42. gulmapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ਅਥਾਤੋ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||

ਸ਼ੋਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਨਨ੍ਤਰਂ ਰਿਸ੍ਟੋਕ੍ਤਕ੍ਰਮਾਨੁਕ੍ਰਮੇਣ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰਮ੍ਭੋ ਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥਾਤੋ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਤਿਸੇਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧-੨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਕੋਪਨੈਰ੍ਦੋਸਾਃ ਕੁਪਿਤਾਃ ਕੋਸ੍ਠਮਾਗਤਾਃ | ਜਨਯਨ੍ਤਿ ਨਣਾਂ ਗੁਲ੍ਮਂ ਸ ਪਞ੍ਚਵਿਧ ਉਚ੍ਯਤੇ ||੩||

ਤਤ੍ਰ ਨਿਦਾਨਾਨਨ੍ਤਰਯੀਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਸ੍ਯਾਦੌ ਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਹੇਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਆਹ- ਯਥੋਕ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਕੋਪਨੈਃ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਕ੍ਤੈਰ੍ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਕ੍ਰੋਧਾਦਿਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਭਿਃ| ਆਮਪਕ੍ਵਾਗ੍ਨਿਰਕ੍ਤਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਹਦਯੋਣ੍ਡੁਕਫੁਪ੍ਫੁਸਾਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਾਃ, ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- ‘ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਯਾਮਾਗ੍ਨਿਪਕ੍ਵਾਨਾਂ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੁਧਿਰਸ੍ਯ ਚ| ਹਦੁਣ੍ਡੁਕਃ ਫੁਪ੍ਫੁਸਸ਼੍ਚ ਕੋਸ੍ਠ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ’ ਇਤਿ| ਗੁਲ੍ਮਃ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ ਪਥਗ੍ਦੋਸੈਃ ਤ੍ਰਯਃ, ਸਮਸ੍ਤੈਃ ਏਕਃ, ਰਕ੍ਤੇਨ ਅਪਰਃ, ਏਵਂ ਪਞ੍ਚਵਿਧਃ| ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਯੋਵਚਨਂ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਸਦ੍ਭਾਵਾਤ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- “ਵ੍ਯਾਮਿਸ਼੍ਰਲਿਙ੍ਗਾਨਪਰਾਂਸ੍ਤੁ ਗੁਲ੍ਮਾਂਸ੍ਤ੍ਰੀਨਾਦਿਸ਼ੇਦ੍ਭੇਸਜਕਲ੍ਪਨਾਰ੍ਥਮ੍”- ਇਤਿ, ਤਥਾ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਕ੍ਤਪ੍ਰਸਰਤਯਾ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ਪ੍ਰਕਾਰਗੁਲ੍ਮਸਮ੍ਭਵਾਤ੍| ਯਥੋਕ੍ਤੈਃ ਕੋਪਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿਰ੍ਹੇਤੁਃ, ਦੋਸਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ, ਸ ਪਞ੍ਚਵਿਧ ਇਤ੍ਯੇਸਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ||੩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ਹਦ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਃ ਸਞ੍ਚਾਰੀ ਯਦਿ ਵਾਚਲਃ | ਚਯਾਪਚਯਵਾਨ੍ ਵਤ੍ਤਃ ਸ ਗੁਲ੍ਮ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੪||

ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਰੂਪਮਾਹ- ਹਦ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦ੍ਬਸ੍ਤ੍ਯੋਃ ਹਦਯੇ ਚ ਬਸ੍ਤੌ ਚ, ਵਾ ਤਯੋਰੇਵਾਨ੍ਤਰੇ; ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਮੁਦਰਮਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤਮ੍| ਸਞ੍ਚਾਰੀ ਚਲਨਸ਼ੀਲਃ, ਵਾਤਾਧਿਕ੍ਯਾਤ੍| ਅਚਲ ਏਕਸ੍ਥਾਨਸ਼ਾਯੀ, ਵਾਯੋਰਲ੍ਪਤ੍ਵਾਤ੍| ਚਯਾਪਚਯਵਾਨ੍ ਕਦਾਚਿਦੁਪਚਿਤਃ ਕਦਾਚਿਦਪਚਿਤ ਇਤਿ, ਵਿਚਿਤ੍ਰਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਯੋਃ| ਵਤ੍ਤੋ ਵਰ੍ਤੁਲਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਹਨ੍ਨਾਭ੍ਯੋਰਨ੍ਤਰੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਚ ਨਾਭਿਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਸਾਮੀਪ੍ਯਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ‘ਚਯਾਪਚਯਵਾਨ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ੍ਥਿਰੋਪਚਯਵਾਨ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ੍ਥਿਰ ਉਪਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸ ਇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾ ਨਣਾਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਹਨ੍ਨਾਭਿਬਸ੍ਤਯਃ |੫|

ਇਦਾਨੀਂ ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਦਰੇ ਪਞ੍ਚਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾਨਾਹ- ਪਞ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਰਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਬੋਧਮੇਤਤ੍| ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਸ੍ਤ੍ਵੇਨਂ ਪਾਠਂ ‘ਸ ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਜਾਯਤੇ ਦੋਸੈਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਵਾਕ੍ਯਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਪਠਤਿ|੫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 6

ਗੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਦ੍ਗੂਢਮੂਲੋਦਯਾਦਪਿ ||੫|| ਗੁਲ੍ਮਵਦ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਾਲਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ |੬|

ਅਥ ਗੁਲ੍ਮਨਿਰੁਕ੍ਤਿਮਾਹ- ਗੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ | ਗੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਆਕੁਲੀਕਤਵਾਯੁਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍, ਏਤੇਨ ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮਾਨਾਂ ਵਾਯੁਃ ਕਾਰਣਮ੍| ਗੂਢਮੂਲੋਦਯਾਦਿਤਿ ਗੂਢਮੂਲਾਃ ਕਨ੍ਦਾਦਯਃ, ਤੇਸਾਮਿਵੋਦਯਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤੇਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਗੂਢਮੂਲੋ ਗੁਪ੍ਤਕਾਰਣ ਉਦਯੋ ਯਸ੍ਯ ਸ ਤਥਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍, ਮੂਲਸ੍ਯ ਵਾਯੋਰ੍ਗੂਢਤ੍ਵਮਾਵਤਤ੍ਵਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਪ੍ਰਕੋਪਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਾਤ੍; ਤਥਾ ਚ- “ਵਾਯੋਰ੍ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਕੋਪੋ ਮਾਰ੍ਗਸ੍ਯਾਵਰਣੇਨ ਚ”- ਇਤਿ| ਗੁਲ੍ਮਵਤ੍ ਮਨੁਸ੍ਯਾਦਿਸਂਹਤਿਵਤ੍ | ਵਿਸ਼ਾਲਤ੍ਵਾਤ੍ ਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਥਾ ਸਂਹਤਿਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਵਸ੍ਥਿਤਾ ਮਨੁਸ੍ਯਵਕ੍ਸਾਦਯੋ ਗੁਲ੍ਮਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਂ ਭਜਨ੍ਤੇ- ਮਨੁਸ੍ਯਗੁਲ੍ਮੋ ਵਕ੍ਸਗੁਲ੍ਮ ਇਤਿ, ਏਵਮਤ੍ਰਾਪਿ ਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤਤ੍ਰਯਂ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਦੋਸਤ੍ਰਯੋਦ੍ਭਵਤ੍ਵਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ‘ਗੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕੁਪਿਤਾਨਿਲਮੂਲਤ੍ਵਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ| ‘ਗੂਢਮੂਲੋਦਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਰੇ ‘ਗੂਢਗੂਲ੍ਮੋਦਯਾਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਗੂਢਸ੍ਯ ਲਤਾਦਿਵਤਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯੇਵ ਵਰ੍ਤੁਲਵਿਟਪਸ੍ਯੇਵ ਉਦਯਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤੇਰ੍ਗੁਲ੍ਮ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫||-

Adhikarana 6 (6) · Śloka 7

ਸ ਯਸ੍ਮਾਦਾਤ੍ਮਨਿ ਚਯਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਪ੍ਸ੍ਵਿਵ ਬੁਦ੍ਬੁਦਃ ||੬|| ਅਨ੍ਤਃ ਸਰਤਿ ਯਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਨ ਪਾਕਮੁਪਯਾਤ੍ਯਤਃ |੭|

ਇਦਾਨੀਂ ਯਥਾ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਤਥਾਹ- ਸ ਯਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਗੁਲ੍ਮੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਾਰਣਾਦਾਤ੍ਮਨਿ ਸ੍ਵਾਵਯਵੇ ਚਯਂ ਨਿਚਯਂ ਗਚ੍ਛਤਿ ਯਾਤਿ; ਅਪ੍ਸ੍ਵਿਵ ਬੁਦ੍ਬੁਦ ਉਦ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਉਦ੍ਗਤਿਂ ਯਾਤਿ, ਤਥਾ ਗੁਲ੍ਮਰੂਪੋਪਿ ਦੋਸਃ ਸ੍ਵਾਵਯਵੇ ਉਦ੍ਗਚ੍ਛਤਿ ਉਦ੍ਗਤਿਂ ਯਾਤਿ; ਅਨ੍ਤਃ ਅਭ੍ਯਨ੍ਤਰੇ, ਸਰਤਿ ਭ੍ਰਾਮ੍ਯਤਿ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵਾਤਿਕੋ ਭਵਤਿ, ਸ ਚ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ; ਇਤਰੇ ਚ ਗੁਲ੍ਮਾ ਯਦਾ ਰਕ੍ਤਾਦਿਦੂਸ੍ਯਮਧਿਸ੍ਠਾਯ ਅਵਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੇ ਤਦਾ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਚ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- “ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਾਤਿਵਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮਨੁਪਲਭ੍ਯ ਵਾ| ਯਦਿ ਗੁਲ੍ਮੋ ਵਿਦਹ੍ਯੇਤ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਂ ਤਤ੍ਰ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍”- ਇਤਿ| ਅਥੈਵਮਨ੍ਤਰ੍ਵਿਦ੍ਰਧੇਰ੍ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਨ੍ਦਪਾਕਿਤ੍ਵੇਨ ਭੇਦਃ||੬||-

Adhikarana 7 (7) · Śloka 8

ਸ ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਜਾਯਤੇ ਦੋਸੈਃ ਸਮਸ੍ਤੈਰਪਿ ਚੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ ||੭|| ਪੁਰੁਸਾਣਾਂ ਤਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਜ੍ਞੇਯੋ ਰਕ੍ਤੇਨ ਚਾਪਰਃ |੮|

ਇਦਾਨੀਂ ‘ਸ ਪਞ੍ਚਵਿਧ ਉਚ੍ਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਵਿਵਰਣਮਾਹ- ਸ ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਰ੍ਜਾਯਤੇ ਦੋਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਗੁਲ੍ਮਃ, ਵ੍ਯਸ੍ਤੈਃ ਏਕੈਕੈਃ; ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੈਃ, ਰਕ੍ਤੇਨ ਆਰ੍ਤਵਰਕ੍ਤੇਨ; ਚਕਾਰਾਤ੍ ਧਾਤੁਰਕ੍ਤੇਨਾਪਿ ਗੁਲ੍ਮੋ ਜਾਯਤੇ, ਸ ਚ ਪੁਂਸਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਚ ਭਵਤਿ; ਤਸ੍ਯ ਚ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਂ ਨ ਕਤਂ, ਪੈਤ੍ਤਿਕਗੁਲ੍ਮਸਮਾਨਲਕ੍ਸਣਤਯਾ ਤਤ੍ਰੈਵਾਵਰੋਧਾਤ੍||੭||-

Adhikarana 8 (8-9) · Śloka 9

ਸਦਨਂ ਮਦਨ੍ਤਾ ਵਹ੍ਨੇਰਾਟੋਪੋਨ੍ਤ੍ਰਵਿਕੂਜਨਮ੍ ||੮|| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਾਨਿਲਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ ਸੌਹਿਤ੍ਯਾਸਹਤਾ ਤਥਾ | ਦ੍ਵੇਸੋਨ੍ਨੇ ਵਾਯੁਰੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮ੍ ||੯||

ਗੁਲ੍ਮਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਣ੍ਯਾਹ- ਸਦਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਟੋਪ ਉਦਰਾਪੂਰਃ| ਸਙ੍ਗੋ ਨਿਰੋਧਃ| ਸੌਹਿਤ੍ਯਾਸਹਤਾ ਤਪ੍ਤ੍ਯਕ੍ਸਮਤ੍ਵਮ੍| ਵਾਯੁਃ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਸਨ੍ਤਤੋਦ੍ਗਾਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੮-੯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ ਮੁਖਕਣ੍ਠਸ਼ੋਸੋ ਵਾਯੋਰ੍ਨਿਰੋਧੋ ਵਿਸਮਾਗ੍ਨਿਤਾ ਚ | ਤੇ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਃ ਪਵਨਾਤ੍ਮਕਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮੇਨਿਲਸਮ੍ਭਵੇ ਤੁ ||੧੦||

ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਹਤ੍ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮਾਗ੍ਨਿਤਾ ਚੇਤਿ ਚਕਾਰਾਨ੍ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਤੇ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਕਮ੍ਪਾਦਯਃ| ਕੇਚਿਦ੍ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਲਕ੍ਸਣਂ ‘ਆਧ੍ਮਾਨਸ਼ੂਲੇ ਭਵਤੋਤਿਮਾਤ੍ਰਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਾਠੇਨ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੧੦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ਸ੍ਵੇਦਜ੍ਵਰਾਹਾਰਵਿਦਾਹਦਾਹਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾਙ੍ਗਰਾਗਃ ਕਟੁਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ ਚ | ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨ੍ਯਖਿਲਾਨਿ ਯਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕੇ ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮੇ ||੧੧||

ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ੍ਵੇਦੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਹਾਰਵਿਦਾਹਃ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯਾਮ੍ਲਿਕਾਦਿਸਦ੍ਭਾਵਃ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਭ੍ਰਮਮਦਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦੀਨਿ| ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਪਿ ਕੇਚਿਦਨ੍ਯਪਾਠੇਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਯਥਾ- ‘ਅਮ੍ਲੀਭਵਤ੍ਯਨ੍ਨਮਥੋ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਦਾਹਃ ਪਿਪਾਸਾ ਕਟੁਵਕ੍ਤ੍ਰਤਾ ਚ| ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਭਵੇ ਤੁ ਗੁਲ੍ਮੇ’ ਇਤਿ||੧੧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਨ੍ਨੇਰੁਚਿਰਙ੍ਗਸਾਦਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾ ਚ | ਕਫਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਯਾਨਿ ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮੇ ਕਫਸਮ੍ਭਵੇ ਤੁ ||੧੨||

ਕਫਗੁਲ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤਤਾ| ਅਨ੍ਨੇ ਅਰੁਚਿਃ ਅਨ੍ਨਾਨਭਿਲਾਸਃ| ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਕਫਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਗੌਰਵਸ਼ੈਤ੍ਯਾਦੀਨਿ| ਕਫਗੁਲ੍ਮਮਪਿ ਕੇਚਿਤ੍ “ਅਨ੍ਨੇ ਨ ਲਿਪ੍ਸਾ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ ਚ ਛਰ੍ਦਿਃ ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾ ਚ” ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠੇਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸੋਪ੍ਯਭਾਵਾਨ੍ਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ||੧੨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕਃ ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਯੁਕ੍ਤਃ ਸੋਸਾਧ੍ਯ ਉਕ੍ਤਃ, ... |੧੩|

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਗੁਲ੍ਮਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਵਿਕਾਰਯੁਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਵਾਤਾਦਿਗੁਲ੍ਮੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਸਹਿਤਃ| ‘ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਸਰ੍ਵਰੁਜੋਪਪਤ੍ਤਿਃ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗੋਪਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਸਰ੍ਵਰੁਜੋਪਪਤ੍ਤਿਰਿਤਿ ਯਤ੍ਕਤਂ ਤਨ੍ਮਹਾਰੁਜਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍ | ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਨਿਚਯਗੁਲ੍ਮਂ ਪੁਰੀਸਲਸਿਕਾਰਕ੍ਤਜਨ੍ਯਂ ਦਕ੍ਸਿਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ ਉਚ੍ਯਤੇ,- “ਸਿਰਾਜਾਲਪਰਿਚ੍ਛਨ੍ਨੋ ਦਾਹਰਾਗਜ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਃ| ਕੂਰ੍ਮਵਦ੍ਰਕ੍ਤਪਰ੍ਯਨ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਃ ਸ ਨ ਸਿਧ੍ਯਤਿ”- ਇਤਿ| ਕੇਚਿਚ੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਾਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸਮੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਨਾਮਾਨ੍ਤਰਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਪਯੋ ਹ੍ਯਮ੍ਲਸਮਾਯੁਕ੍ਤਂ ਦਧਿਭਾਵਂ ਵ੍ਰਜੇਦ੍ਯਥਾ| ਯਤ੍ਨਹੀਨਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮੋਪਿ ਤਥੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਤਾਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍|| ਅਮ੍ਭੋਵਹੇ ਸ੍ਤਮ੍ਭਯਿਤ੍ਵਾ ਸ੍ਰੋਤਸੀ ਕੋਸ੍ਠਸਂਸ਼੍ਰਿਤਃ| ਉਦਰੇ ਪ੍ਰਤਿ ਸਨ੍ਤਿਸ੍ਠੇਦੁਪਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਤੁ ਤਂ ਵਿਦੁਃ”- ਇਤਿ|੧੩|-

