયાઃ ||૭૪|| સ્નેહાદિશ્ચ ક્રમઃ સર્વો વિશેષેણોપદિશ્યતે |૭૫|

Adhikarana 56 (75) · Śloka 76

વલ્લૂરં મૂલકં મત્સ્યાન્ શુષ્કશાકાનિ વૈદલમ્ ||૭૫|| ન ખાદેદાલુકં ગુલ્મી મધુરાણિ ફલાનિ ચ |૭૬|

Adhikarana 57 (76) · Śloka 77

વિના ગુલ્મેન યચ્છૂલં ગુલ્મસ્થાનેષુ જાયતે ||૭૬|| નિદાનં તસ્ય વક્ષ્યામિ રૂપં ચ સચિકિત્સિતમ્ |૭૭|

Adhikarana 58 (77-80) · Śloka 80

વાતમૂત્રપુરીષાણાં નિગ્રહાદતિભોજનાત્ ||૭૭|| અજીર્ણાધ્યશનાયાસવિરુદ્ધાન્નોપસેવનાત્ | પાનીયપાનાત્ ક્ષુત્કાલે વિરૂઢાનાં ચ સેવનાત્ ||૭૮|| પિષ્ટાન્નશુષ્કમાંસાનામુપયોગાત્તથૈવ ચ | એવંવિધાનાં દ્રવ્યાણામન્યેષાં ચોપસેવનાત્ ||૭૯|| વાયુઃ પ્રકુપિતઃ કોષ્ઠે શૂલં સઞ્જનયેદ્ભૃશમ્ | નિરુચ્છ્વાસી ભવેત્તેન વેદનાપીડિતો નરઃ ||૮૦||

Adhikarana 59 (81) · Śloka 81

શઙ્કુસ્ફોટનવત્તસ્ય યસ્માત્તીવ્રાશ્ચ વેદનાઃ | શૂલાસક્તસ્ય લક્ષ્યન્તે તસ્માચ્છૂલમિહોચ્યતે ||૮૧||

Adhikarana 60 (82-83) · Śloka 83

નિરાહારસ્ય યસ્યૈવ તીવ્રં શૂલમુદીર્યતે | પ્રસ્તબ્ધગાત્રો ભવતિ કૃચ્છ્રેણોચ્છ્વસિતીવ ચ ||૮૨|| વાતમૂત્રપુરીષાણિ કૃચ્છ્રેણ કુરુતે નરઃ | એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાચ્છૂલં વાતસમુદ્ભવમ્ ||૮૩||

Adhikarana 61 (84) · Śloka 85

તૃષ્ણા દાહો મદો મૂર્ચ્છા તીવ્રં શૂલં તથૈવ ચ | શીતાભિકામો ભવતિ શીતેનૈવ પ્રશામ્યતિ ||૮૪|| એતૈર્લિઙ્ગૈર્વિજાનીયાચ્છૂલં પિત્તસમુદ્ભવમ્ |૮૫|

Adhikarana 62 (85-86) · Śloka 86

શૂલેનોત્પીડ્યમાનસ્ય હૃલ્લાસ ઉપજાયતે ||૮૫|| અતીવ પૂર્ણકોષ્ઠત્વં તથૈવ ગુરુગાત્રતા | એતચ્છ્લેષ્મસમુત્થસ્ય શૂલસ્યોક્તં નિદર્શનમ્ ||૮૬||

Adhikarana 63 (87) · Śloka 88

સર્વાણિ દૃષ્ટ્વા રૂપાણિ નિર્દિશેત્સાન્નિપાતિકમ્ | સન્નિપાતસમુત્થાનમસાધ્યં તં વિનિર્દિશેત્ ||૮૭|| શૂલાનાં લક્ષણં પ્રોક્તં... |૮૮|

Adhikarana 64 (88) · Śloka 89

...ચિકિત્સાં તુ નિબોધ મે | આશુકારી હિ પવનસ્તસ્માત્તં ત્વરયા જયેત્ ||૮૮|| તસ્ય શૂલાભિપન્નસ્ય સ્વેદ એવ સુખાવહઃ |૮૯|

