42. gulmapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಗುಲ್ಮಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಶೋಷಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಂ ರಿಷ್ಟೋಕ್ತಕ್ರಮಾನುಕ್ರಮೇಣ ಗುಲ್ಮಪ್ರತಿಷೇಧಾರಮ್ಭೋ ಯುಜ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಅಥಾತೋ ಗುಲ್ಮಪ್ರತಿಷೇಧಮಿತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಕೋಪನೈರ್ದೋಷಾಃ ಕುಪಿತಾಃ ಕೋಷ್ಠಮಾಗತಾಃ | ಜನಯನ್ತಿ ನೃಣಾಂ ಗುಲ್ಮಂ ಸ ಪಞ್ಚವಿಧ ಉಚ್ಯತೇ ||೩||

ತತ್ರ ನಿದಾನಾನನ್ತರಯೀಕತ್ವಾತ್ ಪ್ರತಿಷೇಧಸ್ಯಾದೌ ಗುಲ್ಮಾನಾಂ ಹೇತುಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಸಙ್ಖ್ಯಾ ಆಹ- ಯಥೋಕ್ತೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಕೋಪನೈಃ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನೋಕ್ತೈರ್ಬಲವದ್ವಿಗ್ರಹಾದಿಕ್ರೋಧಾದಿದಿವಾಸ್ವಪ್ನಾದಿಭಿಃ| ಆಮಪಕ್ವಾಗ್ನಿರಕ್ತಮೂತ್ರಾಶಯಹೃದಯೋಣ್ಡುಕಫುಪ್ಫುಸಾಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠಶಬ್ದವಾಚ್ಯಾಃ, ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- ‘ಸ್ಥಾನಾನ್ಯಾಮಾಗ್ನಿಪಕ್ವಾನಾಂ ಮೂತ್ರಸ್ಯ ರುಧಿರಸ್ಯ ಚ| ಹೃದುಣ್ಡುಕಃ ಫುಪ್ಫುಸಶ್ಚ ಕೋಷ್ಠ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ’ ಇತಿ| ಗುಲ್ಮಃ ಪಞ್ಚವಿಧಃ ಪೃಥಗ್ದೋಷೈಃ ತ್ರಯಃ, ಸಮಸ್ತೈಃ ಏಕಃ, ರಕ್ತೇನ ಅಪರಃ, ಏವಂ ಪಞ್ಚವಿಧಃ| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಾಯೋವಚನಂ, ದ್ವನ್ದ್ವಜಗುಲ್ಮಾನಾಂ ಸದ್ಭಾವಾತ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- “ವ್ಯಾಮಿಶ್ರಲಿಙ್ಗಾನಪರಾಂಸ್ತು ಗುಲ್ಮಾಂಸ್ತ್ರೀನಾದಿಶೇದ್ಭೇಷಜಕಲ್ಪನಾರ್ಥಮ್”- ಇತಿ, ತಥಾ ವ್ರಣಪ್ರಶ್ನೋಕ್ತಪ್ರಸರತಯಾ ಪಞ್ಚದಶಪ್ರಕಾರಗುಲ್ಮಸಮ್ಭವಾತ್| ಯಥೋಕ್ತೈಃ ಕೋಪನೈರಿತ್ಯಾದಿರ್ಹೇತುಃ, ದೋಷಾಃ ಕುಪಿತಾ ಇತ್ಯಾದಿಃ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ, ಸ ಪಞ್ಚವಿಧ ಇತ್ಯೇಷಾ ಸಙ್ಖ್ಯಾ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ಹೃದ್ಬಸ್ತ್ಯೋರನ್ತರೇ ಗ್ರನ್ಥಿಃ ಸಞ್ಚಾರೀ ಯದಿ ವಾಽಚಲಃ | ಚಯಾಪಚಯವಾನ್ ವೃತ್ತಃ ಸ ಗುಲ್ಮ ಇತಿ ಕೀರ್ತಿತಃ ||೪||

ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ರೂಪಮಾಹ- ಹೃದ್ಬಸ್ತ್ಯೋರನ್ತರೇ ಗ್ರನ್ಥಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಹೃದ್ಬಸ್ತ್ಯೋಃ ಹೃದಯೇ ಚ ಬಸ್ತೌ ಚ, ವಾ ತಯೋರೇವಾನ್ತರೇ; ತೇನ ಸರ್ವಮುದರಮಾಕ್ಷಿಪ್ತಮ್| ಸಞ್ಚಾರೀ ಚಲನಶೀಲಃ, ವಾತಾಧಿಕ್ಯಾತ್| ಅಚಲ ಏಕಸ್ಥಾನಶಾಯೀ, ವಾಯೋರಲ್ಪತ್ವಾತ್| ಚಯಾಪಚಯವಾನ್ ಕದಾಚಿದುಪಚಿತಃ ಕದಾಚಿದಪಚಿತ ಇತಿ, ವಿಚಿತ್ರಕ್ರಿಯತ್ವಾದ್ವಾಯೋಃ| ವೃತ್ತೋ ವರ್ತುಲಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಹೃನ್ನಾಭ್ಯೋರನ್ತರೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತೇ ಚ ನಾಭಿಗ್ರಹಣೇನೈವ ಸಾಮೀಪ್ಯಾದ್ಬಸ್ತಿಂ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ‘ಚಯಾಪಚಯವಾನ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಸ್ಥಿರೋಪಚಯವಾನ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಸ್ಥಿರ ಉಪಚಯೋ ವೃದ್ಧಿರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಇತಿ ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾಶ್ರಯಾ ನೄಣಾಂ ಪಾರ್ಶ್ವೇ ಹೃನ್ನಾಭಿಬಸ್ತಯಃ |೫|

ಇದಾನೀಂ ತತ್ರಾಪ್ಯುದರೇ ಪಞ್ಚಗುಲ್ಮಾಶ್ರಯಾನಾಹ- ಪಞ್ಚ ಗುಲ್ಮಾಶ್ರಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಬೋಧಮೇತತ್| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತ್ವೇನಂ ಪಾಠಂ ‘ಸ ವ್ಯಸ್ತೈರ್ಜಾಯತೇ ದೋಷೈಃ’ ಇತ್ಯಾದಿವಾಕ್ಯಾದನನ್ತರಂ ಪಠತಿ|೫|-

Adhikarana 5 (5) · Śloka 6

ಗುಪಿತಾನಿಲಮೂಲತ್ವಾದ್ಗೂಢಮೂಲೋದಯಾದಪಿ ||೫|| ಗುಲ್ಮವದ್ವಾ ವಿಶಾಲತ್ವಾದ್ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯಭಿಧೀಯತೇ |೬|

ಅಥ ಗುಲ್ಮನಿರುಕ್ತಿಮಾಹ- ಗುಪಿತಾನಿಲಮೂಲತ್ವಾದಿತ್ಯಾದಿ | ಗುಪಿತಾನಿಲಮೂಲತ್ವಾತ್ ಆಕುಲೀಕೃತವಾಯುಮೂಲತ್ವಾತ್, ಏತೇನ ಸರ್ವಗುಲ್ಮಾನಾಂ ವಾಯುಃ ಕಾರಣಮ್| ಗೂಢಮೂಲೋದಯಾದಿತಿ ಗೂಢಮೂಲಾಃ ಕನ್ದಾದಯಃ, ತೇಷಾಮಿವೋದಯಾದುತ್ಪತ್ತೇಃ; ಅನ್ಯೇ ತು ಗೂಢಮೂಲೋ ಗುಪ್ತಕಾರಣ ಉದಯೋ ಯಸ್ಯ ಸ ತಥಾ ತಸ್ಮಾತ್, ಮೂಲಸ್ಯ ವಾಯೋರ್ಗೂಢತ್ವಮಾವೃತತ್ವಮುಚ್ಯತೇ ತತ್ಪ್ರಕೋಪದ್ವೈವಿಧ್ಯಾತ್; ತಥಾ ಚ- “ವಾಯೋರ್ಧಾತುಕ್ಷಯಾತ್ ಕೋಪೋ ಮಾರ್ಗಸ್ಯಾವರಣೇನ ಚ”- ಇತಿ| ಗುಲ್ಮವತ್ ಮನುಷ್ಯಾದಿಸಂಹತಿವತ್ | ವಿಶಾಲತ್ವಾತ್ ವಿಸ್ತೀರ್ಣತ್ವಾತ್| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯಥಾ ಸಂಹತಿವಿಶೇಷೇಣಾವಸ್ಥಿತಾ ಮನುಷ್ಯವೃಕ್ಷಾದಯೋ ಗುಲ್ಮವ್ಯಪದೇಶಂ ಭಜನ್ತೇ- ಮನುಷ್ಯಗುಲ್ಮೋ ವೃಕ್ಷಗುಲ್ಮ ಇತಿ, ಏವಮತ್ರಾಪಿ ದೃಷ್ಟಾನ್ತತ್ರಯಂ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ದೋಷತ್ರಯೋದ್ಭವತ್ವಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ‘ಗುಪಿತಾನಿಲಮೂಲತ್ವಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಕುಪಿತಾನಿಲಮೂಲತ್ವಾತ್’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ‘ಗೂಢಮೂಲೋದಯಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರಾಪರೇ ‘ಗೂಢಗೂಲ್ಮೋದಯಾತ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಗೂಢಸ್ಯ ಲತಾದಿವೃತಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯೇವ ವರ್ತುಲವಿಟಪಸ್ಯೇವ ಉದಯಾದುತ್ಪತ್ತೇರ್ಗುಲ್ಮ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೫||-

Adhikarana 6 (6) · Śloka 7

ಸ ಯಸ್ಮಾದಾತ್ಮನಿ ಚಯಂ ಗಚ್ಛತ್ಯಪ್ಸ್ವಿವ ಬುದ್ಬುದಃ ||೬|| ಅನ್ತಃ ಸರತಿ ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ನ ಪಾಕಮುಪಯಾತ್ಯತಃ |೭|

ಇದಾನೀಂ ಯಥಾ ನ ಪಚ್ಯತೇ ಗುಲ್ಮಸ್ತಥಾಽಽಹ- ಸ ಯಸ್ಮಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ಗುಲ್ಮೋ ಯಸ್ಮಾತ್ ಕಾರಣಾದಾತ್ಮನಿ ಸ್ವಾವಯವೇ ಚಯಂ ನಿಚಯಂ ಗಚ್ಛತಿ ಯಾತಿ; ಅಪ್ಸ್ವಿವ ಬುದ್ಬುದ ಉದ್ಗಚ್ಛತಿ ಉದ್ಗತಿಂ ಯಾತಿ, ತಥಾ ಗುಲ್ಮರೂಪೋಽಪಿ ದೋಷಃ ಸ್ವಾವಯವೇ ಉದ್ಗಚ್ಛತಿ ಉದ್ಗತಿಂ ಯಾತಿ; ಅನ್ತಃ ಅಭ್ಯನ್ತರೇ, ಸರತಿ ಭ್ರಾಮ್ಯತಿ| ಏವಮ್ಭೂತಃ ಪ್ರಾಯೇಣ ವಾತಿಕೋ ಭವತಿ, ಸ ಚ ನ ಪಚ್ಯತೇ; ಇತರೇ ಚ ಗುಲ್ಮಾ ಯದಾ ರಕ್ತಾದಿದೂಷ್ಯಮಧಿಷ್ಠಾಯ ಅವತಿಷ್ಠನ್ತೇ ತದಾ ಕದಾಚಿತ್ ಪಚ್ಯನ್ತೇ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- “ರಕ್ತಪಿತ್ತಾತಿವೃದ್ಧತ್ವಾತ್ ಕ್ರಿಯಾಮನುಪಲಭ್ಯ ವಾ| ಯದಿ ಗುಲ್ಮೋ ವಿದಹ್ಯೇತ ಶಸ್ತ್ರಂ ತತ್ರ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್”- ಇತಿ| ಅಥೈವಮನ್ತರ್ವಿದ್ರಧೇರ್ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಚ ಶೀಘ್ರಮನ್ದಪಾಕಿತ್ವೇನ ಭೇದಃ||೬||-

Adhikarana 7 (7) · Śloka 8

ಸ ವ್ಯಸ್ತೈರ್ಜಾಯತೇ ದೋಷೈಃ ಸಮಸ್ತೈರಪಿ ಚೋಚ್ಛ್ರಿತೈಃ ||೭|| ಪುರುಷಾಣಾಂ ತಥಾ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಜ್ಞೇಯೋ ರಕ್ತೇನ ಚಾಪರಃ |೮|

ಇದಾನೀಂ ‘ಸ ಪಞ್ಚವಿಧ ಉಚ್ಯತೇ’ ಇತ್ಯಸ್ಯೈವ ವಿವರಣಮಾಹ- ಸ ವ್ಯಸ್ತೈರ್ಜಾಯತೇ ದೋಷೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಸ ಗುಲ್ಮಃ, ವ್ಯಸ್ತೈಃ ಏಕೈಕೈಃ; ಉಚ್ಛ್ರಿತೈಃ ಪ್ರಕುಪಿತೈಃ, ರಕ್ತೇನ ಆರ್ತವರಕ್ತೇನ; ಚಕಾರಾತ್ ಧಾತುರಕ್ತೇನಾಪಿ ಗುಲ್ಮೋ ಜಾಯತೇ, ಸ ಚ ಪುಂಸಾಂ ಸ್ತ್ರೀಣಾಂ ಚ ಭವತಿ; ತಸ್ಯ ಚ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ನ ಕೃತಂ, ಪೈತ್ತಿಕಗುಲ್ಮಸಮಾನಲಕ್ಷಣತಯಾ ತತ್ರೈವಾವರೋಧಾತ್||೭||-

Adhikarana 8 (8-9) · Śloka 9

ಸದನಂ ಮದನ್ತಾ ವಹ್ನೇರಾಟೋಪೋಽನ್ತ್ರವಿಕೂಜನಮ್ ||೮|| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಾನಿಲಸಙ್ಗಶ್ಚ ಸೌಹಿತ್ಯಾಸಹತಾ ತಥಾ | ದ್ವೇಷೋಽನ್ನೇ ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಂ ಚ ಪೂರ್ವರೂಪೇಷು ಗುಲ್ಮಿನಾಮ್ ||೯||

ಗುಲ್ಮಪೂರ್ವರೂಪಾಣ್ಯಾಹ- ಸದನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆಟೋಪ ಉದರಾಪೂರಃ| ಸಙ್ಗೋ ನಿರೋಧಃ| ಸೌಹಿತ್ಯಾಸಹತಾ ತೃಪ್ತ್ಯಕ್ಷಮತ್ವಮ್| ವಾಯುಃ ಊರ್ಧ್ವಂ ಸನ್ತತೋದ್ಗಾರ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೮-೯||

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

ಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಂ ಮುಖಕಣ್ಠಶೋಷೋ ವಾಯೋರ್ನಿರೋಧೋ ವಿಷಮಾಗ್ನಿತಾ ಚ | ತೇ ತೇ ವಿಕಾರಾಃ ಪವನಾತ್ಮಕಾಶ್ಚ ಭವನ್ತಿ ಗುಲ್ಮೇಽನಿಲಸಮ್ಭವೇ ತು ||೧೦||

ವಾತಗುಲ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಹೃತ್ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಷಮಾಗ್ನಿತಾ ಚೇತಿ ಚಕಾರಾನ್ಮುಖವೈರಸ್ಯಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ತೇ ತೇ ವಿಕಾರಾಃ ಸ್ತಮ್ಭಕಮ್ಪಾದಯಃ| ಕೇಚಿದ್ವಾತಗುಲ್ಮಲಕ್ಷಣಂ ‘ಆಧ್ಮಾನಶೂಲೇ ಭವತೋಽತಿಮಾತ್ರಂ’ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಪಾಠೇನ ಪಠನ್ತಿ; ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೧೦||

Adhikarana 10 (11) · Śloka 11

ಸ್ವೇದಜ್ವರಾಹಾರವಿದಾಹದಾಹಾಸ್ತೃಷ್ಣಾಽಙ್ಗರಾಗಃ ಕಟುವಕ್ತ್ರತಾ ಚ | ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನ್ಯಖಿಲಾನಿ ಯಾನಿ ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕೇ ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಗುಲ್ಮೇ ||೧೧||

ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ವೇದೇತ್ಯಾದಿ| ಆಹಾರವಿದಾಹಃ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯಾಮ್ಲಿಕಾದಿಸದ್ಭಾವಃ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಭ್ರಮಮದಮೂರ್ಚ್ಛಾದೀನಿ| ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಲಕ್ಷಣಮಪಿ ಕೇಚಿದನ್ಯಪಾಠೇನ ಪಠನ್ತಿ| ಯಥಾ- ‘ಅಮ್ಲೀಭವತ್ಯನ್ನಮಥೋ ಜ್ವರಶ್ಚ ದಾಹಃ ಪಿಪಾಸಾ ಕಟುವಕ್ತ್ರತಾ ಚ| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಕೀರ್ತಿತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಭವೇ ತು ಗುಲ್ಮೇ’ ಇತಿ||೧೧||

Adhikarana 11 (12) · Śloka 12

ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮನ್ನೇಽರುಚಿರಙ್ಗಸಾದಶ್ಛರ್ದಿಃ ಪ್ರಸೇಕೋ ಮಧುರಾಸ್ಯತಾ ಚ | ಕಫಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಯಾನಿ ತಾನಿ ಭವನ್ತಿ ಗುಲ್ಮೇ ಕಫಸಮ್ಭವೇ ತು ||೧೨||

ಕಫಗುಲ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತೈಮಿತ್ಯಂ ಸ್ತಿಮಿತತಾ| ಅನ್ನೇ ಅರುಚಿಃ ಅನ್ನಾನಭಿಲಾಷಃ| ಪ್ರಸೇಕೋ ಲಾಲಾಸ್ರಾವಃ| ಕಫಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಗೌರವಶೈತ್ಯಾದೀನಿ| ಕಫಗುಲ್ಮಮಪಿ ಕೇಚಿತ್ “ಅನ್ನೇ ನ ಲಿಪ್ಸಾ ಗುರುಗಾತ್ರತಾ ಚ ಛರ್ದಿಃ ಪ್ರಸೇಕೋ ಮಧುರಾಸ್ಯತಾ ಚ” ಇತ್ಯಾದಿಪಾಠೇನ ಪಠನ್ತಿ, ಸೋಽಪ್ಯಭಾವಾನ್ನ ದರ್ಶಿತಃ||೧೨||