Adhikarana 13 (13-15) · Śloka 15

... ਕ੍ਸਤਜਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯੇ | ਨਵਪ੍ਰਸੂਤਾਹਿਤਭੋਜਨਾ ਯਾ ਯਾ ਚਾਮਗਰ੍ਭਂ ਵਿਸਜੇਦਤੌ ਵਾ ||੧੩|| ਵਾਯੁਰ੍ਹਿ ਤਸ੍ਯਾਃ ਪਰਿਗਹ੍ਯ ਰਕ੍ਤਂ ਕਰੋਤਿ ਗੁਲ੍ਮਂ ਸਰੁਜਂ ਸਦਾਹਮ੍ | ਪੈਤ੍ਤਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗੇਨ ਸਮਾਨਲਿਙ੍ਗਂ ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਚਾਪ੍ਯਪਰਂ ਨਿਬੋਧ ||੧੪|| ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਨੋਦਰਮੇਤਿ ਵਦ੍ਧਿਂ ਭਵਨ੍ਤਿ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਚ ਗਰ੍ਭਿਣੀਨਾਮ੍ | ਤਂ ਗਰ੍ਭਕਾਲਾਤਿਗਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮਸਗ੍ਭਵਂ ਗੁਲ੍ਮਮੁਸ਼ਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ ||੧੫||

ਆਰ੍ਤਵਰਕ੍ਤਜਗੁਲ੍ਮਂ ਹੇਤ੍ਵਾਦਿਭਿਰਾਹ- ਕ੍ਸਤਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਤਜਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਰ੍ਤਵਰਕ੍ਤਮੁਚ੍ਯਤੇ , ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍| ਆਮਗਰ੍ਭ; ਸਣ੍ਮਾਸਂ ਯਾਵਤ੍| ਤਾਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਅਹਿਤਭੋਜਨੇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਪੈਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਜਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ| ਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਵਿਸ਼ੇਸਮ੍| ਨਿਬੋਧ ਜਾਨੀਹਿ| ਨ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਨ ਚਲਤਿ, ‘ਅਙ੍ਗੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਰਤੋ ਨਿਸੇਧਸ੍ਯੋਭਯਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਾਤ੍ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਇਤ੍ਯੇਵ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਪਿਣ੍ਡਿਤਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤ ਏਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍- ‘ਯਃ ਸ੍ਪਨ੍ਦਤੇ ਪਿਣ੍ਡਿਤ ਏਵ ਨਾਙ੍ਗੈਃ’ (ਚ. ਚਿ. ਅ.੫)- ਇਤਿ| ਗਰ੍ਭਿਣੀਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਸ਼੍ਰਮਾਦੀਨਿ ਸਦਨਾਨ੍ਤਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਂ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਮ੍| ਗਰ੍ਭਕਾਲਾਤਿਗਮੇ ਪ੍ਰਸੂਤਿਕਾਲੇਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ; ਪ੍ਰਸੂਤਿਕਾਲਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਪਿਣ੍ਡੀਭੂਤੇ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਨੋਪਸ੍ਕਤਦੇਹਾਯਾਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍| ਉਕ੍ਤਂ ਚ- “ਜ੍ਵਰੇ ਤੁਲ੍ਯਰ੍ਤੁਦੋਸਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਮੇਹੇ ਤੁਲ੍ਯਦੂਸ੍ਯਤਾ| ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਪੁਰਾਣਤ੍ਵਂ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ” ਇਤਿ| ਕੇਚਿਦੇਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ‘ਮਾਸੇ ਵ੍ਯਤੀਤੇ ਦਸ਼ਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ’ ਇਤਿ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ‘ਤਂ ਗਰ੍ਭਕਾਲਾਤਿਗਮੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਮ੍’ ਇਤਿ ਯਤ੍ਕਤਂ ਤਦ੍ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮੇ ਸਮ੍ਯਗੁਪਚਿਤੇ ਪ੍ਰਸੂਤਿਕਾਲਾਦਰ੍ਵਾਗਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰਣੀਯੇਤਿ ਬੋਧਯਤਿ||੧੩-੧੫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਦਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਚਨੈਃ | ਉਪਾਚਰੇਦ੍ਯਥਾਕਾਲਂ ਨਿਰੂਹੈਃ ਸਾਨੁਵਾਸਨੈਃ ||੧੬||

ਅਤਃ ਪਰਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਦਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਵਸ੍ਥਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚਤੁਰ੍ਭਿਰਪਿ ਸ੍ਨੇਹੈਃ| ਯਥਾਕਾਲਮਿਤਿ ‘ਪਕ੍ਸਾਦ੍ਵਿਰੇਕੋ ਵਾਨ੍ਤਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਸ੍ਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ‘ਯਥਾਕਾਲਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਯਥਾਯੋਗਂ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਯਥਾਵਸ੍ਥਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ਨਯਨ੍ਤਿ||੧੬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਦਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਘਤੇਨ ਤੁ | ਵਿਰਿਕ੍ਤਂ ਮਧੁਰੈਰ੍ਯੋਗੈਰ੍ਨਿਰੂਹੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੧੭||

ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਦਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰੈਰ੍ਯੋਗੈਃ ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਭਿਤ੍ਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਿਧੇਕ੍ਸੁਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਮਧੁਰੈਰ੍ਯੋਗੈਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਨਿਰੂਹੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਨ੍ਮਧੁਰੈਰੇਵ||੧੭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਦਿਤਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਘਤੇਨ ਤੁ | ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਰੂਪੈਰ੍ਨਿਰੂਹੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੧੮||

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਗੁਲ੍ਮਾਰ੍ਦਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ਦਨ੍ਤੀਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਪ੍ਰਭਤੀਭਿਃ| ਤਦ੍ਰੂਪੈਰ੍ਨਿਰੂਹੈਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਃ ‘ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਭਿਃ ਕ੍ਵਾਥਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯੌ, ਵਾਤਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍ ||੧੮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਿਤੇ ਗੁਲ੍ਮੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੋ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ |੧੯|

ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਿਤੇ ਗੁਲ੍ਮੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੋ ਗੁਲ੍ਮੋਸਾਧ੍ਯ ਉਕ੍ਤਃ, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਤ੍ਰਿਦੋਸਘ੍ਨੋ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ? ਸਤ੍ਯਂ, ਯਥਾ ਵਿਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋ ਗੁਲ੍ਮੋਸਾਧ੍ਯਸ੍ਤਥਾ ਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੋਭਿਨਵੋ ਬਲਵਤਿ ਪੁਰੁਸੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਃ, ਅਤੋਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ- “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੋਤ੍ਥਿਤੋ ਗੁਲ੍ਮਸ਼੍ਚਿਰੋਤ੍ਥੋਸਮਦੋਸਜਃ| ਵਰ੍ਜਨੀਯੋਨ੍ਯਥਾ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯੋ ਬਲਵਤੋ ਮਤਃ”- ਇਤਿ|੧੯|-

Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21

ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਿਨ੍ਯਾ ਨਾਰ੍ਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਕ੍ਰਿਯਾਵਿਧਿਃ ||੧੯|| ਵਿਸ਼ੇਸਮਪਰਂ ਚਾਸ੍ਯਾਃ ਸ਼ਣੁ ਰਕ੍ਤਵਿਭੇਦਨਮ੍ | ਪਲਾਸ਼ਕ੍ਸਾਰਤੋਯੇਨ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੨੦|| ਦਦ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਰਬਸ੍ਤਿਂ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਘਤੇਨ ਤੁ | ਉਸ੍ਣੈਰ੍ਵਾ ਭੇਦਯੇਦ੍ਭਿਨ੍ਨੇ ਵਿਧਿਰਾਸਗ੍ਦਰੋ ਹਿਤਃ ||੨੧||

ਪਿਤ੍ਤਵਦ੍ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਿਨ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਵਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਵਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਗੁਲ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਤਿਕਤਸ੍ਯ ਰਕ੍ਤਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਮਪਰਂ ਚਾਸ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਲਾਸ਼ਕ੍ਸਾਰਤੋਯੇਨ ਪਲਾਸ਼ਭਸ੍ਮਗਾਲਿਤੇਨ ਜਲੇਨ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੋਯਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕ੍ਵਾਥੇ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ | ਸ ਚ ਕ੍ਸਾਰਕ੍ਵਾਥਃ ਸ੍ਨੇਹੋਪਯੋਗੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਗਣਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਾਭ੍ਯਾਂ ਸਾਧਿਤਘਤੇਨ| ਉਸ੍ਣੈਰਿਤਿ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ| ਵਿਧਿਰਾਸਗ੍ਦਰ ਇਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਕ੍ਤੋ ਵਿਧਿਃ; ਕੁਤ ਏਤਤ੍? ਅਸਗ੍ਦਰੇ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਿਧ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ਾਤ੍; ਅਸਗ੍ਦਰਵਿਧ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਵਿਧ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨੇਤਜ੍ਜ੍ਞਾਪਯਤਿ- ਅਧੋਗਤਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ||੧੯-੨੧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ਆਨੂਪੌਦਕਮਜ੍ਜਾਨੋ ਵਸਾ ਤੈਲਂ ਘਤਂ ਦਧਿ | ਵਿਪਕ੍ਵਮੇਕਤਃ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮੇਨੁਵਾਸਨਮ੍ ||੨੨||

ਵਾਤਗੁਲ੍ਮੇਨੁਵਾਸਨਮੁਦ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਆਨੂਪੌਦਕਮਜ੍ਜਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨੂਪਾ ਗਜਗਵਯਾਦਯਃ, ਔਦਕਾ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਯਃ| ਵਸਾਪਿ ਆਨੂਪਾਦੀਨਾਮੇਵ| ਵਿਪਕ੍ਵਮੇਕਤ ਇਤਿ ਏਤਚ੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਮੇਕੀਕਤ੍ਯ ਵਿਪਕ੍ਵਮ੍, ਅਰ੍ਥਾਦ੍ਵਾਤਹਰੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੨੨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

ਜਾਙ੍ਗਲੈਕਸ਼ਫਾਨਾਂ ਤੁ ਵਸਾ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ |੨੩|

ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਗੁਲ੍ਮੇਨੁਵਾਸਨਮਾਹ- ਜਾਙ੍ਗਲੈਕਸ਼ਫਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਜਾਙ੍ਗਲਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਜਙ੍ਘਾਲਵਿਸ੍ਕਿਰੌ ਪ੍ਰਧਾਨਤਯਾ ਗਹ੍ਯੇਤੇ| ਏਕਸ਼ਫਾ ਅਸ਼੍ਵਵੇਸ਼ਰਾਦਯਃ| ਵਸਾ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਵਿਪਕ੍ਵਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤੇਨੈਤਦ੍ਦ੍ਵਯਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਿਪਕ੍ਵਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਗੁਲ੍ਮੇਨੁਵਾਸਨਂ ਯੋਜ੍ਯਮਿਤਿ|੨੩|-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ਤੈਲਂ ਜਾਙ੍ਗਲਮਜ੍ਜਾਨ ਏਵਂ ਗੁਲ੍ਮੇ ਕਫੋਤ੍ਥਿਤੇ ||੨੩||

ਕਫਗੁਲ੍ਮੇਨੁਵਾਸਨਮਾਹ- ਤੈਲਂ ਜਾਙ੍ਗਲਮਜ੍ਜਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਿਤਿ ਕਫਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਵਿਪਕ੍ਵਮਨੁਵਾਸਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਸੇ ਸਡਙ੍ਗਂ ਵਿਪਚੇਦ੍ਘਤਮ੍ | ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸੈਨ੍ਧਵੋਪੇਤਂ ਤਦ੍ਧਿਤਂ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਿਨੇ ||੨੪||

ਵਾਤਾਦਿਜਗੁਲ੍ਮੇਸ੍ਵਨੁਵਾਸਨਮਭਿਧਾਯ ਵਾਤਾਪਹਘਤਾਨ੍ਯਾਹ - ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਾਨਾਂ ਸ੍ਵਰਸੇ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇ; ਸਡਙ੍ਗਮਿਤਿ ਸਟ੍ਪਲਕਂ; ਤੇਨਾਤ੍ਰ ਪਞ੍ਚਕੋਲਯਵਕ੍ਸਾਰਕਲ੍ਕਮਿਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸੈਨ੍ਧਵੋਪੇਤਮਿਤਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸੈਨ੍ਧਵਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਯੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਘਤਂ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਿਨੇ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

ਚਿਤ੍ਰਕਵ੍ਯੋਸਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਪਥ੍ਵੀਕਾਚਵ੍ਯਦਾਡਿਮੈਃ | ਦੀਪ੍ਯਕਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕਾਜਾਜੀਹਪੁਸਾਧਾਨ੍ਯਕੈਃ ਸਮੈਃ ||੨੫|| ਦਧ੍ਯਾਰਨਾਲਬਦਰਮੂਲਕਸ੍ਵਰਸੈਰ੍ਘਤਮ੍ | ਤਤ੍ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਾਗ੍ਨਿਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਾਟੋਪਸ਼ੂਲਨੁਤ੍ ||੨੬||

ਚਿਤ੍ਰਕਾਦਿਘਤਮਾਹ- ਚਿਤ੍ਰਕਵ੍ਯੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥ੍ਵੀਕਾ ਹਿਙ੍ਗੁਪਤ੍ਰਿਕਾ, ‘ਕਸ੍ਣਜੀਰਕ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ; ਦੀਪ੍ਯਕਃ ਅਜਮੋਦਾ, ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਕਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਮ੍| ਸਮੈਰਿਤਿ ‘ਕਲ੍ਕੀਕਤੈਃ’ ਇਤ੍ਯਧ੍ਯਾਹਾਰ੍ਯਮ੍| ਦਧ੍ਯਾਦੀਨਿ ਮੂਲਕਸ੍ਵਰਸਾਨ੍ਤਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਂ ਘਤਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਾਨਿ||੨੫-੨੬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

ਹਿਙ੍ਗੁਸੌਵਰ੍ਚਲਾਜਾਜੀਵਿਡਦਾਡਿਮਦੀਪ੍ਯਕੈਃ | ਪੁਸ੍ਕਰਵ੍ਯੋਸਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਵੇਤਸਕ੍ਸਾਰਚਿਤ੍ਰਕੈਃ ||੨੭|| ਸ਼ਟੀਵਚਾਜਗਨ੍ਧੈਲਾਸੁਰਸੈਸ਼੍ਚ ਵਿਪਾਚਿਤਮ੍ | ਸ਼ੂਲਾਨਾਹਹਰਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦਧ੍ਨਾ ਚਾਨਿਲਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮ੍ ||੨੮||

ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦ੍ਯਂ ਘਤਮਾਹ- ਹਿਙ੍ਗੁਸੌਵਰ੍ਚਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਨ੍ਯਂ ਧਾਨ੍ਯਕਮ੍| ਅਜਗਨ੍ਧਾ ਬੋਵਯਿਕਾ| ਸੁਰਸਃ ਤੁਲਸੀ| ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਸੁਰਸਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਕੇ ਦਧ੍ਨਾ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਵਿਪਾਚਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ਼ੂਲਾਦਿਹਰਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੨੭-੨੮||

Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30

ਵਿਡਦਾਡਿਮਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥਹੁਤਭੁਗ੍ਵ੍ਯੋਸਜੀਰਕੈਃ | ਹਿਙ੍ਗੁਸੌਵਰ੍ਚਲਕ੍ਸਾਰਰੁਗ੍ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਾਮ੍ਲਵੇਤਸੈਃ ||੨੯|| ਬੀਜਪੂਰਰਸੋਪੇਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦਧਿਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍ | ਸਾਧਿਤਂ ਦਾਧਿਕਂ ਨਾਮ ਗੁਲ੍ਮਹਤ੍ ਪ੍ਲੀਹਸ਼ੂਲਜਿਤ੍ ||੩੦||