Adhikarana 65 (89) · Śloka 89

પાયસૈઃ કૃશરાપિણ્ડૈઃ સ્નિગ્ધૈર્વા પિશિતૈર્હિતઃ ||૮૯||

Adhikarana 66 (90-91) · Śloka 91

ત્રિવૃચ્છાકેન વા સ્નિગ્ધમુષ્ણં ભુઞ્જીત ભોજનમ્ | ચિરબિલ્વાઙ્કુરાન્ વાપિ તૈલભૃષ્ટાંસ્તુ ભક્ષયેત્ ||૯૦|| વૈહઙ્ગાંશ્ચ રસાન્ સ્નિગ્ધાન્ જાઙ્ગલાન્ શૂલપીડિતઃ | યથાલાભં નિષેવેત માંસાનિ બિલશાયિનામ્ ||૯૧||

Adhikarana 67 (92) · Śloka 92

સુરા સૌવીરકં ચુક્રં મસ્તૂદશ્વિત્તથા દધિ | સકાલલવણં પેયં શૂલે વાતસમુદ્ભવે ||૯૨||

Adhikarana 68 (93) · Śloka 93

કુલત્થયૂષો યુક્તામ્લો લાવકીયૂષસંસ્કૃતઃ | સસૈન્ધવઃ સમરિચો વાતશૂલવિનાશનઃ ||૯૩||

Adhikarana 69 (94) · Śloka 95

વિડઙ્ગશિગ્રુકમ્પિલ્લપથ્યાશ્યામામ્લવેતસાન્ | સુરસામશ્વમૂત્રીં ચ સૌવર્ચલયુતાન્ પિબેત્ ||૯૪|| મદ્યેન વાતજં શૂલં ક્ષિપ્રમેવ પ્રશામ્યતિ |૯૫|

Adhikarana 70 (95-99) · Śloka 100

પૃથ્વીકાજાજિચવિકાયવાનીવ્યોષચિત્રકાઃ ||૯૫|| પિપ્પલ્યઃ પિપ્પલીમૂલં સૈન્ધવં ચેતિ ચૂર્ણયેત્ | તાનિ ચૂર્ણાનિ પયસા પિબેત્ કામ્બલિકેન વા ||૯૬|| મધ્વાસવેન ચુક્રેણ સુરાસૌવીરકેણ વા | અથવૈ(ચૈ)તાનિ ચૂર્ણાનિ માતુલુઙ્ગરસેન વા ||૯૭|| તથા બદરયૂષેણ ભાવિતાનિ પુનઃ પુનઃ | તાનિ હિઙ્ગુપ્રગાઢાનિ સહ શર્કરયા પિબેત્ ||૯૮|| સહ દાડિમસારેણ વર્તિઃ કાર્યા ભિષગ્જિતા | સા વર્તિર્વાતિકં શૂલં ક્ષિપ્રમેવ વ્યપોહતિ ||૯૯|| ગુડતૈલેન વા લીઢા પીતા મદ્યેન વા પુનઃ |૧૦૦|

Adhikarana 71 (100) · Śloka 101

બુભુક્ષાપ્રભવે શૂલે લઘુ સન્તર્પણં હિતમ્ ||૧૦૦|| ઉષ્ણૈઃ ક્ષીરૈર્યવાગૂભિઃ સ્નિગ્ધૈર્માંસરસૈસ્તથા |૧૦૧|

Adhikarana 72 (101-102) · Śloka 103

વાતશૂલે સમુત્પન્ને રૂક્ષં સ્નિગ્ધેન ભોજયેત્ ||૧૦૧|| સુસંસ્કૃતાઃ પ્રદેયાઃ સ્યુર્ઘૃતપૂરા વિશેષતઃ | વારુણીં ચ પિબેજ્જન્તુસ્તથા સમ્પદ્યતે સુખી ||૧૦૨|| એતદ્વાતસમુત્થસ્ય શૂલસ્યોક્તં ચિકિત્સિતમ્ |૧૦૩|