Adhikarana 12 (13) · Śloka 13

ಸರ್ವಾತ್ಮಕಃ ಸರ್ವವಿಕಾರಯುಕ್ತಃ ಸೋಽಸಾಧ್ಯ ಉಕ್ತಃ, ... |೧೩|

ಸನ್ನಿಪಾತಗುಲ್ಮಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸರ್ವಾತ್ಮಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವವಿಕಾರಯುಕ್ತಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕವಾತಾದಿಗುಲ್ಮೋಕ್ತಲಕ್ಷಣಸಹಿತಃ| ‘ಸರ್ವಾತ್ಮಕೇ ಸರ್ವರುಜೋಪಪತ್ತಿಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ ಚ- ಸರ್ವಲಿಙ್ಗೋಪಪತ್ತಿರಿತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ಸರ್ವರುಜೋಪಪತ್ತಿರಿತಿ ಯತ್ಕೃತಂ ತನ್ಮಹಾರುಜತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್ | ಕೇಚಿದತ್ರ ನಿಚಯಗುಲ್ಮಂ ಪುರೀಷಲಸಿಕಾರಕ್ತಜನ್ಯಂ ದಕ್ಷಿಣಪಾರ್ಶ್ವಾಶ್ರಿತಂ ಪಠನ್ತಿ| ತಸ್ಯ ವಿಶೇಷ ಉಚ್ಯತೇ,- “ಸಿರಾಜಾಲಪರಿಚ್ಛನ್ನೋ ದಾಹರಾಗಜ್ವರಾನ್ವಿತಃ| ಕೂರ್ಮವದ್ರಕ್ತಪರ್ಯನ್ತಸ್ತ್ರಿದೋಷಃ ಸ ನ ಸಿಧ್ಯತಿ”- ಇತಿ| ಕೇಚಿಚ್ಚ ಗುಲ್ಮಾವಸ್ಥಾವಿಶೇಷಮುಪಸ್ತಮ್ಭನಾಮಾನ್ತರಂ ಪಠನ್ತಿ- “ಪಯೋ ಹ್ಯಮ್ಲಸಮಾಯುಕ್ತಂ ದಧಿಭಾವಂ ವ್ರಜೇದ್ಯಥಾ| ಯತ್ನಹೀನಸ್ಯ ಗುಲ್ಮೋಽಪಿ ತಥೋಪಸ್ತಮ್ಭತಾಂ ವ್ರಜೇತ್|| ಅಮ್ಭೋವಹೇ ಸ್ತಮ್ಭಯಿತ್ವಾ ಸ್ರೋತಸೀ ಕೋಷ್ಠಸಂಶ್ರಿತಃ| ಉದರೇ ಪ್ರತಿ ಸನ್ತಿಷ್ಠೇದುಪಸ್ತಮ್ಭಂ ತು ತಂ ವಿದುಃ”- ಇತಿ|೧೩|-

Adhikarana 13 (13-15) · Śloka 15

... ಕ್ಷತಜಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯೇ | ನವಪ್ರಸೂತಾಽಹಿತಭೋಜನಾ ಯಾ ಯಾ ಚಾಮಗರ್ಭಂ ವಿಸೃಜೇದೃತೌ ವಾ ||೧೩|| ವಾಯುರ್ಹಿ ತಸ್ಯಾಃ ಪರಿಗೃಹ್ಯ ರಕ್ತಂ ಕರೋತಿ ಗುಲ್ಮಂ ಸರುಜಂ ಸದಾಹಮ್ | ಪೈತ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗೇನ ಸಮಾನಲಿಙ್ಗಂ ವಿಶೇಷಣಂ ಚಾಪ್ಯಪರಂ ನಿಬೋಧ ||೧೪|| ನ ಸ್ಪನ್ದತೇ ನೋದರಮೇತಿ ವೃದ್ಧಿಂ ಭವನ್ತಿ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಚ ಗರ್ಭಿಣೀನಾಮ್ | ತಂ ಗರ್ಭಕಾಲಾತಿಗಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮಸೃಗ್ಭವಂ ಗುಲ್ಮಮುಶನ್ತಿ ತಜ್ಜ್ಞಾಃ ||೧೫||

ಆರ್ತವರಕ್ತಜಗುಲ್ಮಂ ಹೇತ್ವಾದಿಭಿರಾಹ- ಕ್ಷತಜಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷತಜಶಬ್ದೇನಾರ್ತವರಕ್ತಮುಚ್ಯತೇ , ಕಾರಣೇ ಕಾರ್ಯೋಪಚಾರಾತ್| ಆಮಗರ್ಭ; ಷಣ್ಮಾಸಂ ಯಾವತ್| ಋತಾವಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಅಹಿತಭೋಜನೇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಪೈತ್ತಸ್ಯ ಪಿತ್ತಜಗುಲ್ಮಸ್ಯ| ವಿಶೇಷಣಂ ವಿಶೇಷಮ್| ನಿಬೋಧ ಜಾನೀಹಿ| ನ ಸ್ಪನ್ದತೇ ನ ಚಲತಿ, ‘ಅಙ್ಗೈಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪರತೋ ನಿಷೇಧಸ್ಯೋಭಯತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಇತ್ಯೇವ ವರ್ಣಯನ್ತಿ; ತೇನ ಪಿಣ್ಡಿತಃ ಸ್ಪನ್ದತ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ; ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- ‘ಯಃ ಸ್ಪನ್ದತೇ ಪಿಣ್ಡಿತ ಏವ ನಾಙ್ಗೈಃ’ (ಚ. ಚಿ. ಅ.೫)- ಇತಿ| ಗರ್ಭಿಣೀನಾಂ ಲಿಙ್ಗಾನಿ ಶ್ರಮಾದೀನಿ ಸದನಾನ್ತಾನ್ಯತ್ರ ವ್ಯಾಧಿಸ್ವಭಾವಾದ್ಭವನ್ತಿ| ತಂ ರಕ್ತಗುಲ್ಮಮ್| ಗರ್ಭಕಾಲಾತಿಗಮೇ ಪ್ರಸೂತಿಕಾಲೇಽತಿಕ್ರಾನ್ತೇ; ಪ್ರಸೂತಿಕಾಲಾದನನ್ತರಂ ಪಿಣ್ಡೀಭೂತೇ ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಸ್ನೇಹಾದಿನೋಪಸ್ಕೃತದೇಹಾಯಾಃ ಸುಖಸಾಧ್ಯತ್ವಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಜ್ವರೇ ತುಲ್ಯರ್ತುದೋಷತ್ವಂ ಪ್ರಮೇಹೇ ತುಲ್ಯದೂಷ್ಯತಾ| ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಪುರಾಣತ್ವಂ ಸುಖಸಾಧ್ಯಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್ ” ಇತಿ| ಕೇಚಿದೇವಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ‘ಮಾಸೇ ವ್ಯತೀತೇ ದಶಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಃ’ ಇತಿ ವಕ್ತವ್ಯೇ ‘ತಂ ಗರ್ಭಕಾಲಾತಿಗಮೇ ಚಿಕಿತ್ಸ್ಯಮ್’ ಇತಿ ಯತ್ಕೃತಂ ತದ್ರಕ್ತಗುಲ್ಮೇ ಸಮ್ಯಗುಪಚಿತೇ ಪ್ರಸೂತಿಕಾಲಾದರ್ವಾಗಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸಾ ಕರಣೀಯೇತಿ ಬೋಧಯತಿ||೧೩-೧೫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

ವಾತಗುಲ್ಮಾರ್ದಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಯುಕ್ತಂ ಸ್ನೇಹವಿರೇಚನೈಃ | ಉಪಾಚರೇದ್ಯಥಾಕಾಲಂ ನಿರೂಹೈಃ ಸಾನುವಾಸನೈಃ ||೧೬||

ಅತಃ ಪರಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಾತಗುಲ್ಮಾರ್ದಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಮವಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಚತುರ್ಭಿರಪಿ ಸ್ನೇಹೈಃ| ಯಥಾಕಾಲಮಿತಿ ‘ಪಕ್ಷಾದ್ವಿರೇಕೋ ವಾನ್ತಸ್ಯ’ ಇತ್ಯಾದಿನೋಕ್ತಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯಾನತಿಕ್ರಮೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ; ‘ಯಥಾಕಾಲಂ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಯಥಾಯೋಗಂ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಯಥಾವಸ್ಥಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ನಯನ್ತಿ||೧೬||

Adhikarana 15 (17) · Śloka 17

ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಾರ್ದಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಘೃತೇನ ತು | ವಿರಿಕ್ತಂ ಮಧುರೈರ್ಯೋಗೈರ್ನಿರೂಹೈಃ ಸಮುಪಾಚರೇತ್ ||೧೭||

ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಾರ್ದಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಧುರೈರ್ಯೋಗೈಃ ಆರಗ್ವಧಾದಿಭಿಃ ಕ್ಷೀರಶರ್ಕರಾದಿಭಿಶ್ಚ; ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಭಿತ್ತ್ವಾ ದ್ವಿಧೇಕ್ಷುಮ್’ ಇತ್ಯಾದ್ಯುಕ್ತೈರ್ಮಧುರೈರ್ಯೋಗೈರಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ನಿರೂಹೈಃ ಸಮುಪಾಚರೇನ್ಮಧುರೈರೇವ||೧೭||

Adhikarana 16 (18) · Śloka 18

ಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಲ್ಮಾರ್ದಿತಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಘೃತೇನ ತು | ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಿರಿಕ್ತಂ ತದ್ರೂಪೈರ್ನಿರೂಹೈಃ ಸಮುಪಾಚರೇತ್ ||೧೮||

ಶ್ಲೇಷ್ಮಗುಲ್ಮಾರ್ದಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ದನ್ತೀದ್ರವನ್ತೀಪ್ರಭೃತೀಭಿಃ| ತದ್ರೂಪೈರ್ನಿರೂಹೈಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೈಃ ‘ಆರಗ್ವಧಾದಿಭಿಃ ಕ್ವಾಥಃ’ ಇತ್ಯಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸರ್ವಗುಲ್ಮೇಷು ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೌ, ವಾತಾರಬ್ಧತ್ವಾತ್ ||೧೮||

Adhikarana 17 (19) · Śloka 19

ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಿತೇ ಗುಲ್ಮೇ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತಃ |೧೯|

ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಿತೇ ಗುಲ್ಮೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಪೂರ್ವಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೋ ಗುಲ್ಮೋಽಸಾಧ್ಯ ಉಕ್ತಃ, ತತ್ ಕಥಂ ತ್ರಿದೋಷಘ್ನೋ ವಿಧಿರ್ಹಿತ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ? ಸತ್ಯಂ, ಯಥಾ ವಿಷಮಸನ್ನಿಪಾತಜೋ ಗುಲ್ಮೋಽಸಾಧ್ಯಸ್ತಥಾ ಸಮಸನ್ನಿಪಾತಜೋಽಭಿನವೋ ಬಲವತಿ ಪುರುಷೇ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯಃ, ಅತೋಽತ್ರ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮುಕ್ತಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಂ- “ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥಿತೋ ಗುಲ್ಮಶ್ಚಿರೋತ್ಥೋಽಸಮದೋಷಜಃ| ವರ್ಜನೀಯೋಽನ್ಯಥಾ ಕೃಚ್ಛ್ರಸಾಧ್ಯೋ ಬಲವತೋ ಮತಃ”- ಇತಿ|೧೯|-

Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21

ಪಿತ್ತವದ್ರಕ್ತಗುಲ್ಮಿನ್ಯಾ ನಾರ್ಯಾಃ ಕಾರ್ಯಃ ಕ್ರಿಯಾವಿಧಿಃ ||೧೯|| ವಿಶೇಷಮಪರಂ ಚಾಸ್ಯಾಃ ಶೃಣು ರಕ್ತವಿಭೇದನಮ್ | ಪಲಾಶಕ್ಷಾರತೋಯೇನ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೨೦|| ದದ್ಯಾದುತ್ತರಬಸ್ತಿಂ ಚ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಘೃತೇನ ತು | ಉಷ್ಣೈರ್ವಾ ಭೇದಯೇದ್ಭಿನ್ನೇ ವಿಧಿರಾಸೃಗ್ದರೋ ಹಿತಃ ||೨೧||

ಪಿತ್ತವದ್ರಕ್ತಗುಲ್ಮಿನ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತವತ್ ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮವತ್| ಪಿತ್ತಗುಲ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಪ್ರತಿಕೃತಸ್ಯ ರಕ್ತಗುಲ್ಮಸ್ಯ ವಿಶೇಷಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಿಶೇಷಮಪರಂ ಚಾಸ್ಯಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಲಾಶಕ್ಷಾರತೋಯೇನ ಪಲಾಶಭಸ್ಮಗಾಲಿತೇನ ಜಲೇನ| ಕೇಚಿತ್ತೋಯಶಬ್ದಂ ಕ್ವಾಥೇ ವರ್ಣಯನ್ತಿ | ಸ ಚ ಕ್ಷಾರಕ್ವಾಥಃ ಸ್ನೇಹೋಪಯೋಗೋಕ್ತವಿಧಿನಾ ಕಾರ್ಯಃ| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಗಣಕಲ್ಕಕ್ವಾಥಾಭ್ಯಾಂ ಸಾಧಿತಘೃತೇನ| ಉಷ್ಣೈರಿತಿ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ| ವಿಧಿರಾಸೃಗ್ದರ ಇತಿ ರಕ್ತಪಿತ್ತೋಕ್ತೋ ವಿಧಿಃ; ಕುತ ಏತತ್? ಅಸೃಗ್ದರೇ ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಧ್ಯತಿದೇಶಾತ್; ಅಸೃಗ್ದರವಿಧ್ಯತಿದೇಶೇನ ರಕ್ತಪಿತ್ತವಿಧ್ಯತಿದೇಶಂ ಕುರ್ವನ್ನೇತಜ್ಜ್ಞಾಪಯತಿ- ಅಧೋಗತರಕ್ತಪಿತ್ತಚಿಕಿತ್ಸಿತಮತ್ರ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ||೧೯-೨೧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ಆನೂಪೌದಕಮಜ್ಜಾನೋ ವಸಾ ತೈಲಂ ಘೃತಂ ದಧಿ | ವಿಪಕ್ವಮೇಕತಃ ಶಸ್ತಂ ವಾತಗುಲ್ಮೇಽನುವಾಸನಮ್ ||೨೨||

ವಾತಗುಲ್ಮೇಽನುವಾಸನಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಆನೂಪೌದಕಮಜ್ಜಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಆನೂಪಾ ಗಜಗವಯಾದಯಃ, ಔದಕಾ ಮತ್ಸ್ಯಾದಯಃ| ವಸಾಽಪಿ ಆನೂಪಾದೀನಾಮೇವ| ವಿಪಕ್ವಮೇಕತ ಇತಿ ಏತಚ್ಚ ಸ್ನೇಹಮೇಕೀಕೃತ್ಯ ವಿಪಕ್ವಮ್, ಅರ್ಥಾದ್ವಾತಹರೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್||೨೨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

ಜಾಙ್ಗಲೈಕಶಫಾನಾಂ ತು ವಸಾ ಸರ್ಪಿಶ್ಚ ಪೈತ್ತಿಕೇ |೨೩|

ಪೈತ್ತಿಕೇ ಗುಲ್ಮೇಽನುವಾಸನಮಾಹ- ಜಾಙ್ಗಲೈಕಶಫಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಜಾಙ್ಗಲಶಬ್ದೇನ ಜಙ್ಘಾಲವಿಷ್ಕಿರೌ ಪ್ರಧಾನತಯಾ ಗೃಹ್ಯೇತೇ| ಏಕಶಫಾ ಅಶ್ವವೇಶರಾದಯಃ| ವಸಾ ಸರ್ಪಿಶ್ಚೇತಿ ಅತ್ರಾಪಿ ವಿಪಕ್ವಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ತೇನೈತದ್ದ್ವಯಂ ಪಿತ್ತಹರೈರ್ದ್ರವ್ಯೈರ್ವಿಪಕ್ವಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ ಗುಲ್ಮೇಽನುವಾಸನಂ ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ|೨೩|-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ತೈಲಂ ಜಾಙ್ಗಲಮಜ್ಜಾನ ಏವಂ ಗುಲ್ಮೇ ಕಫೋತ್ಥಿತೇ ||೨೩||

ಕಫಗುಲ್ಮೇಽನುವಾಸನಮಾಹ- ತೈಲಂ ಜಾಙ್ಗಲಮಜ್ಜಾನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮಿತಿ ಕಫಹರದ್ರವ್ಯೈರ್ವಿಪಕ್ವಮನುವಾಸನಂ ಶಸ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಾಂ ಸ್ವರಸೇ ಷಡಙ್ಗಂ ವಿಪಚೇದ್ಘೃತಮ್ | ಶರ್ಕರಾಸೈನ್ಧವೋಪೇತಂ ತದ್ಧಿತಂ ವಾತಗುಲ್ಮಿನೇ ||೨೪||

ವಾತಾದಿಜಗುಲ್ಮೇಷ್ವನುವಾಸನಮಭಿಧಾಯ ವಾತಾಪಹಘೃತಾನ್ಯಾಹ - ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಧಾತ್ರೀಫಲಾನಾಂ ಸ್ವರಸೇ ಚತುರ್ಗುಣೇ; ಷಡಙ್ಗಮಿತಿ ಷಟ್ಪಲಕಂ; ತೇನಾತ್ರ ಪಞ್ಚಕೋಲಯವಕ್ಷಾರಕಲ್ಕಮಿತಿ ಲಭ್ಯತೇ| ಶರ್ಕರಾಸೈನ್ಧವೋಪೇತಮಿತಿ ಶರ್ಕರಾಸೈನ್ಧವಪ್ರಕ್ಷೇಪಯುಕ್ತಂ ತದ್ಘೃತಂ ವಾತಗುಲ್ಮಿನೇ ಹಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೪||

Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26

ಚಿತ್ರಕವ್ಯೋಷಸಿನ್ಧೂತ್ಥಪೃಥ್ವೀಕಾಚವ್ಯದಾಡಿಮೈಃ | ದೀಪ್ಯಕಗ್ರನ್ಥಿಕಾಜಾಜೀಹಪುಷಾಧಾನ್ಯಕೈಃ ಸಮೈಃ ||೨೫|| ದಧ್ಯಾರನಾಲಬದರಮೂಲಕಸ್ವರಸೈರ್ಘೃತಮ್ | ತತ್ಪಿಬೇದ್ವಾತಗುಲ್ಮಾಗ್ನಿದೌರ್ಬಲ್ಯಾಟೋಪಶೂಲನುತ್ ||೨೬||

ಚಿತ್ರಕಾದಿಘೃತಮಾಹ- ಚಿತ್ರಕವ್ಯೋಷೇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥ್ವೀಕಾ ಹಿಙ್ಗುಪತ್ರಿಕಾ, ‘ಕೃಷ್ಣಜೀರಕ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ; ದೀಪ್ಯಕಃ ಅಜಮೋದಾ, ಗ್ರನ್ಥಿಕಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಮ್| ಸಮೈರಿತಿ ‘ಕಲ್ಕೀಕೃತೈಃ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ದಧ್ಯಾದೀನಿ ಮೂಲಕಸ್ವರಸಾನ್ತಾನಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಘೃತಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣಾನಿ||೨೫-೨೬||

Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28

ಹಿಙ್ಗುಸೌವರ್ಚಲಾಜಾಜೀವಿಡದಾಡಿಮದೀಪ್ಯಕೈಃ | ಪುಷ್ಕರವ್ಯೋಷಧಾನ್ಯಾಮ್ಲವೇತಸಕ್ಷಾರಚಿತ್ರಕೈಃ ||೨೭|| ಶಟೀವಚಾಜಗನ್ಧೈಲಾಸುರಸೈಶ್ಚ ವಿಪಾಚಿತಮ್ | ಶೂಲಾನಾಹಹರಂ ಸರ್ಪಿರ್ದಧ್ನಾ ಚಾನಿಲಗುಲ್ಮಿನಾಮ್ ||೨೮||

ಹಿಙ್ಗ್ವಾದ್ಯಂ ಘೃತಮಾಹ- ಹಿಙ್ಗುಸೌವರ್ಚಲೇತ್ಯಾದಿ| ಧಾನ್ಯಂ ಧಾನ್ಯಕಮ್| ಅಜಗನ್ಧಾ ಬೋವಯಿಕಾ| ಸುರಸಃ ತುಲಸೀ| ಹಿಙ್ಗ್ವಾದೀನಾಂ ಸುರಸಾನ್ತಾನಾಂ ಕಲ್ಕೇ ದಧ್ನಾ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ವಿಪಾಚಿತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಶೂಲಾದಿಹರಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೨೭-೨೮||

Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30

ವಿಡದಾಡಿಮಸಿನ್ಧೂತ್ಥಹುತಭುಗ್ವ್ಯೋಷಜೀರಕೈಃ | ಹಿಙ್ಗುಸೌವರ್ಚಲಕ್ಷಾರರುಗ್ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಾಮ್ಲವೇತಸೈಃ ||೨೯|| ಬೀಜಪೂರರಸೋಪೇತಂ ಸರ್ಪಿರ್ದಧಿಚತುರ್ಗುಣಮ್ | ಸಾಧಿತಂ ದಾಧಿಕಂ ನಾಮ ಗುಲ್ಮಹೃತ್ ಪ್ಲೀಹಶೂಲಜಿತ್ ||೩೦||

ದಾಧಿಕಸಞ್ಜ್ಞಂ ಘೃತಮಾಹ- ವಿಡದಾಡಿಮಸಿನ್ಧೂತ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಹುತಭುಕ್ ಚಿತ್ರಕಃ| ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ, ರುಕ್ ಕುಷ್ಠಂ, ವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಂ ತಿನ್ತಿಡೀಕಮ್| ಬೀಜಪೂರಕರಸೋಽತ್ರ ಚತುರ್ಗುಣಃ, ದ್ರವದ್ರವ್ಯತ್ವಾತ್||೨೯-೩೦||

Adhikarana 26 (31-33) · Śloka 33

ರಸೋನಸ್ವರಸೇ ಸರ್ಪಿಃ ಪಞ್ಚಮೂಲರಸಾನ್ವಿತಮ್ | ಸುರಾರನಾಲದಧ್ಯಮ್ಲಮೂಲಕಸ್ವರಸೈಃ ಸಹ ||೩೧|| ವ್ಯೋಷದಾಡಿಮವೃಕ್ಷಾಮ್ಲಯವಾನೀಚವ್ಯಸೈನ್ಧವೈಃ | ಹಿಙ್ಗ್ವಮ್ಲವೇತಸಾಜಾಜೀದೀಪ್ಯಕೈಶ್ಚ ಸಮಾಂಶಿಕೈಃ ||೩೨|| ಸಿದ್ಧಂ ಗುಲ್ಮಗ್ರಹಣ್ಯರ್ಶಃಶ್ವಾಸೋನ್ಮಾದಕ್ಷಯಜ್ವರಾನ್ | ಕಾಸಾಪಸ್ಮಾರಮನ್ದಾಗ್ನಿಪ್ಲೀಹಶೂಲಾನಿಲಾಞ್ಜಯೇತ್ ||೩೩||

ರಸೋನಾದಿಘೃತಮಾಹ- ರಸೋನಸ್ವರಸೋ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚಮೂಲರಸಾನ್ವಿತಮಿತಿ ಬಿಲ್ವಾದಿಪಞ್ಚಮೂಲಕ್ವಾಥಾನ್ವಿತಮ್| ಆರನಾಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಂ, ದಧ್ಯಮ್ಲಂ ದಧಿಮಸ್ತು| ದೀಪ್ಯಕಃ ಅಜಮೋದಾ| ರಸೋನಸ್ವರಸಾದಿಮೂಲಕಸ್ವರಸಾನ್ತೈಃ ಷಡ್ಭಿರ್ದ್ರವೈರ್ಘೃತಸಮೈಃ, ವ್ಯೋಷಾದಿದ್ರವ್ಯೈಃ ಕಲ್ಕಿತೈಃ ಸರ್ಪಿಶ್ಚತುರ್ಥಾಂಶೈಃ, ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿರ್ಗುಲ್ಮಾದೀನ್ ಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೩೧-೩೩||

Adhikarana 27 (34-35) · Śloka 35

ದಧಿ ಸೌವೀರಕಂ ಸರ್ಪಿಃ ಕ್ವಾಥೌ ಮುದ್ಗಕುಲತ್ಥಜೌ | ಪಞ್ಚಾಢಕಾನಿ ವಿಪಚೇದಾವಾಪ್ಯ ದ್ವಿಪಲಾನ್ಯಥ ||೩೪|| ಸೌವರ್ಚಲಂ ಸರ್ಜಿಕಾಂ ಚ ದೇವದಾರ್ವಥ ಸೈನ್ಧವಮ್ | ವಾತಗುಲ್ಮಾಪಹಂ ಸರ್ಪಿರೇತದ್ದೀಪನಮೇವ ಚ ||೩೫||

ದಧಿ ಸೌವೀರಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ದಧ್ಯಾದೀನಿ ಚತ್ವಾರಿ ಪೃಥಗಾಢಕಪ್ರಮಾಣಾನಿ, ಸೌವರ್ಚಲಾದೀನಿ ದ್ವಿಪಲಾನ್ಯಾವಾಪ್ಯ ಸರ್ಪಿರಾಢಕಂ ವಿಪಚೇತ್, ಅಯಮತ್ರ ಸಿದ್ಧಃ ಪಾಠಃ, ಪಾರಮ್ಪರ್ಯಾವಿಚ್ಛೇದಸ್ಮರಣಾತ್| ವರ್ತಮಾನಪುಸ್ತಕೇಷು ಚಾಯಂ ಪಠ್ಯತೇ- ಕುಲತ್ಥಮೂಲಕಕ್ವಾಥೇತ್ಯಾದಿ||೩೪-೩೫||

Adhikarana 28 (36) · Śloka 37

ತೃಣಮೂಲಕಷಾಯೇ ತು ಜೀವನೀಯೈಃ ಪಚೇದ್ಘೃತಮ್ | ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣೇ ವಾಽಪಿ ಗಣೇ ವಾಽಪ್ಯುತ್ಪಲಾದಿಕೇ ||೩೬|| ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಿತಂ ಘ್ನನ್ತಿ ಘೃತಾನ್ಯೇತಾನ್ಯಸಂಶಯಮ್ |೩೭|

ಪಿತ್ತಜರಕ್ತಜಗುಲ್ಮಯೋರ್ಘೃತಾನ್ಯಾಹ- ತೃಣಮೂಲಕಷಾಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ತೃಣಮೂಲಶಬ್ದಾತ್ತೃಣಪಞ್ಚಮೂಲಕಷಾಯೇ ಇತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಜೀವನೀಯೈರಿತಿ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ ಕಲ್ಕೀಕೃತೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನ್ಯಗ್ರೋಧಾದಿಗಣೇ ಕ್ವಾಥೀಕೃತೇ ಇತಿ ಜ್ಞೇಯಮ್| ವಾಽಪೀತ್ವಪಿಶಬ್ದೋ ಜೀವನೀಯೈಃ ಪಚೇದ್ಘೃತಮಿತಿ ಸಮುಚ್ಚಿನೋತಿ| ಏತಮುತ್ಪಲಾದಾವಪಿ ಗ್ರಾಹ್ಯಮ್| ರಕ್ತಪಿತ್ತೋತ್ಥಿತಂ ‘ಗುಲ್ಮಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೩೬||-

Adhikarana 29 (37-38) · Śloka 38

ಆರಗ್ವಧಾದೌ ವಿಪಚೇದ್ದೀಪನೀಯಯುತಂ ಘೃತಮ್ ||೩೭|| ಕ್ಷಾರವರ್ಗೇ ಪಚೇಚ್ಚಾನ್ಯತ್ ಪಚೇನ್ಮೂತ್ರಗಣೇಽಪರಮ್ | ಘ್ನನ್ತಿ ಗುಲ್ಮಂ ಕಫೋದ್ಭೂತಂ ಘೃತಾನ್ಯೇತಾನ್ಯಸಂಶಯಮ್ ||೩೮||

ಕಫಗುಲ್ಮೇ ಘೃತಾನ್ಯಾಹ- ಆರಗ್ವಧಾದೌ ವಿಪಚೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಆರಗ್ವಧಾದಾವಿತಿ ಕ್ವಾಥೀಕೃತೇ| ದೀಪನೀಯಯುತಮಿತಿ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಲ್ಕಯುತಮ್| ಏಕಂ ಘೃತಮ್| ಕ್ಷಾರವರ್ಗೇ ಇತಿ ಮುಷ್ಕಕಾದಾರಭ್ಯ ಯಾವಚ್ಚತಸ್ರಃ ಕೋಶಾತಕೀರಿತಿ ಕ್ಷಾರವರ್ಗೇ, ಮುಷ್ಕಕಾದಿಗಣೇ ಇತ್ಯನ್ಯೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ದೀಪನೀಯಯುತಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನ ಕ್ಷಾರವರ್ಗದ್ರವೇ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಾದಿಕಲ್ಕಯುತಂ ಘೃತಂ ಪಚೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ದ್ವಿತೀಯಂ ಘೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಚೇನ್ಮೂತ್ರಗಣೇಽಪರಮಿತಿ ಮೂತ್ರಗಣೇ ಗೋಮೂತ್ರಾದಿಕೇಽಷ್ಟಸಙ್ಖ್ಯಾಕೇಽಪರಂ ತೃತೀಯಂ ಘೃತಮ್| ಅತ್ರಾಪಿ ದೀಪನೀಯಯುತಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ‘ಮೂತ್ರಗಣೇಽಪರಮ್’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ದೀಪನೀಯಗಣೇಽಪರಮ್’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ಟೀಕಾಕಾರಾ ಅನಾರ್ಷಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ| ಕೇಚಿದಿದಂ ಕಫಗುಲ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಾತಗುಲ್ಮಚಿಕಿತ್ಸಾನನ್ತರಂ ಪಠಿತ್ವಾ ವಾತಾವರಕಂ ಕಫಶಾನ್ತಯೇ ಕಫಹನ್ತೄಣ್ಯಪಿ ಘೃತಾನಿ ವಾತಗುಲ್ಮೇ ಶಸ್ತಾನೀತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೩೭-೩೮||

Adhikarana 30 (39) · Śloka 39

ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ ಚಾಪಿ ಚಿಕಿತ್ಸೇತ್ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್ |೩೯|

ಏವಂ ಘೃತಾನ್ಯಭಿಧಾಯಾಧುನಾ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ ದೋಷೋದ್ರೇಕೇಣ ಘೃತಚೂರ್ಣಾದಿಭಿಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ ಯೋ ಯೋ ದೋಷ ಉಚ್ಛ್ರಿತ ಉತ್ಕಟಸ್ತಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಯಾ ಚಿಕಿತ್ಸೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ಯಥಾದೋಷಬಲಂ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ|೩೯|-

Adhikarana 31 (39) · Śloka 40

ಚೂರ್ಣಂ ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಕಂ ವಾಽಪಿ ಘೃತಂ ವಾ ಪ್ಲೀಹನಾಶನಮ್ ||೩೯|| ಪಿಬೇದ್ಗುಲ್ಮಾಪಹಂ ಕಾಲೇ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲ್ವಕಮೇವ ವಾ |೪೦|

ತಚ್ಚ ಯಥಾದೋಷೋಚ್ಛ್ರಯಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವಾತೇ ಜಿತೇ ಸತಿ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ವಾತಹರವಿಧಿಮಾಹ- ಚೂರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಚೂರ್ಣಂ ಹಿಙ್ಗ್ವಾದಿಕಮಿತಿ ಹಿಙ್ಗುತ್ರಿಕಟುಕೇತ್ಯಾದಿನಾ ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುಕ್ತಮ್| ಘೃತಂ ವಾ ಪ್ಲೀಹನಾಶನಮಿತಿ ಷಟ್ಪಲಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪಿ ಷಟ್ಪಲಂ ಘೃತಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಕಫಗುಲ್ಮಹರತ್ವೇನ ದರ್ಶಿತಂ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ವಿಲಕ್ಷಣೈಕದ್ರವ್ಯತ್ವಾದ್ವಾತಗುಲ್ಮಹರತ್ವಮ್| ಕಾಲೇ ಉತ್ಪನ್ನಮಾತ್ರ ಏವ ಷಟ್ಪಲಕಂ ಘೃತಂ ಹಿತಂ, ಕಾಲೇ ಅವಸ್ಥಾಯಾಮಿತ್ಯನ್ಯೇ| ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲ್ವಕಮಿತಿ ತಿಲ್ವಕಃ ಪಟ್ಟಿಕಾರೋಧ್ರಃ, ತೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ತೈಲ್ವಕಂ, ವಾತವ್ಯಾಧ್ಯುಕ್ತಂ ವಾ||೩೯||-

Adhikarana 32 (40-44) · Śloka 44

ತಿಲೇಕ್ಷುರಕಪಾಲಾಶಸಾರ್ಷಪಂ ಯಾವನಾಲಜಮ್ ||೪೦|| ಭಸ್ಮ ಮೂಲಕಜಂ ಚಾಪಿ ಗೋಜಾವಿಖರಹಸ್ತಿನಾಮ್ | ಮೂತ್ರೇಣ ಮಹಿಷೀಣಾಂ ಚ ಪಾಲಿಕೈಶ್ಚಾವಚೂರ್ಣಿತೈಃ ||೪೧|| ಕುಷ್ಠಸೈನ್ಧವಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವನಾಗರಕೃಮಿಘಾತಿಭಿಃ | ಸಾಜಮೋದೈಶ್ಚ ದಶಭಿಃ ಸಾಮುದ್ರಾಚ್ಚ ಪಲೈರ್ಯುತಮ್ ||೪೨|| ಅಯಃಪಾತ್ರೇಽಗ್ನಿನಾಽಲ್ಪೇನ ಪಕ್ತ್ವಾ ಲೇಹ್ಯ(ಹ)ಮಥೋದ್ಧರೇತ್ | ತಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾಂ ಪಿಬೇದ್ದಧ್ನಾ ಸುರಯಾ ಸರ್ಪಿಷಾಽಪಿ ವಾ ||೪೩|| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲೇನೋಷ್ಣತೋಯೇನ ಕೌಲತ್ಥೇನ ರಸೇನ ವಾ | ಗುಲ್ಮಾನ್ ವಾತವಿಕಾರಾಂಶ್ಚ ಕ್ಷಾರೋಽಯಂ ಹನ್ತ್ಯಸಂಶಯಮ್ ||೪೪||

ಪಾನೀಯಂ ಕ್ಷಾರಮಾಹ- ತಿಲೇತ್ಯಾದಿ| ಇಕ್ಷುರಕಃ ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಕಃ| ನಾಗರಕಸ್ಥಾನೇ ಕೇಚಿತ್ತ್ರ್ಯೂಷಣಂ ಪಠನ್ತಿ| ಕೃಮಿಘಾತಿ ವಿಡಙ್ಗಮ್| ತಿಲಾದೀನಾಂ ಮೂಲಕಾನ್ತಾನಾಂ ಭಸ್ಮ ಗವಾದಿಮೂತ್ರಗಣೇನ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ಕ್ಷಾರಕಲ್ಪೇನ ಪರಿಸ್ರಾವ್ಯ ಕುಷ್ಟಾದಿಭಿರಜಮೋದಾನ್ತೈಃ ಪಾಲಿಕೇಃ ಸಾಮುದ್ರಾತ್ ಸಮುದ್ರಲವಣಾದ್ದಶಭಿಃ ಪಲೈಶ್ಚೂರ್ಣಿತೈರ್ಯುತಂ ಲೌಹಪಾತ್ರೇ ಮೃದುನಾ ಚಾಗ್ನಿನಾ ಲೇಹ್ಯಂ ಪಕ್ತ್ವಾ ಉದ್ಧರೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ- ತಿಲಾದಿಭಸ್ಮಪಲಶತಂ ಗವಾದಿಮೂತ್ರೇಣ ಚತುರ್ಗುಣೇನ ನಿಷ್ಕ್ವಾಥ್ಯ ಪಾದಭಾಗಿಕಮವಶೇಷ್ಯ, ತಚ್ಚತುರ್ಥಾಂಶಂ ಕುಷ್ಠಾದಿಚೂರ್ಣಮಾವಾಪ್ಯ ತಾವತ್ ಪಚೇದ್ಯಾವಲ್ಲೇಹ್ಯಂ ಭವತಿ| ದಧ್ನೇತ್ಯಾದ್ಯನೇಕಾವಲೋಡನದ್ರವ್ಯೋಪದೇಶೋ ದೋಷಕಾಲಾಗ್ನ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ| ವಾತವಿಕಾರಾನ್ ತೂನೀಪ್ರಭೃತೀನ್||೪೦-೪೪||

Adhikarana 33 (45) · Śloka 45

ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕುಷ್ಠಸಹಿತಃ ಕ್ಷಾರಃ ಕೇತಕಿಜೋಽಪಿ ವಾ | ತೈಲೇನ ಶಮಯೇತ್ ಪೀತೋ ಗುಲ್ಮಂ ಪವನಸಮ್ಭವಮ್ ||೪೫||

ಶ್ಲೋಕೇನ ಯೋಗದ್ವಯಮಾಹ- ಸ್ವರ್ಜಿಕೇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ| ತತ್ರ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕುಷ್ಠಸಹಿತೋ ಯವಕ್ಷಾರಸ್ತೈಲೇನೇತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ; ಕೇತಕಿಜೋಽಪಿ ವೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಕ್ಷಾರ ಇತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ, ತೇನ ಕೇತಕಿಜೋಽಪಿ ವಾ ಕ್ಷಾರಸ್ತೈಲೇನೇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋ ಯೋಗಃ| ಗೌಡಾಸ್ತು ಕೇತಕಿಕ್ಷಾರಃ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕುಷ್ಠಸಹಿತಸ್ತೈಲೇನೇತ್ಯೇಕಮೇವ ಯೋಗಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ||೪೫||