ਦਾਧਿਕਸਞ੍ਜ੍ਞਂ ਘਤਮਾਹ- ਵਿਡਦਾਡਿਮਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੁਤਭੁਕ੍ ਚਿਤ੍ਰਕਃ| ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ, ਰੁਕ੍ ਕੁਸ੍ਠਂ, ਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਂ ਤਿਨ੍ਤਿਡੀਕਮ੍| ਬੀਜਪੂਰਕਰਸੋਤ੍ਰ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਃ, ਦ੍ਰਵਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍||੨੯-੩੦||

Adhikarana 26 (31-33) · Śloka 33

ਰਸੋਨਸ੍ਵਰਸੇ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਰਸਾਨ੍ਵਿਤਮ੍ | ਸੁਰਾਰਨਾਲਦਧ੍ਯਮ੍ਲਮੂਲਕਸ੍ਵਰਸੈਃ ਸਹ ||੩੧|| ਵ੍ਯੋਸਦਾਡਿਮਵਕ੍ਸਾਮ੍ਲਯਵਾਨੀਚਵ੍ਯਸੈਨ੍ਧਵੈਃ | ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਮ੍ਲਵੇਤਸਾਜਾਜੀਦੀਪ੍ਯਕੈਸ਼੍ਚ ਸਮਾਂਸ਼ਿਕੈਃ ||੩੨|| ਸਿਦ੍ਧਂ ਗੁਲ੍ਮਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ਃਸ਼੍ਵਾਸੋਨ੍ਮਾਦਕ੍ਸਯਜ੍ਵਰਾਨ੍ | ਕਾਸਾਪਸ੍ਮਾਰਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਪ੍ਲੀਹਸ਼ੂਲਾਨਿਲਾਞ੍ਜਯੇਤ੍ ||੩੩||

ਰਸੋਨਾਦਿਘਤਮਾਹ- ਰਸੋਨਸ੍ਵਰਸੋ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਮੂਲਰਸਾਨ੍ਵਿਤਮਿਤਿ ਬਿਲ੍ਵਾਦਿਪਞ੍ਚਮੂਲਕ੍ਵਾਥਾਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਆਰਨਾਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ, ਦਧ੍ਯਮ੍ਲਂ ਦਧਿਮਸ੍ਤੁ| ਦੀਪ੍ਯਕਃ ਅਜਮੋਦਾ| ਰਸੋਨਸ੍ਵਰਸਾਦਿਮੂਲਕਸ੍ਵਰਸਾਨ੍ਤੈਃ ਸਡ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵੈਰ੍ਘਤਸਮੈਃ, ਵ੍ਯੋਸਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕਲ੍ਕਿਤੈਃ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ੈਃ, ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਗੁਲ੍ਮਾਦੀਨ੍ ਜਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੩੧-੩੩||

Adhikarana 27 (34-35) · Śloka 35

ਦਧਿ ਸੌਵੀਰਕਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕ੍ਵਾਥੌ ਮੁਦ੍ਗਕੁਲਤ੍ਥਜੌ | ਪਞ੍ਚਾਢਕਾਨਿ ਵਿਪਚੇਦਾਵਾਪ੍ਯ ਦ੍ਵਿਪਲਾਨ੍ਯਥ ||੩੪|| ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਸਰ੍ਜਿਕਾਂ ਚ ਦੇਵਦਾਰ੍ਵਥ ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ | ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਾਪਹਂ ਸਰ੍ਪਿਰੇਤਦ੍ਦੀਪਨਮੇਵ ਚ ||੩੫||

ਦਧਿ ਸੌਵੀਰਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਧ੍ਯਾਦੀਨਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਪਥਗਾਢਕਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ, ਸੌਵਰ੍ਚਲਾਦੀਨਿ ਦ੍ਵਿਪਲਾਨ੍ਯਾਵਾਪ੍ਯ ਸਰ੍ਪਿਰਾਢਕਂ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਅਯਮਤ੍ਰ ਸਿਦ੍ਧਃ ਪਾਠਃ, ਪਾਰਮ੍ਪਰ੍ਯਾਵਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਮਰਣਾਤ੍| ਵਰ੍ਤਮਾਨਪੁਸ੍ਤਕੇਸੁ ਚਾਯਂ ਪਠ੍ਯਤੇ- ਕੁਲਤ੍ਥਮੂਲਕਕ੍ਵਾਥੇਤ੍ਯਾਦਿ||੩੪-੩੫||

Adhikarana 28 (36) · Śloka 37

ਤਣਮੂਲਕਸਾਯੇ ਤੁ ਜੀਵਨੀਯੈਃ ਪਚੇਦ੍ਘਤਮ੍ | ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਗਣੇ ਵਾਪਿ ਗਣੇ ਵਾਪ੍ਯੁਤ੍ਪਲਾਦਿਕੇ ||੩੬|| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਂ ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਘਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍ |੩੭|

ਪਿਤ੍ਤਜਰਕ੍ਤਜਗੁਲ੍ਮਯੋਰ੍ਘਤਾਨ੍ਯਾਹ- ਤਣਮੂਲਕਸਾਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਤਣਮੂਲਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਤਣਪਞ੍ਚਮੂਲਕਸਾਯੇ ਇਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਜੀਵਨੀਯੈਰਿਤਿ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਕਲ੍ਕੀਕਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਗਣੇ ਕ੍ਵਾਥੀਕਤੇ ਇਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਵਾਪੀਤ੍ਵਪਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਜੀਵਨੀਯੈਃ ਪਚੇਦ੍ਘਤਮਿਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚਿਨੋਤਿ| ਏਤਮੁਤ੍ਪਲਾਦਾਵਪਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥਿਤਂ ‘ਗੁਲ੍ਮਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩੬||-

Adhikarana 29 (37-38) · Śloka 38

ਆਰਗ੍ਵਧਾਦੌ ਵਿਪਚੇਦ੍ਦੀਪਨੀਯਯੁਤਂ ਘਤਮ੍ ||੩੭|| ਕ੍ਸਾਰਵਰ੍ਗੇ ਪਚੇਚ੍ਚਾਨ੍ਯਤ੍ ਪਚੇਨ੍ਮੂਤ੍ਰਗਣੇਪਰਮ੍ | ਘ੍ਨਨ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮਂ ਕਫੋਦ੍ਭੂਤਂ ਘਤਾਨ੍ਯੇਤਾਨ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍ ||੩੮||

ਕਫਗੁਲ੍ਮੇ ਘਤਾਨ੍ਯਾਹ- ਆਰਗ੍ਵਧਾਦੌ ਵਿਪਚੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਾਵਿਤਿ ਕ੍ਵਾਥੀਕਤੇ| ਦੀਪਨੀਯਯੁਤਮਿਤਿ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਕਯੁਤਮ੍| ਏਕਂ ਘਤਮ੍| ਕ੍ਸਾਰਵਰ੍ਗੇ ਇਤਿ ਮੁਸ੍ਕਕਾਦਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਚ੍ਚਤਸ੍ਰਃ ਕੋਸ਼ਾਤਕੀਰਿਤਿ ਕ੍ਸਾਰਵਰ੍ਗੇ, ਮੁਸ੍ਕਕਾਦਿਗਣੇ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਦੀਪਨੀਯਯੁਤਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਕ੍ਸਾਰਵਰ੍ਗਦ੍ਰਵੇ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਲ੍ਕਯੁਤਂ ਘਤਂ ਪਚੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਘਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਚੇਨ੍ਮੂਤ੍ਰਗਣੇਪਰਮਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਗਣੇ ਗੋਮੂਤ੍ਰਾਦਿਕੇਸ੍ਟਸਙ੍ਖ੍ਯਾਕੇਪਰਂ ਤਤੀਯਂ ਘਤਮ੍| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਦੀਪਨੀਯਯੁਤਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ‘ਮੂਤ੍ਰਗਣੇਪਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇ ‘ਦੀਪਨੀਯਗਣੇਪਰਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਟੀਕਾਕਾਰਾ ਅਨਾਰ੍ਸਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਦਿਦਂ ਕਫਗੁਲ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵਾਤਾਵਰਕਂ ਕਫਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ਕਫਹਨ੍ਤਣ੍ਯਪਿ ਘਤਾਨਿ ਵਾਤਗੁਲ੍ਮੇ ਸ਼ਸ੍ਤਾਨੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੩੭-੩੮||

Adhikarana 30 (39) · Śloka 39

ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਂ ਚਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮ੍ |੩੯|

ਏਵਂ ਘਤਾਨ੍ਯਭਿਧਾਯਾਧੁਨਾ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ ਦੋਸੋਦ੍ਰੇਕੇਣ ਘਤਚੂਰ੍ਣਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਂ ਯੋ ਯੋ ਦੋਸ ਉਚ੍ਛ੍ਰਿਤ ਉਤ੍ਕਟਸ੍ਤਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਯਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ‘ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਨ੍ਯੇ ‘ਯਥਾਦੋਸਬਲਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੇਕੋਰ੍ਥਃ|੩੯|-

Adhikarana 31 (39) · Śloka 40

ਚੂਰ੍ਣਂ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਕਂ ਵਾਪਿ ਘਤਂ ਵਾ ਪ੍ਲੀਹਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੩੯|| ਪਿਬੇਦ੍ਗੁਲ੍ਮਾਪਹਂ ਕਾਲੇ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲ੍ਵਕਮੇਵ ਵਾ |੪੦|

ਤਚ੍ਚ ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਾਤੇ ਜਿਤੇ ਸਤਿ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤਿ ਵਾਤਹਰਵਿਧਿਮਾਹ- ਚੂਰ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚੂਰ੍ਣਂ ਹਿਙ੍ਗ੍ਵਾਦਿਕਮਿਤਿ ਹਿਙ੍ਗੁਤ੍ਰਿਕਟੁਕੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਘਤਂ ਵਾ ਪ੍ਲੀਹਨਾਸ਼ਨਮਿਤਿ ਸਟ੍ਪਲਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਟ੍ਪਲਂ ਘਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਕਫਗੁਲ੍ਮਹਰਤ੍ਵੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਲਕ੍ਸਣੈਕਦ੍ਰਵ੍ਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਗੁਲ੍ਮਹਰਤ੍ਵਮ੍| ਕਾਲੇ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਸਟ੍ਪਲਕਂ ਘਤਂ ਹਿਤਂ, ਕਾਲੇ ਅਵਸ੍ਥਾਯਾਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲ੍ਵਕਮਿਤਿ ਤਿਲ੍ਵਕਃ ਪਟ੍ਟਿਕਾਰੋਧ੍ਰਃ, ਤੇਨ ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਤੈਲ੍ਵਕਂ, ਵਾਤਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਵਾ||੩੯||-

Adhikarana 32 (40-44) · Śloka 44

ਤਿਲੇਕ੍ਸੁਰਕਪਾਲਾਸ਼ਸਾਰ੍ਸਪਂ ਯਾਵਨਾਲਜਮ੍ ||੪੦|| ਭਸ੍ਮ ਮੂਲਕਜਂ ਚਾਪਿ ਗੋਜਾਵਿਖਰਹਸ੍ਤਿਨਾਮ੍ | ਮੂਤ੍ਰੇਣ ਮਹਿਸੀਣਾਂ ਚ ਪਾਲਿਕੈਸ਼੍ਚਾਵਚੂਰ੍ਣਿਤੈਃ ||੪੧|| ਕੁਸ੍ਠਸੈਨ੍ਧਵਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਨਾਗਰਕਮਿਘਾਤਿਭਿਃ | ਸਾਜਮੋਦੈਸ਼੍ਚ ਦਸ਼ਭਿਃ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾਚ੍ਚ ਪਲੈਰ੍ਯੁਤਮ੍ ||੪੨|| ਅਯਃਪਾਤ੍ਰੇਗ੍ਨਿਨਾਲ੍ਪੇਨ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਲੇਹ੍ਯ(ਹ)ਮਥੋਦ੍ਧਰੇਤ੍ | ਤਸ੍ਯ ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਪਿਬੇਦ੍ਦਧ੍ਨਾ ਸੁਰਯਾ ਸਰ੍ਪਿਸਾਪਿ ਵਾ ||੪੩|| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲੇਨੋਸ੍ਣਤੋਯੇਨ ਕੌਲਤ੍ਥੇਨ ਰਸੇਨ ਵਾ | ਗੁਲ੍ਮਾਨ੍ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਾਰੋਯਂ ਹਨ੍ਤ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍ ||੪੪||

ਪਾਨੀਯਂ ਕ੍ਸਾਰਮਾਹ- ਤਿਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਕ੍ਸੁਰਕਃ ਕੋਕਿਲਾਕ੍ਸਕਃ| ਨਾਗਰਕਸ੍ਥਾਨੇ ਕੇਚਿਤ੍ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਕਮਿਘਾਤਿ ਵਿਡਙ੍ਗਮ੍| ਤਿਲਾਦੀਨਾਂ ਮੂਲਕਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਭਸ੍ਮ ਗਵਾਦਿਮੂਤ੍ਰਗਣੇਨ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਕ੍ਸਾਰਕਲ੍ਪੇਨ ਪਰਿਸ੍ਰਾਵ੍ਯ ਕੁਸ੍ਟਾਦਿਭਿਰਜਮੋਦਾਨ੍ਤੈਃ ਪਾਲਿਕੇਃ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾਤ੍ ਸਮੁਦ੍ਰਲਵਣਾਦ੍ਦਸ਼ਭਿਃ ਪਲੈਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਿਤੈਰ੍ਯੁਤਂ ਲੌਹਪਾਤ੍ਰੇ ਮਦੁਨਾ ਚਾਗ੍ਨਿਨਾ ਲੇਹ੍ਯਂ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਉਦ੍ਧਰੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਤਿਲਾਦਿਭਸ੍ਮਪਲਸ਼ਤਂ ਗਵਾਦਿਮੂਤ੍ਰੇਣ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਪਾਦਭਾਗਿਕਮਵਸ਼ੇਸ੍ਯ, ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਂ ਕੁਸ੍ਠਾਦਿਚੂਰ੍ਣਮਾਵਾਪ੍ਯ ਤਾਵਤ੍ ਪਚੇਦ੍ਯਾਵਲ੍ਲੇਹ੍ਯਂ ਭਵਤਿ| ਦਧ੍ਨੇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਨੇਕਾਵਲੋਡਨਦ੍ਰਵ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ੋ ਦੋਸਕਾਲਾਗ੍ਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਤੂਨੀਪ੍ਰਭਤੀਨ੍||੪੦-੪੪||

Adhikarana 33 (45) · Śloka 45

ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕੁਸ੍ਠਸਹਿਤਃ ਕ੍ਸਾਰਃ ਕੇਤਕਿਜੋਪਿ ਵਾ | ਤੈਲੇਨ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਪੀਤੋ ਗੁਲ੍ਮਂ ਪਵਨਸਮ੍ਭਵਮ੍ ||੪੫||

ਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਯੋਗਦ੍ਵਯਮਾਹ- ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕੁਸ੍ਠਸਹਿਤੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਸ੍ਤੈਲੇਨੇਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ; ਕੇਤਕਿਜੋਪਿ ਵੇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਕ੍ਸਾਰ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਕੇਤਕਿਜੋਪਿ ਵਾ ਕ੍ਸਾਰਸ੍ਤੈਲੇਨੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਯੋਗਃ| ਗੌਡਾਸ੍ਤੁ ਕੇਤਕਿਕ੍ਸਾਰਃ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕੁਸ੍ਠਸਹਿਤਸ੍ਤੈਲੇਨੇਤ੍ਯੇਕਮੇਵ ਯੋਗਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੪੫||

Adhikarana 34 (46) · Śloka 46

ਪੀਤਂ ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਵਾਪਿ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕੁਸ੍ਠਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ |੪੬|

ਕ੍ਸਾਰਾਵਲੇਹਮਭਿਧਾਯ ਚੂਰ੍ਣਮਾਹ- ਪੀਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਈਸਦੁਸ੍ਣੋਦਕੇਨ| ਗੁਲ੍ਮਂ ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ|੪੬|-