Adhikarana 73 (103-104) · Śloka 104

અથ પિત્તસમુત્થસ્ય ક્રિયાં વક્ષ્યામ્યતઃ પરમ્ ||૧૦૩|| સ સુખં છર્દયિત્વા તુ પીત્વા શીતોદકં નરઃ | શીતલાનિ ચ સેવેત સર્વાણ્યુષ્ણાનિ વર્જયેત્ ||૧૦૪||

Adhikarana 74 (105) · Śloka 105

મણિરાજતતામ્રાણિ ભાજનાનિ ચ સર્વશઃ | વારિપૂર્ણાનિ તાન્યસ્ય શૂલસ્યોપરિ નિક્ષિપેત્ ||૧૦૫||

Adhikarana 75 (106-107) · Śloka 107

ગુડઃ શાલિર્યવાઃ ક્ષીરં સર્પિઃપાનં વિરેચનમ્ | જાઙ્ગલાનિ ચ માંસાનિ ભેષજં પિત્તશૂલિનામ્ ||૧૦૬|| રસાન્ સેવેત પિત્તઘ્નાન્ પિત્તલાનિ વિવર્જયેત્ | પાલાશં ધાન્વનં વાઽપિ પિબેદ્યૂષં સશર્કરમ્ ||૧૦૭||

Adhikarana 76 (108) · Śloka 108

પરુષકાણિ મૃદ્વીકાખર્જૂરોદકજાન્યપિ | તત્ પિબેચ્છર્કરાયુક્તં પિત્તશૂલનિવારણમ્ ||૧૦૮||

Adhikarana 77 (109) · Śloka 109

અશને ભુક્તમાત્રે તુ પ્રકોપઃ શ્લૈષ્મિકસ્ય ચ | વમનં કારયેત્તત્ર પિપ્પલીવારિણા ભિષક્ ||૧૦૯||

Adhikarana 78 (110) · Śloka 110

રૂક્ષઃ સ્વેદઃ પ્રયોજ્યઃ સ્યાદન્યાશ્ચોષ્ણાઃ ક્રિયા હિતાઃ | પિપ્પલી શૃઙ્ગવેરં ચ શ્લેષ્મશૂલે ભિષગ્જિતમ્ ||૧૧૦||

Adhikarana 79 (111) · Śloka 111

પાઠાં વચાં ત્રિકટુકં તથા કટુકરોહિણીમ્ | ચિત્રકસ્ય ચ નિર્યૂહે પિબેદ્યૂષં સહાર્જકમ્ ||૧૧૧||

Adhikarana 80 (112-115) · Śloka 115

એરણ્ડફલમૂલાનિ મૂલં ગોક્ષુરકસ્ય ચ | શાલપર્ણીં પૃશ્નિપર્ણીં બૃહતીં કણ્ટકારિકામ્ ||૧૧૨|| દદ્યાચ્છૃગાલવિન્નાં ચ સહદેવાં તથૈવ ચ | મહાસહાં ક્ષુદ્રસહાં મૂલમિક્ષુરકસ્ય ચ ||૧૧૩|| એતત્ સમ્ભૃત્ય સમ્ભારં જલદ્રોણે વિપાચયેત્ | ચતુર્ભાગાવશેષં તુ યવક્ષારયુતં પિબેત્ ||૧૧૪|| વાતિકં પૈત્તિકં વાઽપિ શ્લૈષ્મિકં સાન્નિપાતિકમ્ | પ્રસહ્ય નાશયેચ્છૂલં છિન્નાભ્રમિવ મારુતઃ ||૧૧૫||

Adhikarana 81 (116) · Śloka 117

પિપ્પલી સ્વર્જિકાક્ષારો યવાશ્ચિત્રક એવ ચ | સેવ્યં ચૈતત્ સમાનીય ભસ્મ કુર્યાદ્વિચક્ષણઃ ||૧૧૬|| તદુષ્ણવારિણા પીતં શ્લેષ્મશૂલે ભિષગ્જિતમ્ |૧૧૭|