Adhikarana 34 (46) · Śloka 46

ಪೀತಂ ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ವಾಽಪಿ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕುಷ್ಠಸೈನ್ಧವಮ್ |೪೬|

ಕ್ಷಾರಾವಲೇಹಮಭಿಧಾಯ ಚೂರ್ಣಮಾಹ- ಪೀತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುಖಾಮ್ಬುನಾ ಈಷದುಷ್ಣೋದಕೇನ| ಗುಲ್ಮಂ ಹನ್ತೀತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ|೪೬|-

Adhikarana 35 (46-48) · Śloka 49

ವೃಶ್ಚೀವ(ರ)ಮುರುಬೂಕಂ ಚ ವರ್ಷಾಭೂರ್ಬೃಹತೀದ್ವಯಮ್ ||೪೬|| ಚಿತ್ರಕಂ ಚ ಜಲದ್ರೋಣೇ ಪಕ್ತ್ವಾ ಪಾದಾವಶೇಷಿತಮ್ | ಮಾಗಧೀಚಿತ್ರಕಕ್ಷೌದ್ರಲಿಪ್ತೇ ಕುಮ್ಭೇ ನಿಧಾಪಯೇತ್ ||೪೭|| ಮಧುನಃ ಪ್ರಸ್ಥಮಾವಾಪ್ಯ ಪಥ್ಯಾಚೂರ್ಣಾರ್ಧಸಂಯುತಮ್ | ಬುಸೋಷಿತಂ ದಶಾಹಂ ತು ಜೀರ್ಣಭಕ್ತಃ ಪಿಬೇನ್ನರಃ ||೪೮|| ಅರಿಷ್ಟೋಽಯಂ ಜಯೇದ್ಗುಲ್ಮಮವಿಪಾಕಮರೋಚಕಮ್ |೪೯|

ವೃಶ್ಚೀವಾದ್ಯರಿಷ್ಟಮಾಹ- ವೃಶ್ಚೀವೇತ್ಯಾದಿ ವೃಶ್ಚೀವಃ ಶುಕ್ಲಪುನರ್ನವಾ| ಉರುಬೂಕಃ ಶುಕ್ಲೈರಣ್ಡಃ| ವರ್ಷಾಭೂಃ ರಕ್ತಪುನರ್ನವಾ| ಬೃಹತೀದ್ವಯಮಿತಿ ಏಕಾ ಅಣುಫಲಾ , ದ್ವಿತೀಯಾ ಕಣ್ಟಕಿನೀ ಸ್ಥೂಲಫಲಾ| ವೃಶ್ಚೀವಾದೀನಾಂ ಚಿತ್ರಕಾನ್ತಾನಾಮಾಢಕಮ್; ಅನ್ಯೇ ಪಲಶತಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ, ದ್ರೋಣೇಽಮ್ಭಸಿ ಪಲಶತಮಿತ್ಯಾದಿಪರಿಭಾಷಿತತ್ವಾತ್| ಪಾದಾವಶೇಷಿತಂ ಚತುರ್ಥಾಂಶಾವಶಿಷ್ಟಂ ಕ್ವಾಥಂ, ಮಗಧಾದಿಪ್ರಮಾಣಂ ಯಾವನ್ಮಾತ್ರೇಣ ಕುಮ್ಭಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಲೇಪನಂ ಭವತಿ, ಪಥ್ಯಾಚೂರ್ಣಾರ್ಧಸಂಯುಕ್ತಂ ಹರೀತಕೀಚೂರ್ಣಾಷ್ಟಪಲಸಂಯುತಮ್| ಬುಸೋಷಿತಂ ಬುಸಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಿತಮ್| ಜೀರ್ಣಭಕ್ತಃ ಪರಿಣತಾಹಾರಃ ಲಘುಕೋಷ್ಠ ಇತಿ ಯಾವತ್| ಪಿಬೇತ್ ಪ್ರಾತರೇವ||೪೬-೪೮||-

Adhikarana 36 (49-51) · Śloka 52

ಪಾಠಾನಿಕುಮ್ಭರಜನೀತ್ರಿಕಟುತ್ರಿಫಲಾಗ್ನಿಕಮ್ ||೪೯|| ಲವಣಂ ವೃಕ್ಷಬೀಜಂ ಚ ತುಲ್ಯಂ ಸ್ಯಾದನವೋ ಗುಡಃ | ಪಥ್ಯಾಭಿರ್ವಾ ಯುತಂ ಚೂರ್ಣಂ ಗವಾಂ ಮೂತ್ರಯುತಂ ಪಚೇತ್ ||೫೦|| ಗುಟಿಕಾಸ್ತದ್ಘನೀಭೂತಂ ಕೃತ್ವಾ ಖಾದೇದಭುಕ್ತವಾನ್ | ಗುಲ್ಮಪ್ಲೀಹಾಗ್ನಿಸಾದಾಂಸ್ತಾ ನಾಶಯೇಯುರಶೇಷತಃ ||೫೧|| ಹೃದ್ರೋಗಂ ಗ್ರಹಣೀದೋಷಂ ಪಾಣ್ಡುರೋಗಂ ಚ ದಾರುಣಮ್ |೫೨|

ಪಾಠೇತ್ಯಾದಿ| ನಿಕುಮ್ಭಾ ದನ್ತೀ| ಅಗ್ನಿಕಃ ಚಿತ್ರಕಃ, ‘ಅಗ್ನಿಮನ್ಥ’ ಇತ್ಯನ್ಯೇ, ‘ಮೋರಟ’ ಇತ್ಯಪರೇ| ವೃಕ್ಷಬೀಜಮ್ ಇನ್ದ್ರಯವಃ| ಅನವಂ ಗುಡಂ ಪುರಾಣಂ ಗುಡಮ್| ಪಾಠಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಸಮಪುರಾಣಗುಡಯುತಂ ಸ್ವಾದೇತ್, ಅಥವಾ ತದೇವ ಚೂರ್ಣಂ ಹರೀತಕೀಭಿಃ ಸಹ ಗೋಮೂತ್ರೇಣ ಪಚೇತ್, ತಂ ಚ ಘನೀಭೂತಂ ಗುಟಿಕಾಃ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರಾತರೇವ ಖಾದೇತ್| ಹರೀತಕೀಪ್ರಮಾಣಂ ಚೂರ್ಣಾಚ್ಚತುರ್ಥಾಂಶಂ, ಗೋಮೂತ್ರಂ ತು ಚತುರ್ಗುಣಮ್||೪೯-೫೧||-

Adhikarana 37 (52) · Śloka 53

ಸಶೂಲೇ ಸೋನ್ನತೇಽಸ್ಪನ್ದೇ ದಾಹಪಾಕರುಗನ್ವಿತೇ ||೫೨|| ಗುಲ್ಮೇ ರಕ್ತಂ ಜಲೌಕೋಭಿಃ ಸಿರಾಮೋಕ್ಷೇಣ ವಾ ಹರೇತ್ |೫೩|

ಇದಾನೀಮವಸ್ಥಾಯಾಂ ಗುಲ್ಮೇ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸಶೂಲೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಪನ್ದೇ ಅಚಲೇ| ಪಾಕರುಗನ್ವಿತೇ ಪಾಕವೇದನಾಯುಕ್ತೇ, ಜಲೌಕೋಭೀ ರಕ್ತಂ ಹರೇತ್ ಗುಲ್ಮಸ್ಥಾನೇ ಏವ, ಸಿರಾಮೋಕ್ಷೇಣ ತು ಬಾಹ್ವೋಃ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತತ್ವಾತ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ಅಲಾಬುಪಾತನಂ ಚಾಪಿ ಗುಲ್ಮೇ ಶಸ್ತಂ ಕಫಾತ್ಮಕೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೫೨||-

Adhikarana 38 (53) · Śloka 54

ಸುಖೋಷ್ಣಾ ಜಾಙ್ಗಲರಸಾಃ ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾ ವ್ಯಕ್ತಸೈನ್ಧವಾಃ ||೫೩|| ಕಟುತ್ರಿಕಸಮಾಯುಕ್ತಾ ಹಿತಾಃ ಪಾನೇ ತು ಗುಲ್ಮಿನಾಮ್ |೫೪|

ಗುಲ್ಮಿನಾಂ ಜಾಙ್ಗಲರಸ್ಯ ಪಾನಮಾಹ- ಸುಖೋಷ್ಣಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಖೋಷ್ಣಾ ಈಷದುಷ್ಣಾಃ| ಜಾಙ್ಗಲರಸಾ ಜಾಙ್ಘಾಲವಿಷ್ಕಿರಮಾಂಸರಸಾಃ ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ| ಸುಸ್ನಿಗ್ಧಾಃ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ನೇಹಸಂಸ್ಕೃತಾಃ| ಹಿತಾ ಇತಿ ‘ಯಥಾದೋಷಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೫೩||-

Adhikarana 39 (54) · Śloka 55

ಪೇಯಾ ವಾತಹರೈಃ ಸಿದ್ಧಾಃ ಕೌಲತ್ಥಾ ಸಂಸ್ಕೃತಾ ರಸಾಃ ||೫೪|| ಖಲಾಃ ಸಪಞ್ಚಮೂಲಾಶ್ಚ ಗುಲ್ಮಿನಾಂ ಭೋಜನೇ ಹಿತಾಃ |೫೫|

ಭೋಜನಾರ್ಥಮಾಹ- ಪೇಯೇತ್ಯಾದಿ| ವಾತಹರೈಃ ಭದ್ರದಾರ್ವಾದಿಭಿಃ| ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ಸ್ನೇಹಾದಿಭಿಃ| ಖಲಾಃ ಕಪಿತ್ಥದಾಡಿಮತಕ್ರಶಾಕಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ‘ಕಚಿಲಾ’ ಇತಿ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾಃ| ಸಪಞ್ಚಮೂಲಾಃ ಪಞ್ಚಮೂಲಸಹಿತಾಃ, ಏತೇನ ಪಞ್ಚಮೂಲಸಹಿತೈಃ ಕಪಿತ್ಥಾದಿಭಿಃ ಕೃತಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೋಜನೇ ಹಿತಾ ಯಥಾದೋಷಮಿತ್ಯುಪಸ್ಕಾರಃ||೫೪||-

Adhikarana 40 (55) · Śloka 55

ಬದ್ಧವರ್ಚೋನಿಲಾನಾಂ ತು ಸಾರ್ದ್ರಕಂ ಕ್ಷೀರಮಿಷ್ಯತೇ ||೫೫||

ಅವಸ್ಥಾವಶೇನ ಗುಲ್ಮೇ ಭೋಜನವಿಶೇಷಮಾಹ- ಬದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಬದ್ಧವರ್ಚೋನಿಲಾನಾಂ ನಿರುದ್ಧಪುರೀಷವಾಯೂನಾಮ್| ಸಾರ್ದ್ರಕಮ್ ಆರ್ದ್ರಕಸಹಿತಮ್| ಇಷ್ಯತೇ ‘ಭೋಜನೇ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೫೫||

Adhikarana 41 (56) · Śloka 56

ಕುಮ್ಭೀಪಿಣ್ಡೇಷ್ಟಕಾಸ್ವೇದಾನ್ ಕಾರಯೇತ್ ಕುಶಲೋ ಭಿಷಕ್ |೫೬|

ಆನ್ತರೋಪಚಾರಮಭಿಧಾಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ಬಾಹ್ಯೋಪಚಾರಂ ಸ್ವೇದಮಾಹ- ಕುಮ್ಭೀಪಿಣ್ಡೇಷ್ಟಕಾಸ್ವೇದಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಕುಮ್ಭೀಪ್ರಭೃತಿಸ್ವೇದಾಃ ಸ್ವೇದಾಧ್ಯಾಯೇ ಅಭಿಹಿತಾಃ| ನಿಪುಣತಯಾ ಸ್ವೇದಾನ್ ಕಾರಯೇತ್|೫೬|-

Adhikarana 42 (56) · Śloka 57

ಗುಲ್ಮಿನಃ ಸರ್ವ ಏವೋಕ್ತಾ ದುರ್ವಿರೇಚ್ಯತಮಾ ಭೃಶಮ್ ||೫೬|| ಅತಶ್ಚೈತಾಂಸ್ತು ಸುಸ್ವಿನ್ನಾನ್ ಸ್ರಂಸನೇನೋಪಪಾದಯೇತ್ |೫೭|

ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಾತ್ಮಕೇ ಸಶೂಲೇ ಕಠಿನೇ ಚ ಗುಲ್ಮೇ ಗುಲ್ಮಿನೋ ವಿರೇಕಮಾಹ- ಗುಲ್ಮಿನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸುಖಿನ್ನಾನಿತಿ ಸ್ನೇಹೋ ಹಿ ಸ್ವೇದೇನೈವಾಕ್ಷಿಪ್ತಃ, ತೇನ ಸಮ್ಯಕ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ವಿನ್ನಾನ್| ಸ್ರಂಸನೇನ ವಿರೇಕೇಣ| ಉಪಪಾದಯೇತ್ ಯೋಜಯೇತ್||೫೬||-

Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 59

ವಿಮ್ಲಾಪನಾಭ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ತಥೈವ ದಹನಾನಿ ಚ ||೫೭|| ಉಪನಾಹಾಶ್ಚ ಕರ್ತವ್ಯಾಃ ಸುಖೋಷ್ಣಾಃ ಸಾಲ್ವಣಾದಯಃ | ಉದರೋಕ್ತಾನಿ ಸರ್ಪೀಂಷಿ ಮೂತ್ರವರ್ತಿಕ್ರಿಯಾಸ್ತಥಾ ||೫೮|| ಲವಣಾನಿ ಚ ಯೋಜ್ಯಾನಿ ಯಾನ್ಯುಕ್ತಾನ್ಯನಿಲಾಮಯೇ |೫೯|

ಕಿಂ ಗುಲ್ಮೇ ವಿರೇಕ ಏವ ಕಾರ್ಯಂ ಉತಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾಹ- ವಿಮ್ಲಾಪನಾಭ್ಯಞ್ಜನಾನೀತ್ಯಾದಿ| ವಿಮ್ಲಾಪನಮ್ ಅಙ್ಗುಲ್ಯಾದಿನಾ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ ಮರ್ದನಂ, ದಹನಂ ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಾದಿನಾ| ಸಾಲ್ವಣಾದಯ ಇತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದಃ ಪ್ರಕಾರೇ; ತೇನ ಸಾಲ್ವಣಪ್ರಕಾರಾ ಅನ್ಯೇಽಪ್ಯುಪನಾಹಸ್ವೇದಾಃ ಪಚ್ಯಮಾನಾಭಿಮುಖೇ ಗುಲ್ಮೇ ಕಾರ್ಯಾಃ| ಉದರೋಕ್ತಾನಿ ಸರ್ಪೀಂಷಿ ‘ಹರೀತಕೀಚೂರ್ಣಪ್ರಸ್ಥಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಾನಿ| ಮೂತ್ರವರ್ತಿಕ್ರಿಯಾಸ್ತಥೇತಿ ಉದರೋಕ್ತಾ ‘ವಮನಶಿರೋವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ’ ಇತ್ಯಾದಿಕಾಃ| ಲವಣಾನಿ ಪತ್ರಲವಣಸ್ನೇಹಲವಣಕಲ್ಯಾಣಲವಣಾನಿ| ಅನಿಲಾಮಯೇ ವಾತವ್ಯಾಧೌ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಸರ್ಪೀಂಷಿ’ ಇತ್ಯಸ್ಯಾಗ್ರೇ ‘ಚೂರ್ಣಾನಿ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ನಾರಾಚಕಾದಯ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೫೭-೫೮||-

Adhikarana 44 (59) · Śloka 60

ವಾತವರ್ಚೋನಿರೋಧೇ ತು ಸಾಮುದ್ರಾರ್ದ್ರಕಸರ್ಷಪೈಃ ||೫೯|| ಕೃತ್ವಾ ಪಾಯೌ ವಿಧಾತವ್ಯಾ ವರ್ತಯೋ ಮರಿಚೋತ್ತರಾಃ |೬೦|

ಇದಾನೀಂ ಮೂತ್ರವರ್ತಿಪ್ರಯೋಗಾವಸ್ಥಾಮಪರವರ್ತಿಂ ಚಾಹ- ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಸಾಮುದ್ರಂ ಸಮುದ್ರಲವಣಂ, ಸಮುದ್ರಫೇನಮಪರೇ| ಮರಿಚೋತ್ತರಾ ಮರಿಚಪ್ರಧಾನಾಃ||೫೯||-

Adhikarana 45 (60) · Śloka 61

ದನ್ತೀಚಿತ್ರಕಮೂಲೇಷು ತಥಾ ವಾತಹರೇಷು ಚ ||೬೦|| ಕುರ್ಯಾದರಿಷ್ಟಾನ್ ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಯಥೇರಿತಾನ್ |೬೧|

ದನ್ತೀಚಿತ್ರಕಮೂಲೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವಾತಹರೇಷು ವಿದಾರಿಗನ್ಧಾಪ್ರಭೃತಿಷು| ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ ಯಥೇರಿತಾನಿತಿ ಯಥಾ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ವಿರೇಚನಕಲ್ಪೇ ಆಸವಕರಣಮುಕ್ತಂ, ತೇನೈವ ಪ್ರಕಾರೇಣಾತ್ರಾಪಿ ದನ್ತ್ಯಾದಿಕ್ವಾಥೇಽರಿಷ್ಟಾನಾಸವಾನ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ‘ಶ್ಲೋಕಸ್ಥಾನೇ’ ಇತ್ಯತ್ರ ದ್ವಿತೀಯಂ ಸ್ಥಾನಶಬ್ದಂ ಲುಪ್ತಂ ವರ್ಣಯನ್ತಿ, ಲುಪ್ತಸ್ಥಾನಶಬ್ದೇನ ಗುಲ್ಮಪ್ರತಿಷೇಧಂ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ತೇನಾತ್ರೋಕ್ತವೃಶ್ಚೀವಾದ್ಯರಿಷ್ಟವದ್ದನ್ತ್ಯಾದಿಕ್ವಾಥೇ ಮಧುಪಥ್ಯಾಚೂರ್ಣಪ್ರಕ್ಷೇಪೇಣಾರಿಷ್ಟಕರಣಂ, ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೋಕ್ತಪ್ರಕಾರೇಣ ವಾಽಽಸವಕರಣಮ್||೬೦||-