Adhikarana 35 (46-48) · Śloka 49

ਵਸ਼੍ਚੀਵ(ਰ)ਮੁਰੁਬੂਕਂ ਚ ਵਰ੍ਸਾਭੂਰ੍ਬਹਤੀਦ੍ਵਯਮ੍ ||੪੬|| ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਚ ਜਲਦ੍ਰੋਣੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾ ਪਾਦਾਵਸ਼ੇਸਿਤਮ੍ | ਮਾਗਧੀਚਿਤ੍ਰਕਕ੍ਸੌਦ੍ਰਲਿਪ੍ਤੇ ਕੁਮ੍ਭੇ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ||੪੭|| ਮਧੁਨਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਵਾਪ੍ਯ ਪਥ੍ਯਾਚੂਰ੍ਣਾਰ੍ਧਸਂਯੁਤਮ੍ | ਬੁਸੋਸਿਤਂ ਦਸ਼ਾਹਂ ਤੁ ਜੀਰ੍ਣਭਕ੍ਤਃ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ ||੪੮|| ਅਰਿਸ੍ਟੋਯਂ ਜਯੇਦ੍ਗੁਲ੍ਮਮਵਿਪਾਕਮਰੋਚਕਮ੍ |੪੯|

ਵਸ਼੍ਚੀਵਾਦ੍ਯਰਿਸ੍ਟਮਾਹ- ਵਸ਼੍ਚੀਵੇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਸ਼੍ਚੀਵਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲਪੁਨਰ੍ਨਵਾ| ਉਰੁਬੂਕਃ ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰਣ੍ਡਃ| ਵਰ੍ਸਾਭੂਃ ਰਕ੍ਤਪੁਨਰ੍ਨਵਾ| ਬਹਤੀਦ੍ਵਯਮਿਤਿ ਏਕਾ ਅਣੁਫਲਾ , ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ ਕਣ੍ਟਕਿਨੀ ਸ੍ਥੂਲਫਲਾ| ਵਸ਼੍ਚੀਵਾਦੀਨਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕਾਨ੍ਤਾਨਾਮਾਢਕਮ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਪਲਸ਼ਤਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਦ੍ਰੋਣੇਮ੍ਭਸਿ ਪਲਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਪਰਿਭਾਸਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਾਦਾਵਸ਼ੇਸਿਤਂ ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਕ੍ਵਾਥਂ, ਮਗਧਾਦਿਪ੍ਰਮਾਣਂ ਯਾਵਨ੍ਮਾਤ੍ਰੇਣ ਕੁਮ੍ਭਸ੍ਯ ਸਮ੍ਯਗ੍ਲੇਪਨਂ ਭਵਤਿ, ਪਥ੍ਯਾਚੂਰ੍ਣਾਰ੍ਧਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਹਰੀਤਕੀਚੂਰ੍ਣਾਸ੍ਟਪਲਸਂਯੁਤਮ੍| ਬੁਸੋਸਿਤਂ ਬੁਸਮਧ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਜੀਰ੍ਣਭਕ੍ਤਃ ਪਰਿਣਤਾਹਾਰਃ ਲਘੁਕੋਸ੍ਠ ਇਤਿ ਯਾਵਤ੍| ਪਿਬੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਤਰੇਵ||੪੬-੪੮||-

Adhikarana 36 (49-51) · Śloka 52

ਪਾਠਾਨਿਕੁਮ੍ਭਰਜਨੀਤ੍ਰਿਕਟੁਤ੍ਰਿਫਲਾਗ੍ਨਿਕਮ੍ ||੪੯|| ਲਵਣਂ ਵਕ੍ਸਬੀਜਂ ਚ ਤੁਲ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਦਨਵੋ ਗੁਡਃ | ਪਥ੍ਯਾਭਿਰ੍ਵਾ ਯੁਤਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਗਵਾਂ ਮੂਤ੍ਰਯੁਤਂ ਪਚੇਤ੍ ||੫੦|| ਗੁਟਿਕਾਸ੍ਤਦ੍ਘਨੀਭੂਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਖਾਦੇਦਭੁਕ੍ਤਵਾਨ੍ | ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਲੀਹਾਗ੍ਨਿਸਾਦਾਂਸ੍ਤਾ ਨਾਸ਼ਯੇਯੁਰਸ਼ੇਸਤਃ ||੫੧|| ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਗ੍ਰਹਣੀਦੋਸਂ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗਂ ਚ ਦਾਰੁਣਮ੍ |੫੨|

ਪਾਠੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਕੁਮ੍ਭਾ ਦਨ੍ਤੀ| ਅਗ੍ਨਿਕਃ ਚਿਤ੍ਰਕਃ, ‘ਅਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ, ‘ਮੋਰਟ’ ਇਤ੍ਯਪਰੇ| ਵਕ੍ਸਬੀਜਮ੍ ਇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਃ| ਅਨਵਂ ਗੁਡਂ ਪੁਰਾਣਂ ਗੁਡਮ੍| ਪਾਠਾਦਿਚੂਰ੍ਣਂ ਸਮਪੁਰਾਣਗੁਡਯੁਤਂ ਸ੍ਵਾਦੇਤ੍, ਅਥਵਾ ਤਦੇਵ ਚੂਰ੍ਣਂ ਹਰੀਤਕੀਭਿਃ ਸਹ ਗੋਮੂਤ੍ਰੇਣ ਪਚੇਤ੍, ਤਂ ਚ ਘਨੀਭੂਤਂ ਗੁਟਿਕਾਃ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਤਰੇਵ ਖਾਦੇਤ੍| ਹਰੀਤਕੀਪ੍ਰਮਾਣਂ ਚੂਰ੍ਣਾਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਂ, ਗੋਮੂਤ੍ਰਂ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍||੪੯-੫੧||-

Adhikarana 37 (52) · Śloka 53

ਸਸ਼ੂਲੇ ਸੋਨ੍ਨਤੇਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਦਾਹਪਾਕਰੁਗਨ੍ਵਿਤੇ ||੫੨|| ਗੁਲ੍ਮੇ ਰਕ੍ਤਂ ਜਲੌਕੋਭਿਃ ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸੇਣ ਵਾ ਹਰੇਤ੍ |੫੩|

ਇਦਾਨੀਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਗੁਲ੍ਮੇ ਰਕ੍ਤਮੋਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਸ਼ੂਲੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਪਨ੍ਦੇ ਅਚਲੇ| ਪਾਕਰੁਗਨ੍ਵਿਤੇ ਪਾਕਵੇਦਨਾਯੁਕ੍ਤੇ, ਜਲੌਕੋਭੀ ਰਕ੍ਤਂ ਹਰੇਤ੍ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਥਾਨੇ ਏਵ, ਸਿਰਾਮੋਕ੍ਸੇਣ ਤੁ ਬਾਹ੍ਵੋਃ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਅਲਾਬੁਪਾਤਨਂ ਚਾਪਿ ਗੁਲ੍ਮੇ ਸ਼ਸ੍ਤਂ ਕਫਾਤ੍ਮਕੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੫੨||-

Adhikarana 38 (53) · Śloka 54

ਸੁਖੋਸ੍ਣਾ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸਾਃ ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸੈਨ੍ਧਵਾਃ ||੫੩|| ਕਟੁਤ੍ਰਿਕਸਮਾਯੁਕ੍ਤਾ ਹਿਤਾਃ ਪਾਨੇ ਤੁ ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮ੍ |੫੪|

ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਂ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸ੍ਯ ਪਾਨਮਾਹ- ਸੁਖੋਸ੍ਣਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖੋਸ੍ਣਾ ਈਸਦੁਸ੍ਣਾਃ| ਜਾਙ੍ਗਲਰਸਾ ਜਾਙ੍ਘਾਲਵਿਸ੍ਕਿਰਮਾਂਸਰਸਾਃ ਸਂਸ੍ਕਤਾਃ| ਸੁਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਃ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਨੇਹਸਂਸ੍ਕਤਾਃ| ਹਿਤਾ ਇਤਿ ‘ਯਥਾਦੋਸਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੫੩||-

Adhikarana 39 (54) · Śloka 55

ਪੇਯਾ ਵਾਤਹਰੈਃ ਸਿਦ੍ਧਾਃ ਕੌਲਤ੍ਥਾ ਸਂਸ੍ਕਤਾ ਰਸਾਃ ||੫੪|| ਖਲਾਃ ਸਪਞ੍ਚਮੂਲਾਸ਼੍ਚ ਗੁਲ੍ਮਿਨਾਂ ਭੋਜਨੇ ਹਿਤਾਃ |੫੫|

ਭੋਜਨਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਪੇਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਹਰੈਃ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਭਿਃ| ਸਂਸ੍ਕਤਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਭਿਃ| ਖਲਾਃ ਕਪਿਤ੍ਥਦਾਡਿਮਤਕ੍ਰਸ਼ਾਕਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤਾਃ ‘ਕਚਿਲਾ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾਃ| ਸਪਞ੍ਚਮੂਲਾਃ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸਹਿਤਾਃ, ਏਤੇਨ ਪਞ੍ਚਮੂਲਸਹਿਤੈਃ ਕਪਿਤ੍ਥਾਦਿਭਿਃ ਕਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੋਜਨੇ ਹਿਤਾ ਯਥਾਦੋਸਮਿਤ੍ਯੁਪਸ੍ਕਾਰਃ||੫੪||-

Adhikarana 40 (55) · Śloka 55

ਬਦ੍ਧਵਰ੍ਚੋਨਿਲਾਨਾਂ ਤੁ ਸਾਰ੍ਦ੍ਰਕਂ ਕ੍ਸੀਰਮਿਸ੍ਯਤੇ ||੫੫||

ਅਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ੇਨ ਗੁਲ੍ਮੇ ਭੋਜਨਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਬਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਦ੍ਧਵਰ੍ਚੋਨਿਲਾਨਾਂ ਨਿਰੁਦ੍ਧਪੁਰੀਸਵਾਯੂਨਾਮ੍| ਸਾਰ੍ਦ੍ਰਕਮ੍ ਆਰ੍ਦ੍ਰਕਸਹਿਤਮ੍| ਇਸ੍ਯਤੇ ‘ਭੋਜਨੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੫੫||

Adhikarana 41 (56) · Śloka 56

ਕੁਮ੍ਭੀਪਿਣ੍ਡੇਸ੍ਟਕਾਸ੍ਵੇਦਾਨ੍ ਕਾਰਯੇਤ੍ ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍ |੫੬|

ਆਨ੍ਤਰੋਪਚਾਰਮਭਿਧਾਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਬਾਹ੍ਯੋਪਚਾਰਂ ਸ੍ਵੇਦਮਾਹ- ਕੁਮ੍ਭੀਪਿਣ੍ਡੇਸ੍ਟਕਾਸ੍ਵੇਦਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੁਮ੍ਭੀਪ੍ਰਭਤਿਸ੍ਵੇਦਾਃ ਸ੍ਵੇਦਾਧ੍ਯਾਯੇ ਅਭਿਹਿਤਾਃ| ਨਿਪੁਣਤਯਾ ਸ੍ਵੇਦਾਨ੍ ਕਾਰਯੇਤ੍|੫੬|-

Adhikarana 42 (56) · Śloka 57

ਗੁਲ੍ਮਿਨਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵੋਕ੍ਤਾ ਦੁਰ੍ਵਿਰੇਚ੍ਯਤਮਾ ਭਸ਼ਮ੍ ||੫੬|| ਅਤਸ਼੍ਚੈਤਾਂਸ੍ਤੁ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨ੍ ਸ੍ਰਂਸਨੇਨੋਪਪਾਦਯੇਤ੍ |੫੭|

ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਤ੍ਮਕੇ ਸਸ਼ੂਲੇ ਕਠਿਨੇ ਚ ਗੁਲ੍ਮੇ ਗੁਲ੍ਮਿਨੋ ਵਿਰੇਕਮਾਹ- ਗੁਲ੍ਮਿਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਖਿਨ੍ਨਾਨਿਤਿ ਸ੍ਨੇਹੋ ਹਿ ਸ੍ਵੇਦੇਨੈਵਾਕ੍ਸਿਪ੍ਤਃ, ਤੇਨ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਸ੍ਵਿਨ੍ਨਾਨ੍| ਸ੍ਰਂਸਨੇਨ ਵਿਰੇਕੇਣ| ਉਪਪਾਦਯੇਤ੍ ਯੋਜਯੇਤ੍||੫੬||-

Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 59

ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨਿ ਤਥੈਵ ਦਹਨਾਨਿ ਚ ||੫੭|| ਉਪਨਾਹਾਸ਼੍ਚ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਾਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਾਃ ਸਾਲ੍ਵਣਾਦਯਃ | ਉਦਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਥਾ ||੫੮|| ਲਵਣਾਨਿ ਚ ਯੋਜ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨ੍ਯਨਿਲਾਮਯੇ |੫੯|

ਕਿਂ ਗੁਲ੍ਮੇ ਵਿਰੇਕ ਏਵ ਕਾਰ੍ਯਂ ਉਤਾਨ੍ਯਦਪੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਮ੍ਲਾਪਨਮ੍ ਅਙ੍ਗੁਲ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ ਮਰ੍ਦਨਂ, ਦਹਨਂ ਜਾਮ੍ਬਵੌਸ੍ਠਾਦਿਨਾ| ਸਾਲ੍ਵਣਾਦਯ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕਾਰੇ; ਤੇਨ ਸਾਲ੍ਵਣਪ੍ਰਕਾਰਾ ਅਨ੍ਯੇਪ੍ਯੁਪਨਾਹਸ੍ਵੇਦਾਃ ਪਚ੍ਯਮਾਨਾਭਿਮੁਖੇ ਗੁਲ੍ਮੇ ਕਾਰ੍ਯਾਃ| ਉਦਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ ‘ਹਰੀਤਕੀਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਸ੍ਥਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਨਿ| ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਤਿਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਤਥੇਤਿ ਉਦਰੋਕ੍ਤਾ ‘ਵਮਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਾਃ| ਲਵਣਾਨਿ ਪਤ੍ਰਲਵਣਸ੍ਨੇਹਲਵਣਕਲ੍ਯਾਣਲਵਣਾਨਿ| ਅਨਿਲਾਮਯੇ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧੌ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸਰ੍ਪੀਂਸਿ’ ਇਤ੍ਯਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਨਾਰਾਚਕਾਦਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੫੭-੫੮||-

Adhikarana 44 (59) · Śloka 60

ਵਾਤਵਰ੍ਚੋਨਿਰੋਧੇ ਤੁ ਸਾਮੁਦ੍ਰਾਰ੍ਦ੍ਰਕਸਰ੍ਸਪੈਃ ||੫੯|| ਕਤ੍ਵਾ ਪਾਯੌ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਾ ਵਰ੍ਤਯੋ ਮਰਿਚੋਤ੍ਤਰਾਃ |੬੦|

ਇਦਾਨੀਂ ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਤਿਪ੍ਰਯੋਗਾਵਸ੍ਥਾਮਪਰਵਰ੍ਤਿਂ ਚਾਹ- ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਮੁਦ੍ਰਂ ਸਮੁਦ੍ਰਲਵਣਂ, ਸਮੁਦ੍ਰਫੇਨਮਪਰੇ| ਮਰਿਚੋਤ੍ਤਰਾ ਮਰਿਚਪ੍ਰਧਾਨਾਃ||੫੯||-

Adhikarana 45 (60) · Śloka 61

ਦਨ੍ਤੀਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲੇਸੁ ਤਥਾ ਵਾਤਹਰੇਸੁ ਚ ||੬੦|| ਕੁਰ੍ਯਾਦਰਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਯਥੇਰਿਤਾਨ੍ |੬੧|

ਦਨ੍ਤੀਚਿਤ੍ਰਕਮੂਲੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਹਰੇਸੁ ਵਿਦਾਰਿਗਨ੍ਧਾਪ੍ਰਭਤਿਸੁ| ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਯਥੇਰਿਤਾਨਿਤਿ ਯਥਾ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਵਿਰੇਚਨਕਲ੍ਪੇ ਆਸਵਕਰਣਮੁਕ੍ਤਂ, ਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣਾਤ੍ਰਾਪਿ ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕ੍ਵਾਥੇਰਿਸ੍ਟਾਨਾਸਵਾਨ੍ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਸ੍ਥਾਨਸ਼ਬ੍ਦਂ ਲੁਪ੍ਤਂ ਵਰ੍ਣਯਨ੍ਤਿ, ਲੁਪ੍ਤਸ੍ਥਾਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਤੇਨਾਤ੍ਰੋਕ੍ਤਵਸ਼੍ਚੀਵਾਦ੍ਯਰਿਸ੍ਟਵਦ੍ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਦਿਕ੍ਵਾਥੇ ਮਧੁਪਥ੍ਯਾਚੂਰ੍ਣਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪੇਣਾਰਿਸ੍ਟਕਰਣਂ, ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੋਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਵਾਸਵਕਰਣਮ੍||੬੦||-