Adhikarana 82 (117-119) · Śloka 119

રુણદ્ધિ મારુતં શ્લેષ્મા કુક્ષિપાર્શ્વવ્યવસ્થિતઃ ||૧૧૭|| સ સંરુદ્ધઃ કરોત્યાશુ સાધ્માનં ગુડ્ગુડાયનમ્ | સૂચીભિરિવ નિસ્તોદં કૃચ્છ્રોચ્છ્વાસી તદા નરઃ ||૧૧૮|| નાન્નં વાઞ્છતિ નો નિદ્રામુપૈત્યર્તિનિપીડિતઃ | પાર્શ્વશૂલઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફાનિલસમુદ્ભવઃ ||૧૧૯||

Adhikarana 83 (120-122) · Śloka 123

તત્ર પુષ્કરમૂલાનિ હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વિડમ્ | સૈન્ધવં તુમ્બુરું પથ્યાં ચૂર્ણં કૃત્વા તુ પાયયેત્ ||૧૨૦|| પાર્શ્વહૃદ્બસ્તિશૂલેષુ યવક્વાથેન સંયુતમ્ | સર્પિઃ પ્લીહોદરોક્તં વા ઘૃતં વા હિઙ્ગુસંયુતમ્ ||૧૨૧|| બીજપૂરકસારં વા પયસા સહ સાધિતમ્ | એરણ્ડતૈલમથવા મદ્યમસ્તુપયોરસૈઃ ||૧૨૨|| ભોજયેચ્ચાપિ પયસા જાઙ્ગલેન રસેન વા |૧૨૩|

Adhikarana 84 (123-125) · Śloka 125

પ્રકુપ્યતિ યદા કુક્ષૌ વહ્નિમાક્રમ્ય મારુતઃ ||૧૨૩|| તદાઽસ્ય ભોજનં ભુક્તં સોપસ્તમ્ભં ન પચ્યતે | ઉચ્છ્વસિત્યામશકૃતા શૂલેનાહન્યતે મુહુઃ ||૧૨૪|| નૈવાસને ન શયને તિષ્ઠન્ વા લભતે સુખમ્ | કુક્ષિશૂલ ઇતિ ખ્યાતો વાતાદામસમુદ્ભવઃ ||૧૨૫||

Adhikarana 85 (126) · Śloka 126

વમનં કારયેત્તત્ર લઙ્ઘયેદ્વા યથાબલમ્ | સંસર્ગપાચનં કુર્યાદમ્લૈર્દીપનસંયુતૈઃ ||૧૨૬||

Adhikarana 86 (127) · Śloka 128

નાગરં દીપ્યકં ચવ્યં હિઙ્ગુ સૌવર્ચલં વિડમ્ | માતુલુઙ્ગસ્ય બીજાનિ તથા શ્યામોરુબૂકયોઃ ||૧૨૭|| બૃહત્યાઃ કણ્ટકાર્યાશ્ચ ક્વાથં શૂલહરં પિબેત્ |૧૨૮|

Adhikarana 87 (128-129) · Śloka 129

વચા સૌવર્ચલં હિઙ્ગુ કુષ્ઠં સાતિવિષાઽભયા ||૧૨૮|| કુટજસ્ય ચ બીજાનિ સદ્યઃશૂલહરાણિ તુ | વિરેચને પ્રયુઞ્જીત જ્ઞાત્વા દોષબલાબલમ્ ||૧૨૯||

Adhikarana 88 (130) · Śloka 130

સ્નેહબસ્તીન્નિરૂહાંશ્ચ કુર્યાદ્દોષનિબર્હણાન્ |૧૩૦|

Adhikarana 89 (130) · Śloka 131

ઉપનાહાઃ સ્નેહસેકા ધાન્યામ્લપરિષેચનમ્ ||૧૩૦|| અવગાહાશ્ચ શસ્યન્તે યચ્ચાન્યદપિ તદ્ધિતમ્ |૧૩૧|

Adhikarana 90 (131-132) · Śloka 132

કફપિત્તાવરુદ્ધસ્તુ મારુતો રસમૂર્ચ્છિતઃ ||૧૩૧|| હૃદિસ્થઃ કુરુતે શૂલમુચ્છ્વાસારોધકં પરમ્ | સ હૃચ્છૂલ ઇતિ ખ્યાતો રસમારુતસમ્ભવઃ ||૧૩૨||

Adhikarana 91 (133) · Śloka 133

તત્રાપિ કર્માભિહિતં યદુક્તં હૃદ્વિકારિણામ્ |૧૩૩|

Adhikarana 92 (133-134) · Śloka 134

સંરોધાત્ કુપિતો વાયુર્બસ્તિમાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ||૧૩૩|| બસ્તિવઙ્ક્ષણનાભીષુ તતઃ શૂલોઽસ્ય જાયતે | વિણ્મૂત્રવાતસંરોધી બસ્તિશૂલઃ સ મારુતાત્ ||૧૩૪||

Adhikarana 93 (135) · Śloka 135

નાભ્યાં વઙ્ક્ષણપાર્શ્વેષુ કુક્ષૌ મેઢ્રાન્ત્રમર્દકઃ | મૂત્રમાવૃત્ય ગૃહ્ણાતિ મૂત્રશૂલઃ સ મારુતાત્ ||૧૩૫||

Adhikarana 94 (136-139) · Śloka 139

વાયુઃ પ્રકુપિતો યસ્ય રૂક્ષાહારસ્ય દેહિનઃ | મલં રુણદ્ધિ કોષ્ઠસ્થં મન્દીકૃત્ય તુ પાવકમ્ ||૧૩૬|| શૂલં સઞ્જનયંસ્તીવ્રં સ્રોતાંસ્યાવૃત્ય તસ્ય હિ | દક્ષિણં યદિ વા વામં કુક્ષિમાદાય જાયતે ||૧૩૭|| સર્વત્ર વર્ધતે ક્ષિપ્રં ભ્રમન્નથ સઘોષવાન્ | પિપાસા વર્ધતે તીવ્રા ભ્રમો મૂર્ચ્છા ચ જાયતે ||૧૩૮|| ઉચ્ચારિતો મૂત્રિતશ્ચ ન શાન્તિમધિગચ્છતિ | વિટ્શૂલમેતજ્જાનીયાદ્ભિષક્ પરમદારુણમ્ ||૧૩૯||

Adhikarana 95 (140-141) · Śloka 141

ક્ષિપ્રં દોષહરં કાર્યં ભિષજા સાધુ જાનતા | સ્વેદનં શમનં ચૈવ નિરૂહાઃ સ્નેહબસ્તયઃ ||૧૪૦|| પૂર્વોદ્દિષ્ટાન્ પાયયેત યોગાન્ કોષ્ઠવિશોધનાન્ | ઉદાવર્તહરાશ્ચાસ્ય ક્રિયાઃ સર્વાઃ સુખાવહાઃ ||૧૪૧||

Adhikarana 96 (142-144) · Śloka 144

અતિમાત્રં યદા ભુક્તં પાવકે મૃદુતાં ગતે | સ્થિરીભૂતં તુ તત્કોષ્ઠે વાયુરાવૃત્ય તિષ્ઠતિ ||૧૪૨|| અવિપાકગતં હ્યન્નં શૂલં તીવ્રં કરોત્યતિ | મૂર્ચ્છાઽઽધ્માનં વિદાહશ્ચ હૃદુત્ક્લેશો વિલમ્બિકા ||૧૪૩|| વિરિચ્યતે છર્દયતિ કમ્પતેઽથ વિમુહ્યતિ | અવિપાકાદ્ભવેચ્છૂલસ્ત્વન્નદોષસમુદ્ભવઃ ||૧૪૪||

Adhikarana 97 (145) · Śloka 145

વમનં લઙ્ઘનં સ્વેદઃ પાચનં ફલવર્તયઃ | ક્ષારાશ્ચૂર્ણાનિ ગુટિકાઃ શસ્યન્તે શૂલનાશનાઃ ||૧૪૫||

Adhikarana 98 (146) · Śloka 146

ગુલ્માવસ્થાઃ ક્રિયાઃ કાર્યા યથાવત્ સર્વશૂલિનામ્ ||૧૪૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 42

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાય ચિકિત્સાતન્ત્રે ગુલ્મપ્રતિષેધો નામ (ચતુર્થોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) દ્વિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૨||