Adhikarana 46 (61) · Śloka 61

ಸ್ವಾದೇದ್ವಾಽಪ್ಯಙ್ಕುರಾನ್ ಭೃಷ್ಟಾನ್ ಪೂತೀಕನೃಪವೃಕ್ಷಯೋಃ ||೬೧||

ಸ್ವಾದೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಕುರಾನ್ ಕೋಮಲಪಲ್ಲವಾನ್| ಭೃಷ್ಟಾನಿತಿ ‘ಸ್ನೇಹೇನ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ; ಅನ್ಯೇ ಅಗ್ನಿನಾ ಭೃಷ್ಟಾನಿತ್ಯಾಹುಃ, ತನ್ಮತೇ ವಾತಕಾರಿಣೋಽಪ್ಯಙ್ಕುರಾ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾದ್ಗುಲ್ಮೇ ಹಿತಾಃ| ಪೂತೀಕಃ ಚಿರಬಿಲ್ವಃ, ನೃಪವೃಕ್ಷೋ ಗಿರಿಮಾಲಕಃ||೬೧||

Adhikarana 47 (62) · Śloka 62

ಊರ್ಧ್ವವಾತಂ ಮನುಷ್ಯಂ ಚ ಗುಲ್ಮಿನಂ ನ ನಿರೂಹಯೇತ್ |೬೨|

ಇದಾನೀಂ ಗುಲ್ಮೇ ಹಿತಸ್ಯಾಪಿ ನಿರೂಹಸ್ಯಾವಸ್ಥಾಯಾಂ ನಿಷೇಧಮಾಹ- ಊರ್ಧ್ವವಾತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಊರ್ಧ್ವವಾತಮ್ ಊರ್ಧ್ವವಾತಯುಕ್ತಂ ಗುಲ್ಮಿನಂ ಮನುಷ್ಯಂ ನ ನಿರೂಹಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಚಿದಿಮಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ|೬೨|-

Adhikarana 48 (62-63) · Śloka 63

ಪಿಬೇತ್ತ್ರಿವೃನ್ನಾಗರಂ ವಾ ಸಗುಡಾಂ ವಾ ಹರೀತಕೀಮ್ ||೬೨|| ಗುಗ್ಗುಲುಂ ತ್ರಿವೃತಾಂ ದನ್ತೀಂ ದ್ರವನ್ತೀಂ ಸೈನ್ಧವಂ ವಚಾಮ್ | ಮೂತ್ರಮದ್ಯಪಯೋದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೈರ್ವೀಕ್ಷ್ಯ ಬಲಾಬಲಮ್ ||೬೩||

ಪಿಬೇದಿತ್ಯಾದಿ| ಪಿಬೇದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಮೂತ್ರಮದ್ಯಾದಿದ್ರವೇಣ; ಅನ್ಯೇ ಪಾನೀಯೇನ ಪಿಬೇದಿತ್ಯಾಹುಃ| ತ್ರಿವೃನ್ನಾಗರಮಿತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ, ಸಗುಡಾಂ ವಾ ಹರೀತಕೀಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ| ಗುಗ್ಗುಲುಮಿತ್ಯಾದಿ| ದ್ರವನ್ತೀ ಚೀರಿತಪತ್ರಾ ದನ್ತೀಭೇದಃ| ಪಯಃ ದುಗ್ಧಂ, ದ್ರಕ್ಷಾರಸಃ ದ್ರಾಕ್ಷಾಸ್ವರಸಃ| ವೀಕ್ಷ್ಯ ಬಲಾಬಲಮಿತಿ ‘ದೋಷಾದೀನಾಂ’ ಇತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಅತ್ರಾಪಿ ಪಿಬೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್||೬೨-೬೩||

Adhikarana 49 (64) · Śloka 64

ಏವಂ ಪೀಲೂನಿ ಭೃಷ್ಟಾನಿ ಪಿಬೇತ್ ಸಲವಣಾನಿ ತು |೬೪|

ಏವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮಿತಿ ಮೂತ್ರಾದಿಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| (ಭೃಷ್ಟಾನಿ ಸ್ನೇಹೇನ )|೬೪|-

Adhikarana 50 (64) · Śloka 65

ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕಸೈನ್ಧವೈಃ ||೬೪|| ಯುಕ್ತಾ ಹನ್ತಿ ಸುರಾ ಗುಲ್ಮಂ ಶೀಘ್ರಂ ಕಾಲೇ ಪ್ರಯೋಜಿತಾ |೬೫|

ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ಯಾದಿ| ಸುರಾ ಪೈಷ್ಟೀ| ಹನ್ತೀತ್ಯತ್ರ ಶೀಘ್ರಮಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕಾಲೇ ಆಧ್ಮಾನಾದಿಕಾಯಾಮವಸ್ಥಾಯಾಮ್||೬೪||-

Adhikarana 51 (65) · Śloka 66

ಬದ್ಧವಿಣ್ಮಾರುತೋ ಗುಲ್ಮೀ ಭುಞ್ಜೀತ ಪಯಸಾ ಯವಾನ್ ||೬೫|| ಕುಲ್ಮಾಷಾನ್ ವಾ ಬಹುಸ್ನೇಹಾನ್ ಭಕ್ಷಯೇಲ್ಲವಣೋತ್ತರಾನ್ |೬೬|

ಬದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಪಯಸಾ ದುಗ್ಧೇನ| ಯವಾನ್ ವಾಟ್ಯಾದಿಕೃತಾನ್| ಕುಲ್ಮಾಷಾನ್ ಯವಪಿಷ್ಟಮಯಾನ್ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್| ಲವಣೋತ್ತರಾನ್ ಸೈನ್ಧವಪ್ರಧಾನಾನ್||೬೫||-

Adhikarana 52 (66) · Śloka 67

ಅಥಾಸ್ಯೋಪದ್ರವಃ ಶೂಲಃ ಕಥಞ್ಚಿದುಪಜಾಯತೇ ||೬೬|| ಶೂಲಂ ನಿಖಾನಿತಮಿವಾಸುಖಂ ಯೇನ ತು ವೇತ್ತ್ಯಸೌ |೬೭|

ಇದಾನೀಂ ಗುಲ್ಮೋಪದ್ರವಮಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ಯ ಗುಲ್ಮಸ್ಯ, ಉಪದ್ರವಃ ಪಶ್ಚಾತ್ಕಾಲಭಾವೀ ಕಥಞ್ಚಿತ್ ಸ್ವಹೇತುಭಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಶೂಲ ಉಪಜಾಯತೇ| ಶೂಲಂ ನಿಖಾನಿತಮಿವ ಕೀಲಕಂ ನಿಖಾನಿತಮಿವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೬||-

Adhikarana 53 (67-68) · Śloka 69

ತತ್ರ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಂರೋಧಃ ಕೃಚ್ಛ್ರೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ ಸ್ಥಿರಾಙ್ಗತಾ ||೬೭|| ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋ ಭ್ರಮೋಽನ್ನಸ್ಯ ವಿದಗ್ಧಪರಿವೃದ್ಧಿತಾ | ರೋಮಹರ್ಷೋಽರುಚಿಶ್ಛರ್ದಿರ್ಭುಕ್ತವೃದ್ಧಿರ್ಜಡಾಙ್ಗತಾ ||೬೮|| ವಾಯ್ವಾದಿಭಿರ್ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಂ ಮಿಶ್ರೈರ್ವಾ... |೬೯|

ತಸ್ಯೈವೋಪದ್ರವಸ್ಯ ದೋಷವಿಶೇಷೇಣ ಲಿಙ್ಗಂ ಸಙ್ಖ್ಯಾಂ ಚಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತ್ಯುಪದ್ರವೇ ಶೂಲೇ| ಸ್ಥಿರಾಙ್ಗತಾ ಕಠಿನಾಙ್ಗತಾ| ಅನ್ನಸ್ಯ ವಿದಗ್ಧಪರಿವೃದ್ಧಿತಾ ಅನ್ನಸ್ಯ ವಿದಾಹೇ ಶೂಲಸ್ಯ ಪರಿವೃದ್ಧಿರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಭುಕ್ತವೃದ್ಧಿರಿತಿ ಭುಕ್ತಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿಃ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ಶೂಲಸ್ಯ ವೃದ್ಧಿರ್ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಡಾಙ್ಗತಾ ಅಙ್ಗಾನಾಂ ಜಡತಾ| ಮಿಶ್ರೈರಿತಿ ದ್ವನ್ದ್ವೈಃ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೈಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಿಣ್ಮೂತ್ರಸಂರೋಧ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ವಾತಜಶೂಲಲಕ್ಷಣಂ, ತೃಷ್ಣಾದಾಹ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಪಿತ್ತಜಶೂಲಲಕ್ಷಣಂ, ರೋಮಹರ್ಷೋಽರುಚಿರಿತ್ಯಾದಿಕಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಜಶೂಲಲಕ್ಷಣಂ, ದ್ವಿದೋಷಲಿಙ್ಗಂ ದ್ವನ್ದ್ವೈಃ, ಸರ್ವಲಿಙ್ಗಂ ಸಮಸ್ತೈಃ||೬೭-೬೮||-

Adhikarana 54 (69-72) · Śloka 73

...ವೀಕ್ಷ್ಯ ಯೋಜಯೇತ್ | ಪಥ್ಯಾತ್ರಿಲವಣಂ ಕ್ಷಾರಂ ಹಿಙ್ಗುತುಮ್ಬುರುಪೌಷ್ಕರಮ್ ||೬೯|| ಯವಾನೀಂ ಚ ಹರಿದ್ರಾಂ ಚ ವಿಡಙ್ಗಾನ್ಯಮ್ಲವೇತಸಮ್ | ವಿದಾರೀತ್ರಿಫಲಾಽಭೀರುಶೃಙ್ಗಾಟೀಗುಡಶರ್ಕರಾಃ ||೭೦|| ಕಾಶ್ಮರೀಫಲಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಪರೂಷಕಹಿಮಾನಿ ಚ | ಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾತಿವಿಷಾದಾರುಪಥ್ಯಾಮರಿಚವೃಕ್ಷಜಾನ್ ||೭೧|| ಕೃಷ್ಣಾಮೂಲಕಚವ್ಯಂ ಚ ನಾಗರಕ್ಷಾರಚಿತ್ರಕಾನ್ | ಉಷ್ಣಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಕ್ಷೀರತೋಯೈಃ ಶ್ಲೋಕಸಮಾಪನಾನ್ ||೭೨|| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ವಿಮಿಶ್ರಾಂಶ್ಚ ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಸರ್ವಜೇ |೭೩|

ಅತಃ ಪರಮುಪದ್ರವಶೂಲಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ವೀಕ್ಷ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ವೀಕ್ಷ್ಯೇತಿ ವಾತಾದಿಭೇದೇನ ಶೂಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತ್ರಿಲವಣಂ ಸೈನ್ಧವಸೌವರ್ಚಲಬಿಡಾನಿ| ಕ್ಷಾರೋ ಯವಕ್ಷಾರಃ| ಅಭೀರುಃ ಶತಾವರೀ, ಶೃಙ್ಗಾಟೀ ಜಲಜಂ ದ್ರವ್ಯಂ ತ್ರಿಕಣ್ಟಕಫಲಂ| ಗುಡಶರ್ಕರಾ ಗಾಙ್ಗೇಟೀಫಲಮ್ | ಹಿಮಂ ಚನ್ದನಮ್| ಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾ ವಚಾ| ವೃಕ್ಷಜ ಇನ್ದ್ರಯವಃ| ಮೂಲಕಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಮ್| ಉಷ್ಣಶಬ್ದೋಽಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶ್ಲೋಕಸಮಾಪನಾನ್ ‘ಯೋಗಾನ್’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಯಥಾಕ್ರಮಮಿತಿ ಪಥ್ಯಾದ್ಯಮ್ಲವೇತಸಾನ್ತಮುಷ್ಣಾಮ್ಲಕಾಞ್ಜಿಕೇನ ವಾತಿಕೇ, ವಿದಾರ್ಯಾದಿಹಿಮಾನ್ತುಮುಷ್ಣಕ್ಷೀರೇಣ ಪೈತ್ತಿಕೇ, ಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾದಿಚಿತ್ರಕಾನ್ತಮುಷ್ಣತೋಯೇನ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ; ವಿಮಿಶ್ರಂ ದ್ವನ್ದ್ವೇ ಇತಿ ಪಥ್ಯಾದಿವಿದಾರ್ಯಾದೀ ವಾತಪೈತ್ತಿಕೇ, ಪಥ್ಯಾದಿಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾದೀ ವಾತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ, ವಿದಾರ್ಯಾದಿಷಡ್ಗ್ರನ್ಥಾದೀ ಪಿತ್ತಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ, ಸರ್ವಾಂಶ್ಚ ಪಥ್ಯಾದೀನ್ ತ್ರೀನ್ ಸನ್ನಿಪಾತೇ||೬೯-೭೨||-

Adhikarana 55 (73-74) · Śloka 75

ತಥೈವ ಸೇಕಾವಗಾಹಪ್ರದೇಹಾಭ್ಯಙ್ಗಭೋಜನಮ್ ||೭೩|| ಶಿಶಿರೋದಕಪೂರ್ಣಾನಾಂ ಭಾಜನಾನಾಂ ಚ ಧಾರಣಮ್ | ವಮನೋನ್ಮರ್ದನಸ್ವೇದಲಙ್ಘನಕ್ಷಪಣಕ್ರಿಯಾಃ ||೭೪|| ಸ್ನೇಹಾದಿಶ್ಚ ಕ್ರಮಃ ಸರ್ವೋ ವಿಶೇಷೇಣೋಪದಿಶ್ಯತೇ |೭೫|

ಕಿಮೇತದೇವೋಪದ್ರವಶೂಲೇ ಕಾರ್ಯಮುತಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾಹ- ತಥೈವೇತ್ಯಾದಿ| ತಥೈವೇತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತೇನ ಸೇಕಾದಿಕಂ ವಾತಿಕೇ, ಶಿಶಿರೋದಕಾದಿಕಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ, ವಮನಾದಿಕಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ| ಸ್ನೇಹಾದಿಕ್ರಮಶ್ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಸರ್ವೇಷಾಮೇವ, ದ್ವನ್ದ್ವಜೇ ದ್ವಯಂ, ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕೇ ಸಮಸ್ತಮ್| ಕ್ಷಪಣಕ್ರಿಯಾ ಅನ್ಯಾ ಅಪಿ ಕಫಕ್ಷಯಕರೀ||೭೩-೭೪||-

Adhikarana 56 (75) · Śloka 76

ವಲ್ಲೂರಂ ಮೂಲಕಂ ಮತ್ಸ್ಯಾನ್ ಶುಷ್ಕಶಾಕಾನಿ ವೈದಲಮ್ ||೭೫|| ನ ಖಾದೇದಾಲುಕಂ ಗುಲ್ಮೀ ಮಧುರಾಣಿ ಫಲಾನಿ ಚ |೭೬|

ಗುಲ್ಮೋಪದ್ರವಮಭಿಧಾಯ ಗುಲ್ಮೇ ವರ್ಜ್ಯಮಾಹ- ವಲ್ಲೂರಂ ಮೂಲಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಲ್ಲೂರಂ ಶುಷ್ಕಮಾಂಸಮ್| ವೈದಲಂ ಮುದ್ಗವನಮುದ್ಗಾದಿಕಮ್| ಆಲುಕಂ ಪಿಣ್ಡಾಲುಕಾದಿಭೇದೇನಾನೇಕಪ್ರಕಾರಮ್| ಮಧುರಾಣಿ ಫಲಾನಿ ಕ್ಷೀರವೃಕ್ಷಫಲಾನಿ ಚೋಚಮೋಚಾದೀನಿ ಚ| ಚಕಾರಾದೇವಂವಿಧಾನ್ಯನ್ಯಾನ್ಯಪಿ ವರ್ಜ್ಯಾನಿ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿತ್ ‘ಲಘ್ವನ್ನಂ ದೀಪನಂ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಂ ವಾತಾನುಲೋಮನಮ್| ಬೃಂಹಣಂ ಚ ಭವೇದ್ಯಚ್ಚ ತದ್ಧಿತಂ ಸರ್ವಗುಲ್ಮಿನಾಮ್|| ಸ್ಥಾನೇಽವಸೇಕೋ ರಕ್ತಸ್ಯ ಬಾಹುಮಧ್ಯೇ ಸಿರಾವ್ಯಧಃ| ಸ್ವೇದೋಽನುಲೋಮನಂ ಚೈವ ಪ್ರಶಸ್ತಂ ಸರ್ವಗುಲ್ಮಿನಾಮ್’ ಇತ್ಯಾದಿಕಂ ಪಠನ್ತಿ; ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ| (ಇತಿ ಡಹ್ಲಣೇನಾನ್ಯಗ್ರನ್ಥದರ್ಶನಾದುಕ್ತಮ್)||೭೫||-

Adhikarana 57 (76) · Śloka 77

ವಿನಾ ಗುಲ್ಮೇನ ಯಚ್ಛೂಲಂ ಗುಲ್ಮಸ್ಥಾನೇಷು ಜಾಯತೇ ||೭೬|| ನಿದಾನಂ ತಸ್ಯ ವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ರೂಪಂ ಚ ಸಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ |೭೭|

ಗುಲ್ಮೋಪದ್ರವಂ ಶೂಲಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಕೇವಲಂ ಶೂಲಮಾಹ- ವಿನೇತ್ಯಾದಿ| ಗುಲ್ಮಸ್ಥಾನೇಷು ಗುಲ್ಮಪ್ರತಿಷೇಧೋಕ್ತೇಷು| ಅನ್ಯೇ ‘ವಿನಾ ಗುಲ್ಮೇನ’ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಲೋಕಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ‘ಅಥಾತಃ ಶೂಲಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ’ ಇತಿ ಪ್ರತಿಜ್ಞಾಂ ಪಠಿತ್ವಾ ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ನಿಗ್ರಹಾದಿತ್ಯಾದಿನಾ ಪೃಥಗೇವ ಶೂಲಾಧ್ಯಾಯಂ ಪಠನ್ತಿ; ತೇ ಚ ಪೂರ್ವಪರಿಪಾಟೀಂ ತ್ಯಜನ್ತಿ| ಅಪರೇ ವಿನಾ ಗುಲ್ಮೇನೇತ್ಯಾದಿಕಂ ಸಮಸ್ತಮಪಿ ಅಸೌ ಶ್ರುತಂ ಭಣಿತ್ವಾ ಪರಿತ್ಯಜನ್ತಿ| ಅಸ್ಮಾಭಿಸ್ತು ಸರ್ವಮತಾನುಸಾರಿಭಿರ್ಜೇಜ್ಜಟಾಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ಪಠಿತಃ||೭೬||-