Adhikarana 46 (61) · Śloka 61

ਸ੍ਵਾਦੇਦ੍ਵਾਪ੍ਯਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ ਭਸ੍ਟਾਨ੍ ਪੂਤੀਕਨਪਵਕ੍ਸਯੋਃ ||੬੧||

ਸ੍ਵਾਦੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ ਕੋਮਲਪਲ੍ਲਵਾਨ੍| ਭਸ੍ਟਾਨਿਤਿ ‘ਸ੍ਨੇਹੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਅਗ੍ਨਿਨਾ ਭਸ੍ਟਾਨਿਤ੍ਯਾਹੁਃ, ਤਨ੍ਮਤੇ ਵਾਤਕਾਰਿਣੋਪ੍ਯਙ੍ਕੁਰਾ ਵ੍ਯਾਧਿਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਲ੍ਮੇ ਹਿਤਾਃ| ਪੂਤੀਕਃ ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਃ, ਨਪਵਕ੍ਸੋ ਗਿਰਿਮਾਲਕਃ||੬੧||

Adhikarana 47 (62) · Śloka 62

ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਂ ਮਨੁਸ੍ਯਂ ਚ ਗੁਲ੍ਮਿਨਂ ਨ ਨਿਰੂਹਯੇਤ੍ |੬੨|

ਇਦਾਨੀਂ ਗੁਲ੍ਮੇ ਹਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰੂਹਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਨਿਸੇਧਮਾਹ- ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਮ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਯੁਕ੍ਤਂ ਗੁਲ੍ਮਿਨਂ ਮਨੁਸ੍ਯਂ ਨ ਨਿਰੂਹਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕੇਚਿਦਿਮਂ ਪਾਠਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ|੬੨|-

Adhikarana 48 (62-63) · Śloka 63

ਪਿਬੇਤ੍ਤ੍ਰਿਵਨ੍ਨਾਗਰਂ ਵਾ ਸਗੁਡਾਂ ਵਾ ਹਰੀਤਕੀਮ੍ ||੬੨|| ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਂ ਤ੍ਰਿਵਤਾਂ ਦਨ੍ਤੀਂ ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਵਚਾਮ੍ | ਮੂਤ੍ਰਮਦ੍ਯਪਯੋਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸੈਰ੍ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲਮ੍ ||੬੩||

ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੇਨ ਮੂਤ੍ਰਮਦ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵੇਣ; ਅਨ੍ਯੇ ਪਾਨੀਯੇਨ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਤ੍ਰਿਵਨ੍ਨਾਗਰਮਿਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ, ਸਗੁਡਾਂ ਵਾ ਹਰੀਤਕੀਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ| ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਵਨ੍ਤੀ ਚੀਰਿਤਪਤ੍ਰਾ ਦਨ੍ਤੀਭੇਦਃ| ਪਯਃ ਦੁਗ੍ਧਂ, ਦ੍ਰਕ੍ਸਾਰਸਃ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸ੍ਵਰਸਃ| ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਬਲਾਬਲਮਿਤਿ ‘ਦੋਸਾਦੀਨਾਂ’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍||੬੨-੬੩||

Adhikarana 49 (64) · Śloka 64

ਏਵਂ ਪੀਲੂਨਿ ਭਸ੍ਟਾਨਿ ਪਿਬੇਤ੍ ਸਲਵਣਾਨਿ ਤੁ |੬੪|

ਏਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮਿਤਿ ਮੂਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| (ਭਸ੍ਟਾਨਿ ਸ੍ਨੇਹੇਨ )|੬੪|-

Adhikarana 50 (64) · Śloka 65

ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਚਵ੍ਯਚਿਤ੍ਰਕਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ||੬੪|| ਯੁਕ੍ਤਾ ਹਨ੍ਤਿ ਸੁਰਾ ਗੁਲ੍ਮਂ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਕਾਲੇ ਪ੍ਰਯੋਜਿਤਾ |੬੫|

ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਰਾ ਪੈਸ੍ਟੀ| ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕਾਲੇ ਆਧ੍ਮਾਨਾਦਿਕਾਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮ੍||੬੪||-

Adhikarana 51 (65) · Śloka 66

ਬਦ੍ਧਵਿਣ੍ਮਾਰੁਤੋ ਗੁਲ੍ਮੀ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਪਯਸਾ ਯਵਾਨ੍ ||੬੫|| ਕੁਲ੍ਮਾਸਾਨ੍ ਵਾ ਬਹੁਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਭਕ੍ਸਯੇਲ੍ਲਵਣੋਤ੍ਤਰਾਨ੍ |੬੬|

ਬਦ੍ਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਯਸਾ ਦੁਗ੍ਧੇਨ| ਯਵਾਨ੍ ਵਾਟ੍ਯਾਦਿਕਤਾਨ੍| ਕੁਲ੍ਮਾਸਾਨ੍ ਯਵਪਿਸ੍ਟਮਯਾਨ੍ ਭਕ੍ਸ੍ਯਾਨ੍| ਲਵਣੋਤ੍ਤਰਾਨ੍ ਸੈਨ੍ਧਵਪ੍ਰਧਾਨਾਨ੍||੬੫||-

Adhikarana 52 (66) · Śloka 67

ਅਥਾਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਃ ਸ਼ੂਲਃ ਕਥਞ੍ਚਿਦੁਪਜਾਯਤੇ ||੬੬|| ਸ਼ੂਲਂ ਨਿਖਾਨਿਤਮਿਵਾਸੁਖਂ ਯੇਨ ਤੁ ਵੇਤ੍ਤ੍ਯਸੌ |੬੭|

ਇਦਾਨੀਂ ਗੁਲ੍ਮੋਪਦ੍ਰਵਮਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਯ, ਉਪਦ੍ਰਵਃ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਕਾਲਭਾਵੀ ਕਥਞ੍ਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ਼ੂਲ ਉਪਜਾਯਤੇ| ਸ਼ੂਲਂ ਨਿਖਾਨਿਤਮਿਵ ਕੀਲਕਂ ਨਿਖਾਨਿਤਮਿਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੬੬||-

Adhikarana 53 (67-68) · Śloka 69

ਤਤ੍ਰ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਂਰੋਧਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਸ੍ਥਿਰਾਙ੍ਗਤਾ ||੬੭|| ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹੋ ਭ੍ਰਮੋਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਦਗ੍ਧਪਰਿਵਦ੍ਧਿਤਾ | ਰੋਮਹਰ੍ਸੋਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰ੍ਭੁਕ੍ਤਵਦ੍ਧਿਰ੍ਜਡਾਙ੍ਗਤਾ ||੬੮|| ਵਾਯ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਮਿਸ਼੍ਰੈਰ੍ਵਾ... |੬੯|

ਤਸ੍ਯੈਵੋਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਦੋਸਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਲਿਙ੍ਗਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਚਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯੁਪਦ੍ਰਵੇ ਸ਼ੂਲੇ| ਸ੍ਥਿਰਾਙ੍ਗਤਾ ਕਠਿਨਾਙ੍ਗਤਾ| ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਦਗ੍ਧਪਰਿਵਦ੍ਧਿਤਾ ਅਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਿਦਾਹੇ ਸ਼ੂਲਸ੍ਯ ਪਰਿਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਭੁਕ੍ਤਵਦ੍ਧਿਰਿਤਿ ਭੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਸ਼ੂਲਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਜਡਾਙ੍ਗਤਾ ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਜਡਤਾ| ਮਿਸ਼੍ਰੈਰਿਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੈਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸਂਰੋਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਵਾਤਜਸ਼ੂਲਲਕ੍ਸਣਂ, ਤਸ੍ਣਾਦਾਹ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪਿਤ੍ਤਜਸ਼ੂਲਲਕ੍ਸਣਂ, ਰੋਮਹਰ੍ਸੋਰੁਚਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜਸ਼ੂਲਲਕ੍ਸਣਂ, ਦ੍ਵਿਦੋਸਲਿਙ੍ਗਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਃ, ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਂ ਸਮਸ੍ਤੈਃ||੬੭-੬੮||-

Adhikarana 54 (69-72) · Śloka 73

...ਵੀਕ੍ਸ੍ਯ ਯੋਜਯੇਤ੍ | ਪਥ੍ਯਾਤ੍ਰਿਲਵਣਂ ਕ੍ਸਾਰਂ ਹਿਙ੍ਗੁਤੁਮ੍ਬੁਰੁਪੌਸ੍ਕਰਮ੍ ||੬੯|| ਯਵਾਨੀਂ ਚ ਹਰਿਦ੍ਰਾਂ ਚ ਵਿਡਙ੍ਗਾਨ੍ਯਮ੍ਲਵੇਤਸਮ੍ | ਵਿਦਾਰੀਤ੍ਰਿਫਲਾਭੀਰੁਸ਼ਙ੍ਗਾਟੀਗੁਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾਃ ||੭੦|| ਕਾਸ਼੍ਮਰੀਫਲਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਪਰੂਸਕਹਿਮਾਨਿ ਚ | ਸਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਤਿਵਿਸਾਦਾਰੁਪਥ੍ਯਾਮਰਿਚਵਕ੍ਸਜਾਨ੍ ||੭੧|| ਕਸ੍ਣਾਮੂਲਕਚਵ੍ਯਂ ਚ ਨਾਗਰਕ੍ਸਾਰਚਿਤ੍ਰਕਾਨ੍ | ਉਸ੍ਣਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਕ੍ਸੀਰਤੋਯੈਃ ਸ਼੍ਲੋਕਸਮਾਪਨਾਨ੍ ||੭੨|| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇ ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਜੇ |੭੩|

ਅਤਃ ਪਰਮੁਪਦ੍ਰਵਸ਼ੂਲਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਵੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤਿ ਵਾਤਾਦਿਭੇਦੇਨ ਸ਼ੂਲਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤ੍ਰਿਲਵਣਂ ਸੈਨ੍ਧਵਸੌਵਰ੍ਚਲਬਿਡਾਨਿ| ਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ| ਅਭੀਰੁਃ ਸ਼ਤਾਵਰੀ, ਸ਼ਙ੍ਗਾਟੀ ਜਲਜਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਤ੍ਰਿਕਣ੍ਟਕਫਲਂ| ਗੁਡਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਗਾਙ੍ਗੇਟੀਫਲਮ੍ | ਹਿਮਂ ਚਨ੍ਦਨਮ੍| ਸਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾ ਵਚਾ| ਵਕ੍ਸਜ ਇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਃ| ਮੂਲਕਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਮ੍| ਉਸ੍ਣਸ਼ਬ੍ਦੋਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ਼੍ਲੋਕਸਮਾਪਨਾਨ੍ ‘ਯੋਗਾਨ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ ਪਥ੍ਯਾਦ੍ਯਮ੍ਲਵੇਤਸਾਨ੍ਤਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਲਕਾਞ੍ਜਿਕੇਨ ਵਾਤਿਕੇ, ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਦਿਹਿਮਾਨ੍ਤੁਮੁਸ੍ਣਕ੍ਸੀਰੇਣ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ, ਸਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਦਿਚਿਤ੍ਰਕਾਨ੍ਤਮੁਸ੍ਣਤੋਯੇਨ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ; ਵਿਮਿਸ਼੍ਰਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੇ ਇਤਿ ਪਥ੍ਯਾਦਿਵਿਦਾਰ੍ਯਾਦੀ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇ, ਪਥ੍ਯਾਦਿਸਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਦੀ ਵਾਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ, ਵਿਦਾਰ੍ਯਾਦਿਸਡ੍ਗ੍ਰਨ੍ਥਾਦੀ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ, ਸਰ੍ਵਾਂਸ਼੍ਚ ਪਥ੍ਯਾਦੀਨ੍ ਤ੍ਰੀਨ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ||੬੯-੭੨||-

Adhikarana 55 (73-74) · Śloka 75

ਤਥੈਵ ਸੇਕਾਵਗਾਹਪ੍ਰਦੇਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਭੋਜਨਮ੍ ||੭੩|| ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਦਕਪੂਰ੍ਣਾਨਾਂ ਭਾਜਨਾਨਾਂ ਚ ਧਾਰਣਮ੍ | ਵਮਨੋਨ੍ਮਰ੍ਦਨਸ੍ਵੇਦਲਙ੍ਘਨਕ੍ਸਪਣਕ੍ਰਿਯਾਃ ||੭੪|| ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਮਃ ਸਰ੍ਵੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੋਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ |੭੫|

ਕਿਮੇਤਦੇਵੋਪਦ੍ਰਵਸ਼ੂਲੇ ਕਾਰ੍ਯਮੁਤਾਨ੍ਯਦਪੀਤ੍ਯਾਹ- ਤਥੈਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥੈਵੇਤਿ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਸੇਕਾਦਿਕਂ ਵਾਤਿਕੇ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੋਦਕਾਦਿਕਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ, ਵਮਨਾਦਿਕਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ| ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਕ੍ਰਮਸ਼੍ਚ ਯਥਾਦੋਸਂ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੇ ਦ੍ਵਯਂ, ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ ਸਮਸ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਸਪਣਕ੍ਰਿਯਾ ਅਨ੍ਯਾ ਅਪਿ ਕਫਕ੍ਸਯਕਰੀ||੭੩-੭੪||-

Adhikarana 56 (75) · Śloka 76

ਵਲ੍ਲੂਰਂ ਮੂਲਕਂ ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਨ੍ ਸ਼ੁਸ੍ਕਸ਼ਾਕਾਨਿ ਵੈਦਲਮ੍ ||੭੫|| ਨ ਖਾਦੇਦਾਲੁਕਂ ਗੁਲ੍ਮੀ ਮਧੁਰਾਣਿ ਫਲਾਨਿ ਚ |੭੬|

ਗੁਲ੍ਮੋਪਦ੍ਰਵਮਭਿਧਾਯ ਗੁਲ੍ਮੇ ਵਰ੍ਜ੍ਯਮਾਹ- ਵਲ੍ਲੂਰਂ ਮੂਲਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਲ੍ਲੂਰਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਮ੍| ਵੈਦਲਂ ਮੁਦ੍ਗਵਨਮੁਦ੍ਗਾਦਿਕਮ੍| ਆਲੁਕਂ ਪਿਣ੍ਡਾਲੁਕਾਦਿਭੇਦੇਨਾਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਮ੍| ਮਧੁਰਾਣਿ ਫਲਾਨਿ ਕ੍ਸੀਰਵਕ੍ਸਫਲਾਨਿ ਚੋਚਮੋਚਾਦੀਨਿ ਚ| ਚਕਾਰਾਦੇਵਂਵਿਧਾਨ੍ਯਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਵਰ੍ਜ੍ਯਾਨਿ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਂ ਦੀਪਨਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਸ੍ਣਂ ਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਮ੍| ਬਂਹਣਂ ਚ ਭਵੇਦ੍ਯਚ੍ਚ ਤਦ੍ਧਿਤਂ ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮ੍|| ਸ੍ਥਾਨੇਵਸੇਕੋ ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਬਾਹੁਮਧ੍ਯੇ ਸਿਰਾਵ੍ਯਧਃ| ਸ੍ਵੇਦੋਨੁਲੋਮਨਂ ਚੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਗੁਲ੍ਮਿਨਾਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚਾਭਾਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ| (ਇਤਿ ਡਹ੍ਲਣੇਨਾਨ੍ਯਗ੍ਰਨ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੁਕ੍ਤਮ੍)||੭੫||-

Adhikarana 57 (76) · Śloka 77

ਵਿਨਾ ਗੁਲ੍ਮੇਨ ਯਚ੍ਛੂਲਂ ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਜਾਯਤੇ ||੭੬|| ਨਿਦਾਨਂ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਰੂਪਂ ਚ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ |੭੭|

ਗੁਲ੍ਮੋਪਦ੍ਰਵਂ ਸ਼ੂਲਮਭਿਧਾਯੇਦਾਨੀਂ ਕੇਵਲਂ ਸ਼ੂਲਮਾਹ- ਵਿਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਲ੍ਮਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋਕ੍ਤੇਸੁ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਵਿਨਾ ਗੁਲ੍ਮੇਨ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਂ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ‘ਅਥਾਤਃ ਸ਼ੂਲਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਥਗੇਵ ਸ਼ੂਲਾਧ੍ਯਾਯਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤੇ ਚ ਪੂਰ੍ਵਪਰਿਪਾਟੀਂ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ| ਅਪਰੇ ਵਿਨਾ ਗੁਲ੍ਮੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਸਮਸ੍ਤਮਪਿ ਅਸੌ ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਭਣਿਤ੍ਵਾ ਪਰਿਤ੍ਯਜਨ੍ਤਿ| ਅਸ੍ਮਾਭਿਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਮਤਾਨੁਸਾਰਿਭਿਰ੍ਜੇਜ੍ਜਟਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਪਠਿਤਃ||੭੬||-

Adhikarana 58 (77-80) · Śloka 80

ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹਾਦਤਿਭੋਜਨਾਤ੍ ||੭੭|| ਅਜੀਰ੍ਣਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਯਾਸਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨੋਪਸੇਵਨਾਤ੍ | ਪਾਨੀਯਪਾਨਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਤ੍ਕਾਲੇ ਵਿਰੂਢਾਨਾਂ ਚ ਸੇਵਨਾਤ੍ ||੭੮|| ਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ਨਸ਼ੁਸ੍ਕਮਾਂਸਾਨਾਮੁਪਯੋਗਾਤ੍ਤਥੈਵ ਚ | ਏਵਂਵਿਧਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚੋਪਸੇਵਨਾਤ੍ ||੭੯|| ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਃ ਕੋਸ੍ਠੇ ਸ਼ੂਲਂ ਸਞ੍ਜਨਯੇਦ੍ਭਸ਼ਮ੍ | ਨਿਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸੀ ਭਵੇਤ੍ਤੇਨ ਵੇਦਨਾਪੀਡਿਤੋ ਨਰਃ ||੮੦||

ਸ਼ੂਲਸ੍ਯ ਹੇਤੁਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਂ ਚਾਹ- ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ਵੇਗਕਾਲੇਵਰੋਧਾਤ੍| ਅਜੀਰ੍ਣਮ੍ ਆਮਵਿਦਗ੍ਧਾਦਿਭੇਦਭਿਨ੍ਨਮ੍| ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਸਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਮ੍| ਆਯਾਸਃ ਸ਼ਰੀਰਾਯਾਸਜਨਕਂ ਕਰ੍ਮ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਨ੍ਨਂ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਵਿਰੂਢਾਨਾਂ ਵਿਗਤਰੋਹਾਣਾਮਙ੍ਕੁਰਿਤਾਨਾਂ ਵਾ| ਏਵਂਵਿਧਾਨਾਂ ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਣਾਨਾਮ੍| ਕੋਸ੍ਠੇ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੁਦਰੇ| ਨਿਰੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ ਨਿਰੁਦ੍ਧੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸਃ| ਤੇਨ ਸ਼ੂਲੇਨ| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਨਿਗ੍ਰਹਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਰਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚੋਪਸੇਵਨਾਦਿਤ੍ਯਨ੍ਤੋ ਹੇਤੁਃ, ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ||੭੭-੮੦||

Adhikarana 59 (81) · Śloka 81

ਸ਼ਙ੍ਕੁਸ੍ਫੋਟਨਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਵੇਦਨਾਃ | ਸ਼ੂਲਾਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੂਲਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ ||੮੧||

ਤਤ੍ ਕਸ੍ਮਾਚ੍ਛੂਲਮੁਚ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸ਼ਙ੍ਕ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਙ੍ਕੁਸ੍ਫੋਟਨਵਤ੍ ਕੀਲਕਾਹਨਨਵਤ੍ਤੀਵ੍ਰਾ ਵੇਦਨਾਃ, ਤਸ੍ਯ ਵ੍ਯਾਧਿਤਸ੍ਯ, ਸ਼ੂਲਾਸਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਿਨਃ; ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਯਥਾ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ ਕੀਲਕਾਹਨਨੇਨ ਤੀਵ੍ਰਾ ਵੇਦਨਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਦ੍ਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵੇਦਨਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਚ੍ਛੂਲਮਿਹੋਚ੍ਯਤੇ||੮੧||

Adhikarana 60 (82-83) · Śloka 83

ਨਿਰਾਹਾਰਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯੈਵ ਤੀਵ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲਮੁਦੀਰ੍ਯਤੇ | ਪ੍ਰਸ੍ਤਬ੍ਧਗਾਤ੍ਰੋ ਭਵਤਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣੋਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤੀਵ ਚ ||੮੨|| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਿ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਕੁਰੁਤੇ ਨਰਃ | ਏਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਚ੍ਛੂਲਂ ਵਾਤਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ ||੮੩||

ਵਾਤਸ਼ੂਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਨਿਰਾਹਾਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੮੨-੮੩||

Adhikarana 61 (84) · Śloka 85

ਤਸ੍ਣਾ ਦਾਹੋ ਮਦੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਤੀਵ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲਂ ਤਥੈਵ ਚ | ਸ਼ੀਤਾਭਿਕਾਮੋ ਭਵਤਿ ਸ਼ੀਤੇਨੈਵ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ||੮੪|| ਏਤੈਰ੍ਲਿਙ੍ਗੈਰ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਚ੍ਛੂਲਂ ਪਿਤ੍ਤਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ |੮੫|

ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਾਭਿਕਾਮਃ ਸ਼ੀਤਾਭਿਲਾਸਃ| ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ‘ਸ਼ੂਲਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੮੪||-

Adhikarana 62 (85-86) · Śloka 86

ਸ਼ੂਲੇਨੋਤ੍ਪੀਡ੍ਯਮਾਨਸ੍ਯ ਹਲ੍ਲਾਸ ਉਪਜਾਯਤੇ ||੮੫|| ਅਤੀਵ ਪੂਰ੍ਣਕੋਸ੍ਠਤ੍ਵਂ ਤਥੈਵ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ | ਏਤਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਤ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ||੮੬||

ਕਫਸ਼ੂਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ਼ੂਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਲ੍ਲਾਸਃ ਥੂਤ੍ਕਰਣਮ੍| ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਲਕ੍ਸਣਮ੍||੮੫-੮੬||

Adhikarana 63 (87) · Śloka 88

ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਰੂਪਾਣਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮ੍ | ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸਮੁਤ੍ਥਾਨਮਸਾਧ੍ਯਂ ਤਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੮੭|| ਸ਼ੂਲਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ... |੮੮|

ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਸ਼ੂਲਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਕੈਸ਼੍ਚਿਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਚਾਰ੍ਯੈਰ੍ਦੋਸਭੇਦੇਨ ਨਿਯਤਂ ਸ੍ਥਾਨਂ ਸ਼ੂਲਸ੍ਯੋਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾਹਿ- “ਵਾਤਾਤ੍ਮਕਂ ਬਸ੍ਤਿਗਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਂ ਚਾਪਿ ਵਦਨ੍ਤਿ ਨਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਹਤ੍ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਕੁਕ੍ਸੌ ਕਫਸਨ੍ਨਿਵਿਸ੍ਟਂ, ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਦੇਸ਼ੇਸੁ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍”- ਇਤਿ; ਤਤ੍ ਕਥਮਤ੍ਰ ਤਥਾ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਸਤ੍ਯਂ, ਕੁਪਿਤਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਪਰਾਸ਼ਯੇ ਚ ਵ੍ਯਾਧ੍ਯੁਤ੍ਪਾਦਕਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਨਿਯਤਂ ਸ੍ਥਾਨਮਸ੍ਤਿ, ਅਤਸ੍ਤਥਾ ਨੋਕ੍ਤਮ੍||੮੭||-

Adhikarana 64 (88) · Śloka 89

...ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਤੁ ਨਿਬੋਧ ਮੇ | ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਹਿ ਪਵਨਸ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਰਯਾ ਜਯੇਤ੍ ||੮੮|| ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਾਭਿਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦ ਏਵ ਸੁਖਾਵਹਃ |੮੯|

ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਬੋਧ ਜਾਨੀਹਿ| ਮੇ ਮਤ੍ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍| ਆਸ਼ੁਕਾਰੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਸ਼ੁਕਾਰੀ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਤ੍ਯਯਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਤ੍| ਤਂ ਵਾਤਮ੍| ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ, ਸ਼ੂਲਾਭਿਪਨ੍ਨਸ੍ਯ ਵਾਤਿਕਸ਼ੂਲਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਵਾਤਸ੍ਯ ਯਚ੍ਛੂਲਂ ਤੇਨ ਆਕ੍ਰਾਨ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਹੁਃ||੮੮||-

Adhikarana 65 (89) · Śloka 89

ਪਾਯਸੈਃ ਕਸ਼ਰਾਪਿਣ੍ਡੈਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਵਾ ਪਿਸ਼ਿਤੈਰ੍ਹਿਤਃ ||੮੯||

ਸ ਚ ਸ੍ਵੇਦਃ ਕੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪਾਯਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਯਸੋ ਦੁਗ੍ਧਸਿਦ੍ਧਾਸ੍ਤਣ੍ਡੁਲਾਃ| ਕਸ਼ਰਾਪਿਣ੍ਡੈਃ ਤਿਲਤਣ੍ਡੁਲਮਾਸਕਤਯਵਾਗੂਪਿਣ੍ਡੈਃ| ਹਿਤ ਇਤਿ ‘ਸ੍ਵੇਦ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੮੯||

Adhikarana 66 (90-91) · Śloka 91

ਤ੍ਰਿਵਚ੍ਛਾਕੇਨ ਵਾ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਸ੍ਣਂ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਭੋਜਨਮ੍ | ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਾਙ੍ਕੁਰਾਨ੍ ਵਾਪਿ ਤੈਲਭਸ੍ਟਾਂਸ੍ਤੁ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍ ||੯੦|| ਵੈਹਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਰਸਾਨ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ ਜਾਙ੍ਗਲਾਨ੍ ਸ਼ੂਲਪੀਡਿਤਃ | ਯਥਾਲਾਭਂ ਨਿਸੇਵੇਤ ਮਾਂਸਾਨਿ ਬਿਲਸ਼ਾਯਿਨਾਮ੍ ||੯੧||

ਭੋਜਨਮਾਹ- ਤ੍ਰਿਵਚ੍ਛਾਕੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਦਿਗੁਣਂ ਭੋਜਨਂ ਤ੍ਰਿਵਚ੍ਛਾਕੇਨ ਸਹ ਭੁਞ੍ਜੀਤੇਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਚਿਰਬਿਲ੍ਵਾਙ੍ਕੁਰਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਙ੍ਕੁਰਾਃ ਸ਼ੁਙ੍ਗਾਃ| ਵੈਹਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਙ੍ਗਲਾਨ੍ ਵੈਹਙ੍ਗਾਨ੍, ਲਾਵਾਦਿਕਤਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਿਲੇਸ਼ਯਾਃ ਸ਼੍ਵਾਵਿਚ੍ਛਲ੍ਲਕਾਦਯਃ||੯੦-੯੧||

Adhikarana 67 (92) · Śloka 92

ਸੁਰਾ ਸੌਵੀਰਕਂ ਚੁਕ੍ਰਂ ਮਸ੍ਤੂਦਸ਼੍ਵਿਤ੍ਤਥਾ ਦਧਿ | ਸਕਾਲਲਵਣਂ ਪੇਯਂ ਸ਼ੂਲੇ ਵਾਤਸਮੁਦ੍ਭਵੇ ||੯੨||

ਸੁਰਾ ਸੌਵੀਰਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਰਾ ਪਿਸ੍ਟਭਵਾ| ਸੌਵੀਰਕਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਭੇਦਃ| ਚੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਮ੍| ਮਸ੍ਤੁ ਦਧਿਮਸ੍ਤੁ| ਉਦਸ਼੍ਵਿਤ੍ ਅਰ੍ਧੋਦਕਂ ਤਕ੍ਰਮ੍| ਤਥੇਤਿ ਯਥਾਲਾਭਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਾਲਲਵਣਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਿਰ੍ਗਨ੍ਧਸੌਵਰ੍ਚਲਮੁਚ੍ਯਤੇ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਗਨ੍ਧਵਤ੍ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੯੨||

Adhikarana 68 (93) · Śloka 93

ਕੁਲਤ੍ਥਯੂਸੋ ਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ਲੋ ਲਾਵਕੀਯੂਸਸਂਸ੍ਕਤਃ | ਸਸੈਨ੍ਧਵਃ ਸਮਰਿਚੋ ਵਾਤਸ਼ੂਲਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ||੯੩||

ਕੁਲਤ੍ਥਯੂਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੁਕ੍ਤਂ ਮਾਤ੍ਰਯੋਪਹਿਤਮਮ੍ਲਂ ਦਾਡਿਮਾਦਿਕਂ ਯਤ੍ਰ ਸ ਯੁਕ੍ਤਾਮ੍ਲਃ| ਲਾਵਕੀਯੂਸਸਂਸ੍ਕਤ ਇਤਿ ਲਾਵਕੇਨ ਕਤੋ ਯੂਸੋ ਲਾਵਕੀਯੂਸਃ, ਤੇਨ ਸਂਸ੍ਕਤਃ||੯੩||

Adhikarana 69 (94) · Śloka 95

ਵਿਡਙ੍ਗਸ਼ਿਗ੍ਰੁਕਮ੍ਪਿਲ੍ਲਪਥ੍ਯਾਸ਼੍ਯਾਮਾਮ੍ਲਵੇਤਸਾਨ੍ | ਸੁਰਸਾਮਸ਼੍ਵਮੂਤ੍ਰੀਂ ਚ ਸੌਵਰ੍ਚਲਯੁਤਾਨ੍ ਪਿਬੇਤ੍ ||੯੪|| ਮਦ੍ਯੇਨ ਵਾਤਜਂ ਸ਼ੂਲਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ |੯੫|

ਵਿਡਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਵਿਟਪਸ਼ਾਕਂ, ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਮਪਰੇ| ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਅਰੁਣਮੂਲਾ ਤ੍ਰਿਵਤ੍| ਸੁਰਸਾ ਤੁਲਸੀ| ਅਸ਼੍ਵਮੂਤ੍ਰੀ ਸ਼ਲ੍ਲਕੀ||੯੪||-

Adhikarana 70 (95-99) · Śloka 100

ਪਥ੍ਵੀਕਾਜਾਜਿਚਵਿਕਾਯਵਾਨੀਵ੍ਯੋਸਚਿਤ੍ਰਕਾਃ ||੯੫|| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਃ ਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਚੇਤਿ ਚੂਰ੍ਣਯੇਤ੍ | ਤਾਨਿ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਪਯਸਾ ਪਿਬੇਤ੍ ਕਾਮ੍ਬਲਿਕੇਨ ਵਾ ||੯੬|| ਮਧ੍ਵਾਸਵੇਨ ਚੁਕ੍ਰੇਣ ਸੁਰਾਸੌਵੀਰਕੇਣ ਵਾ | ਅਥਵੈ(ਚੈ)ਤਾਨਿ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸੇਨ ਵਾ ||੯੭|| ਤਥਾ ਬਦਰਯੂਸੇਣ ਭਾਵਿਤਾਨਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ | ਤਾਨਿ ਹਿਙ੍ਗੁਪ੍ਰਗਾਢਾਨਿ ਸਹ ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਪਿਬੇਤ੍ ||੯੮|| ਸਹ ਦਾਡਿਮਸਾਰੇਣ ਵਰ੍ਤਿਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਾ | ਸਾ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਵਾਤਿਕਂ ਸ਼ੂਲਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਵ੍ਯਪੋਹਤਿ ||੯੯|| ਗੁਡਤੈਲੇਨ ਵਾ ਲੀਢਾ ਪੀਤਾ ਮਦ੍ਯੇਨ ਵਾ ਪੁਨਃ |੧੦੦|

ਪਥ੍ਵੀਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥ੍ਵੀਕਾ ਹਿਙ੍ਗੁਪਤ੍ਰਿਕਾ| ਅਜਾਜੀ ਉਤ੍ਤਰਾਪਥੇ ਜੀਰਕਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਕਾਮ੍ਬਲਿਕੇਨ ਦਧਿਮਸ੍ਤ੍ਵਮ੍ਲਸਿਦ੍ਧਯੂਸੇਣ| ਚੁਕ੍ਰਂ ਸ਼ੁਕ੍ਤਮ੍| ਸੌਵੀਰਕਂ ਵਿਰੇਚਨਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਕਲ੍ਪਕਥਿਤਮ੍| ਪਕ੍ਸਾਨ੍ਤਰਮਾਹ- ਅਥਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ, ਬੀਜਪੂਰਕਰਸੇਨ ਬਦਰਯੂਸੇਣ ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਰ੍ਭਾਵਿਤਾਨਿ ਹਿਙ੍ਗੂਤ੍ਕਟਾਨਿ ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਸਹ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸੇਨੈਵ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਸਹ ਦਾਡਿਮਸਾਰੇਣੇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਤੈਰੇਵ ਚੂਰ੍ਣੈਰ੍ਦਾਡਿਮਸਾਰੇਣ ਸਹ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਾ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਕਾਰ੍ਯਾ| ਸਾ ਚ ਵਰ੍ਤਿਰ੍ਗੁਡਤੈਲੇਨ ਲੀਢਾ ਮਦ੍ਯੇਨ ਵਾ ਪੀਤਾ ਸਤੀ ਵਾਤਿਕਂ ਸ਼ੂਲਂ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੯੫-੯੯||-