Adhikarana 58 (77-80) · Śloka 80

ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ನಿಗ್ರಹಾದತಿಭೋಜನಾತ್ ||೭೭|| ಅಜೀರ್ಣಾಧ್ಯಶನಾಯಾಸವಿರುದ್ಧಾನ್ನೋಪಸೇವನಾತ್ | ಪಾನೀಯಪಾನಾತ್ ಕ್ಷುತ್ಕಾಲೇ ವಿರೂಢಾನಾಂ ಚ ಸೇವನಾತ್ ||೭೮|| ಪಿಷ್ಟಾನ್ನಶುಷ್ಕಮಾಂಸಾನಾಮುಪಯೋಗಾತ್ತಥೈವ ಚ | ಏವಂವಿಧಾನಾಂ ದ್ರವ್ಯಾಣಾಮನ್ಯೇಷಾಂ ಚೋಪಸೇವನಾತ್ ||೭೯|| ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತಃ ಕೋಷ್ಠೇ ಶೂಲಂ ಸಞ್ಜನಯೇದ್ಭೃಶಮ್ | ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸೀ ಭವೇತ್ತೇನ ವೇದನಾಪೀಡಿತೋ ನರಃ ||೮೦||

ಶೂಲಸ್ಯ ಹೇತುಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಚಾಹ- ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಗ್ರಹಾತ್ ವೇಗಕಾಲೇಽವರೋಧಾತ್| ಅಜೀರ್ಣಮ್ ಆಮವಿದಗ್ಧಾದಿಭೇದಭಿನ್ನಮ್| ಅಧ್ಯಶನಂ ಸಾಜೀರ್ಣಭೋಜನಮ್| ಆಯಾಸಃ ಶರೀರಾಯಾಸಜನಕಂ ಕರ್ಮ| ವಿರುದ್ಧಾನ್ನಂ ಹಿತಾಹಿತೀಯೋಕ್ತಮ್| ವಿರೂಢಾನಾಂ ವಿಗತರೋಹಾಣಾಮಙ್ಕುರಿತಾನಾಂ ವಾ| ಏವಂವಿಧಾನಾಂ ದೋಷಪ್ರಕೋಪಣಾನಾಮ್| ಕೋಷ್ಠೇ ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್ನುದರೇ| ನಿರುಚ್ಛ್ವಾಸಃ ನಿರುದ್ಧೋಚ್ಛ್ವಾಸಃ| ತೇನ ಶೂಲೇನ| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಾಂ ನಿಗ್ರಹಾದಿತ್ಯಾದಿರನ್ಯೇಷಾಂ ಚೋಪಸೇವನಾದಿತ್ಯನ್ತೋ ಹೇತುಃ, ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತ ಇತ್ಯಾದಿಶ್ಚ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಃ||೭೭-೮೦||

Adhikarana 59 (81) · Śloka 81

ಶಙ್ಕುಸ್ಫೋಟನವತ್ತಸ್ಯ ಯಸ್ಮಾತ್ತೀವ್ರಾಶ್ಚ ವೇದನಾಃ | ಶೂಲಾಸಕ್ತಸ್ಯ ಲಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ ತಸ್ಮಾಚ್ಛೂಲಮಿಹೋಚ್ಯತೇ ||೮೧||

ತತ್ ಕಸ್ಮಾಚ್ಛೂಲಮುಚ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ಶಙ್ಕ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಶಙ್ಕುಸ್ಫೋಟನವತ್ ಕೀಲಕಾಹನನವತ್ತೀವ್ರಾ ವೇದನಾಃ, ತಸ್ಯ ವ್ಯಾಧಿತಸ್ಯ, ಶೂಲಾಸಕ್ತಸ್ಯ ಶೂಲಿನಃ; ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಯಥಾ ಕಸ್ಯಚಿತ್ ಕೀಲಕಾಹನನೇನ ತೀವ್ರಾ ವೇದನಾ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ತದ್ವತ್ತಸ್ಯ ಯಸ್ಮಾದ್ವೇದನಾ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ ತಸ್ಮಾಚ್ಛೂಲಮಿಹೋಚ್ಯತೇ||೮೧||

Adhikarana 60 (82-83) · Śloka 83

ನಿರಾಹಾರಸ್ಯ ಯಸ್ಯೈವ ತೀವ್ರಂ ಶೂಲಮುದೀರ್ಯತೇ | ಪ್ರಸ್ತಬ್ಧಗಾತ್ರೋ ಭವತಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣೋಚ್ಛ್ವಸಿತೀವ ಚ ||೮೨|| ವಾತಮೂತ್ರಪುರೀಷಾಣಿ ಕೃಚ್ಛ್ರೇಣ ಕುರುತೇ ನರಃ | ಏತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ವಿಜಾನೀಯಾಚ್ಛೂಲಂ ವಾತಸಮುದ್ಭವಮ್ ||೮೩||

ವಾತಶೂಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ನಿರಾಹಾರಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೮೨-೮೩||

Adhikarana 61 (84) · Śloka 85

ತೃಷ್ಣಾ ದಾಹೋ ಮದೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ತೀವ್ರಂ ಶೂಲಂ ತಥೈವ ಚ | ಶೀತಾಭಿಕಾಮೋ ಭವತಿ ಶೀತೇನೈವ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ||೮೪|| ಏತೈರ್ಲಿಙ್ಗೈರ್ವಿಜಾನೀಯಾಚ್ಛೂಲಂ ಪಿತ್ತಸಮುದ್ಭವಮ್ |೮೫|

ಪಿತ್ತಶೂಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತೃಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಶೀತಾಭಿಕಾಮಃ ಶೀತಾಭಿಲಾಷಃ| ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ ‘ಶೂಲಂ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೮೪||-

Adhikarana 62 (85-86) · Śloka 86

ಶೂಲೇನೋತ್ಪೀಡ್ಯಮಾನಸ್ಯ ಹೃಲ್ಲಾಸ ಉಪಜಾಯತೇ ||೮೫|| ಅತೀವ ಪೂರ್ಣಕೋಷ್ಠತ್ವಂ ತಥೈವ ಗುರುಗಾತ್ರತಾ | ಏತಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಸಮುತ್ಥಸ್ಯ ಶೂಲಸ್ಯೋಕ್ತಂ ನಿದರ್ಶನಮ್ ||೮೬||

ಕಫಶೂಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಶೂಲೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಹೃಲ್ಲಾಸಃ ಥೂತ್ಕರಣಮ್| ನಿದರ್ಶನಂ ಲಕ್ಷಣಮ್||೮೫-೮೬||

Adhikarana 63 (87) · Śloka 88

ಸರ್ವಾಣಿ ದೃಷ್ಟ್ವಾ ರೂಪಾಣಿ ನಿರ್ದಿಶೇತ್ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್ | ಸನ್ನಿಪಾತಸಮುತ್ಥಾನಮಸಾಧ್ಯಂ ತಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ ||೮೭|| ಶೂಲಾನಾಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಪ್ರೋಕ್ತಂ... |೮೮|

ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಶೂಲಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಸರ್ವಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ನನು, ಕೈಶ್ಚಿತ್ ಪೂರ್ವಾಚಾರ್ಯೈರ್ದೋಷಭೇದೇನ ನಿಯತಂ ಸ್ಥಾನಂ ಶೂಲಸ್ಯೋಕ್ತಮ್| ತಥಾಹಿ- “ವಾತಾತ್ಮಕಂ ಬಸ್ತಿಗತಂ ವದನ್ತಿ, ಪಿತ್ತಾತ್ಮಕಂ ಚಾಪಿ ವದನ್ತಿ ನಾಭ್ಯಾಮ್| ಹೃತ್ಪಾರ್ಶ್ವಕುಕ್ಷೌ ಕಫಸನ್ನಿವಿಷ್ಟಂ, ಸರ್ವೇಷು ದೇಶೇಷು ಚ ಸನ್ನಿಪಾತಾತ್”- ಇತಿ; ತತ್ ಕಥಮತ್ರ ತಥಾ ನೋಕ್ತಮ್| ಸತ್ಯಂ, ಕುಪಿತದೋಷಾಣಾಂ ಸ್ವಾಶಯೇ ಪರಾಶಯೇ ಚ ವ್ಯಾಧ್ಯುತ್ಪಾದಕತ್ವಾನ್ನ ನಿಯತಂ ಸ್ಥಾನಮಸ್ತಿ, ಅತಸ್ತಥಾ ನೋಕ್ತಮ್||೮೭||-

Adhikarana 64 (88) · Śloka 89

...ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ತು ನಿಬೋಧ ಮೇ | ಆಶುಕಾರೀ ಹಿ ಪವನಸ್ತಸ್ಮಾತ್ತಂ ತ್ವರಯಾ ಜಯೇತ್ ||೮೮|| ತಸ್ಯ ಶೂಲಾಭಿಪನ್ನಸ್ಯ ಸ್ವೇದ ಏವ ಸುಖಾವಹಃ |೮೯|

ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಿಬೋಧ ಜಾನೀಹಿ| ಮೇ ಮತ್ಸಕಾಶಾತ್| ಆಶುಕಾರೀತ್ಯಾದಿ| ಆಶುಕಾರೀ ಶೀಘ್ರಮತ್ಯಯಕಾರಿತ್ವಾತ್| ಹಿ ಯಸ್ಮಾತ್| ತಂ ವಾತಮ್| ತಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ|- ತಸ್ಯ ಪುರುಷಸ್ಯ, ಶೂಲಾಭಿಪನ್ನಸ್ಯ ವಾತಿಕಶೂಲಕ್ರಾನ್ತಸ್ಯ; ಅನ್ಯೇ ತು ತಸ್ಯ ವಾತಸ್ಯ ಯಚ್ಛೂಲಂ ತೇನ ಆಕ್ರಾನ್ತಸ್ಯೇತ್ಯಾಹುಃ||೮೮||-

Adhikarana 65 (89) · Śloka 89

ಪಾಯಸೈಃ ಕೃಶರಾಪಿಣ್ಡೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರ್ವಾ ಪಿಶಿತೈರ್ಹಿತಃ ||೮೯||

ಸ ಚ ಸ್ವೇದಃ ಕೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯಾಹ- ಪಾಯಸೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಯಸೋ ದುಗ್ಧಸಿದ್ಧಾಸ್ತಣ್ಡುಲಾಃ| ಕೃಶರಾಪಿಣ್ಡೈಃ ತಿಲತಣ್ಡುಲಮಾಷಕೃತಯವಾಗೂಪಿಣ್ಡೈಃ| ಹಿತ ಇತಿ ‘ಸ್ವೇದ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ||೮೯||

Adhikarana 66 (90-91) · Śloka 91

ತ್ರಿವೃಚ್ಛಾಕೇನ ವಾ ಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಂ ಭುಞ್ಜೀತ ಭೋಜನಮ್ | ಚಿರಬಿಲ್ವಾಙ್ಕುರಾನ್ ವಾಪಿ ತೈಲಭೃಷ್ಟಾಂಸ್ತು ಭಕ್ಷಯೇತ್ ||೯೦|| ವೈಹಙ್ಗಾಂಶ್ಚ ರಸಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಜಾಙ್ಗಲಾನ್ ಶೂಲಪೀಡಿತಃ | ಯಥಾಲಾಭಂ ನಿಷೇವೇತ ಮಾಂಸಾನಿ ಬಿಲಶಾಯಿನಾಮ್ ||೯೧||

ಭೋಜನಮಾಹ- ತ್ರಿವೃಚ್ಛಾಕೇನೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿಗುಣಂ ಭೋಜನಂ ತ್ರಿವೃಚ್ಛಾಕೇನ ಸಹ ಭುಞ್ಜೀತೇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಚಿರಬಿಲ್ವಾಙ್ಕುರಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಅಙ್ಕುರಾಃ ಶುಙ್ಗಾಃ| ವೈಹಙ್ಗಾಂಶ್ಚೇತ್ಯಾದಿ| ಜಾಙ್ಗಲಾನ್ ವೈಹಙ್ಗಾನ್, ಲಾವಾದಿಕೃತಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಿಲೇಶಯಾಃ ಶ್ವಾವಿಚ್ಛಲ್ಲಕಾದಯಃ||೯೦-೯೧||

Adhikarana 67 (92) · Śloka 92

ಸುರಾ ಸೌವೀರಕಂ ಚುಕ್ರಂ ಮಸ್ತೂದಶ್ವಿತ್ತಥಾ ದಧಿ | ಸಕಾಲಲವಣಂ ಪೇಯಂ ಶೂಲೇ ವಾತಸಮುದ್ಭವೇ ||೯೨||

ಸುರಾ ಸೌವೀರಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸುರಾ ಪಿಷ್ಟಭವಾ| ಸೌವೀರಕಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಭೇದಃ| ಚುಕ್ರಂ ಶುಕ್ತಮ್| ಮಸ್ತು ದಧಿಮಸ್ತು| ಉದಶ್ವಿತ್ ಅರ್ಧೋದಕಂ ತಕ್ರಮ್| ತಥೇತಿ ಯಥಾಲಾಭಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಾಲಲವಣಶಬ್ದೇನ ಯದ್ಯಪಿ ನಿರ್ಗನ್ಧಸೌವರ್ಚಲಮುಚ್ಯತೇ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರ ಗನ್ಧವತ್ಸೌವರ್ಚಲಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೋಕ್ತತ್ವಾತ್||೯೨||

Adhikarana 68 (93) · Śloka 93

ಕುಲತ್ಥಯೂಷೋ ಯುಕ್ತಾಮ್ಲೋ ಲಾವಕೀಯೂಷಸಂಸ್ಕೃತಃ | ಸಸೈನ್ಧವಃ ಸಮರಿಚೋ ವಾತಶೂಲವಿನಾಶನಃ ||೯೩||

ಕುಲತ್ಥಯೂಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯುಕ್ತಂ ಮಾತ್ರಯೋಪಹಿತಮಮ್ಲಂ ದಾಡಿಮಾದಿಕಂ ಯತ್ರ ಸ ಯುಕ್ತಾಮ್ಲಃ| ಲಾವಕೀಯೂಷಸಂಸ್ಕೃತ ಇತಿ ಲಾವಕೇನ ಕೃತೋ ಯೂಷೋ ಲಾವಕೀಯೂಷಃ, ತೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಃ||೯೩||

Adhikarana 69 (94) · Śloka 95

ವಿಡಙ್ಗಶಿಗ್ರುಕಮ್ಪಿಲ್ಲಪಥ್ಯಾಶ್ಯಾಮಾಮ್ಲವೇತಸಾನ್ | ಸುರಸಾಮಶ್ವಮೂತ್ರೀಂ ಚ ಸೌವರ್ಚಲಯುತಾನ್ ಪಿಬೇತ್ ||೯೪|| ಮದ್ಯೇನ ವಾತಜಂ ಶೂಲಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಪ್ರಶಾಮ್ಯತಿ |೯೫|

ವಿಡಙ್ಗೇತ್ಯಾದಿ| ಶಿಗ್ರುಃ ವಿಟಪಶಾಕಂ, ಶೋಭಾಞ್ಜನಮಪರೇ| ಶ್ಯಾಮಾ ಅರುಣಮೂಲಾ ತ್ರಿವೃತ್| ಸುರಸಾ ತುಲಸೀ| ಅಶ್ವಮೂತ್ರೀ ಶಲ್ಲಕೀ||೯೪||-

Adhikarana 70 (95-99) · Śloka 100

ಪೃಥ್ವೀಕಾಜಾಜಿಚವಿಕಾಯವಾನೀವ್ಯೋಷಚಿತ್ರಕಾಃ ||೯೫|| ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಃ ಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಚೇತಿ ಚೂರ್ಣಯೇತ್ | ತಾನಿ ಚೂರ್ಣಾನಿ ಪಯಸಾ ಪಿಬೇತ್ ಕಾಮ್ಬಲಿಕೇನ ವಾ ||೯೬|| ಮಧ್ವಾಸವೇನ ಚುಕ್ರೇಣ ಸುರಾಸೌವೀರಕೇಣ ವಾ | ಅಥವೈ(ಚೈ)ತಾನಿ ಚೂರ್ಣಾನಿ ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸೇನ ವಾ ||೯೭|| ತಥಾ ಬದರಯೂಷೇಣ ಭಾವಿತಾನಿ ಪುನಃ ಪುನಃ | ತಾನಿ ಹಿಙ್ಗುಪ್ರಗಾಢಾನಿ ಸಹ ಶರ್ಕರಯಾ ಪಿಬೇತ್ ||೯೮|| ಸಹ ದಾಡಿಮಸಾರೇಣ ವರ್ತಿಃ ಕಾರ್ಯಾ ಭಿಷಗ್ಜಿತಾ | ಸಾ ವರ್ತಿರ್ವಾತಿಕಂ ಶೂಲಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ವ್ಯಪೋಹತಿ ||೯೯|| ಗುಡತೈಲೇನ ವಾ ಲೀಢಾ ಪೀತಾ ಮದ್ಯೇನ ವಾ ಪುನಃ |೧೦೦|

ಪೃಥ್ವೀಕೇತ್ಯಾದಿ| ಪೃಥ್ವೀಕಾ ಹಿಙ್ಗುಪತ್ರಿಕಾ| ಅಜಾಜೀ ಉತ್ತರಾಪಥೇ ಜೀರಕವಿಶೇಷಃ| ಕಾಮ್ಬಲಿಕೇನ ದಧಿಮಸ್ತ್ವಮ್ಲಸಿದ್ಧಯೂಷೇಣ| ಚುಕ್ರಂ ಶುಕ್ತಮ್| ಸೌವೀರಕಂ ವಿರೇಚನದ್ರವ್ಯವಿಕಲ್ಪಕಥಿತಮ್| ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಅಥವೇತ್ಯಾದಿ| ಏತಾನಿ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾನಿ ಚೂರ್ಣಾನಿ, ಬೀಜಪೂರಕರಸೇನ ಬದರಯೂಷೇಣ ವಾ ಪುನಃ ಪುನರ್ಭಾವಿತಾನಿ ಹಿಙ್ಗೂತ್ಕಟಾನಿ ಶರ್ಕರಯಾ ಸಹ ಮಾತುಲುಙ್ಗರಸೇನೈವ ಪಿಬೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಸಹ ದಾಡಿಮಸಾರೇಣೇತ್ಯಾದಿ|- ತೈರೇವ ಚೂರ್ಣೈರ್ದಾಡಿಮಸಾರೇಣ ಸಹ ಭಿಷಗ್ಜಿತಾ ವೈದ್ಯೇನ ವರ್ತಿರ್ವಾ ಕಾರ್ಯಾ| ಸಾ ಚ ವರ್ತಿರ್ಗುಡತೈಲೇನ ಲೀಢಾ ಮದ್ಯೇನ ವಾ ಪೀತಾ ಸತೀ ವಾತಿಕಂ ಶೂಲಂ ಕ್ಷಿಪ್ರಮೇವ ಹನ್ತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೯೫-೯೯||-

Adhikarana 71 (100) · Śloka 101

ಬುಭುಕ್ಷಾಪ್ರಭವೇ ಶೂಲೇ ಲಘು ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಹಿತಮ್ ||೧೦೦|| ಉಷ್ಣೈಃ ಕ್ಷೀರೈರ್ಯವಾಗೂಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರ್ಮಾಂಸರಸೈಸ್ತಥಾ |೧೦೧|

ಬುಭುಕ್ಷಾಪ್ರಭವೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲಘ್ವಿತಿ ಮಾತ್ರಯಾ ಸ್ವಭಾವೇನ ಚ| ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಭೋಜನಮ್| ಉಷ್ಣೈರಿತಿ ಕ್ಷೀರಾದಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ||೧೦೦||-

Adhikarana 72 (101-102) · Śloka 103

ವಾತಶೂಲೇ ಸಮುತ್ಪನ್ನೇ ರೂಕ್ಷಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೇನ ಭೋಜಯೇತ್ ||೧೦೧|| ಸುಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ಪ್ರದೇಯಾಃ ಸ್ಯುರ್ಘೃತಪೂರಾ ವಿಶೇಷತಃ | ವಾರುಣೀಂ ಚ ಪಿಬೇಜ್ಜನ್ತುಸ್ತಥಾ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಸುಖೀ ||೧೦೨|| ಏತದ್ವಾತಸಮುತ್ಥಸ್ಯ ಶೂಲಸ್ಯೋಕ್ತಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮ್ |೧೦೩|

ವಾತೇತ್ಯಾದಿ| ಸುಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ಶುಣ್ಠೀಮರಿಚಾದಿಭಿಃ| ಪ್ರದೇಯಾ ದಾತವ್ಯಾಃ| ಘೃತಪೂರಾ ಘೃತಪೂಪಾ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ವಾರುಣೀ ಸುರಾ| ತಥಾ ತೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ| ಸುಖೀ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ ಸುಖೀ ಭವತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪಸಂಹಾರಮಾಹ- ಏತದ್ವಾತಸಮುತ್ಥಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ||೧೦೧-೧೦೨||-

Adhikarana 73 (103-104) · Śloka 104

ಅಥ ಪಿತ್ತಸಮುತ್ಥಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಂ ವಕ್ಷ್ಯಾಮ್ಯತಃ ಪರಮ್ ||೧೦೩|| ಸ ಸುಖಂ ಛರ್ದಯಿತ್ವಾ ತು ಪೀತ್ವಾ ಶೀತೋದಕಂ ನರಃ | ಶೀತಲಾನಿ ಚ ಸೇವೇತ ಸರ್ವಾಣ್ಯುಷ್ಣಾನಿ ವರ್ಜಯೇತ್ ||೧೦೪||

ವಾತಶೂಲೋಪಕ್ರಮಮಭಿಧಾಯೇದಾನೀಂ ಪಿತ್ತಶೂಲಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅಥೇತ್ಯಾದಿ| ಅಥೇತಿ ವಾಕ್ಯಾಲಙ್ಕಾರೇ, ವಾಕ್ಯೋಪಕ್ರಮೇ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ತದೇಷ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಸ ಇತ್ಯಾದಿ| ಸ ಪಿತ್ತಶೂಲೀ ನರಃ, ಶೀತೋದಕಂ ಪೀತ್ವಾ, ಸುಖಂ ಯಥಾ ಭವತಿ ತಥಾ ಛರ್ದಯಿತ್ವಾ, ಶೀತಲಾನಿ ಭಜೇತ, ಉಷ್ಣಾನಿ ಸರ್ವಾಣಿ ವರ್ಜಯೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೧೦೩-೧೦೪||

Adhikarana 74 (105) · Śloka 105

ಮಣಿರಾಜತತಾಮ್ರಾಣಿ ಭಾಜನಾನಿ ಚ ಸರ್ವಶಃ | ವಾರಿಪೂರ್ಣಾನಿ ತಾನ್ಯಸ್ಯ ಶೂಲಸ್ಯೋಪರಿ ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್ ||೧೦೫||

ಮಣಿರಾಜತತಾಮ್ರಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ರಾಜತಂ ರೂಪ್ಯಮಯಮ್| ಸರ್ವಶ ಆಮುಖಾತ್| ಅಸ್ಯ ಪಿತ್ತಶೂಲಿನಃ||೧೦೫||

Adhikarana 75 (106-107) · Śloka 107

ಗುಡಃ ಶಾಲಿರ್ಯವಾಃ ಕ್ಷೀರಂ ಸರ್ಪಿಃಪಾನಂ ವಿರೇಚನಮ್ | ಜಾಙ್ಗಲಾನಿ ಚ ಮಾಂಸಾನಿ ಭೇಷಜಂ ಪಿತ್ತಶೂಲಿನಾಮ್ ||೧೦೬|| ರಸಾನ್ ಸೇವೇತ ಪಿತ್ತಘ್ನಾನ್ ಪಿತ್ತಲಾನಿ ವಿವರ್ಜಯೇತ್ | ಪಾಲಾಶಂ ಧಾನ್ವನಂ ವಾಽಪಿ ಪಿಬೇದ್ಯೂಷಂ ಸಶರ್ಕರಮ್ ||೧೦೭||

ಗುಡೇತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಘ್ನಾನ್ ರಸಾನ್ ಜಾಙ್ಗಲವರ್ಗೇ ಯಾನಿ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ಪಿತ್ತಹರಾಣಿ ಮಾಂಸಾನಿ ತತ್ಕೃತಾನ್ ರಸಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿತ್ತಲಾನೀತ್ಯಾದಿ| ಪಿತ್ತಲಾನಿ ಅನ್ನಪಾನಾದೀನಿ| ಪಾಲಾಶಂ ಯೂಷಂ ಮಾಂಸಾದಮಾಂಸರಸಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾನ್ವನಂ ಜಾಙ್ಗಲಮಾಂಸರಸಮ್||೧೦೬-೧೦೭||

Adhikarana 76 (108) · Śloka 108

ಪರುಷಕಾಣಿ ಮೃದ್ವೀಕಾಖರ್ಜೂರೋದಕಜಾನ್ಯಪಿ | ತತ್ ಪಿಬೇಚ್ಛರ್ಕರಾಯುಕ್ತಂ ಪಿತ್ತಶೂಲನಿವಾರಣಮ್ ||೧೦೮||

ಪರೂಷಕಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಪರೂಷಕಾಣಿ ಪರೂಷಕಫಲಾನಿ| ಉದಕಜಾನಿ ಪದ್ಮಾನಿ||೧೦೮||

Adhikarana 77 (109) · Śloka 109

ಅಶನೇ ಭುಕ್ತಮಾತ್ರೇ ತು ಪ್ರಕೋಪಃ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯ ಚ | ವಮನಂ ಕಾರಯೇತ್ತತ್ರ ಪಿಪ್ಪಲೀವಾರಿಣಾ ಭಿಷಕ್ ||೧೦೯||

ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಶೂಲಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಅಶನೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಶನೇ ಭೋಜನೇ| ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಸ್ಯ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶೂಲಸ್ಯ| ತತ್ರ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶೂಲೇ| ಪಿಪ್ಪಲೀವಾರಿಣಾ ಪಿಪ್ಪಲೀಯುಕ್ತಪಾನೀಯೇನ, ಅನ್ಯೇ ವಾರಿಶಬ್ದಂ ಕ್ವಾಥೇ ವರ್ತಯನ್ತಿ, ಅಪರೇ ಪಿಪ್ಪಲೀಶಬ್ದೇನ ಮದನಫಲಬೀಜಾನಿ ಕಥಯನ್ತಿ||೧೦೯||

Adhikarana 78 (110) · Śloka 110

ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ ಸ್ಯಾದನ್ಯಾಶ್ಚೋಷ್ಣಾಃ ಕ್ರಿಯಾ ಹಿತಾಃ | ಪಿಪ್ಪಲೀ ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶೂಲೇ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್ ||೧೧೦||

ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ವೇದಃ ಪ್ರಯೋಜ್ಯ ಇತ್ಯಾದಿ|- ರೂಕ್ಷಃ ಸ್ವೇದಃ ಸ್ನಿಗ್ಧರಹಿತಃ ಕರೀಷಾದಿಕೃತಃ| ಪಿಪ್ಪಲೀಶೃಙ್ಗವೇರಪ್ರಯೋಗಶ್ಚೂರ್ಣಕಲ್ಕಕ್ವಾಥಾದಿವಿಧಿನಾ||೧೧೦||

Adhikarana 79 (111) · Śloka 111

ಪಾಠಾಂ ವಚಾಂ ತ್ರಿಕಟುಕಂ ತಥಾ ಕಟುಕರೋಹಿಣೀಮ್ | ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ಚ ನಿರ್ಯೂಹೇ ಪಿಬೇದ್ಯೂಷಂ ಸಹಾರ್ಜಕಮ್ ||೧೧೧||

ಪಾಠಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪಾಠಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚೂರ್ಣಿತಾನಿ ಕಲ್ಕಿತಾನಿ ವಾ ಚಿತ್ರಕಸ್ಯ ನಿರ್ಯೂಹೇ ಕ್ವಾಥೇ ಪಿಬೇದಿತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ| ಯೂಷಂ ಸಹಾರ್ಜಕಮಿತಿ ದ್ವಿತೀಯೋ ಯೋಗಃ| ಯೂಷಂ ಶೂಲಹರಶಿಮ್ಬಿಧಾನ್ಯಯೂಷಮ್| ಅರ್ಜಕಃ ಕುಠೇರಕಃ||೧೧೧||

Adhikarana 80 (112-115) · Śloka 115

ಏರಣ್ಡಫಲಮೂಲಾನಿ ಮೂಲಂ ಗೋಕ್ಷುರಕಸ್ಯ ಚ | ಶಾಲಪರ್ಣೀಂ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಂ ಬೃಹತೀಂ ಕಣ್ಟಕಾರಿಕಾಮ್ ||೧೧೨|| ದದ್ಯಾಚ್ಛೃಗಾಲವಿನ್ನಾಂ ಚ ಸಹದೇವಾಂ ತಥೈವ ಚ | ಮಹಾಸಹಾಂ ಕ್ಷುದ್ರಸಹಾಂ ಮೂಲಮಿಕ್ಷುರಕಸ್ಯ ಚ ||೧೧೩|| ಏತತ್ ಸಮ್ಭೃತ್ಯ ಸಮ್ಭಾರಂ ಜಲದ್ರೋಣೇ ವಿಪಾಚಯೇತ್ | ಚತುರ್ಭಾಗಾವಶೇಷಂ ತು ಯವಕ್ಷಾರಯುತಂ ಪಿಬೇತ್ ||೧೧೪|| ವಾತಿಕಂ ಪೈತ್ತಿಕಂ ವಾಽಪಿ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕಂ ಸಾನ್ನಿಪಾತಿಕಮ್ | ಪ್ರಸಹ್ಯ ನಾಶಯೇಚ್ಛೂಲಂ ಛಿನ್ನಾಭ್ರಮಿವ ಮಾರುತಃ ||೧೧೫||

ಏರಣ್ಡದ್ವಾದಶಕಮಾಹ- ಏರಣ್ಡೇತ್ಯಾದಿ| ಶೃಗಾಲವಿನ್ನಾ ಪೃಶ್ನಿಪರ್ಣೀಭೇದಃ| ಮಹಾಸಹಾ ಮಾಷಪರ್ಣೀ| ಕ್ಷುದ್ರಸಹಾ ಮುದ್ಗಪರ್ಣೀ| ಇಕ್ಷುರಕಃ ಕೋಕಿಲಾಕ್ಷಕಃ| ಸಮ್ಭೃತ್ಯ ಏಕೀಕೃತ್ಯ| ಏರಣ್ಡಾದಿದ್ರವ್ಯಸಮ್ಭಾರಃ ಚತುಃಷಷ್ಟಿಪಲಪ್ರಮಿತಃ; ತುಲಾಪ್ರಮಿತ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಪ್ರಸಹ್ಯ ಬಲಾತ್ಕಾರೇಣ| ಪಿಬೇದಿತ್ಯನೇನಾಭ್ಯವಹಾರೇಣಾತ್ರ ಸೂಚ್ಯತೇ; ತೇನ ತೃಷ್ಣಾಯಾಂ ಪಾನಮಾಚಮನಂ ವಾ ತೇನ ಕಾರ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ದ್ರೋಣಚತುರ್ಥಾಂಶಸ್ಯ ಸಾಧಿತಸ್ಯ ಜಲಸ್ಯಾಪರಕ್ವಾಥವತ್ ಪಲದ್ವಯಪಾನೇ ವೈಯರ್ಥ್ಯಂ ಸ್ಯಾತ್| ಯದ್ಯಪ್ಯಯಂ ಯೋಗಃ ಸರ್ವಶೂಲಹರಸ್ತಥಾಪ್ಯತ್ಯನ್ತಕಫಶೂಲಹರತ್ವಾದತ್ರೋಕ್ತಃ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಮೂಲಂ ಚೇಕ್ಷುರಕಸ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ದದ್ಯಾಚ್ಚೈವೇಕ್ಷುವಾಲಿಕಾಮ್’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ಖಗ್ಗಲೀಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೧೧೨-೧೧೫||

Adhikarana 81 (116) · Śloka 117

ಪಿಪ್ಪಲೀ ಸ್ವರ್ಜಿಕಾಕ್ಷಾರೋ ಯವಾಶ್ಚಿತ್ರಕ ಏವ ಚ | ಸೇವ್ಯಂ ಚೈತತ್ ಸಮಾನೀಯ ಭಸ್ಮ ಕುರ್ಯಾದ್ವಿಚಕ್ಷಣಃ ||೧೧೬|| ತದುಷ್ಣವಾರಿಣಾ ಪೀತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಶೂಲೇ ಭಿಷಗ್ಜಿತಮ್ |೧೧೭|

ಪಿಪ್ಪಲೀತ್ಯಾದಿ| ಸೇವ್ಯಮ್ ಉಶೀರಂ, ತತ್ ಭಸ್ಮ||೧೧೬||-

Adhikarana 82 (117-119) · Śloka 119

ರುಣದ್ಧಿ ಮಾರುತಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಕುಕ್ಷಿಪಾರ್ಶ್ವವ್ಯವಸ್ಥಿತಃ ||೧೧೭|| ಸ ಸಂರುದ್ಧಃ ಕರೋತ್ಯಾಶು ಸಾಧ್ಮಾನಂ ಗುಡ್ಗುಡಾಯನಮ್ | ಸೂಚೀಭಿರಿವ ನಿಸ್ತೋದಂ ಕೃಚ್ಛ್ರೋಚ್ಛ್ವಾಸೀ ತದಾ ನರಃ ||೧೧೮|| ನಾನ್ನಂ ವಾಞ್ಛತಿ ನೋ ನಿದ್ರಾಮುಪೈತ್ಯರ್ತಿನಿಪೀಡಿತಃ | ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲಃ ಸ ವಿಜ್ಞೇಯಃ ಕಫಾನಿಲಸಮುದ್ಭವಃ ||೧೧೯||

ಯದ್ಯಪಿ ಚತ್ವಾರಃ ಶೂಲಾಃ, ತಥಾಪಿ ದೋಷಧಾತುಮಲಸಂಸರ್ಗಾದಾಯತನವಿಶೇಷಾನ್ನಿಮಿತ್ತತಶ್ಚೈಷಾಂ ವಿಕಲ್ಪ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಪಾರ್ಶ್ವಾದಿಶೂಲಮಾಹ- ರುಣದ್ಧೀತ್ಯಾದಿ| ಸ ವಾಯುಃ| ಆಧ್ಮಾನಮ್ ಉದರಾಪೂರಃ| ಗುಡ್ಗುಡಾಯನಮತ್ರ ಅವ್ಯಕ್ತಶಬ್ದಃ| ನೋ ನಿದ್ರಾಮುಪೈತಿ ನ ನಿದ್ರಾಂ ಪ್ರಾಪ್ನೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ||೧೧೭-೧೧೯||

Adhikarana 83 (120-122) · Śloka 123

ತತ್ರ ಪುಷ್ಕರಮೂಲಾನಿ ಹಿಙ್ಗು ಸೌವರ್ಚಲಂ ವಿಡಮ್ | ಸೈನ್ಧವಂ ತುಮ್ಬುರುಂ ಪಥ್ಯಾಂ ಚೂರ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ತು ಪಾಯಯೇತ್ ||೧೨೦|| ಪಾರ್ಶ್ವಹೃದ್ಬಸ್ತಿಶೂಲೇಷು ಯವಕ್ವಾಥೇನ ಸಂಯುತಮ್ | ಸರ್ಪಿಃ ಪ್ಲೀಹೋದರೋಕ್ತಂ ವಾ ಘೃತಂ ವಾ ಹಿಙ್ಗುಸಂಯುತಮ್ ||೧೨೧|| ಬೀಜಪೂರಕಸಾರಂ ವಾ ಪಯಸಾ ಸಹ ಸಾಧಿತಮ್ | ಏರಣ್ಡತೈಲಮಥವಾ ಮದ್ಯಮಸ್ತುಪಯೋರಸೈಃ ||೧೨೨|| ಭೋಜಯೇಚ್ಚಾಪಿ ಪಯಸಾ ಜಾಙ್ಗಲೇನ ರಸೇನ ವಾ |೧೨೩|

ಪಾರ್ಶ್ವಶೂಲೇ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪುಷ್ಕರಮೂಲಾದೀನಿ ದ್ರವ್ಯಾಣಿ ಚೂರ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಾರ್ಶ್ವಾದಿಶೂಲೇಷು ಯವಕ್ವಾಥೇನ ಸಂಯುತಂ ಪಾಯಯೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಯದ್ಯಪ್ಯಯಂ ಯೋಗೋಽಪತನ್ತ್ರಕೇಽಪಿ ಪಠಿತಃ, ತಥಾಽಪ್ಯತ್ರಾಮ್ಲವೇತಸಾಭಾವಾತ್ ಪುನಃ ಪಠಿತಃ| ಸರ್ಪಿಃ ಪ್ಲೀಹೋದರೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ ಪ್ಲೀಹೋದರೋಕ್ತಂ ಸರ್ಪಿಃ ಷಟ್ಪಲಂ, ಹಿಙ್ಗುಸಂಯುತಂ ಘೃತಂ ವಾ ಅಸಿದ್ಧಮೇವ| ಪಯಸಾ ಕ್ಷೀರೇಣ, ಸಾಧಿತಂ ಕ್ವಾಥಿತಂ, ಬೀಜಪೂರಕಸಾರಂ ಬೀಜಪೂರಕಫಲಬೀಜಮ್, ಅತ್ರಾಪಿ ಪಾಯಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಕೇಚಿತ್ ‘ಬೀಜಪೂರಕಸಾರಂ ಚ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪಿಬೇದ್ಬೀಜಕಸಾರಂ ಚ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಏರಣ್ಡತೈಲಮಿತ್ಯಾದಿ|- ಏರಣ್ಡತೈಲಂ ವಾ ಮದ್ಯಾದಿಭಿರ್ಯಥಾಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಥಾದೋಷಂ ಚ ಪ್ರಾತರೇವ ಪಿಬೇತ್, ಜೀರ್ಣೇ ಚ ಕ್ಷೀರೇಣ ಜಾಙ್ಗಲರಸೇನ ವಾ ಭೋಜಯೇತ್||೧೨೦-೧೨೨||-