Adhikarana 71 (100) · Śloka 101

ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਪ੍ਰਭਵੇ ਸ਼ੂਲੇ ਲਘੁ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਹਿਤਮ੍ ||੧੦੦|| ਉਸ੍ਣੈਃ ਕ੍ਸੀਰੈਰ੍ਯਵਾਗੂਭਿਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੈਰ੍ਮਾਂਸਰਸੈਸ੍ਤਥਾ |੧੦੧|

ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਪ੍ਰਭਵੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਘ੍ਵਿਤਿ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਸ੍ਵਭਾਵੇਨ ਚ| ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਂ ਭੋਜਨਮ੍| ਉਸ੍ਣੈਰਿਤਿ ਕ੍ਸੀਰਾਦਿਭਿਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੧੦੦||-

Adhikarana 72 (101-102) · Śloka 103

ਵਾਤਸ਼ੂਲੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇ ਰੂਕ੍ਸਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧੇਨ ਭੋਜਯੇਤ੍ ||੧੦੧|| ਸੁਸਂਸ੍ਕਤਾਃ ਪ੍ਰਦੇਯਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਘਤਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ | ਵਾਰੁਣੀਂ ਚ ਪਿਬੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਸ੍ਤਥਾ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ||੧੦੨|| ਏਤਦ੍ਵਾਤਸਮੁਤ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਸ੍ਯੋਕ੍ਤਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮ੍ |੧੦੩|

ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਸਂਸ੍ਕਤਾਃ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮਰਿਚਾਦਿਭਿਃ| ਪ੍ਰਦੇਯਾ ਦਾਤਵ੍ਯਾਃ| ਘਤਪੂਰਾ ਘਤਪੂਪਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਵਾਰੁਣੀ ਸੁਰਾ| ਤਥਾ ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ| ਸੁਖੀ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ ਸੁਖੀ ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਉਪਸਂਹਾਰਮਾਹ- ਏਤਦ੍ਵਾਤਸਮੁਤ੍ਥਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੦੧-੧੦੨||-

Adhikarana 73 (103-104) · Śloka 104

ਅਥ ਪਿਤ੍ਤਸਮੁਤ੍ਥਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮ੍ਯਤਃ ਪਰਮ੍ ||੧੦੩|| ਸ ਸੁਖਂ ਛਰ੍ਦਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤੋਦਕਂ ਨਰਃ | ਸ਼ੀਤਲਾਨਿ ਚ ਸੇਵੇਤ ਸਰ੍ਵਾਣ੍ਯੁਸ੍ਣਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ||੧੦੪||

ਵਾਤਸ਼ੂਲੋਪਕ੍ਰਮਮਭਿਧਾਯੇਦਾਨੀਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਲਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥੇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਲਙ੍ਕਾਰੇ, ਵਾਕ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਤਦੇਸ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਲੀ ਨਰਃ, ਸ਼ੀਤੋਦਕਂ ਪੀਤ੍ਵਾ, ਸੁਖਂ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਛਰ੍ਦਯਿਤ੍ਵਾ, ਸ਼ੀਤਲਾਨਿ ਭਜੇਤ, ਉਸ੍ਣਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਵਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ||੧੦੩-੧੦੪||

Adhikarana 74 (105) · Śloka 105

ਮਣਿਰਾਜਤਤਾਮ੍ਰਾਣਿ ਭਾਜਨਾਨਿ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ | ਵਾਰਿਪੂਰ੍ਣਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੂਲਸ੍ਯੋਪਰਿ ਨਿਕ੍ਸਿਪੇਤ੍ ||੧੦੫||

ਮਣਿਰਾਜਤਤਾਮ੍ਰਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਾਜਤਂ ਰੂਪ੍ਯਮਯਮ੍| ਸਰ੍ਵਸ਼ ਆਮੁਖਾਤ੍| ਅਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਲਿਨਃ||੧੦੫||

Adhikarana 75 (106-107) · Śloka 107

ਗੁਡਃ ਸ਼ਾਲਿਰ੍ਯਵਾਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਂ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ | ਜਾਙ੍ਗਲਾਨਿ ਚ ਮਾਂਸਾਨਿ ਭੇਸਜਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਲਿਨਾਮ੍ ||੧੦੬|| ਰਸਾਨ੍ ਸੇਵੇਤ ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਲਾਨਿ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ | ਪਾਲਾਸ਼ਂ ਧਾਨ੍ਵਨਂ ਵਾਪਿ ਪਿਬੇਦ੍ਯੂਸਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍ ||੧੦੭||

ਗੁਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਘ੍ਨਾਨ੍ ਰਸਾਨ੍ ਜਾਙ੍ਗਲਵਰ੍ਗੇ ਯਾਨਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨਿ ਪਿਤ੍ਤਹਰਾਣਿ ਮਾਂਸਾਨਿ ਤਤ੍ਕਤਾਨ੍ ਰਸਾਨਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਤ੍ਤਲਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਲਾਨਿ ਅਨ੍ਨਪਾਨਾਦੀਨਿ| ਪਾਲਾਸ਼ਂ ਯੂਸਂ ਮਾਂਸਾਦਮਾਂਸਰਸਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਧਾਨ੍ਵਨਂ ਜਾਙ੍ਗਲਮਾਂਸਰਸਮ੍||੧੦੬-੧੦੭||

Adhikarana 76 (108) · Śloka 108

ਪਰੁਸਕਾਣਿ ਮਦ੍ਵੀਕਾਖਰ੍ਜੂਰੋਦਕਜਾਨ੍ਯਪਿ | ਤਤ੍ ਪਿਬੇਚ੍ਛਰ੍ਕਰਾਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ੂਲਨਿਵਾਰਣਮ੍ ||੧੦੮||

ਪਰੂਸਕਾਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰੂਸਕਾਣਿ ਪਰੂਸਕਫਲਾਨਿ| ਉਦਕਜਾਨਿ ਪਦ੍ਮਾਨਿ||੧੦੮||

Adhikarana 77 (109) · Śloka 109

ਅਸ਼ਨੇ ਭੁਕ੍ਤਮਾਤ੍ਰੇ ਤੁ ਪ੍ਰਕੋਪਃ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯ ਚ | ਵਮਨਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਾਰਿਣਾ ਭਿਸਕ੍ ||੧੦੯||

ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ਼ੂਲਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਅਸ਼ਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ਼ਨੇ ਭੋਜਨੇ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਸ੍ਯ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੂਲਸ੍ਯ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੂਲੇ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਾਰਿਣਾ ਪਿਪ੍ਪਲੀਯੁਕ੍ਤਪਾਨੀਯੇਨ, ਅਨ੍ਯੇ ਵਾਰਿਸ਼ਬ੍ਦਂ ਕ੍ਵਾਥੇ ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ, ਅਪਰੇ ਪਿਪ੍ਪਲੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਮਦਨਫਲਬੀਜਾਨਿ ਕਥਯਨ੍ਤਿ||੧੦੯||

Adhikarana 78 (110) · Śloka 110

ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾ ਹਿਤਾਃ | ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਂ ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੂਲੇ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍ ||੧੧੦||

ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ|- ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਰਹਿਤਃ ਕਰੀਸਾਦਿਕਤਃ| ਪਿਪ੍ਪਲੀਸ਼ਙ੍ਗਵੇਰਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਕਲ੍ਕਕ੍ਵਾਥਾਦਿਵਿਧਿਨਾ||੧੧੦||

Adhikarana 79 (111) · Śloka 111

ਪਾਠਾਂ ਵਚਾਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਂ ਤਥਾ ਕਟੁਕਰੋਹਿਣੀਮ੍ | ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਚ ਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਪਿਬੇਦ੍ਯੂਸਂ ਸਹਾਰ੍ਜਕਮ੍ ||੧੧੧||

ਪਾਠਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਾਠਾਦੀਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚੂਰ੍ਣਿਤਾਨਿ ਕਲ੍ਕਿਤਾਨਿ ਵਾ ਚਿਤ੍ਰਕਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਯੂਹੇ ਕ੍ਵਾਥੇ ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ| ਯੂਸਂ ਸਹਾਰ੍ਜਕਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯੋ ਯੋਗਃ| ਯੂਸਂ ਸ਼ੂਲਹਰਸ਼ਿਮ੍ਬਿਧਾਨ੍ਯਯੂਸਮ੍| ਅਰ੍ਜਕਃ ਕੁਠੇਰਕਃ||੧੧੧||

Adhikarana 80 (112-115) · Śloka 115

ਏਰਣ੍ਡਫਲਮੂਲਾਨਿ ਮੂਲਂ ਗੋਕ੍ਸੁਰਕਸ੍ਯ ਚ | ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਂ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਂ ਬਹਤੀਂ ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾਮ੍ ||੧੧੨|| ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਛਗਾਲਵਿਨ੍ਨਾਂ ਚ ਸਹਦੇਵਾਂ ਤਥੈਵ ਚ | ਮਹਾਸਹਾਂ ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸਹਾਂ ਮੂਲਮਿਕ੍ਸੁਰਕਸ੍ਯ ਚ ||੧੧੩|| ਏਤਤ੍ ਸਮ੍ਭਤ੍ਯ ਸਮ੍ਭਾਰਂ ਜਲਦ੍ਰੋਣੇ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ | ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਂ ਤੁ ਯਵਕ੍ਸਾਰਯੁਤਂ ਪਿਬੇਤ੍ ||੧੧੪|| ਵਾਤਿਕਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਵਾਪਿ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮ੍ | ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਨਾਸ਼ਯੇਚ੍ਛੂਲਂ ਛਿਨ੍ਨਾਭ੍ਰਮਿਵ ਮਾਰੁਤਃ ||੧੧੫||

ਏਰਣ੍ਡਦ੍ਵਾਦਸ਼ਕਮਾਹ- ਏਰਣ੍ਡੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਗਾਲਵਿਨ੍ਨਾ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀਭੇਦਃ| ਮਹਾਸਹਾ ਮਾਸਪਰ੍ਣੀ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਸਹਾ ਮੁਦ੍ਗਪਰ੍ਣੀ| ਇਕ੍ਸੁਰਕਃ ਕੋਕਿਲਾਕ੍ਸਕਃ| ਸਮ੍ਭਤ੍ਯ ਏਕੀਕਤ੍ਯ| ਏਰਣ੍ਡਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮ੍ਭਾਰਃ ਚਤੁਃਸਸ੍ਟਿਪਲਪ੍ਰਮਿਤਃ; ਤੁਲਾਪ੍ਰਮਿਤ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਬਲਾਤ੍ਕਾਰੇਣ| ਪਿਬੇਦਿਤ੍ਯਨੇਨਾਭ੍ਯਵਹਾਰੇਣਾਤ੍ਰ ਸੂਚ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਤਸ੍ਣਾਯਾਂ ਪਾਨਮਾਚਮਨਂ ਵਾ ਤੇਨ ਕਾਰ੍ਯਮ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਦ੍ਰੋਣਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਸ੍ਯ ਸਾਧਿਤਸ੍ਯ ਜਲਸ੍ਯਾਪਰਕ੍ਵਾਥਵਤ੍ ਪਲਦ੍ਵਯਪਾਨੇ ਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਂ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਯਂ ਯੋਗਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ੂਲਹਰਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਕਫਸ਼ੂਲਹਰਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰੋਕ੍ਤਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਮੂਲਂ ਚੇਕ੍ਸੁਰਕਸ੍ਯ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਦਦ੍ਯਾਚ੍ਚੈਵੇਕ੍ਸੁਵਾਲਿਕਾਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਖਗ੍ਗਲੀਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੧੨-੧੧੫||

Adhikarana 81 (116) · Śloka 117

ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਕ੍ਸਾਰੋ ਯਵਾਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਕ ਏਵ ਚ | ਸੇਵ੍ਯਂ ਚੈਤਤ੍ ਸਮਾਨੀਯ ਭਸ੍ਮ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ ||੧੧੬|| ਤਦੁਸ੍ਣਵਾਰਿਣਾ ਪੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ਼ੂਲੇ ਭਿਸਗ੍ਜਿਤਮ੍ |੧੧੭|

ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੇਵ੍ਯਮ੍ ਉਸ਼ੀਰਂ, ਤਤ੍ ਭਸ੍ਮ||੧੧੬||-

Adhikarana 82 (117-119) · Śloka 119

ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਮਾਰੁਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾ ਕੁਕ੍ਸਿਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਃ ||੧੧੭|| ਸ ਸਂਰੁਦ੍ਧਃ ਕਰੋਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਸਾਧ੍ਮਾਨਂ ਗੁਡ੍ਗੁਡਾਯਨਮ੍ | ਸੂਚੀਭਿਰਿਵ ਨਿਸ੍ਤੋਦਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰੋਚ੍ਛ੍ਵਾਸੀ ਤਦਾ ਨਰਃ ||੧੧੮|| ਨਾਨ੍ਨਂ ਵਾਞ੍ਛਤਿ ਨੋ ਨਿਦ੍ਰਾਮੁਪੈਤ੍ਯਰ੍ਤਿਨਿਪੀਡਿਤਃ | ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਃ ਸ ਵਿਜ੍ਞੇਯਃ ਕਫਾਨਿਲਸਮੁਦ੍ਭਵਃ ||੧੧੯||

ਯਦ੍ਯਪਿ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ਼ੂਲਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਂਸਰ੍ਗਾਦਾਯਤਨਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਤਸ਼੍ਚੈਸਾਂ ਵਿਕਲ੍ਪ ਇਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦਿਸ਼ੂਲਮਾਹ- ਰੁਣਦ੍ਧੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਵਾਯੁਃ| ਆਧ੍ਮਾਨਮ੍ ਉਦਰਾਪੂਰਃ| ਗੁਡ੍ਗੁਡਾਯਨਮਤ੍ਰ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦਃ| ਨੋ ਨਿਦ੍ਰਾਮੁਪੈਤਿ ਨ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧੭-੧੧੯||

Adhikarana 83 (120-122) · Śloka 123

ਤਤ੍ਰ ਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਾਨਿ ਹਿਙ੍ਗੁ ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਵਿਡਮ੍ | ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਂ ਪਥ੍ਯਾਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਕਤ੍ਵਾ ਤੁ ਪਾਯਯੇਤ੍ ||੧੨੦|| ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਹਦ੍ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲੇਸੁ ਯਵਕ੍ਵਾਥੇਨ ਸਂਯੁਤਮ੍ | ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾ ਘਤਂ ਵਾ ਹਿਙ੍ਗੁਸਂਯੁਤਮ੍ ||੧੨੧|| ਬੀਜਪੂਰਕਸਾਰਂ ਵਾ ਪਯਸਾ ਸਹ ਸਾਧਿਤਮ੍ | ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਮਥਵਾ ਮਦ੍ਯਮਸ੍ਤੁਪਯੋਰਸੈਃ ||੧੨੨|| ਭੋਜਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਪਯਸਾ ਜਾਙ੍ਗਲੇਨ ਰਸੇਨ ਵਾ |੧੨੩|

ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਸ੍ਕਰਮੂਲਾਦੀਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਚੂਰ੍ਣਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਦਿਸ਼ੂਲੇਸੁ ਯਵਕ੍ਵਾਥੇਨ ਸਂਯੁਤਂ ਪਾਯਯੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਯਂ ਯੋਗੋਪਤਨ੍ਤ੍ਰਕੇਪਿ ਪਠਿਤਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰਾਮ੍ਲਵੇਤਸਾਭਾਵਾਤ੍ ਪੁਨਃ ਪਠਿਤਃ| ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੋਕ੍ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਟ੍ਪਲਂ, ਹਿਙ੍ਗੁਸਂਯੁਤਂ ਘਤਂ ਵਾ ਅਸਿਦ੍ਧਮੇਵ| ਪਯਸਾ ਕ੍ਸੀਰੇਣ, ਸਾਧਿਤਂ ਕ੍ਵਾਥਿਤਂ, ਬੀਜਪੂਰਕਸਾਰਂ ਬੀਜਪੂਰਕਫਲਬੀਜਮ੍, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਪਾਯਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਬੀਜਪੂਰਕਸਾਰਂ ਚ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪਿਬੇਦ੍ਬੀਜਕਸਾਰਂ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਏਰਣ੍ਡਤੈਲਂ ਵਾ ਮਦ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਯਥਾਸਾਤ੍ਮ੍ਯਂ ਯਥਾਦੋਸਂ ਚ ਪ੍ਰਾਤਰੇਵ ਪਿਬੇਤ੍, ਜੀਰ੍ਣੇ ਚ ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਜਾਙ੍ਗਲਰਸੇਨ ਵਾ ਭੋਜਯੇਤ੍||੧੨੦-੧੨੨||-