Adhikarana 84 (123-125) · Śloka 125

ಪ್ರಕುಪ್ಯತಿ ಯದಾ ಕುಕ್ಷೌ ವಹ್ನಿಮಾಕ್ರಮ್ಯ ಮಾರುತಃ ||೧೨೩|| ತದಾಽಸ್ಯ ಭೋಜನಂ ಭುಕ್ತಂ ಸೋಪಸ್ತಮ್ಭಂ ನ ಪಚ್ಯತೇ | ಉಚ್ಛ್ವಸಿತ್ಯಾಮಶಕೃತಾ ಶೂಲೇನಾಹನ್ಯತೇ ಮುಹುಃ ||೧೨೪|| ನೈವಾಸನೇ ನ ಶಯನೇ ತಿಷ್ಠನ್ ವಾ ಲಭತೇ ಸುಖಮ್ | ಕುಕ್ಷಿಶೂಲ ಇತಿ ಖ್ಯಾತೋ ವಾತಾದಾಮಸಮುದ್ಭವಃ ||೧೨೫||

ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಮಾಹ- ಪ್ರಕುಪ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ಆಕ್ರಮ್ಯ ಮನ್ದೀಕೃತ್ಯ| ಸೋಪಸ್ತಮ್ಭಂ ಸ್ತಬ್ಧತಾನ್ವಿತಮ್| ಉಚ್ಛ್ವಸಿತಿ ಉಚ್ಛ್ವಾಸಂ ಕರೋತಿ ‘ಪುರುಷ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಆಮಶಕೃತಾ ಅಪಕ್ವಪುರೀಷೇಣ| ತಿಷ್ಠನ್ ಊರ್ಧ್ವೀಭವನ್||೧೨೩-೧೨೫||

Adhikarana 85 (126) · Śloka 126

ವಮನಂ ಕಾರಯೇತ್ತತ್ರ ಲಙ್ಘಯೇದ್ವಾ ಯಥಾಬಲಮ್ | ಸಂಸರ್ಗಪಾಚನಂ ಕುರ್ಯಾದಮ್ಲೈರ್ದೀಪನಸಂಯುತೈಃ ||೧೨೬||

ಕುಕ್ಷಿಶೂಲೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವಮನಂ ಕಾರಯೇತ್ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಕುಕ್ಷಿಶೂಲೇ| ಯಥಾಬಲಂ ಬಲಸ್ಯಾನತಿಕ್ರಮೇಣ| ಸಂಸರ್ಗಪಾಚನಂ ಪೇಯಾದಿಕ್ರಮಪಾಚನಮ್| ಅಮ್ಲೈಃ ದಾಡಿಮತಕ್ರಾದಿಭಿಃ| ದೀಪನಸಂಯುತೈರಿತಿ ಪಞ್ಚಕೋಲಯುತೈಃ||೧೨೬||

Adhikarana 86 (127) · Śloka 128

ನಾಗರಂ ದೀಪ್ಯಕಂ ಚವ್ಯಂ ಹಿಙ್ಗು ಸೌವರ್ಚಲಂ ವಿಡಮ್ | ಮಾತುಲುಙ್ಗಸ್ಯ ಬೀಜಾನಿ ತಥಾ ಶ್ಯಾಮೋರುಬೂಕಯೋಃ ||೧೨೭|| ಬೃಹತ್ಯಾಃ ಕಣ್ಟಕಾರ್ಯಾಶ್ಚ ಕ್ವಾಥಂ ಶೂಲಹರಂ ಪಿಬೇತ್ |೧೨೮|

ಕ್ವಾಥಮಾಹ- ನಾಗರಂ ದೀಪ್ಯಕಮಿತ್ಯಾದಿ| ನಾಗರಾದಿಕ್ವಾಥಂ ಹಿಙ್ಗುಸೌರ್ವಚಲವಿಡಪ್ರಕ್ಷೇಪಂ ಪಿಬೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಬೀಜಾನೀತಿಶಬ್ದೋ ಮಾತುಲುಙ್ಗಾದಿಭಿಃ ಕಣ್ಟಕಾರೀಪರ್ಯನ್ತೈಃ ಸಹ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಶ್ಯಾಮಾ ವೃದ್ಧದಾರಕಃ| ಉರುಬೂಕಃ ರಕ್ತೈರಣ್ಡಃ, ಶುಕ್ಲೈರಣ್ಡಮಪರೇ| ಬೃಹತೀ ಅಣುಫಲಾ ಸ್ಥೂಲಫಲಾ ವಾ||೧೨೭||-

Adhikarana 87 (128-129) · Śloka 129

ವಚಾ ಸೌವರ್ಚಲಂ ಹಿಙ್ಗು ಕುಷ್ಠಂ ಸಾತಿವಿಷಾಽಭಯಾ ||೧೨೮|| ಕುಟಜಸ್ಯ ಚ ಬೀಜಾನಿ ಸದ್ಯಃಶೂಲಹರಾಣಿ ತು | ವಿರೇಚನೇ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ದೋಷಬಲಾಬಲಮ್ ||೧೨೯||

ಕುಕ್ಷಿಶೂಲೇ ವಿರೇಚನಮಾಹ- ವಚೇತ್ಯಾದಿ| ವಚಾದೀನಿ ಕುಟಜಬೀಜಾನ್ತಾನಿ ಸದ್ಯಃಶೂಲಹರಾಣಿ ವಿರೇಚನೇ ದೋಷಬಲಾಬಲಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ ಪ್ರಯುಞ್ಜೀತೇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ದೋಷಬಲಾಬಲಮಿತ್ಯತ್ರಾದಿಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ, ತೇನ ಪ್ರಕೃತ್ಯಾದೀನಪಿ ಜ್ಞಾತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೨೮-೧೨೯||

Adhikarana 88 (130) · Śloka 130

ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೀನ್ನಿರೂಹಾಂಶ್ಚ ಕುರ್ಯಾದ್ದೋಷನಿಬರ್ಹಣಾನ್ |೧೩೦|

ಕಿಂ ಕುಕ್ಷಿಶೂಲೇ ವಿರೇಚನಮೇವ ಯುಜ್ಯತೇ ಉತಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾಹ- ಸ್ನೇಹಬಸ್ತೀನಿತ್ಯಾದಿ|೧೩೦|-

Adhikarana 89 (130) · Śloka 131

ಉಪನಾಹಾಃ ಸ್ನೇಹಸೇಕಾ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಪರಿಷೇಚನಮ್ ||೧೩೦|| ಅವಗಾಹಾಶ್ಚ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪಿ ತದ್ಧಿತಮ್ |೧೩೧|

ಕುಕ್ಷಿಶೂಲೇ ಉಪನಾಹಾದಿಸ್ವೇದಸ್ಯ ಪ್ರಶಸ್ತತ್ವಮಾಹ- ಉಪನಾಹಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಉಪನಾಹಾಃ ಸಾಲ್ವಣಾಪ್ರಕಾರಾಃ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಂ ಕಾಞ್ಜಿಕಮ್| ಅವಗಾಹೋ ವಾತಹರದ್ರವಪೂರ್ಣದ್ರೋಣ್ಯಾದಿನಿಮಜ್ಜನಮ್| ಯಚ್ಚಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾದಿ| ತದ್ಧಿತಂ ಕುಕ್ಷಿಶೂಲಹಿತಂ ಯದನ್ಯದಪಿ ಭವತಿ ತದಸ್ಯ ಶಸ್ಯತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೩೦||

Adhikarana 90 (131-132) · Śloka 132

ಕಫಪಿತ್ತಾವರುದ್ಧಸ್ತು ಮಾರುತೋ ರಸಮೂರ್ಚ್ಛಿತಃ ||೧೩೧|| ಹೃದಿಸ್ಥಃ ಕುರುತೇ ಶೂಲಮುಚ್ಛ್ವಾಸಾರೋಧಕಂ ಪರಮ್ | ಸ ಹೃಚ್ಛೂಲ ಇತಿ ಖ್ಯಾತೋ ರಸಮಾರುತಸಮ್ಭವಃ ||೧೩೨||

ಹೃಚ್ಛೂಲಮಾಹ- ಕಫೇತ್ಯಾದಿ| ಅವರುದ್ಧೋ ರುದ್ಧಃ| ರಸಮೂರ್ಚ್ಛಿತೋ ರಸಸಂಯುತಃ| ಉಚ್ಛ್ವಾಸಾರೋಧಕಂ ಉಚ್ಛ್ವಾಸಸ್ಯ ಆಸಮನ್ತಾದ್ರೋಧಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತದ್ಧೃಚ್ಛೂಲಂ ಯಸ್ಮಾದ್ಧೃದ್ರೋಗವಿಲಕ್ಷಣಂ ತಸ್ಮಾದ್ಧೃದ್ರೋಗಾದ್ಭಿನ್ನಂ, ತಥಾ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಭೇದಾಚ್ಚ||೧೩೧-೧೩೨||

Adhikarana 91 (133) · Śloka 133

ತತ್ರಾಪಿ ಕರ್ಮಾಭಿಹಿತಂ ಯದುಕ್ತಂ ಹೃದ್ವಿಕಾರಿಣಾಮ್ |೧೩೩|

ಹೃಚ್ಛೂಲೇ ಹೃದ್ರೋಗೋಕ್ತಾಂ ಕ್ರಿಯಾಮತಿದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ್ರಾಪಿ ಕರ್ಮಾಭಿಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದ್ಧೃದ್ವಿಕಾರಿಣಾಂ ಹೃದ್ರೋಗಿಣಾಂ ಕರ್ಮೋಕ್ತಂ ತದತ್ರಾಪಿ ಹೃಚ್ಛೂಲೇಽಭಿಹಿತಮಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ|೧೩೩|-

Adhikarana 92 (133-134) · Śloka 134

ಸಂರೋಧಾತ್ ಕುಪಿತೋ ವಾಯುರ್ಬಸ್ತಿಮಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ ||೧೩೩|| ಬಸ್ತಿವಙ್ಕ್ಷಣನಾಭೀಷು ತತಃ ಶೂಲೋಽಸ್ಯ ಜಾಯತೇ | ವಿಣ್ಮೂತ್ರವಾತಸಂರೋಧೀ ಬಸ್ತಿಶೂಲಃ ಸ ಮಾರುತಾತ್ ||೧೩೪||

ಬಸ್ತಿಶೂಲಮಾಹ- ಸಂರೋಧಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂರೋಧಾತ್ ಮೂತ್ರಪುರೀಷಾದೀನಾಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಬಸ್ತಿಃ ಮೂತ್ರಾಧಾರಃ, ವಙ್ಕ್ಷಣಃ ಗಣ್ಡಕಃ||೧೩೩-೧೩೪||

Adhikarana 93 (135) · Śloka 135

ನಾಭ್ಯಾಂ ವಙ್ಕ್ಷಣಪಾರ್ಶ್ವೇಷು ಕುಕ್ಷೌ ಮೇಢ್ರಾನ್ತ್ರಮರ್ದಕಃ | ಮೂತ್ರಮಾವೃತ್ಯ ಗೃಹ್ಣಾತಿ ಮೂತ್ರಶೂಲಃ ಸ ಮಾರುತಾತ್ ||೧೩೫||

ಮೂತ್ರಶೂಲಮಾಹ- ನಾಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ ಮೇಢ್ರಾನ್ತ್ರಮರ್ದಕೋ ವಾಯುರಾವೃತ್ಯ ಅವರುಧ್ಯ ಮೂತ್ರಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ , ತದಾ ನಾಭ್ಯಾದಿಷು ಶೂಲೋ ಜಾಯತೇ| ಸ ಚ ಮಾರುತಾತ್ ಮೂತ್ರಶೂಲೋ ಜ್ಞೇಯಃ||೧೩೫||

Adhikarana 94 (136-139) · Śloka 139

ವಾಯುಃ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ಯಸ್ಯ ರೂಕ್ಷಾಹಾರಸ್ಯ ದೇಹಿನಃ | ಮಲಂ ರುಣದ್ಧಿ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಂ ಮನ್ದೀಕೃತ್ಯ ತು ಪಾವಕಮ್ ||೧೩೬|| ಶೂಲಂ ಸಞ್ಜನಯಂಸ್ತೀವ್ರಂ ಸ್ರೋತಾಂಸ್ಯಾವೃತ್ಯ ತಸ್ಯ ಹಿ | ದಕ್ಷಿಣಂ ಯದಿ ವಾ ವಾಮಂ ಕುಕ್ಷಿಮಾದಾಯ ಜಾಯತೇ ||೧೩೭|| ಸರ್ವತ್ರ ವರ್ಧತೇ ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ಭ್ರಮನ್ನಥ ಸಘೋಷವಾನ್ | ಪಿಪಾಸಾ ವರ್ಧತೇ ತೀವ್ರಾ ಭ್ರಮೋ ಮೂರ್ಚ್ಛಾ ಚ ಜಾಯತೇ ||೧೩೮|| ಉಚ್ಚಾರಿತೋ ಮೂತ್ರಿತಶ್ಚ ನ ಶಾನ್ತಿಮಧಿಗಚ್ಛತಿ | ವಿಟ್ಶೂಲಮೇತಜ್ಜಾನೀಯಾದ್ಭಿಷಕ್ ಪರಮದಾರುಣಮ್ ||೧೩೯||

ಪುರೀಷಶೂಲಮಾಹ- ವಾಯುರಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಮ್ಭೂತಸ್ಯ ದೇಹಿನೋ ವಹ್ನಿಂ ಮನ್ದೀಕೃತ್ಯ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಚಾವೃತ್ಯ ಪ್ರಕುಪಿತೋ ವಾಯುಸ್ತೀವ್ರಂ ಶೂಲಂ ಸಞ್ಜನಯನ್ ಕೋಷ್ಠಸ್ಥಂ ಮಲಂ ರುಣದ್ಧಿ, ತಸ್ಯ ಚ ದಕ್ಷಿಣಂ ವಾಮಂ ವಾ ಕುಕ್ಷಿಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ ಶೂಲಾಯ ಜಾಯತೇ, ಸ ಚ ಸರ್ವತ್ರ ಭ್ರಮನ್ ಘೋಷವಾನ್ ಶಬ್ದಯುಕ್ತೋ ವರ್ಧತೇ ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಉಚ್ಚಾರಿತಃ ಸಞ್ಜಾತಪುರೀಷವೇಗಃ| ನಾಧಿಗಚ್ಛತಿ ನ ಪ್ರಾಪ್ನೋತಿ| ಪರಮದಾರುಣಮ್ ಅತಿಶಯಕಷ್ಟಕಾರಿ||೧೩೬-೧೩೯||

Adhikarana 95 (140-141) · Śloka 141

ಕ್ಷಿಪ್ರಂ ದೋಷಹರಂ ಕಾರ್ಯಂ ಭಿಷಜಾ ಸಾಧು ಜಾನತಾ | ಸ್ವೇದನಂ ಶಮನಂ ಚೈವ ನಿರೂಹಾಃ ಸ್ನೇಹಬಸ್ತಯಃ ||೧೪೦|| ಪೂರ್ವೋದ್ದಿಷ್ಟಾನ್ ಪಾಯಯೇತ ಯೋಗಾನ್ ಕೋಷ್ಠವಿಶೋಧನಾನ್ | ಉದಾವರ್ತಹರಾಶ್ಚಾಸ್ಯ ಕ್ರಿಯಾಃ ಸರ್ವಾಃ ಸುಖಾವಹಾಃ ||೧೪೧||

ಇದಾನೀಂ ಬಸ್ತಿಶೂಲದೀನಾಂ ಸಾಮಾನ್ಯಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಕ್ಷಿಪ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಹರಂ ಶೋಧನಮ್| ಸಾಧು ಶೋಭನಮ್| ಶಮನಂ ಸಂಶಮನಮ್||೧೪೦-೧೪೧||

Adhikarana 96 (142-144) · Śloka 144

ಅತಿಮಾತ್ರಂ ಯದಾ ಭುಕ್ತಂ ಪಾವಕೇ ಮೃದುತಾಂ ಗತೇ | ಸ್ಥಿರೀಭೂತಂ ತು ತತ್ಕೋಷ್ಠೇ ವಾಯುರಾವೃತ್ಯ ತಿಷ್ಠತಿ ||೧೪೨|| ಅವಿಪಾಕಗತಂ ಹ್ಯನ್ನಂ ಶೂಲಂ ತೀವ್ರಂ ಕರೋತ್ಯತಿ | ಮೂರ್ಚ್ಛಾಽಽಧ್ಮಾನಂ ವಿದಾಹಶ್ಚ ಹೃದುತ್ಕ್ಲೇಶೋ ವಿಲಮ್ಬಿಕಾ ||೧೪೩|| ವಿರಿಚ್ಯತೇ ಛರ್ದಯತಿ ಕಮ್ಪತೇಽಥ ವಿಮುಹ್ಯತಿ | ಅವಿಪಾಕಾದ್ಭವೇಚ್ಛೂಲಸ್ತ್ವನ್ನದೋಷಸಮುದ್ಭವಃ ||೧೪೪||

ಅತಿಮಾತ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅವಿಪಾಕಗತಮ್ ಅವಿಪಾಕಂ ಪ್ರಾಪ್ತಮ್||೧೪೨-೧೪೪||

Adhikarana 97 (145) · Śloka 145

ವಮನಂ ಲಙ್ಘನಂ ಸ್ವೇದಃ ಪಾಚನಂ ಫಲವರ್ತಯಃ | ಕ್ಷಾರಾಶ್ಚೂರ್ಣಾನಿ ಗುಟಿಕಾಃ ಶಸ್ಯನ್ತೇ ಶೂಲನಾಶನಾಃ ||೧೪೫||

ತಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ವಮನಮಿತ್ಯಾದಿ||೧೪೫||

Adhikarana 98 (146) · Śloka 146

ಗುಲ್ಮಾವಸ್ಥಾಃ ಕ್ರಿಯಾಃ ಕಾರ್ಯಾ ಯಥಾವತ್ ಸರ್ವಶೂಲಿನಾಮ್ ||೧೪೬||

ಇದನೀಮುಪಸಂಹಾರಮಾಹ- ಗುಲ್ಮಾವಸ್ಥಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾವತ್ ಯಥಾವಸ್ಥಮ್||೧೪೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 42

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯ ಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಗುಲ್ಮಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ಚತುರ್ಥೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೪೨||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾಯಾಂ ಗುಲ್ಮಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ದ್ವಿಚತ್ವಾರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೪೨||