Adhikarana 84 (123-125) · Śloka 125

ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ ਯਦਾ ਕੁਕ੍ਸੌ ਵਹ੍ਨਿਮਾਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮਾਰੁਤਃ ||੧੨੩|| ਤਦਾਸ੍ਯ ਭੋਜਨਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਸੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ | ਉਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤ੍ਯਾਮਸ਼ਕਤਾ ਸ਼ੂਲੇਨਾਹਨ੍ਯਤੇ ਮੁਹੁਃ ||੧੨੪|| ਨੈਵਾਸਨੇ ਨ ਸ਼ਯਨੇ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਵਾ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍ | ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤੋ ਵਾਤਾਦਾਮਸਮੁਦ੍ਭਵਃ ||੧੨੫||

ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਮਾਹ- ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਕ੍ਰਮ੍ਯ ਮਨ੍ਦੀਕਤ੍ਯ| ਸੋਪਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਉਚ੍ਛ੍ਵਸਿਤਿ ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਂ ਕਰੋਤਿ ‘ਪੁਰੁਸ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਆਮਸ਼ਕਤਾ ਅਪਕ੍ਵਪੁਰੀਸੇਣ| ਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਊਰ੍ਧ੍ਵੀਭਵਨ੍||੧੨੩-੧੨੫||

Adhikarana 85 (126) · Śloka 126

ਵਮਨਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰ ਲਙ੍ਘਯੇਦ੍ਵਾ ਯਥਾਬਲਮ੍ | ਸਂਸਰ੍ਗਪਾਚਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਮ੍ਲੈਰ੍ਦੀਪਨਸਂਯੁਤੈਃ ||੧੨੬||

ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਵਮਨਂ ਕਾਰਯੇਤ੍ਤਤ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲੇ| ਯਥਾਬਲਂ ਬਲਸ੍ਯਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ| ਸਂਸਰ੍ਗਪਾਚਨਂ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਪਾਚਨਮ੍| ਅਮ੍ਲੈਃ ਦਾਡਿਮਤਕ੍ਰਾਦਿਭਿਃ| ਦੀਪਨਸਂਯੁਤੈਰਿਤਿ ਪਞ੍ਚਕੋਲਯੁਤੈਃ||੧੨੬||

Adhikarana 86 (127) · Śloka 128

ਨਾਗਰਂ ਦੀਪ੍ਯਕਂ ਚਵ੍ਯਂ ਹਿਙ੍ਗੁ ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਵਿਡਮ੍ | ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਸ੍ਯ ਬੀਜਾਨਿ ਤਥਾ ਸ਼੍ਯਾਮੋਰੁਬੂਕਯੋਃ ||੧੨੭|| ਬਹਤ੍ਯਾਃ ਕਣ੍ਟਕਾਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਵਾਥਂ ਸ਼ੂਲਹਰਂ ਪਿਬੇਤ੍ |੧੨੮|

ਕ੍ਵਾਥਮਾਹ- ਨਾਗਰਂ ਦੀਪ੍ਯਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਗਰਾਦਿਕ੍ਵਾਥਂ ਹਿਙ੍ਗੁਸੌਰ੍ਵਚਲਵਿਡਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਬੀਜਾਨੀਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਕਣ੍ਟਕਾਰੀਪਰ੍ਯਨ੍ਤੈਃ ਸਹ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਵਦ੍ਧਦਾਰਕਃ| ਉਰੁਬੂਕਃ ਰਕ੍ਤੈਰਣ੍ਡਃ, ਸ਼ੁਕ੍ਲੈਰਣ੍ਡਮਪਰੇ| ਬਹਤੀ ਅਣੁਫਲਾ ਸ੍ਥੂਲਫਲਾ ਵਾ||੧੨੭||-

Adhikarana 87 (128-129) · Śloka 129

ਵਚਾ ਸੌਵਰ੍ਚਲਂ ਹਿਙ੍ਗੁ ਕੁਸ੍ਠਂ ਸਾਤਿਵਿਸਾਭਯਾ ||੧੨੮|| ਕੁਟਜਸ੍ਯ ਚ ਬੀਜਾਨਿ ਸਦ੍ਯਃਸ਼ੂਲਹਰਾਣਿ ਤੁ | ਵਿਰੇਚਨੇ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਦੋਸਬਲਾਬਲਮ੍ ||੧੨੯||

ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲੇ ਵਿਰੇਚਨਮਾਹ- ਵਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਚਾਦੀਨਿ ਕੁਟਜਬੀਜਾਨ੍ਤਾਨਿ ਸਦ੍ਯਃਸ਼ੂਲਹਰਾਣਿ ਵਿਰੇਚਨੇ ਦੋਸਬਲਾਬਲਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਦੋਸਬਲਾਬਲਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦੀਨਪਿ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੨੮-੧੨੯||

Adhikarana 88 (130) · Śloka 130

ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੀਨ੍ਨਿਰੂਹਾਂਸ਼੍ਚ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਨਿਬਰ੍ਹਣਾਨ੍ |੧੩੦|

ਕਿਂ ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲੇ ਵਿਰੇਚਨਮੇਵ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ਉਤਾਨ੍ਯਦਪੀਤ੍ਯਾਹ- ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤੀਨਿਤ੍ਯਾਦਿ|੧੩੦|-

Adhikarana 89 (130) · Śloka 131

ਉਪਨਾਹਾਃ ਸ੍ਨੇਹਸੇਕਾ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਪਰਿਸੇਚਨਮ੍ ||੧੩੦|| ਅਵਗਾਹਾਸ਼੍ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪਿ ਤਦ੍ਧਿਤਮ੍ |੧੩੧|

ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲੇ ਉਪਨਾਹਾਦਿਸ੍ਵੇਦਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵਮਾਹ- ਉਪਨਾਹਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਨਾਹਾਃ ਸਾਲ੍ਵਣਾਪ੍ਰਕਾਰਾਃ| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਅਵਗਾਹੋ ਵਾਤਹਰਦ੍ਰਵਪੂਰ੍ਣਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਦਿਨਿਮਜ੍ਜਨਮ੍| ਯਚ੍ਚਾਨ੍ਯਦਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਧਿਤਂ ਕੁਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਹਿਤਂ ਯਦਨ੍ਯਦਪਿ ਭਵਤਿ ਤਦਸ੍ਯ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੩੦||

Adhikarana 90 (131-132) · Śloka 132

ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਵਰੁਦ੍ਧਸ੍ਤੁ ਮਾਰੁਤੋ ਰਸਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤਃ ||੧੩੧|| ਹਦਿਸ੍ਥਃ ਕੁਰੁਤੇ ਸ਼ੂਲਮੁਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਰੋਧਕਂ ਪਰਮ੍ | ਸ ਹਚ੍ਛੂਲ ਇਤਿ ਖ੍ਯਾਤੋ ਰਸਮਾਰੁਤਸਮ੍ਭਵਃ ||੧੩੨||

ਹਚ੍ਛੂਲਮਾਹ- ਕਫੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਰੁਦ੍ਧੋ ਰੁਦ੍ਧਃ| ਰਸਮੂਰ੍ਚ੍ਛਿਤੋ ਰਸਸਂਯੁਤਃ| ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਾਰੋਧਕਂ ਉਚ੍ਛ੍ਵਾਸਸ੍ਯ ਆਸਮਨ੍ਤਾਦ੍ਰੋਧਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਤਦ੍ਧਚ੍ਛੂਲਂ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਧਦ੍ਰੋਗਵਿਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧਦ੍ਰੋਗਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨਂ, ਤਥਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਭੇਦਾਚ੍ਚ||੧੩੧-੧੩੨||

Adhikarana 91 (133) · Śloka 133

ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਰ੍ਮਾਭਿਹਿਤਂ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਹਦ੍ਵਿਕਾਰਿਣਾਮ੍ |੧੩੩|

ਹਚ੍ਛੂਲੇ ਹਦ੍ਰੋਗੋਕ੍ਤਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਮਤਿਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਕਰ੍ਮਾਭਿਹਿਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਧਦ੍ਵਿਕਾਰਿਣਾਂ ਹਦ੍ਰੋਗਿਣਾਂ ਕਰ੍ਮੋਕ੍ਤਂ ਤਦਤ੍ਰਾਪਿ ਹਚ੍ਛੂਲੇਭਿਹਿਤਮਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ|੧੩੩|-

Adhikarana 92 (133-134) · Śloka 134

ਸਂਰੋਧਾਤ੍ ਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਰ੍ਬਸ੍ਤਿਮਾਵਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ||੧੩੩|| ਬਸ੍ਤਿਵਙ੍ਕ੍ਸਣਨਾਭੀਸੁ ਤਤਃ ਸ਼ੂਲੋਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ | ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਾਤਸਂਰੋਧੀ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਃ ਸ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ ||੧੩੪||

ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਮਾਹ- ਸਂਰੋਧਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਰੋਧਾਤ੍ ਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਬਸ੍ਤਿਃ ਮੂਤ੍ਰਾਧਾਰਃ, ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਃ ਗਣ੍ਡਕਃ||੧੩੩-੧੩੪||

Adhikarana 93 (135) · Śloka 135

ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇਸੁ ਕੁਕ੍ਸੌ ਮੇਢ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਮਰ੍ਦਕਃ | ਮੂਤ੍ਰਮਾਵਤ੍ਯ ਗਹ੍ਣਾਤਿ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੂਲਃ ਸ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ ||੧੩੫||

ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੂਲਮਾਹ- ਨਾਭ੍ਯਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦਾ ਮੇਢ੍ਰਾਨ੍ਤ੍ਰਮਰ੍ਦਕੋ ਵਾਯੁਰਾਵਤ੍ਯ ਅਵਰੁਧ੍ਯ ਮੂਤ੍ਰਂ ਗਹ੍ਣਾਤਿ , ਤਦਾ ਨਾਭ੍ਯਾਦਿਸੁ ਸ਼ੂਲੋ ਜਾਯਤੇ| ਸ ਚ ਮਾਰੁਤਾਤ੍ ਮੂਤ੍ਰਸ਼ੂਲੋ ਜ੍ਞੇਯਃ||੧੩੫||

Adhikarana 94 (136-139) · Śloka 139

ਵਾਯੁਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਯਸ੍ਯ ਰੂਕ੍ਸਾਹਾਰਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ | ਮਲਂ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਂ ਮਨ੍ਦੀਕਤ੍ਯ ਤੁ ਪਾਵਕਮ੍ ||੧੩੬|| ਸ਼ੂਲਂ ਸਞ੍ਜਨਯਂਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸ੍ਯਾਵਤ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਹਿ | ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਯਦਿ ਵਾ ਵਾਮਂ ਕੁਕ੍ਸਿਮਾਦਾਯ ਜਾਯਤੇ ||੧੩੭|| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਰ੍ਧਤੇ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਭ੍ਰਮਨ੍ਨਥ ਸਘੋਸਵਾਨ੍ | ਪਿਪਾਸਾ ਵਰ੍ਧਤੇ ਤੀਵ੍ਰਾ ਭ੍ਰਮੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚ ਜਾਯਤੇ ||੧੩੮|| ਉਚ੍ਚਾਰਿਤੋ ਮੂਤ੍ਰਿਤਸ਼੍ਚ ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ | ਵਿਟ੍ਸ਼ੂਲਮੇਤਜ੍ਜਾਨੀਯਾਦ੍ਭਿਸਕ੍ ਪਰਮਦਾਰੁਣਮ੍ ||੧੩੯||

ਪੁਰੀਸਸ਼ੂਲਮਾਹ- ਵਾਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨੋ ਵਹ੍ਨਿਂ ਮਨ੍ਦੀਕਤ੍ਯ ਸ੍ਰੋਤਾਂਸਿ ਚਾਵਤ੍ਯ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਵਾਯੁਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਸ਼ੂਲਂ ਸਞ੍ਜਨਯਨ੍ ਕੋਸ੍ਠਸ੍ਥਂ ਮਲਂ ਰੁਣਦ੍ਧਿ, ਤਸ੍ਯ ਚ ਦਕ੍ਸਿਣਂ ਵਾਮਂ ਵਾ ਕੁਕ੍ਸਿਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ ਸ਼ੂਲਾਯ ਜਾਯਤੇ, ਸ ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਭ੍ਰਮਨ੍ ਘੋਸਵਾਨ੍ ਸ਼ਬ੍ਦਯੁਕ੍ਤੋ ਵਰ੍ਧਤੇ ਇਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਉਚ੍ਚਾਰਿਤਃ ਸਞ੍ਜਾਤਪੁਰੀਸਵੇਗਃ| ਨਾਧਿਗਚ੍ਛਤਿ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ| ਪਰਮਦਾਰੁਣਮ੍ ਅਤਿਸ਼ਯਕਸ੍ਟਕਾਰਿ||੧੩੬-੧੩੯||

Adhikarana 95 (140-141) · Śloka 141

ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਂ ਦੋਸਹਰਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਭਿਸਜਾ ਸਾਧੁ ਜਾਨਤਾ | ਸ੍ਵੇਦਨਂ ਸ਼ਮਨਂ ਚੈਵ ਨਿਰੂਹਾਃ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਯਃ ||੧੪੦|| ਪੂਰ੍ਵੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਪਾਯਯੇਤ ਯੋਗਾਨ੍ ਕੋਸ੍ਠਵਿਸ਼ੋਧਨਾਨ੍ | ਉਦਾਵਰ੍ਤਹਰਾਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਸੁਖਾਵਹਾਃ ||੧੪੧||

ਇਦਾਨੀਂ ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੂਲਦੀਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਹਰਂ ਸ਼ੋਧਨਮ੍| ਸਾਧੁ ਸ਼ੋਭਨਮ੍| ਸ਼ਮਨਂ ਸਂਸ਼ਮਨਮ੍||੧੪੦-੧੪੧||

Adhikarana 96 (142-144) · Śloka 144

ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਂ ਯਦਾ ਭੁਕ੍ਤਂ ਪਾਵਕੇ ਮਦੁਤਾਂ ਗਤੇ | ਸ੍ਥਿਰੀਭੂਤਂ ਤੁ ਤਤ੍ਕੋਸ੍ਠੇ ਵਾਯੁਰਾਵਤ੍ਯ ਤਿਸ੍ਠਤਿ ||੧੪੨|| ਅਵਿਪਾਕਗਤਂ ਹ੍ਯਨ੍ਨਂ ਸ਼ੂਲਂ ਤੀਵ੍ਰਂ ਕਰੋਤ੍ਯਤਿ | ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਧ੍ਮਾਨਂ ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚ ਹਦੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਵਿਲਮ੍ਬਿਕਾ ||੧੪੩|| ਵਿਰਿਚ੍ਯਤੇ ਛਰ੍ਦਯਤਿ ਕਮ੍ਪਤੇਥ ਵਿਮੁਹ੍ਯਤਿ | ਅਵਿਪਾਕਾਦ੍ਭਵੇਚ੍ਛੂਲਸ੍ਤ੍ਵਨ੍ਨਦੋਸਸਮੁਦ੍ਭਵਃ ||੧੪੪||

ਅਤਿਮਾਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਵਿਪਾਕਗਤਮ੍ ਅਵਿਪਾਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮ੍||੧੪੨-੧੪੪||

Adhikarana 97 (145) · Śloka 145

ਵਮਨਂ ਲਙ੍ਘਨਂ ਸ੍ਵੇਦਃ ਪਾਚਨਂ ਫਲਵਰ੍ਤਯਃ | ਕ੍ਸਾਰਾਸ਼੍ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਗੁਟਿਕਾਃ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਸ਼ੂਲਨਾਸ਼ਨਾਃ ||੧੪੫||

ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਵਮਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੪੫||

Adhikarana 98 (146) · Śloka 146

ਗੁਲ੍ਮਾਵਸ੍ਥਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾ ਯਥਾਵਤ੍ ਸਰ੍ਵਸ਼ੂਲਿਨਾਮ੍ ||੧੪੬||

ਇਦਨੀਮੁਪਸਂਹਾਰਮਾਹ- ਗੁਲ੍ਮਾਵਸ੍ਥਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਵਤ੍ ਯਥਾਵਸ੍ਥਮ੍||੧੪੬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 42

ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ (ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤਃ) ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੨||

ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪੨||