Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో గుల్మప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो गुल्मप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
శోషప్రతిషేధానంతరం రిష్టోక్తక్రమానుక్రమేణ గుల్మప్రతిషేధారంభో యుజ్యత ఇత్యాహ- అథాతో గుల్మప్రతిషేధమిత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
యథోక్తైః కోపనైర్దోషాః కుపితాః కోష్ఠమాగతాః | జనయంతి నృణాం గుల్మం స పంచవిధ ఉచ్యతే ||3||
यथोक्तैः कोपनैर्दोषाः कुपिताः कोष्ठमागताः | जनयन्ति नृणां गुल्मं स पञ्चविध उच्यते ||३||
🔊 Audio coming soon
తత్ర నిదానానంతరయీకత్వాత్ ప్రతిషేధస్యాదౌ గుల్మానాం హేతుసంప్రాప్తిసంఖ్యా ఆహ- యథోక్తైరిత్యాది| యథోక్తైః కోపనైః వ్రణప్రశ్నోక్తైర్బలవద్విగ్రహాదిక్రోధాదిదివాస్వప్నాదిభిః| ఆమపక్వాగ్నిరక్తమూత్రాశయహృదయోండుకఫుప్ఫుసాశ్చ కోష్ఠశబ్దవాచ్యాః, తథా చోక్తం- ‘స్థానాన్యామాగ్నిపక్వానాం మూత్రస్య రుధిరస్య చ| హృదుండుకః ఫుప్ఫుసశ్చ కోష్ఠ ఇత్యభిధీయతే’ ఇతి| గుల్మః పంచవిధః పృథగ్దోషైః త్రయః, సమస్తైః ఏకః, రక్తేన అపరః, ఏవం పంచవిధః| ఏతచ్చ ప్రాయోవచనం, ద్వంద్వజగుల్మానాం సద్భావాత్| తథా చోక్తం- “వ్యామిశ్రలింగానపరాంస్తు గుల్మాంస్త్రీనాదిశేద్భేషజకల్పనార్థం”- ఇతి, తథా వ్రణప్రశ్నోక్తప్రసరతయా పంచదశప్రకారగుల్మసంభవాత్| యథోక్తైః కోపనైరిత్యాదిర్హేతుః, దోషాః కుపితా ఇత్యాదిః సంప్రాప్తిః, స పంచవిధ ఇత్యేషా సంఖ్యా||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
హృద్బస్త్యోరంతరే గ్రంథిః సంచారీ యది వాఽచలః | చయాపచయవాన్ వృత్తః స గుల్మ ఇతి కీర్తితః ||4||
हृद्बस्त्योरन्तरे ग्रन्थिः सञ्चारी यदि वाऽचलः | चयापचयवान् वृत्तः स गुल्म इति कीर्तितः ||४||
🔊 Audio coming soon
గుల్మస్య రూపమాహ- హృద్బస్త్యోరంతరే గ్రంథిరిత్యాది| హృద్బస్త్యోః హృదయే చ బస్తౌ చ, వా తయోరేవాంతరే; తేన సర్వముదరమాక్షిప్తం| సంచారీ చలనశీలః, వాతాధిక్యాత్| అచల ఏకస్థానశాయీ, వాయోరల్పత్వాత్| చయాపచయవాన్ కదాచిదుపచితః కదాచిదపచిత ఇతి, విచిత్రక్రియత్వాద్వాయోః| వృత్తో వర్తులః| కేచిత్ ‘హృన్నాభ్యోరంతరే’ ఇతి పఠంతి; తే చ నాభిగ్రహణేనైవ సామీప్యాద్బస్తిం గృహ్ణంతి| ‘చయాపచయవాన్’ ఇత్యత్ర ‘స్థిరోపచయవాన్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, స్థిర ఉపచయో వృద్ధిర్యస్య స ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి||4||
Adhikarana 4 (5) · Śloka 5
పంచ గుల్మాశ్రయా నౄణాం పార్శ్వే హృన్నాభిబస్తయః |5|
पञ्च गुल्माश्रया नॄणां पार्श्वे हृन्नाभिबस्तयः |५|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం తత్రాప్యుదరే పంచగుల్మాశ్రయానాహ- పంచ గుల్మాశ్రయా ఇత్యాది| సుబోధమేతత్| కార్తికకుండస్త్వేనం పాఠం ‘స వ్యస్తైర్జాయతే దోషైః’ ఇత్యాదివాక్యాదనంతరం పఠతి|5|-
Adhikarana 5 (5) · Śloka 6
గుపితానిలమూలత్వాద్గూఢమూలోదయాదపి ||5|| గుల్మవద్వా విశాలత్వాద్గుల్మ ఇత్యభిధీయతే |6|
गुपितानिलमूलत्वाद्गूढमूलोदयादपि ||५|| गुल्मवद्वा विशालत्वाद्गुल्म इत्यभिधीयते |६|
🔊 Audio coming soon
అథ గుల్మనిరుక్తిమాహ- గుపితానిలమూలత్వాదిత్యాది | గుపితానిలమూలత్వాత్ ఆకులీకృతవాయుమూలత్వాత్, ఏతేన సర్వగుల్మానాం వాయుః కారణం| గూఢమూలోదయాదితి గూఢమూలాః కందాదయః, తేషామివోదయాదుత్పత్తేః; అన్యే తు గూఢమూలో గుప్తకారణ ఉదయో యస్య స తథా తస్మాత్, మూలస్య వాయోర్గూఢత్వమావృతత్వముచ్యతే తత్ప్రకోపద్వైవిధ్యాత్; తథా చ- “వాయోర్ధాతుక్షయాత్ కోపో మార్గస్యావరణేన చ”- ఇతి| గుల్మవత్ మనుష్యాదిసంహతివత్ | విశాలత్వాత్ విస్తీర్ణత్వాత్| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- యథా సంహతివిశేషేణావస్థితా మనుష్యవృక్షాదయో గుల్మవ్యపదేశం భజంతే- మనుష్యగుల్మో వృక్షగుల్మ ఇతి, ఏవమత్రాపి దృష్టాంతత్రయం గుల్మస్య దోషత్రయోద్భవత్వప్రదర్శనార్థం| ‘గుపితానిలమూలత్వాత్’ ఇత్యత్ర ‘కుపితానిలమూలత్వాత్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తత్రాపి స ఏవార్థః| ‘గూఢమూలోదయాత్’ ఇత్యత్రాపరే ‘గూఢగూల్మోదయాత్’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- గూఢస్య లతాదివృతస్య గుల్మస్యేవ వర్తులవిటపస్యేవ ఉదయాదుత్పత్తేర్గుల్మ ఇత్యర్థః||5||-
Adhikarana 6 (6) · Śloka 7
స యస్మాదాత్మని చయం గచ్ఛత్యప్స్వివ బుద్బుదః ||6|| అంతః సరతి యస్మాచ్చ న పాకముపయాత్యతః |7|
स यस्मादात्मनि चयं गच्छत्यप्स्विव बुद्बुदः ||६|| अन्तः सरति यस्माच्च न पाकमुपयात्यतः |७|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం యథా న పచ్యతే గుల్మస్తథాఽఽహ- స యస్మాదిత్యాది| స గుల్మో యస్మాత్ కారణాదాత్మని స్వావయవే చయం నిచయం గచ్ఛతి యాతి; అప్స్వివ బుద్బుద ఉద్గచ్ఛతి ఉద్గతిం యాతి, తథా గుల్మరూపోఽపి దోషః స్వావయవే ఉద్గచ్ఛతి ఉద్గతిం యాతి; అంతః అభ్యంతరే, సరతి భ్రామ్యతి| ఏవంభూతః ప్రాయేణ వాతికో భవతి, స చ న పచ్యతే; ఇతరే చ గుల్మా యదా రక్తాదిదూష్యమధిష్ఠాయ అవతిష్ఠంతే తదా కదాచిత్ పచ్యంతే| తథా చోక్తం- “రక్తపిత్తాతివృద్ధత్వాత్ క్రియామనుపలభ్య వా| యది గుల్మో విదహ్యేత శస్త్రం తత్ర భిషగ్జితం”- ఇతి| అథైవమంతర్విద్రధేర్గుల్మస్య చ శీఘ్రమందపాకిత్వేన భేదః||6||-
Adhikarana 7 (7) · Śloka 8
స వ్యస్తైర్జాయతే దోషైః సమస్తైరపి చోచ్ఛ్రితైః ||7|| పురుషాణాం తథా స్త్రీణాం జ్ఞేయో రక్తేన చాపరః |8|
स व्यस्तैर्जायते दोषैः समस्तैरपि चोच्छ्रितैः ||७|| पुरुषाणां तथा स्त्रीणां ज्ञेयो रक्तेन चापरः |८|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ‘స పంచవిధ ఉచ్యతే’ ఇత్యస్యైవ వివరణమాహ- స వ్యస్తైర్జాయతే దోషైరిత్యాది| స గుల్మః, వ్యస్తైః ఏకైకైః; ఉచ్ఛ్రితైః ప్రకుపితైః, రక్తేన ఆర్తవరక్తేన; చకారాత్ ధాతురక్తేనాపి గుల్మో జాయతే, స చ పుంసాం స్త్రీణాం చ భవతి; తస్య చ పృథగుపాదానం న కృతం, పైత్తికగుల్మసమానలక్షణతయా తత్రైవావరోధాత్||7||-
Adhikarana 8 (8-9) · Śloka 9
సదనం మదంతా వహ్నేరాటోపోఽంత్రవికూజనం ||8|| విణ్మూత్రానిలసంగశ్చ సౌహిత్యాసహతా తథా | ద్వేషోఽన్నే వాయురూర్ధ్వం చ పూర్వరూపేషు గుల్మినాం ||9||
सदनं मदन्ता वह्नेराटोपोऽन्त्रविकूजनम् ||८|| विण्मूत्रानिलसङ्गश्च सौहित्यासहता तथा | द्वेषोऽन्ने वायुरूर्ध्वं च पूर्वरूपेषु गुल्मिनाम् ||९||
🔊 Audio coming soon
గుల్మపూర్వరూపాణ్యాహ- సదనమిత్యాది| ఆటోప ఉదరాపూరః| సంగో నిరోధః| సౌహిత్యాసహతా తృప్త్యక్షమత్వం| వాయుః ఊర్ధ్వం సంతతోద్గార ఇత్యర్థః||8-9||
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
హృత్కుక్షిశూలం ముఖకంఠశోషో వాయోర్నిరోధో విషమాగ్నితా చ | తే తే వికారాః పవనాత్మకాశ్చ భవంతి గుల్మేఽనిలసంభవే తు ||10||
हृत्कुक्षिशूलं मुखकण्ठशोषो वायोर्निरोधो विषमाग्निता च | ते ते विकाराः पवनात्मकाश्च भवन्ति गुल्मेऽनिलसम्भवे तु ||१०||
🔊 Audio coming soon
వాతగుల్మలక్షణమాహ- హృత్కుక్షిశూలమిత్యాది| విషమాగ్నితా చేతి చకారాన్ముఖవైరస్యం గ్రాహ్యం| తే తే వికారాః స్తంభకంపాదయః| కేచిద్వాతగుల్మలక్షణం ‘ఆధ్మానశూలే భవతోఽతిమాత్రం’ ఇత్యాదినా పాఠేన పఠంతి; స చాభావాన్న లిఖితః||10||
Adhikarana 10 (11) · Śloka 11
స్వేదజ్వరాహారవిదాహదాహాస్తృష్ణాఽంగరాగః కటువక్త్రతా చ | పిత్తస్య లింగాన్యఖిలాని యాని పిత్తాత్మకే తాని భవంతి గుల్మే ||11||
स्वेदज्वराहारविदाहदाहास्तृष्णाऽङ्गरागः कटुवक्त्रता च | पित्तस्य लिङ्गान्यखिलानि यानि पित्तात्मके तानि भवन्ति गुल्मे ||११||
🔊 Audio coming soon
పిత్తగుల్మలక్షణమాహ- స్వేదేత్యాది| ఆహారవిదాహః భుక్తమాత్రస్యాహారస్యామ్లికాదిసద్భావః| పిత్తస్య లింగాని భ్రమమదమూర్చ్ఛాదీని| పిత్తగుల్మలక్షణమపి కేచిదన్యపాఠేన పఠంతి| యథా- ‘అమ్లీభవత్యన్నమథో జ్వరశ్చ దాహః పిపాసా కటువక్త్రతా చ| పిత్తస్య లింగాని చ కీర్తితాని భవంతి పిత్తప్రభవే తు గుల్మే’ ఇతి||11||
Adhikarana 11 (12) · Śloka 12
స్తైమిత్యమన్నేఽరుచిరంగసాదశ్ఛర్దిః ప్రసేకో మధురాస్యతా చ | కఫస్య లింగాని చ యాని తాని భవంతి గుల్మే కఫసంభవే తు ||12||
स्तैमित्यमन्नेऽरुचिरङ्गसादश्छर्दिः प्रसेको मधुरास्यता च | कफस्य लिङ्गानि च यानि तानि भवन्ति गुल्मे कफसम्भवे तु ||१२||
🔊 Audio coming soon
కఫగుల్మలక్షణమాహ- స్తైమిత్యమిత్యాది| స్తైమిత్యం స్తిమితతా| అన్నే అరుచిః అన్నానభిలాషః| ప్రసేకో లాలాస్రావః| కఫస్య లింగాని గౌరవశైత్యాదీని| కఫగుల్మమపి కేచిత్ “అన్నే న లిప్సా గురుగాత్రతా చ ఛర్దిః ప్రసేకో మధురాస్యతా చ” ఇత్యాదిపాఠేన పఠంతి, సోఽప్యభావాన్న దర్శితః||12||
Adhikarana 12 (13) · Śloka 13
సర్వాత్మకః సర్వవికారయుక్తః సోఽసాధ్య ఉక్తః, ... |13|
सर्वात्मकः सर्वविकारयुक्तः सोऽसाध्य उक्तः, ... |१३|
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతగుల్మలక్షణమాహ- సర్వాత్మక ఇత్యాది| సర్వవికారయుక్తః ప్రత్యేకవాతాదిగుల్మోక్తలక్షణసహితః| ‘సర్వాత్మకే సర్వరుజోపపత్తిః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- సర్వలింగోపపత్తిరితి వక్తవ్యే సర్వరుజోపపత్తిరితి యత్కృతం తన్మహారుజత్వప్రతిపాదనార్థం | కేచిదత్ర నిచయగుల్మం పురీషలసికారక్తజన్యం దక్షిణపార్శ్వాశ్రితం పఠంతి| తస్య విశేష ఉచ్యతే,- “సిరాజాలపరిచ్ఛన్నో దాహరాగజ్వరాన్వితః| కూర్మవద్రక్తపర్యంతస్త్రిదోషః స న సిధ్యతి”- ఇతి| కేచిచ్చ గుల్మావస్థావిశేషముపస్తంభనామాంతరం పఠంతి- “పయో హ్యమ్లసమాయుక్తం దధిభావం వ్రజేద్యథా| యత్నహీనస్య గుల్మోఽపి తథోపస్తంభతాం వ్రజేత్|| అంభోవహే స్తంభయిత్వా స్రోతసీ కోష్ఠసంశ్రితః| ఉదరే ప్రతి సంతిష్ఠేదుపస్తంభం తు తం విదుః”- ఇతి|13|-
Adhikarana 13 (13-15) · Śloka 15
... క్షతజం ప్రవక్ష్యే | నవప్రసూతాఽహితభోజనా యా యా చామగర్భం విసృజేదృతౌ వా ||13|| వాయుర్హి తస్యాః పరిగృహ్య రక్తం కరోతి గుల్మం సరుజం సదాహం | పైత్తస్య లింగేన సమానలింగం విశేషణం చాప్యపరం నిబోధ ||14|| న స్పందతే నోదరమేతి వృద్ధిం భవంతి లింగాని చ గర్భిణీనాం | తం గర్భకాలాతిగమే చికిత్స్యమసృగ్భవం గుల్మముశంతి తజ్జ్ఞాః ||15||
... क्षतजं प्रवक्ष्ये | नवप्रसूताऽहितभोजना या या चामगर्भं विसृजेदृतौ वा ||१३|| वायुर्हि तस्याः परिगृह्य रक्तं करोति गुल्मं सरुजं सदाहम् | पैत्तस्य लिङ्गेन समानलिङ्गं विशेषणं चाप्यपरं निबोध ||१४|| न स्पन्दते नोदरमेति वृद्धिं भवन्ति लिङ्गानि च गर्भिणीनाम् | तं गर्भकालातिगमे चिकित्स्यमसृग्भवं गुल्ममुशन्ति तज्ज्ञाः ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఆర్తవరక్తజగుల్మం హేత్వాదిభిరాహ- క్షతజమిత్యాది| క్షతజశబ్దేనార్తవరక్తముచ్యతే , కారణే కార్యోపచారాత్| ఆమగర్భ; షణ్మాసం యావత్| ఋతావిత్యత్రాపి అహితభోజనేతి సంబధ్యతే| పైత్తస్య పిత్తజగుల్మస్య| విశేషణం విశేషం| నిబోధ జానీహి| న స్పందతే న చలతి, ‘అంగైః’ ఇతి శేషః| అన్యే తు పరతో నిషేధస్యోభయత్ర సంబంధాత్ స్పందతే ఇత్యేవ వర్ణయంతి; తేన పిండితః స్పందత ఏవేత్యర్థః; తథా చోక్తం- ‘యః స్పందతే పిండిత ఏవ నాంగైః’ (చ. చి. అ.5)- ఇతి| గర్భిణీనాం లింగాని శ్రమాదీని సదనాంతాన్యత్ర వ్యాధిస్వభావాద్భవంతి| తం రక్తగుల్మం| గర్భకాలాతిగమే ప్రసూతికాలేఽతిక్రాంతే; ప్రసూతికాలాదనంతరం పిండీభూతే రక్తగుల్మే స్నేహాదినోపస్కృతదేహాయాః సుఖసాధ్యత్వం| ఉక్తం చ- “జ్వరే తుల్యర్తుదోషత్వం ప్రమేహే తుల్యదూష్యతా| రక్తగుల్మే పురాణత్వం సుఖసాధ్యస్య లక్షణం ” ఇతి| కేచిదేవం వ్యాఖ్యానయంతి- ‘మాసే వ్యతీతే దశమే చికిత్స్యః’ ఇతి వక్తవ్యే ‘తం గర్భకాలాతిగమే చికిత్స్యం’ ఇతి యత్కృతం తద్రక్తగుల్మే సమ్యగుపచితే ప్రసూతికాలాదర్వాగపి చికిత్సా కరణీయేతి బోధయతి||13-15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
వాతగుల్మార్దితం స్నిగ్ధం యుక్తం స్నేహవిరేచనైః | ఉపాచరేద్యథాకాలం నిరూహైః సానువాసనైః ||16||
वातगुल्मार्दितं स्निग्धं युक्तं स्नेहविरेचनैः | उपाचरेद्यथाकालं निरूहैः सानुवासनैः ||१६||
🔊 Audio coming soon
అతః పరం చికిత్సామాహ- వాతగుల్మార్దితమిత్యాది| స్నిగ్ధమవస్థాపేక్షయా చతుర్భిరపి స్నేహైః| యథాకాలమితి ‘పక్షాద్విరేకో వాంతస్య’ ఇత్యాదినోక్తస్య కాలస్యానతిక్రమేణేత్యర్థః; ‘యథాకాలం’ ఇత్యత్ర ‘యథాయోగం’ ఇతి పఠిత్వా యథావస్థమితి వ్యాఖ్యా నయంతి||16||
Adhikarana 15 (17) · Śloka 17
పిత్తగుల్మార్దితం స్నిగ్ధం కాకోల్యాదిఘృతేన తు | విరిక్తం మధురైర్యోగైర్నిరూహైః సముపాచరేత్ ||17||
पित्तगुल्मार्दितं स्निग्धं काकोल्यादिघृतेन तु | विरिक्तं मधुरैर्योगैर्निरूहैः समुपाचरेत् ||१७||
🔊 Audio coming soon
పిత్తగుల్మార్దితమిత్యాది| మధురైర్యోగైః ఆరగ్వధాదిభిః క్షీరశర్కరాదిభిశ్చ; అన్యే తు ‘భిత్త్వా ద్విధేక్షుం’ ఇత్యాద్యుక్తైర్మధురైర్యోగైరితి వ్యాఖ్యానయంతి| నిరూహైః సముపాచరేన్మధురైరేవ||17||
Adhikarana 16 (18) · Śloka 18
శ్లేష్మగుల్మార్దితం స్నిగ్ధం పిప్పల్యాదిఘృతేన తు | తీక్ష్ణైర్విరిక్తం తద్రూపైర్నిరూహైః సముపాచరేత్ ||18||
श्लेष्मगुल्मार्दितं स्निग्धं पिप्पल्यादिघृतेन तु | तीक्ष्णैर्विरिक्तं तद्रूपैर्निरूहैः समुपाचरेत् ||१८||
🔊 Audio coming soon
శ్లేష్మగుల్మార్దితమిత్యాది| తీక్ష్ణైః దంతీద్రవంతీప్రభృతీభిః| తద్రూపైర్నిరూహైస్తీక్ష్ణైః ‘ఆరగ్వధాదిభిః క్వాథః’ ఇత్యాదిభిరిత్యర్థః| సర్వగుల్మేషు స్నేహస్వేదౌ ప్రయోజ్యౌ, వాతారబ్ధత్వాత్ ||18||
Adhikarana 17 (19) · Śloka 19
సన్నిపాతోత్థితే గుల్మే త్రిదోషఘ్నో విధిర్హితః |19|
सन्निपातोत्थिते गुल्मे त्रिदोषघ्नो विधिर्हितः |१९|
🔊 Audio coming soon
సన్నిపాతోత్థితే గుల్మే ఇత్యాది| నను, పూర్వం సాన్నిపాతికో గుల్మోఽసాధ్య ఉక్తః, తత్ కథం త్రిదోషఘ్నో విధిర్హిత ఇత్యుచ్యతే? సత్యం, యథా విషమసన్నిపాతజో గుల్మోఽసాధ్యస్తథా సమసన్నిపాతజోఽభినవో బలవతి పురుషే కృచ్ఛ్రసాధ్యః, అతోఽత్ర చికిత్సితముక్తం| తథా చోక్తం- “సన్నిపాతోత్థితో గుల్మశ్చిరోత్థోఽసమదోషజః| వర్జనీయోఽన్యథా కృచ్ఛ్రసాధ్యో బలవతో మతః”- ఇతి|19|-
Adhikarana 18 (19-21) · Śloka 21
పిత్తవద్రక్తగుల్మిన్యా నార్యాః కార్యః క్రియావిధిః ||19|| విశేషమపరం చాస్యాః శృణు రక్తవిభేదనం | పలాశక్షారతోయేన సిద్ధం సర్పిః ప్రయోజయేత్ ||20|| దద్యాదుత్తరబస్తిం చ పిప్పల్యాదిఘృతేన తు | ఉష్ణైర్వా భేదయేద్భిన్నే విధిరాసృగ్దరో హితః ||21||
पित्तवद्रक्तगुल्मिन्या नार्याः कार्यः क्रियाविधिः ||१९|| विशेषमपरं चास्याः शृणु रक्तविभेदनम् | पलाशक्षारतोयेन सिद्धं सर्पिः प्रयोजयेत् ||२०|| दद्यादुत्तरबस्तिं च पिप्पल्यादिघृतेन तु | उष्णैर्वा भेदयेद्भिन्ने विधिरासृग्दरो हितः ||२१||
🔊 Audio coming soon
పిత్తవద్రక్తగుల్మిన్యా ఇత్యాది| పిత్తవత్ పిత్తగుల్మవత్| పిత్తగుల్మచికిత్సయా ప్రతికృతస్య రక్తగుల్మస్య విశేషచికిత్సామాహ- విశేషమపరం చాస్యా ఇత్యాది| పలాశక్షారతోయేన పలాశభస్మగాలితేన జలేన| కేచిత్తోయశబ్దం క్వాథే వర్ణయంతి | స చ క్షారక్వాథః స్నేహోపయోగోక్తవిధినా కార్యః| పిప్పల్యాదిగణకల్కక్వాథాభ్యాం సాధితఘృతేన| ఉష్ణైరితి పిప్పల్యాదిప్రభృతిభిః| విధిరాసృగ్దర ఇతి రక్తపిత్తోక్తో విధిః; కుత ఏతత్? అసృగ్దరే రక్తపిత్తవిధ్యతిదేశాత్; అసృగ్దరవిధ్యతిదేశేన రక్తపిత్తవిధ్యతిదేశం కుర్వన్నేతజ్జ్ఞాపయతి- అధోగతరక్తపిత్తచికిత్సితమత్ర కార్యమితి||19-21||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
ఆనూపౌదకమజ్జానో వసా తైలం ఘృతం దధి | విపక్వమేకతః శస్తం వాతగుల్మేఽనువాసనం ||22||
आनूपौदकमज्जानो वसा तैलं घृतं दधि | विपक्वमेकतः शस्तं वातगुल्मेऽनुवासनम् ||२२||
🔊 Audio coming soon
వాతగుల్మేఽనువాసనముద్దిశన్నాహ- ఆనూపౌదకమజ్జాన ఇత్యాది| ఆనూపా గజగవయాదయః, ఔదకా మత్స్యాదయః| వసాఽపి ఆనూపాదీనామేవ| విపక్వమేకత ఇతి ఏతచ్చ స్నేహమేకీకృత్య విపక్వం, అర్థాద్వాతహరైర్ద్రవ్యైరితి బోద్ధవ్యం||22||
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
జాంగలైకశఫానాం తు వసా సర్పిశ్చ పైత్తికే |23|
जाङ्गलैकशफानां तु वसा सर्पिश्च पैत्तिके |२३|
🔊 Audio coming soon
పైత్తికే గుల్మేఽనువాసనమాహ- జాంగలైకశఫానామిత్యాది| అత్ర జాంగలశబ్దేన జంఘాలవిష్కిరౌ ప్రధానతయా గృహ్యేతే| ఏకశఫా అశ్వవేశరాదయః| వసా సర్పిశ్చేతి అత్రాపి విపక్వమితి సంబధ్యతే| తేనైతద్ద్వయం పిత్తహరైర్ద్రవ్యైర్విపక్వం పైత్తికే గుల్మేఽనువాసనం యోజ్యమితి|23|-
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
తైలం జాంగలమజ్జాన ఏవం గుల్మే కఫోత్థితే ||23||
तैलं जाङ्गलमज्जान एवं गुल्मे कफोत्थिते ||२३||
🔊 Audio coming soon
కఫగుల్మేఽనువాసనమాహ- తైలం జాంగలమజ్జాన ఇత్యాది| ఏవమితి కఫహరద్రవ్యైర్విపక్వమనువాసనం శస్తమిత్యర్థః||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
ధాత్రీఫలానాం స్వరసే షడంగం విపచేద్ఘృతం | శర్కరాసైంధవోపేతం తద్ధితం వాతగుల్మినే ||24||
धात्रीफलानां स्वरसे षडङ्गं विपचेद्घृतम् | शर्करासैन्धवोपेतं तद्धितं वातगुल्मिने ||२४||
🔊 Audio coming soon
వాతాదిజగుల్మేష్వనువాసనమభిధాయ వాతాపహఘృతాన్యాహ - ధాత్రీఫలానామిత్యాది| ధాత్రీఫలానాం స్వరసే చతుర్గుణే; షడంగమితి షట్పలకం; తేనాత్ర పంచకోలయవక్షారకల్కమితి లభ్యతే| శర్కరాసైంధవోపేతమితి శర్కరాసైంధవప్రక్షేపయుక్తం తద్ఘృతం వాతగుల్మినే హితమిత్యర్థః||24||
Adhikarana 23 (25-26) · Śloka 26
చిత్రకవ్యోషసింధూత్థపృథ్వీకాచవ్యదాడిమైః | దీప్యకగ్రంథికాజాజీహపుషాధాన్యకైః సమైః ||25|| దధ్యారనాలబదరమూలకస్వరసైర్ఘృతం | తత్పిబేద్వాతగుల్మాగ్నిదౌర్బల్యాటోపశూలనుత్ ||26||
चित्रकव्योषसिन्धूत्थपृथ्वीकाचव्यदाडिमैः | दीप्यकग्रन्थिकाजाजीहपुषाधान्यकैः समैः ||२५|| दध्यारनालबदरमूलकस्वरसैर्घृतम् | तत्पिबेद्वातगुल्माग्निदौर्बल्याटोपशूलनुत् ||२६||
🔊 Audio coming soon
చిత్రకాదిఘృతమాహ- చిత్రకవ్యోషేత్యాది| పృథ్వీకా హింగుపత్రికా, ‘కృష్ణజీరక’ ఇత్యన్యే; దీప్యకః అజమోదా, గ్రంథికం పిప్పలీమూలం| సమైరితి ‘కల్కీకృతైః’ ఇత్యధ్యాహార్యం| దధ్యాదీని మూలకస్వరసాంతాని ప్రత్యేకం ఘృతాచ్చతుర్గుణాని||25-26||
Adhikarana 24 (27-28) · Śloka 28
హింగుసౌవర్చలాజాజీవిడదాడిమదీప్యకైః | పుష్కరవ్యోషధాన్యామ్లవేతసక్షారచిత్రకైః ||27|| శటీవచాజగంధైలాసురసైశ్చ విపాచితం | శూలానాహహరం సర్పిర్దధ్నా చానిలగుల్మినాం ||28||
हिङ्गुसौवर्चलाजाजीविडदाडिमदीप्यकैः | पुष्करव्योषधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः ||२७|| शटीवचाजगन्धैलासुरसैश्च विपाचितम् | शूलानाहहरं सर्पिर्दध्ना चानिलगुल्मिनाम् ||२८||
🔊 Audio coming soon
హింగ్వాద్యం ఘృతమాహ- హింగుసౌవర్చలేత్యాది| ధాన్యం ధాన్యకం| అజగంధా బోవయికా| సురసః తులసీ| హింగ్వాదీనాం సురసాంతానాం కల్కే దధ్నా చతుర్గుణేన విపాచితం సర్పిః శూలాదిహరమితి సంబంధః||27-28||
Adhikarana 25 (29-30) · Śloka 30
విడదాడిమసింధూత్థహుతభుగ్వ్యోషజీరకైః | హింగుసౌవర్చలక్షారరుగ్వృక్షామ్లామ్లవేతసైః ||29|| బీజపూరరసోపేతం సర్పిర్దధిచతుర్గుణం | సాధితం దాధికం నామ గుల్మహృత్ ప్లీహశూలజిత్ ||30||
विडदाडिमसिन्धूत्थहुतभुग्व्योषजीरकैः | हिङ्गुसौवर्चलक्षाररुग्वृक्षाम्लाम्लवेतसैः ||२९|| बीजपूररसोपेतं सर्पिर्दधिचतुर्गुणम् | साधितं दाधिकं नाम गुल्महृत् प्लीहशूलजित् ||३०||
🔊 Audio coming soon
దాధికసంజ్ఞం ఘృతమాహ- విడదాడిమసింధూత్థేత్యాది| హుతభుక్ చిత్రకః| క్షారో యవక్షారః, రుక్ కుష్ఠం, వృక్షామ్లం తింతిడీకం| బీజపూరకరసోఽత్ర చతుర్గుణః, ద్రవద్రవ్యత్వాత్||29-30||
Adhikarana 26 (31-33) · Śloka 33
రసోనస్వరసే సర్పిః పంచమూలరసాన్వితం | సురారనాలదధ్యమ్లమూలకస్వరసైః సహ ||31|| వ్యోషదాడిమవృక్షామ్లయవానీచవ్యసైంధవైః | హింగ్వమ్లవేతసాజాజీదీప్యకైశ్చ సమాంశికైః ||32|| సిద్ధం గుల్మగ్రహణ్యర్శఃశ్వాసోన్మాదక్షయజ్వరాన్ | కాసాపస్మారమందాగ్నిప్లీహశూలానిలాంజయేత్ ||33||
रसोनस्वरसे सर्पिः पञ्चमूलरसान्वितम् | सुरारनालदध्यम्लमूलकस्वरसैः सह ||३१|| व्योषदाडिमवृक्षाम्लयवानीचव्यसैन्धवैः | हिङ्ग्वम्लवेतसाजाजीदीप्यकैश्च समांशिकैः ||३२|| सिद्धं गुल्मग्रहण्यर्शःश्वासोन्मादक्षयज्वरान् | कासापस्मारमन्दाग्निप्लीहशूलानिलाञ्जयेत् ||३३||
🔊 Audio coming soon
రసోనాదిఘృతమాహ- రసోనస్వరసో ఇత్యాది| పంచమూలరసాన్వితమితి బిల్వాదిపంచమూలక్వాథాన్వితం| ఆరనాలం కాంజికం, దధ్యమ్లం దధిమస్తు| దీప్యకః అజమోదా| రసోనస్వరసాదిమూలకస్వరసాంతైః షడ్భిర్ద్రవైర్ఘృతసమైః, వ్యోషాదిద్రవ్యైః కల్కితైః సర్పిశ్చతుర్థాంశైః, సిద్ధం సర్పిర్గుల్మాదీన్ జయేదితి సంబంధః||31-33||
Adhikarana 27 (34-35) · Śloka 35
దధి సౌవీరకం సర్పిః క్వాథౌ ముద్గకులత్థజౌ | పంచాఢకాని విపచేదావాప్య ద్విపలాన్యథ ||34|| సౌవర్చలం సర్జికాం చ దేవదార్వథ సైంధవం | వాతగుల్మాపహం సర్పిరేతద్దీపనమేవ చ ||35||
दधि सौवीरकं सर्पिः क्वाथौ मुद्गकुलत्थजौ | पञ्चाढकानि विपचेदावाप्य द्विपलान्यथ ||३४|| सौवर्चलं सर्जिकां च देवदार्वथ सैन्धवम् | वातगुल्मापहं सर्पिरेतद्दीपनमेव च ||३५||
🔊 Audio coming soon
దధి సౌవీరకమిత్యాది| దధ్యాదీని చత్వారి పృథగాఢకప్రమాణాని, సౌవర్చలాదీని ద్విపలాన్యావాప్య సర్పిరాఢకం విపచేత్, అయమత్ర సిద్ధః పాఠః, పారంపర్యావిచ్ఛేదస్మరణాత్| వర్తమానపుస్తకేషు చాయం పఠ్యతే- కులత్థమూలకక్వాథేత్యాది||34-35||
Adhikarana 28 (36) · Śloka 37
తృణమూలకషాయే తు జీవనీయైః పచేద్ఘృతం | న్యగ్రోధాదిగణే వాఽపి గణే వాఽప్యుత్పలాదికే ||36|| రక్తపిత్తోత్థితం ఘ్నంతి ఘృతాన్యేతాన్యసంశయం |37|
तृणमूलकषाये तु जीवनीयैः पचेद्घृतम् | न्यग्रोधादिगणे वाऽपि गणे वाऽप्युत्पलादिके ||३६|| रक्तपित्तोत्थितं घ्नन्ति घृतान्येतान्यसंशयम् |३७|
🔊 Audio coming soon
పిత్తజరక్తజగుల్మయోర్ఘృతాన్యాహ- తృణమూలకషాయే ఇత్యాది| అత్ర తృణమూలశబ్దాత్తృణపంచమూలకషాయే ఇతి బోద్ధవ్యం| జీవనీయైరితి కాకోల్యాదిభిః కల్కీకృతైరిత్యర్థః| న్యగ్రోధాదిగణే క్వాథీకృతే ఇతి జ్ఞేయం| వాఽపీత్వపిశబ్దో జీవనీయైః పచేద్ఘృతమితి సముచ్చినోతి| ఏతముత్పలాదావపి గ్రాహ్యం| రక్తపిత్తోత్థితం ‘గుల్మం’ ఇతి శేషః||36||-
Adhikarana 29 (37-38) · Śloka 38
ఆరగ్వధాదౌ విపచేద్దీపనీయయుతం ఘృతం ||37|| క్షారవర్గే పచేచ్చాన్యత్ పచేన్మూత్రగణేఽపరం | ఘ్నంతి గుల్మం కఫోద్భూతం ఘృతాన్యేతాన్యసంశయం ||38||
आरग्वधादौ विपचेद्दीपनीययुतं घृतम् ||३७|| क्षारवर्गे पचेच्चान्यत् पचेन्मूत्रगणेऽपरम् | घ्नन्ति गुल्मं कफोद्भूतं घृतान्येतान्यसंशयम् ||३८||
🔊 Audio coming soon
కఫగుల్మే ఘృతాన్యాహ- ఆరగ్వధాదౌ విపచేదిత్యాది| ఆరగ్వధాదావితి క్వాథీకృతే| దీపనీయయుతమితి పిప్పల్యాదికల్కయుతం| ఏకం ఘృతం| క్షారవర్గే ఇతి ముష్కకాదారభ్య యావచ్చతస్రః కోశాతకీరితి క్షారవర్గే, ముష్కకాదిగణే ఇత్యన్యే వ్యాఖ్యానయంతి| అత్రాపి దీపనీయయుతమితి సంబధ్యతే, తేన క్షారవర్గద్రవే పిప్పల్యాదికల్కయుతం ఘృతం పచేదిత్యర్థః; ద్వితీయం ఘృతమిత్యర్థః| పచేన్మూత్రగణేఽపరమితి మూత్రగణే గోమూత్రాదికేఽష్టసంఖ్యాకేఽపరం తృతీయం ఘృతం| అత్రాపి దీపనీయయుతమితి సంబధ్యతే| ‘మూత్రగణేఽపరం’ ఇత్యత్రాన్యే ‘దీపనీయగణేఽపరం’ ఇతి పఠంతి, తచ్చ టీకాకారా అనార్షం వర్ణయంతి| కేచిదిదం కఫగుల్మచికిత్సితం వాతగుల్మచికిత్సానంతరం పఠిత్వా వాతావరకం కఫశాంతయే కఫహంతౄణ్యపి ఘృతాని వాతగుల్మే శస్తానీతి వ్యాఖ్యానయంతి||37-38||
Adhikarana 30 (39) · Śloka 39
యథాదోషోచ్ఛ్రయం చాపి చికిత్సేత్సాన్నిపాతికం |39|
यथादोषोच्छ्रयं चापि चिकित्सेत्सान्निपातिकम् |३९|
🔊 Audio coming soon
ఏవం ఘృతాన్యభిధాయాధునా సాన్నిపాతికే దోషోద్రేకేణ ఘృతచూర్ణాదిభిశ్చికిత్సితమాహ- యథేత్యాది| యథాదోషోచ్ఛ్రయం యో యో దోష ఉచ్ఛ్రిత ఉత్కటస్తచ్చికిత్సయా చికిత్సేదిత్యర్థః| ‘యథాదోషోచ్ఛ్రయం’ ఇత్యత్రాన్యే ‘యథాదోషబలం’ ఇతి పఠంతి; తత్రాప్యేకోఽర్థః|39|-
Adhikarana 31 (39) · Śloka 40
చూర్ణం హింగ్వాదికం వాఽపి ఘృతం వా ప్లీహనాశనం ||39|| పిబేద్గుల్మాపహం కాలే సర్పిస్తైల్వకమేవ వా |40|
चूर्णं हिङ्ग्वादिकं वाऽपि घृतं वा प्लीहनाशनम् ||३९|| पिबेद्गुल्मापहं काले सर्पिस्तैल्वकमेव वा |४०|
🔊 Audio coming soon
తచ్చ యథాదోషోచ్ఛ్రయం చికిత్సితం వాతే జితే సతి కార్యమితి వాతహరవిధిమాహ- చూర్ణమిత్యాది| చూర్ణం హింగ్వాదికమితి హింగుత్రికటుకేత్యాదినా వాతవ్యాధ్యుక్తం| ఘృతం వా ప్లీహనాశనమితి షట్పలకమిత్యర్థః| యద్యపి షట్పలం ఘృతం తంత్రాంతరే కఫగుల్మహరత్వేన దర్శితం, తథాఽప్యత్ర విలక్షణైకద్రవ్యత్వాద్వాతగుల్మహరత్వం| కాలే ఉత్పన్నమాత్ర ఏవ షట్పలకం ఘృతం హితం, కాలే అవస్థాయామిత్యన్యే| సర్పిస్తైల్వకమితి తిల్వకః పట్టికారోధ్రః, తేన సంస్కృతం తైల్వకం, వాతవ్యాధ్యుక్తం వా||39||-
Adhikarana 32 (40-44) · Śloka 44
తిలేక్షురకపాలాశసార్షపం యావనాలజం ||40|| భస్మ మూలకజం చాపి గోజావిఖరహస్తినాం | మూత్రేణ మహిషీణాం చ పాలికైశ్చావచూర్ణితైః ||41|| కుష్ఠసైంధవయష్ట్యాహ్వనాగరకృమిఘాతిభిః | సాజమోదైశ్చ దశభిః సాముద్రాచ్చ పలైర్యుతం ||42|| అయఃపాత్రేఽగ్నినాఽల్పేన పక్త్వా లేహ్య(హ)మథోద్ధరేత్ | తస్య మాత్రాం పిబేద్దధ్నా సురయా సర్పిషాఽపి వా ||43|| ధాన్యామ్లేనోష్ణతోయేన కౌలత్థేన రసేన వా | గుల్మాన్ వాతవికారాంశ్చ క్షారోఽయం హంత్యసంశయం ||44||
तिलेक्षुरकपालाशसार्षपं यावनालजम् ||४०|| भस्म मूलकजं चापि गोजाविखरहस्तिनाम् | मूत्रेण महिषीणां च पालिकैश्चावचूर्णितैः ||४१|| कुष्ठसैन्धवयष्ट्याह्वनागरकृमिघातिभिः | साजमोदैश्च दशभिः सामुद्राच्च पलैर्युतम् ||४२|| अयःपात्रेऽग्निनाऽल्पेन पक्त्वा लेह्य(ह)मथोद्धरेत् | तस्य मात्रां पिबेद्दध्ना सुरया सर्पिषाऽपि वा ||४३|| धान्याम्लेनोष्णतोयेन कौलत्थेन रसेन वा | गुल्मान् वातविकारांश्च क्षारोऽयं हन्त्यसंशयम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
పానీయం క్షారమాహ- తిలేత్యాది| ఇక్షురకః కోకిలాక్షకః| నాగరకస్థానే కేచిత్త్ర్యూషణం పఠంతి| కృమిఘాతి విడంగం| తిలాదీనాం మూలకాంతానాం భస్మ గవాదిమూత్రగణేన చతుర్గుణేన క్షారకల్పేన పరిస్రావ్య కుష్టాదిభిరజమోదాంతైః పాలికేః సాముద్రాత్ సముద్రలవణాద్దశభిః పలైశ్చూర్ణితైర్యుతం లౌహపాత్రే మృదునా చాగ్నినా లేహ్యం పక్త్వా ఉద్ధరేదితి సంబంధః| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- తిలాదిభస్మపలశతం గవాదిమూత్రేణ చతుర్గుణేన నిష్క్వాథ్య పాదభాగికమవశేష్య, తచ్చతుర్థాంశం కుష్ఠాదిచూర్ణమావాప్య తావత్ పచేద్యావల్లేహ్యం భవతి| దధ్నేత్యాద్యనేకావలోడనద్రవ్యోపదేశో దోషకాలాగ్న్యపేక్షయా| వాతవికారాన్ తూనీప్రభృతీన్||40-44||
Adhikarana 33 (45) · Śloka 45
స్వర్జికాకుష్ఠసహితః క్షారః కేతకిజోఽపి వా | తైలేన శమయేత్ పీతో గుల్మం పవనసంభవం ||45||
स्वर्जिकाकुष्ठसहितः क्षारः केतकिजोऽपि वा | तैलेन शमयेत् पीतो गुल्मं पवनसम्भवम् ||४५||
🔊 Audio coming soon
శ్లోకేన యోగద్వయమాహ- స్వర్జికేత్యాది| క్షారో యవక్షారః| తత్ర స్వర్జికాకుష్ఠసహితో యవక్షారస్తైలేనేత్యేకో యోగః; కేతకిజోఽపి వేత్యత్రాపి క్షార ఇతి సంబధ్యతే, తేన కేతకిజోఽపి వా క్షారస్తైలేనేతి ద్వితీయో యోగః| గౌడాస్తు కేతకిక్షారః స్వర్జికాకుష్ఠసహితస్తైలేనేత్యేకమేవ యోగం మన్యంతే||45||
Adhikarana 34 (46) · Śloka 46
పీతం సుఖాంబునా వాఽపి స్వర్జికాకుష్ఠసైంధవం |46|
पीतं सुखाम्बुना वाऽपि स्वर्जिकाकुष्ठसैन्धवम् |४६|
🔊 Audio coming soon
క్షారావలేహమభిధాయ చూర్ణమాహ- పీతమిత్యాది| సుఖాంబునా ఈషదుష్ణోదకేన| గుల్మం హంతీత్యత్రాపి సంబధ్యతే|46|-
Adhikarana 35 (46-48) · Śloka 49
వృశ్చీవ(ర)మురుబూకం చ వర్షాభూర్బృహతీద్వయం ||46|| చిత్రకం చ జలద్రోణే పక్త్వా పాదావశేషితం | మాగధీచిత్రకక్షౌద్రలిప్తే కుంభే నిధాపయేత్ ||47|| మధునః ప్రస్థమావాప్య పథ్యాచూర్ణార్ధసంయుతం | బుసోషితం దశాహం తు జీర్ణభక్తః పిబేన్నరః ||48|| అరిష్టోఽయం జయేద్గుల్మమవిపాకమరోచకం |49|
वृश्चीव(र)मुरुबूकं च वर्षाभूर्बृहतीद्वयम् ||४६|| चित्रकं च जलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषितम् | मागधीचित्रकक्षौद्रलिप्ते कुम्भे निधापयेत् ||४७|| मधुनः प्रस्थमावाप्य पथ्याचूर्णार्धसंयुतम् | बुसोषितं दशाहं तु जीर्णभक्तः पिबेन्नरः ||४८|| अरिष्टोऽयं जयेद्गुल्ममविपाकमरोचकम् |४९|
🔊 Audio coming soon
వృశ్చీవాద్యరిష్టమాహ- వృశ్చీవేత్యాది వృశ్చీవః శుక్లపునర్నవా| ఉరుబూకః శుక్లైరండః| వర్షాభూః రక్తపునర్నవా| బృహతీద్వయమితి ఏకా అణుఫలా , ద్వితీయా కంటకినీ స్థూలఫలా| వృశ్చీవాదీనాం చిత్రకాంతానామాఢకం; అన్యే పలశతం మన్యంతే, ద్రోణేఽంభసి పలశతమిత్యాదిపరిభాషితత్వాత్| పాదావశేషితం చతుర్థాంశావశిష్టం క్వాథం, మగధాదిప్రమాణం యావన్మాత్రేణ కుంభస్య సమ్యగ్లేపనం భవతి, పథ్యాచూర్ణార్ధసంయుక్తం హరీతకీచూర్ణాష్టపలసంయుతం| బుసోషితం బుసమధ్యే స్థితం| జీర్ణభక్తః పరిణతాహారః లఘుకోష్ఠ ఇతి యావత్| పిబేత్ ప్రాతరేవ||46-48||-
Adhikarana 36 (49-51) · Śloka 52
పాఠానికుంభరజనీత్రికటుత్రిఫలాగ్నికం ||49|| లవణం వృక్షబీజం చ తుల్యం స్యాదనవో గుడః | పథ్యాభిర్వా యుతం చూర్ణం గవాం మూత్రయుతం పచేత్ ||50|| గుటికాస్తద్ఘనీభూతం కృత్వా ఖాదేదభుక్తవాన్ | గుల్మప్లీహాగ్నిసాదాంస్తా నాశయేయురశేషతః ||51|| హృద్రోగం గ్రహణీదోషం పాండురోగం చ దారుణం |52|
पाठानिकुम्भरजनीत्रिकटुत्रिफलाग्निकम् ||४९|| लवणं वृक्षबीजं च तुल्यं स्यादनवो गुडः | पथ्याभिर्वा युतं चूर्णं गवां मूत्रयुतं पचेत् ||५०|| गुटिकास्तद्घनीभूतं कृत्वा खादेदभुक्तवान् | गुल्मप्लीहाग्निसादांस्ता नाशयेयुरशेषतः ||५१|| हृद्रोगं ग्रहणीदोषं पाण्डुरोगं च दारुणम् |५२|
🔊 Audio coming soon
పాఠేత్యాది| నికుంభా దంతీ| అగ్నికః చిత్రకః, ‘అగ్నిమంథ’ ఇత్యన్యే, ‘మోరట’ ఇత్యపరే| వృక్షబీజం ఇంద్రయవః| అనవం గుడం పురాణం గుడం| పాఠాదిచూర్ణం సమపురాణగుడయుతం స్వాదేత్, అథవా తదేవ చూర్ణం హరీతకీభిః సహ గోమూత్రేణ పచేత్, తం చ ఘనీభూతం గుటికాః కృత్వా ప్రాతరేవ ఖాదేత్| హరీతకీప్రమాణం చూర్ణాచ్చతుర్థాంశం, గోమూత్రం తు చతుర్గుణం||49-51||-
Adhikarana 37 (52) · Śloka 53
సశూలే సోన్నతేఽస్పందే దాహపాకరుగన్వితే ||52|| గుల్మే రక్తం జలౌకోభిః సిరామోక్షేణ వా హరేత్ |53|
सशूले सोन्नतेऽस्पन्दे दाहपाकरुगन्विते ||५२|| गुल्मे रक्तं जलौकोभिः सिरामोक्षेण वा हरेत् |५३|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమవస్థాయాం గుల్మే రక్తమోక్షణమాహ- సశూలే ఇత్యాది| అస్పందే అచలే| పాకరుగన్వితే పాకవేదనాయుక్తే, జలౌకోభీ రక్తం హరేత్ గుల్మస్థానే ఏవ, సిరామోక్షేణ తు బాహ్వోః, తంత్రాంతరోక్తత్వాత్| కేచిత్ ‘అలాబుపాతనం చాపి గుల్మే శస్తం కఫాత్మకే’ ఇతి పఠంతి||52||-
Adhikarana 38 (53) · Śloka 54
సుఖోష్ణా జాంగలరసాః సుస్నిగ్ధా వ్యక్తసైంధవాః ||53|| కటుత్రికసమాయుక్తా హితాః పానే తు గుల్మినాం |54|
सुखोष्णा जाङ्गलरसाः सुस्निग्धा व्यक्तसैन्धवाः ||५३|| कटुत्रिकसमायुक्ता हिताः पाने तु गुल्मिनाम् |५४|
🔊 Audio coming soon
గుల్మినాం జాంగలరస్య పానమాహ- సుఖోష్ణా ఇత్యాది| సుఖోష్ణా ఈషదుష్ణాః| జాంగలరసా జాంఘాలవిష్కిరమాంసరసాః సంస్కృతాః| సుస్నిగ్ధాః సమ్యక్ స్నేహసంస్కృతాః| హితా ఇతి ‘యథాదోషం’ ఇతి శేషః||53||-
Adhikarana 39 (54) · Śloka 55
పేయా వాతహరైః సిద్ధాః కౌలత్థా సంస్కృతా రసాః ||54|| ఖలాః సపంచమూలాశ్చ గుల్మినాం భోజనే హితాః |55|
पेया वातहरैः सिद्धाः कौलत्था संस्कृता रसाः ||५४|| खलाः सपञ्चमूलाश्च गुल्मिनां भोजने हिताः |५५|
🔊 Audio coming soon
భోజనార్థమాహ- పేయేత్యాది| వాతహరైః భద్రదార్వాదిభిః| సంస్కృతాః స్నేహాదిభిః| ఖలాః కపిత్థదాడిమతక్రశాకాదిసంస్కృతాః ‘కచిలా’ ఇతి ప్రసిద్ధాః| సపంచమూలాః పంచమూలసహితాః, ఏతేన పంచమూలసహితైః కపిత్థాదిభిః కృతా ఇత్యర్థః| భోజనే హితా యథాదోషమిత్యుపస్కారః||54||-
Adhikarana 40 (55) · Śloka 55
బద్ధవర్చోనిలానాం తు సార్ద్రకం క్షీరమిష్యతే ||55||
बद्धवर्चोनिलानां तु सार्द्रकं क्षीरमिष्यते ||५५||
🔊 Audio coming soon
అవస్థావశేన గుల్మే భోజనవిశేషమాహ- బద్ధేత్యాది| బద్ధవర్చోనిలానాం నిరుద్ధపురీషవాయూనాం| సార్ద్రకం ఆర్ద్రకసహితం| ఇష్యతే ‘భోజనే’ ఇతి శేషః||55||
Adhikarana 41 (56) · Śloka 56
కుంభీపిండేష్టకాస్వేదాన్ కారయేత్ కుశలో భిషక్ |56|
कुम्भीपिण्डेष्टकास्वेदान् कारयेत् कुशलो भिषक् |५६|
🔊 Audio coming soon
ఆంతరోపచారమభిధాయావస్థాయాం బాహ్యోపచారం స్వేదమాహ- కుంభీపిండేష్టకాస్వేదానిత్యాది| కుంభీప్రభృతిస్వేదాః స్వేదాధ్యాయే అభిహితాః| నిపుణతయా స్వేదాన్ కారయేత్|56|-
Adhikarana 42 (56) · Śloka 57
గుల్మినః సర్వ ఏవోక్తా దుర్విరేచ్యతమా భృశం ||56|| అతశ్చైతాంస్తు సుస్విన్నాన్ స్రంసనేనోపపాదయేత్ |57|
गुल्मिनः सर्व एवोक्ता दुर्विरेच्यतमा भृशम् ||५६|| अतश्चैतांस्तु सुस्विन्नान् स्रंसनेनोपपादयेत् |५७|
🔊 Audio coming soon
వాతశ్లేష్మాత్మకే సశూలే కఠినే చ గుల్మే గుల్మినో విరేకమాహ- గుల్మిన ఇత్యాది| సుఖిన్నానితి స్నేహో హి స్వేదేనైవాక్షిప్తః, తేన సమ్యక్ స్నిగ్ధస్విన్నాన్| స్రంసనేన విరేకేణ| ఉపపాదయేత్ యోజయేత్||56||-
Adhikarana 43 (57-58) · Śloka 59
విమ్లాపనాభ్యంజనాని తథైవ దహనాని చ ||57|| ఉపనాహాశ్చ కర్తవ్యాః సుఖోష్ణాః సాల్వణాదయః | ఉదరోక్తాని సర్పీంషి మూత్రవర్తిక్రియాస్తథా ||58|| లవణాని చ యోజ్యాని యాన్యుక్తాన్యనిలామయే |59|
विम्लापनाभ्यञ्जनानि तथैव दहनानि च ||५७|| उपनाहाश्च कर्तव्याः सुखोष्णाः साल्वणादयः | उदरोक्तानि सर्पींषि मूत्रवर्तिक्रियास्तथा ||५८|| लवणानि च योज्यानि यान्युक्तान्यनिलामये |५९|
🔊 Audio coming soon
కిం గుల్మే విరేక ఏవ కార్యం ఉతాన్యదపీత్యాహ- విమ్లాపనాభ్యంజనానీత్యాది| విమ్లాపనం అంగుల్యాదినా గుల్మస్య మర్దనం, దహనం జాంబవౌష్ఠాదినా| సాల్వణాదయ ఇత్యత్ర ఆదిశబ్దః ప్రకారే; తేన సాల్వణప్రకారా అన్యేఽప్యుపనాహస్వేదాః పచ్యమానాభిముఖే గుల్మే కార్యాః| ఉదరోక్తాని సర్పీంషి ‘హరీతకీచూర్ణప్రస్థం’ ఇత్యాదికాని| మూత్రవర్తిక్రియాస్తథేతి ఉదరోక్తా ‘వమనశిరోవిరేచనద్రవ్యాణాం’ ఇత్యాదికాః| లవణాని పత్రలవణస్నేహలవణకల్యాణలవణాని| అనిలామయే వాతవ్యాధౌ| కేచిత్ ‘సర్పీంషి’ ఇత్యస్యాగ్రే ‘చూర్ణాని’ ఇతి పఠిత్వా నారాచకాదయ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||57-58||-
Adhikarana 44 (59) · Śloka 60
వాతవర్చోనిరోధే తు సాముద్రార్ద్రకసర్షపైః ||59|| కృత్వా పాయౌ విధాతవ్యా వర్తయో మరిచోత్తరాః |60|
वातवर्चोनिरोधे तु सामुद्रार्द्रकसर्षपैः ||५९|| कृत्वा पायौ विधातव्या वर्तयो मरिचोत्तराः |६०|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం మూత్రవర్తిప్రయోగావస్థామపరవర్తిం చాహ- వాతేత్యాది| సాముద్రం సముద్రలవణం, సముద్రఫేనమపరే| మరిచోత్తరా మరిచప్రధానాః||59||-
Adhikarana 45 (60) · Śloka 61
దంతీచిత్రకమూలేషు తథా వాతహరేషు చ ||60|| కుర్యాదరిష్టాన్ సర్వాంశ్చ శ్లోకస్థానే యథేరితాన్ |61|
दन्तीचित्रकमूलेषु तथा वातहरेषु च ||६०|| कुर्यादरिष्टान् सर्वांश्च श्लोकस्थाने यथेरितान् |६१|
🔊 Audio coming soon
దంతీచిత్రకమూలేష్విత్యాది| వాతహరేషు విదారిగంధాప్రభృతిషు| శ్లోకస్థానే యథేరితానితి యథా సూత్రస్థానే విరేచనకల్పే ఆసవకరణముక్తం, తేనైవ ప్రకారేణాత్రాపి దంత్యాదిక్వాథేఽరిష్టానాసవాన్ కుర్యాత్| అన్యే తు ‘శ్లోకస్థానే’ ఇత్యత్ర ద్వితీయం స్థానశబ్దం లుప్తం వర్ణయంతి, లుప్తస్థానశబ్దేన గుల్మప్రతిషేధం గృహ్ణంతి| తేనాత్రోక్తవృశ్చీవాద్యరిష్టవద్దంత్యాదిక్వాథే మధుపథ్యాచూర్ణప్రక్షేపేణారిష్టకరణం, సూత్రస్థానోక్తప్రకారేణ వాఽఽసవకరణం||60||-
Adhikarana 46 (61) · Śloka 61
స్వాదేద్వాఽప్యంకురాన్ భృష్టాన్ పూతీకనృపవృక్షయోః ||61||
स्वादेद्वाऽप्यङ्कुरान् भृष्टान् पूतीकनृपवृक्षयोः ||६१||
🔊 Audio coming soon
స్వాదేదిత్యాది| అంకురాన్ కోమలపల్లవాన్| భృష్టానితి ‘స్నేహేన’ ఇతి శేషః; అన్యే అగ్నినా భృష్టానిత్యాహుః, తన్మతే వాతకారిణోఽప్యంకురా వ్యాధిప్రత్యనీకత్వాద్గుల్మే హితాః| పూతీకః చిరబిల్వః, నృపవృక్షో గిరిమాలకః||61||
Adhikarana 47 (62) · Śloka 62
ఊర్ధ్వవాతం మనుష్యం చ గుల్మినం న నిరూహయేత్ |62|
ऊर्ध्ववातं मनुष्यं च गुल्मिनं न निरूहयेत् |६२|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం గుల్మే హితస్యాపి నిరూహస్యావస్థాయాం నిషేధమాహ- ఊర్ధ్వవాతమిత్యాది| ఊర్ధ్వవాతం ఊర్ధ్వవాతయుక్తం గుల్మినం మనుష్యం న నిరూహయేదితి సంబంధః| కేచిదిమం పాఠం న పఠంతి|62|-
Adhikarana 48 (62-63) · Śloka 63
పిబేత్త్రివృన్నాగరం వా సగుడాం వా హరీతకీం ||62|| గుగ్గులుం త్రివృతాం దంతీం ద్రవంతీం సైంధవం వచాం | మూత్రమద్యపయోద్రాక్షారసైర్వీక్ష్య బలాబలం ||63||
पिबेत्त्रिवृन्नागरं वा सगुडां वा हरीतकीम् ||६२|| गुग्गुलुं त्रिवृतां दन्तीं द्रवन्तीं सैन्धवं वचाम् | मूत्रमद्यपयोद्राक्षारसैर्वीक्ष्य बलाबलम् ||६३||
🔊 Audio coming soon
పిబేదిత్యాది| పిబేదితి వక్ష్యమాణేన మూత్రమద్యాదిద్రవేణ; అన్యే పానీయేన పిబేదిత్యాహుః| త్రివృన్నాగరమిత్యేకో యోగః, సగుడాం వా హరీతకీమితి ద్వితీయః| గుగ్గులుమిత్యాది| ద్రవంతీ చీరితపత్రా దంతీభేదః| పయః దుగ్ధం, ద్రక్షారసః ద్రాక్షాస్వరసః| వీక్ష్య బలాబలమితి ‘దోషాదీనాం’ ఇతి వాక్యశేషః| అత్రాపి పిబేదితి సంబంధనీయం||62-63||
Adhikarana 49 (64) · Śloka 64
ఏవం పీలూని భృష్టాని పిబేత్ సలవణాని తు |64|
एवं पीलूनि भृष्टानि पिबेत् सलवणानि तु |६४|
🔊 Audio coming soon
ఏవమిత్యాది| ఏవమితి మూత్రాదిభిరిత్యర్థః| (భృష్టాని స్నేహేన )|64|-
Adhikarana 50 (64) · Śloka 65
పిప్పలీపిప్పలీమూలచవ్యచిత్రకసైంధవైః ||64|| యుక్తా హంతి సురా గుల్మం శీఘ్రం కాలే ప్రయోజితా |65|
पिप्पलीपिप्पलीमूलचव्यचित्रकसैन्धवैः ||६४|| युक्ता हन्ति सुरा गुल्मं शीघ्रं काले प्रयोजिता |६५|
🔊 Audio coming soon
పిప్పలీత్యాది| సురా పైష్టీ| హంతీత్యత్ర శీఘ్రమితి సంబధ్యతే| కాలే ఆధ్మానాదికాయామవస్థాయాం||64||-
Adhikarana 51 (65) · Śloka 66
బద్ధవిణ్మారుతో గుల్మీ భుంజీత పయసా యవాన్ ||65|| కుల్మాషాన్ వా బహుస్నేహాన్ భక్షయేల్లవణోత్తరాన్ |66|
बद्धविण्मारुतो गुल्मी भुञ्जीत पयसा यवान् ||६५|| कुल्माषान् वा बहुस्नेहान् भक्षयेल्लवणोत्तरान् |६६|
🔊 Audio coming soon
బద్ధేత్యాది| పయసా దుగ్ధేన| యవాన్ వాట్యాదికృతాన్| కుల్మాషాన్ యవపిష్టమయాన్ భక్ష్యాన్| లవణోత్తరాన్ సైంధవప్రధానాన్||65||-
Adhikarana 52 (66) · Śloka 67
అథాస్యోపద్రవః శూలః కథంచిదుపజాయతే ||66|| శూలం నిఖానితమివాసుఖం యేన తు వేత్త్యసౌ |67|
अथास्योपद्रवः शूलः कथञ्चिदुपजायते ||६६|| शूलं निखानितमिवासुखं येन तु वेत्त्यसौ |६७|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం గుల్మోపద్రవమాహ- అథేత్యాది| అస్య గుల్మస్య, ఉపద్రవః పశ్చాత్కాలభావీ కథంచిత్ స్వహేతుభిరిత్యర్థః| శూల ఉపజాయతే| శూలం నిఖానితమివ కీలకం నిఖానితమివేత్యర్థః||66||-
Adhikarana 53 (67-68) · Śloka 69
తత్ర విణ్మూత్రసంరోధః కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసః స్థిరాంగతా ||67|| తృష్ణా దాహో భ్రమోఽన్నస్య విదగ్ధపరివృద్ధితా | రోమహర్షోఽరుచిశ్ఛర్దిర్భుక్తవృద్ధిర్జడాంగతా ||68|| వాయ్వాదిభిర్యథాసంఖ్యం మిశ్రైర్వా... |69|
तत्र विण्मूत्रसंरोधः कृच्छ्रोच्छ्वासः स्थिराङ्गता ||६७|| तृष्णा दाहो भ्रमोऽन्नस्य विदग्धपरिवृद्धिता | रोमहर्षोऽरुचिश्छर्दिर्भुक्तवृद्धिर्जडाङ्गता ||६८|| वाय्वादिभिर्यथासङ्ख्यं मिश्रैर्वा... |६९|
🔊 Audio coming soon
తస్యైవోపద్రవస్య దోషవిశేషేణ లింగం సంఖ్యాం చాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేత్యుపద్రవే శూలే| స్థిరాంగతా కఠినాంగతా| అన్నస్య విదగ్ధపరివృద్ధితా అన్నస్య విదాహే శూలస్య పరివృద్ధిర్భవతీత్యర్థః| భుక్తవృద్ధిరితి భుక్తస్య వృద్ధిః భుక్తమాత్రే శూలస్య వృద్ధిర్భవతీత్యర్థః| జడాంగతా అంగానాం జడతా| మిశ్రైరితి ద్వంద్వైః సాన్నిపాతికైశ్చేత్యర్థః| విణ్మూత్రసంరోధ ఇత్యాదికం వాతజశూలలక్షణం, తృష్ణాదాహ ఇత్యాదికం పిత్తజశూలలక్షణం, రోమహర్షోఽరుచిరిత్యాదికం శ్లేష్మజశూలలక్షణం, ద్విదోషలింగం ద్వంద్వైః, సర్వలింగం సమస్తైః||67-68||-
Adhikarana 54 (69-72) · Śloka 73
...వీక్ష్య యోజయేత్ | పథ్యాత్రిలవణం క్షారం హింగుతుంబురుపౌష్కరం ||69|| యవానీం చ హరిద్రాం చ విడంగాన్యమ్లవేతసం | విదారీత్రిఫలాఽభీరుశృంగాటీగుడశర్కరాః ||70|| కాశ్మరీఫలయష్ట్యాహ్వపరూషకహిమాని చ | షడ్గ్రంథాతివిషాదారుపథ్యామరిచవృక్షజాన్ ||71|| కృష్ణామూలకచవ్యం చ నాగరక్షారచిత్రకాన్ | ఉష్ణామ్లకాంజికక్షీరతోయైః శ్లోకసమాపనాన్ ||72|| యథాక్రమం విమిశ్రాంశ్చ ద్వంద్వే సర్వాంశ్చ సర్వజే |73|
...वीक्ष्य योजयेत् | पथ्यात्रिलवणं क्षारं हिङ्गुतुम्बुरुपौष्करम् ||६९|| यवानीं च हरिद्रां च विडङ्गान्यम्लवेतसम् | विदारीत्रिफलाऽभीरुशृङ्गाटीगुडशर्कराः ||७०|| काश्मरीफलयष्ट्याह्वपरूषकहिमानि च | षड्ग्रन्थातिविषादारुपथ्यामरिचवृक्षजान् ||७१|| कृष्णामूलकचव्यं च नागरक्षारचित्रकान् | उष्णाम्लकाञ्जिकक्षीरतोयैः श्लोकसमापनान् ||७२|| यथाक्रमं विमिश्रांश्च द्वन्द्वे सर्वांश्च सर्वजे |७३|
🔊 Audio coming soon
అతః పరముపద్రవశూలస్య చికిత్సితమాహ- వీక్ష్యేత్యాది| వీక్ష్యేతి వాతాదిభేదేన శూలమిత్యర్థః| త్రిలవణం సైంధవసౌవర్చలబిడాని| క్షారో యవక్షారః| అభీరుః శతావరీ, శృంగాటీ జలజం ద్రవ్యం త్రికంటకఫలం| గుడశర్కరా గాంగేటీఫలం | హిమం చందనం| షడ్గ్రంథా వచా| వృక్షజ ఇంద్రయవః| మూలకం పిప్పలీమూలం| ఉష్ణశబ్దోఽమ్లకాంజికాదిభిః సంబధ్యతే| శ్లోకసమాపనాన్ ‘యోగాన్’ ఇతి శేషః| యథాక్రమమితి పథ్యాద్యమ్లవేతసాంతముష్ణామ్లకాంజికేన వాతికే, విదార్యాదిహిమాంతుముష్ణక్షీరేణ పైత్తికే, షడ్గ్రంథాదిచిత్రకాంతముష్ణతోయేన శ్లైష్మికే; విమిశ్రం ద్వంద్వే ఇతి పథ్యాదివిదార్యాదీ వాతపైత్తికే, పథ్యాదిషడ్గ్రంథాదీ వాతశ్లైష్మికే, విదార్యాదిషడ్గ్రంథాదీ పిత్తశ్లైష్మికే, సర్వాంశ్చ పథ్యాదీన్ త్రీన్ సన్నిపాతే||69-72||-
Adhikarana 55 (73-74) · Śloka 75
తథైవ సేకావగాహప్రదేహాభ్యంగభోజనం ||73|| శిశిరోదకపూర్ణానాం భాజనానాం చ ధారణం | వమనోన్మర్దనస్వేదలంఘనక్షపణక్రియాః ||74|| స్నేహాదిశ్చ క్రమః సర్వో విశేషేణోపదిశ్యతే |75|
तथैव सेकावगाहप्रदेहाभ्यङ्गभोजनम् ||७३|| शिशिरोदकपूर्णानां भाजनानां च धारणम् | वमनोन्मर्दनस्वेदलङ्घनक्षपणक्रियाः ||७४|| स्नेहादिश्च क्रमः सर्वो विशेषेणोपदिश्यते |७५|
🔊 Audio coming soon
కిమేతదేవోపద్రవశూలే కార్యముతాన్యదపీత్యాహ- తథైవేత్యాది| తథైవేతి యథాసంఖ్యమిత్యర్థః| తేన సేకాదికం వాతికే, శిశిరోదకాదికం పైత్తికే, వమనాదికం శ్లైష్మికే| స్నేహాదిక్రమశ్చ యథాదోషం యథావస్థం సర్వేషామేవ, ద్వంద్వజే ద్వయం, సాన్నిపాతికే సమస్తం| క్షపణక్రియా అన్యా అపి కఫక్షయకరీ||73-74||-
Adhikarana 56 (75) · Śloka 76
వల్లూరం మూలకం మత్స్యాన్ శుష్కశాకాని వైదలం ||75|| న ఖాదేదాలుకం గుల్మీ మధురాణి ఫలాని చ |76|
वल्लूरं मूलकं मत्स्यान् शुष्कशाकानि वैदलम् ||७५|| न खादेदालुकं गुल्मी मधुराणि फलानि च |७६|
🔊 Audio coming soon
గుల్మోపద్రవమభిధాయ గుల్మే వర్జ్యమాహ- వల్లూరం మూలకమిత్యాది| వల్లూరం శుష్కమాంసం| వైదలం ముద్గవనముద్గాదికం| ఆలుకం పిండాలుకాదిభేదేనానేకప్రకారం| మధురాణి ఫలాని క్షీరవృక్షఫలాని చోచమోచాదీని చ| చకారాదేవంవిధాన్యన్యాన్యపి వర్జ్యాని| అస్యాగ్రే కేచిత్ ‘లఘ్వన్నం దీపనం స్నిగ్ధముష్ణం వాతానులోమనం| బృంహణం చ భవేద్యచ్చ తద్ధితం సర్వగుల్మినాం|| స్థానేఽవసేకో రక్తస్య బాహుమధ్యే సిరావ్యధః| స్వేదోఽనులోమనం చైవ ప్రశస్తం సర్వగుల్మినాం’ ఇత్యాదికం పఠంతి; స చాభావాన్న లిఖితః| (ఇతి డహ్లణేనాన్యగ్రంథదర్శనాదుక్తం)||75||-
Adhikarana 57 (76) · Śloka 77
వినా గుల్మేన యచ్ఛూలం గుల్మస్థానేషు జాయతే ||76|| నిదానం తస్య వక్ష్యామి రూపం చ సచికిత్సితం |77|
विना गुल्मेन यच्छूलं गुल्मस्थानेषु जायते ||७६|| निदानं तस्य वक्ष्यामि रूपं च सचिकित्सितम् |७७|
🔊 Audio coming soon
గుల్మోపద్రవం శూలమభిధాయేదానీం కేవలం శూలమాహ- వినేత్యాది| గుల్మస్థానేషు గుల్మప్రతిషేధోక్తేషు| అన్యే ‘వినా గుల్మేన’ ఇత్యాదిశ్లోకం పరిత్యజ్య ‘అథాతః శూలప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః’ ఇతి ప్రతిజ్ఞాం పఠిత్వా వాతమూత్రపురీషాణాం నిగ్రహాదిత్యాదినా పృథగేవ శూలాధ్యాయం పఠంతి; తే చ పూర్వపరిపాటీం త్యజంతి| అపరే వినా గుల్మేనేత్యాదికం సమస్తమపి అసౌ శ్రుతం భణిత్వా పరిత్యజంతి| అస్మాభిస్తు సర్వమతానుసారిభిర్జేజ్జటాభిప్రాయేణ పఠితః||76||-
Adhikarana 58 (77-80) · Śloka 80
వాతమూత్రపురీషాణాం నిగ్రహాదతిభోజనాత్ ||77|| అజీర్ణాధ్యశనాయాసవిరుద్ధాన్నోపసేవనాత్ | పానీయపానాత్ క్షుత్కాలే విరూఢానాం చ సేవనాత్ ||78|| పిష్టాన్నశుష్కమాంసానాముపయోగాత్తథైవ చ | ఏవంవిధానాం ద్రవ్యాణామన్యేషాం చోపసేవనాత్ ||79|| వాయుః ప్రకుపితః కోష్ఠే శూలం సంజనయేద్భృశం | నిరుచ్ఛ్వాసీ భవేత్తేన వేదనాపీడితో నరః ||80||
वातमूत्रपुरीषाणां निग्रहादतिभोजनात् ||७७|| अजीर्णाध्यशनायासविरुद्धान्नोपसेवनात् | पानीयपानात् क्षुत्काले विरूढानां च सेवनात् ||७८|| पिष्टान्नशुष्कमांसानामुपयोगात्तथैव च | एवंविधानां द्रव्याणामन्येषां चोपसेवनात् ||७९|| वायुः प्रकुपितः कोष्ठे शूलं सञ्जनयेद्भृशम् | निरुच्छ्वासी भवेत्तेन वेदनापीडितो नरः ||८०||
🔊 Audio coming soon
శూలస్య హేతుం సంప్రాప్తిం చాహ- వాతమూత్రపురీషాణామిత్యాది| నిగ్రహాత్ వేగకాలేఽవరోధాత్| అజీర్ణం ఆమవిదగ్ధాదిభేదభిన్నం| అధ్యశనం సాజీర్ణభోజనం| ఆయాసః శరీరాయాసజనకం కర్మ| విరుద్ధాన్నం హితాహితీయోక్తం| విరూఢానాం విగతరోహాణామంకురితానాం వా| ఏవంవిధానాం దోషప్రకోపణానాం| కోష్ఠే సర్వస్మిన్నుదరే| నిరుచ్ఛ్వాసః నిరుద్ధోచ్ఛ్వాసః| తేన శూలేన| వాతమూత్రపురీషాణాం నిగ్రహాదిత్యాదిరన్యేషాం చోపసేవనాదిత్యంతో హేతుః, వాయుః ప్రకుపిత ఇత్యాదిశ్చ సంప్రాప్తిః||77-80||
Adhikarana 59 (81) · Śloka 81
శంకుస్ఫోటనవత్తస్య యస్మాత్తీవ్రాశ్చ వేదనాః | శూలాసక్తస్య లక్ష్యంతే తస్మాచ్ఛూలమిహోచ్యతే ||81||
शङ्कुस्फोटनवत्तस्य यस्मात्तीव्राश्च वेदनाः | शूलासक्तस्य लक्ष्यन्ते तस्माच्छूलमिहोच्यते ||८१||
🔊 Audio coming soon
తత్ కస్మాచ్ఛూలముచ్యత ఇత్యాహ- శంక్విత్యాది| శంకుస్ఫోటనవత్ కీలకాహననవత్తీవ్రా వేదనాః, తస్య వ్యాధితస్య, శూలాసక్తస్య శూలినః; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- యథా కస్యచిత్ కీలకాహననేన తీవ్రా వేదనా లక్ష్యతే తద్వత్తస్య యస్మాద్వేదనా లక్ష్యతే తస్మాచ్ఛూలమిహోచ్యతే||81||
Adhikarana 60 (82-83) · Śloka 83
నిరాహారస్య యస్యైవ తీవ్రం శూలముదీర్యతే | ప్రస్తబ్ధగాత్రో భవతి కృచ్ఛ్రేణోచ్ఛ్వసితీవ చ ||82|| వాతమూత్రపురీషాణి కృచ్ఛ్రేణ కురుతే నరః | ఏతైర్లింగైర్విజానీయాచ్ఛూలం వాతసముద్భవం ||83||
निराहारस्य यस्यैव तीव्रं शूलमुदीर्यते | प्रस्तब्धगात्रो भवति कृच्छ्रेणोच्छ्वसितीव च ||८२|| वातमूत्रपुरीषाणि कृच्छ्रेण कुरुते नरः | एतैर्लिङ्गैर्विजानीयाच्छूलं वातसमुद्भवम् ||८३||
🔊 Audio coming soon
వాతశూలలక్షణమాహ- నిరాహారస్యేత్యాది||82-83||
Adhikarana 61 (84) · Śloka 85
తృష్ణా దాహో మదో మూర్చ్ఛా తీవ్రం శూలం తథైవ చ | శీతాభికామో భవతి శీతేనైవ ప్రశామ్యతి ||84|| ఏతైర్లింగైర్విజానీయాచ్ఛూలం పిత్తసముద్భవం |85|
तृष्णा दाहो मदो मूर्च्छा तीव्रं शूलं तथैव च | शीताभिकामो भवति शीतेनैव प्रशाम्यति ||८४|| एतैर्लिङ्गैर्विजानीयाच्छूलं पित्तसमुद्भवम् |८५|
🔊 Audio coming soon
పిత్తశూలలక్షణమాహ- తృష్ణేత్యాది| శీతాభికామః శీతాభిలాషః| ప్రశామ్యతి ‘శూలం’ ఇతి శేషః||84||-
Adhikarana 62 (85-86) · Śloka 86
శూలేనోత్పీడ్యమానస్య హృల్లాస ఉపజాయతే ||85|| అతీవ పూర్ణకోష్ఠత్వం తథైవ గురుగాత్రతా | ఏతచ్ఛ్లేష్మసముత్థస్య శూలస్యోక్తం నిదర్శనం ||86||
शूलेनोत्पीड्यमानस्य हृल्लास उपजायते ||८५|| अतीव पूर्णकोष्ठत्वं तथैव गुरुगात्रता | एतच्छ्लेष्मसमुत्थस्य शूलस्योक्तं निदर्शनम् ||८६||
🔊 Audio coming soon
కఫశూలలక్షణమాహ- శూలేనేత్యాది| హృల్లాసః థూత్కరణం| నిదర్శనం లక్షణం||85-86||
Adhikarana 63 (87) · Śloka 88
సర్వాణి దృష్ట్వా రూపాణి నిర్దిశేత్సాన్నిపాతికం | సన్నిపాతసముత్థానమసాధ్యం తం వినిర్దిశేత్ ||87|| శూలానాం లక్షణం ప్రోక్తం... |88|
सर्वाणि दृष्ट्वा रूपाणि निर्दिशेत्सान्निपातिकम् | सन्निपातसमुत्थानमसाध्यं तं विनिर्दिशेत् ||८७|| शूलानां लक्षणं प्रोक्तं... |८८|
🔊 Audio coming soon
సాన్నిపాతికశూలలక్షణమాహ- సర్వాణీత్యాది| నను, కైశ్చిత్ పూర్వాచార్యైర్దోషభేదేన నియతం స్థానం శూలస్యోక్తం| తథాహి- “వాతాత్మకం బస్తిగతం వదంతి, పిత్తాత్మకం చాపి వదంతి నాభ్యాం| హృత్పార్శ్వకుక్షౌ కఫసన్నివిష్టం, సర్వేషు దేశేషు చ సన్నిపాతాత్”- ఇతి; తత్ కథమత్ర తథా నోక్తం| సత్యం, కుపితదోషాణాం స్వాశయే పరాశయే చ వ్యాధ్యుత్పాదకత్వాన్న నియతం స్థానమస్తి, అతస్తథా నోక్తం||87||-
Adhikarana 64 (88) · Śloka 89
...చికిత్సాం తు నిబోధ మే | ఆశుకారీ హి పవనస్తస్మాత్తం త్వరయా జయేత్ ||88|| తస్య శూలాభిపన్నస్య స్వేద ఏవ సుఖావహః |89|
...चिकित्सां तु निबोध मे | आशुकारी हि पवनस्तस्मात्तं त्वरया जयेत् ||८८|| तस्य शूलाभिपन्नस्य स्वेद एव सुखावहः |८९|
🔊 Audio coming soon
చికిత్సామిత్యాది| నిబోధ జానీహి| మే మత్సకాశాత్| ఆశుకారీత్యాది| ఆశుకారీ శీఘ్రమత్యయకారిత్వాత్| హి యస్మాత్| తం వాతం| తస్యేత్యాది|- తస్య పురుషస్య, శూలాభిపన్నస్య వాతికశూలక్రాంతస్య; అన్యే తు తస్య వాతస్య యచ్ఛూలం తేన ఆక్రాంతస్యేత్యాహుః||88||-
Adhikarana 65 (89) · Śloka 89
పాయసైః కృశరాపిండైః స్నిగ్ధైర్వా పిశితైర్హితః ||89||
पायसैः कृशरापिण्डैः स्निग्धैर्वा पिशितैर्हितः ||८९||
🔊 Audio coming soon
స చ స్వేదః కైర్ద్రవ్యైః కార్య ఇత్యాహ- పాయసైరిత్యాది| పాయసో దుగ్ధసిద్ధాస్తండులాః| కృశరాపిండైః తిలతండులమాషకృతయవాగూపిండైః| హిత ఇతి ‘స్వేద’ ఇతి శేషః||89||
Adhikarana 66 (90-91) · Śloka 91
త్రివృచ్ఛాకేన వా స్నిగ్ధముష్ణం భుంజీత భోజనం | చిరబిల్వాంకురాన్ వాపి తైలభృష్టాంస్తు భక్షయేత్ ||90|| వైహంగాంశ్చ రసాన్ స్నిగ్ధాన్ జాంగలాన్ శూలపీడితః | యథాలాభం నిషేవేత మాంసాని బిలశాయినాం ||91||
त्रिवृच्छाकेन वा स्निग्धमुष्णं भुञ्जीत भोजनम् | चिरबिल्वाङ्कुरान् वापि तैलभृष्टांस्तु भक्षयेत् ||९०|| वैहङ्गांश्च रसान् स्निग्धान् जाङ्गलान् शूलपीडितः | यथालाभं निषेवेत मांसानि बिलशायिनाम् ||९१||
🔊 Audio coming soon
భోజనమాహ- త్రివృచ్ఛాకేనేత్యాది| స్నిగ్ధాదిగుణం భోజనం త్రివృచ్ఛాకేన సహ భుంజీతేతి పిండార్థః| చిరబిల్వాంకురానిత్యాది| అంకురాః శుంగాః| వైహంగాంశ్చేత్యాది| జాంగలాన్ వైహంగాన్, లావాదికృతానిత్యర్థః| బిలేశయాః శ్వావిచ్ఛల్లకాదయః||90-91||
Adhikarana 67 (92) · Śloka 92
సురా సౌవీరకం చుక్రం మస్తూదశ్విత్తథా దధి | సకాలలవణం పేయం శూలే వాతసముద్భవే ||92||
सुरा सौवीरकं चुक्रं मस्तूदश्वित्तथा दधि | सकाललवणं पेयं शूले वातसमुद्भवे ||९२||
🔊 Audio coming soon
సురా సౌవీరకమిత్యాది| సురా పిష్టభవా| సౌవీరకం కాంజికభేదః| చుక్రం శుక్తం| మస్తు దధిమస్తు| ఉదశ్విత్ అర్ధోదకం తక్రం| తథేతి యథాలాభమిత్యర్థః| కాలలవణశబ్దేన యద్యపి నిర్గంధసౌవర్చలముచ్యతే, తథాఽప్యత్ర గంధవత్సౌవర్చలం గ్రాహ్యం, తంత్రాంతరోక్తత్వాత్||92||
Adhikarana 68 (93) · Śloka 93
కులత్థయూషో యుక్తామ్లో లావకీయూషసంస్కృతః | ససైంధవః సమరిచో వాతశూలవినాశనః ||93||
कुलत्थयूषो युक्ताम्लो लावकीयूषसंस्कृतः | ससैन्धवः समरिचो वातशूलविनाशनः ||९३||
🔊 Audio coming soon
కులత్థయూష ఇత్యాది| యుక్తం మాత్రయోపహితమమ్లం దాడిమాదికం యత్ర స యుక్తామ్లః| లావకీయూషసంస్కృత ఇతి లావకేన కృతో యూషో లావకీయూషః, తేన సంస్కృతః||93||
Adhikarana 69 (94) · Śloka 95
విడంగశిగ్రుకంపిల్లపథ్యాశ్యామామ్లవేతసాన్ | సురసామశ్వమూత్రీం చ సౌవర్చలయుతాన్ పిబేత్ ||94|| మద్యేన వాతజం శూలం క్షిప్రమేవ ప్రశామ్యతి |95|
विडङ्गशिग्रुकम्पिल्लपथ्याश्यामाम्लवेतसान् | सुरसामश्वमूत्रीं च सौवर्चलयुतान् पिबेत् ||९४|| मद्येन वातजं शूलं क्षिप्रमेव प्रशाम्यति |९५|
🔊 Audio coming soon
విడంగేత్యాది| శిగ్రుః విటపశాకం, శోభాంజనమపరే| శ్యామా అరుణమూలా త్రివృత్| సురసా తులసీ| అశ్వమూత్రీ శల్లకీ||94||-
Adhikarana 70 (95-99) · Śloka 100
పృథ్వీకాజాజిచవికాయవానీవ్యోషచిత్రకాః ||95|| పిప్పల్యః పిప్పలీమూలం సైంధవం చేతి చూర్ణయేత్ | తాని చూర్ణాని పయసా పిబేత్ కాంబలికేన వా ||96|| మధ్వాసవేన చుక్రేణ సురాసౌవీరకేణ వా | అథవై(చై)తాని చూర్ణాని మాతులుంగరసేన వా ||97|| తథా బదరయూషేణ భావితాని పునః పునః | తాని హింగుప్రగాఢాని సహ శర్కరయా పిబేత్ ||98|| సహ దాడిమసారేణ వర్తిః కార్యా భిషగ్జితా | సా వర్తిర్వాతికం శూలం క్షిప్రమేవ వ్యపోహతి ||99|| గుడతైలేన వా లీఢా పీతా మద్యేన వా పునః |100|
पृथ्वीकाजाजिचविकायवानीव्योषचित्रकाः ||९५|| पिप्पल्यः पिप्पलीमूलं सैन्धवं चेति चूर्णयेत् | तानि चूर्णानि पयसा पिबेत् काम्बलिकेन वा ||९६|| मध्वासवेन चुक्रेण सुरासौवीरकेण वा | अथवै(चै)तानि चूर्णानि मातुलुङ्गरसेन वा ||९७|| तथा बदरयूषेण भावितानि पुनः पुनः | तानि हिङ्गुप्रगाढानि सह शर्करया पिबेत् ||९८|| सह दाडिमसारेण वर्तिः कार्या भिषग्जिता | सा वर्तिर्वातिकं शूलं क्षिप्रमेव व्यपोहति ||९९|| गुडतैलेन वा लीढा पीता मद्येन वा पुनः |१००|
🔊 Audio coming soon
పృథ్వీకేత్యాది| పృథ్వీకా హింగుపత్రికా| అజాజీ ఉత్తరాపథే జీరకవిశేషః| కాంబలికేన దధిమస్త్వమ్లసిద్ధయూషేణ| చుక్రం శుక్తం| సౌవీరకం విరేచనద్రవ్యవికల్పకథితం| పక్షాంతరమాహ- అథవేత్యాది| ఏతాని పూర్వోక్తాని చూర్ణాని, బీజపూరకరసేన బదరయూషేణ వా పునః పునర్భావితాని హింగూత్కటాని శర్కరయా సహ మాతులుంగరసేనైవ పిబేదితి పిండార్థః| సహ దాడిమసారేణేత్యాది|- తైరేవ చూర్ణైర్దాడిమసారేణ సహ భిషగ్జితా వైద్యేన వర్తిర్వా కార్యా| సా చ వర్తిర్గుడతైలేన లీఢా మద్యేన వా పీతా సతీ వాతికం శూలం క్షిప్రమేవ హంతీత్యర్థః||95-99||-
Adhikarana 71 (100) · Śloka 101
బుభుక్షాప్రభవే శూలే లఘు సంతర్పణం హితం ||100|| ఉష్ణైః క్షీరైర్యవాగూభిః స్నిగ్ధైర్మాంసరసైస్తథా |101|
बुभुक्षाप्रभवे शूले लघु सन्तर्पणं हितम् ||१००|| उष्णैः क्षीरैर्यवागूभिः स्निग्धैर्मांसरसैस्तथा |१०१|
🔊 Audio coming soon
బుభుక్షాప్రభవే ఇత్యాది| లఘ్వితి మాత్రయా స్వభావేన చ| సంతర్పణం భోజనం| ఉష్ణైరితి క్షీరాదిభిః సంబధ్యతే||100||-
Adhikarana 72 (101-102) · Śloka 103
వాతశూలే సముత్పన్నే రూక్షం స్నిగ్ధేన భోజయేత్ ||101|| సుసంస్కృతాః ప్రదేయాః స్యుర్ఘృతపూరా విశేషతః | వారుణీం చ పిబేజ్జంతుస్తథా సంపద్యతే సుఖీ ||102|| ఏతద్వాతసముత్థస్య శూలస్యోక్తం చికిత్సితం |103|
वातशूले समुत्पन्ने रूक्षं स्निग्धेन भोजयेत् ||१०१|| सुसंस्कृताः प्रदेयाः स्युर्घृतपूरा विशेषतः | वारुणीं च पिबेज्जन्तुस्तथा सम्पद्यते सुखी ||१०२|| एतद्वातसमुत्थस्य शूलस्योक्तं चिकित्सितम् |१०३|
🔊 Audio coming soon
వాతేత్యాది| సుసంస్కృతాః శుంఠీమరిచాదిభిః| ప్రదేయా దాతవ్యాః| ఘృతపూరా ఘృతపూపా ఇత్యర్థః| వారుణీ సురా| తథా తేన ప్రకారేణ| సుఖీ సంపద్యతే సుఖీ భవతీత్యర్థః| ఉపసంహారమాహ- ఏతద్వాతసముత్థస్యేత్యాది||101-102||-
Adhikarana 73 (103-104) · Śloka 104
అథ పిత్తసముత్థస్య క్రియాం వక్ష్యామ్యతః పరం ||103|| స సుఖం ఛర్దయిత్వా తు పీత్వా శీతోదకం నరః | శీతలాని చ సేవేత సర్వాణ్యుష్ణాని వర్జయేత్ ||104||
अथ पित्तसमुत्थस्य क्रियां वक्ष्याम्यतः परम् ||१०३|| स सुखं छर्दयित्वा तु पीत्वा शीतोदकं नरः | शीतलानि च सेवेत सर्वाण्युष्णानि वर्जयेत् ||१०४||
🔊 Audio coming soon
వాతశూలోపక్రమమభిధాయేదానీం పిత్తశూలచికిత్సామాహ- అథేత్యాది| అథేతి వాక్యాలంకారే, వాక్యోపక్రమే ఇత్యన్యే| తదేష చికిత్సితమాహ- స ఇత్యాది| స పిత్తశూలీ నరః, శీతోదకం పీత్వా, సుఖం యథా భవతి తథా ఛర్దయిత్వా, శీతలాని భజేత, ఉష్ణాని సర్వాణి వర్జయేదితి పిండార్థః||103-104||
Adhikarana 74 (105) · Śloka 105
మణిరాజతతామ్రాణి భాజనాని చ సర్వశః | వారిపూర్ణాని తాన్యస్య శూలస్యోపరి నిక్షిపేత్ ||105||
मणिराजतताम्राणि भाजनानि च सर्वशः | वारिपूर्णानि तान्यस्य शूलस्योपरि निक्षिपेत् ||१०५||
🔊 Audio coming soon
మణిరాజతతామ్రాణీత్యాది| రాజతం రూప్యమయం| సర్వశ ఆముఖాత్| అస్య పిత్తశూలినః||105||
Adhikarana 75 (106-107) · Śloka 107
గుడః శాలిర్యవాః క్షీరం సర్పిఃపానం విరేచనం | జాంగలాని చ మాంసాని భేషజం పిత్తశూలినాం ||106|| రసాన్ సేవేత పిత్తఘ్నాన్ పిత్తలాని వివర్జయేత్ | పాలాశం ధాన్వనం వాఽపి పిబేద్యూషం సశర్కరం ||107||
गुडः शालिर्यवाः क्षीरं सर्पिःपानं विरेचनम् | जाङ्गलानि च मांसानि भेषजं पित्तशूलिनाम् ||१०६|| रसान् सेवेत पित्तघ्नान् पित्तलानि विवर्जयेत् | पालाशं धान्वनं वाऽपि पिबेद्यूषं सशर्करम् ||१०७||
🔊 Audio coming soon
గుడేత్యాది| పిత్తఘ్నాన్ రసాన్ జాంగలవర్గే యాని నిర్దిష్టాని పిత్తహరాణి మాంసాని తత్కృతాన్ రసానిత్యర్థః| పిత్తలానీత్యాది| పిత్తలాని అన్నపానాదీని| పాలాశం యూషం మాంసాదమాంసరసమిత్యర్థః| ధాన్వనం జాంగలమాంసరసం||106-107||
Adhikarana 76 (108) · Śloka 108
పరుషకాణి మృద్వీకాఖర్జూరోదకజాన్యపి | తత్ పిబేచ్ఛర్కరాయుక్తం పిత్తశూలనివారణం ||108||
परुषकाणि मृद्वीकाखर्जूरोदकजान्यपि | तत् पिबेच्छर्करायुक्तं पित्तशूलनिवारणम् ||१०८||
🔊 Audio coming soon
పరూషకాణీత్యాది| పరూషకాణి పరూషకఫలాని| ఉదకజాని పద్మాని||108||
Adhikarana 77 (109) · Śloka 109
అశనే భుక్తమాత్రే తు ప్రకోపః శ్లైష్మికస్య చ | వమనం కారయేత్తత్ర పిప్పలీవారిణా భిషక్ ||109||
अशने भुक्तमात्रे तु प्रकोपः श्लैष्मिकस्य च | वमनं कारयेत्तत्र पिप्पलीवारिणा भिषक् ||१०९||
🔊 Audio coming soon
శ్లైష్మికశూలచికిత్సామాహ- అశనే ఇత్యాది| అశనే భోజనే| శ్లైష్మికస్య శ్లేష్మశూలస్య| తత్ర శ్లేష్మశూలే| పిప్పలీవారిణా పిప్పలీయుక్తపానీయేన, అన్యే వారిశబ్దం క్వాథే వర్తయంతి, అపరే పిప్పలీశబ్దేన మదనఫలబీజాని కథయంతి||109||
Adhikarana 78 (110) · Śloka 110
రూక్షః స్వేదః ప్రయోజ్యః స్యాదన్యాశ్చోష్ణాః క్రియా హితాః | పిప్పలీ శృంగవేరం చ శ్లేష్మశూలే భిషగ్జితం ||110||
रूक्षः स्वेदः प्रयोज्यः स्यादन्याश्चोष्णाः क्रिया हिताः | पिप्पली शृङ्गवेरं च श्लेष्मशूले भिषग्जितम् ||११०||
🔊 Audio coming soon
రూక్షః స్వేదః ప్రయోజ్య ఇత్యాది|- రూక్షః స్వేదః స్నిగ్ధరహితః కరీషాదికృతః| పిప్పలీశృంగవేరప్రయోగశ్చూర్ణకల్కక్వాథాదివిధినా||110||
Adhikarana 79 (111) · Śloka 111
పాఠాం వచాం త్రికటుకం తథా కటుకరోహిణీం | చిత్రకస్య చ నిర్యూహే పిబేద్యూషం సహార్జకం ||111||
पाठां वचां त्रिकटुकं तथा कटुकरोहिणीम् | चित्रकस्य च निर्यूहे पिबेद्यूषं सहार्जकम् ||१११||
🔊 Audio coming soon
పాఠామిత్యాది| పాఠాదీని ద్రవ్యాణి చూర్ణితాని కల్కితాని వా చిత్రకస్య నిర్యూహే క్వాథే పిబేదిత్యేకో యోగః| యూషం సహార్జకమితి ద్వితీయో యోగః| యూషం శూలహరశింబిధాన్యయూషం| అర్జకః కుఠేరకః||111||
Adhikarana 80 (112-115) · Śloka 115
ఏరండఫలమూలాని మూలం గోక్షురకస్య చ | శాలపర్ణీం పృశ్నిపర్ణీం బృహతీం కంటకారికాం ||112|| దద్యాచ్ఛృగాలవిన్నాం చ సహదేవాం తథైవ చ | మహాసహాం క్షుద్రసహాం మూలమిక్షురకస్య చ ||113|| ఏతత్ సంభృత్య సంభారం జలద్రోణే విపాచయేత్ | చతుర్భాగావశేషం తు యవక్షారయుతం పిబేత్ ||114|| వాతికం పైత్తికం వాఽపి శ్లైష్మికం సాన్నిపాతికం | ప్రసహ్య నాశయేచ్ఛూలం ఛిన్నాభ్రమివ మారుతః ||115||
एरण्डफलमूलानि मूलं गोक्षुरकस्य च | शालपर्णीं पृश्निपर्णीं बृहतीं कण्टकारिकाम् ||११२|| दद्याच्छृगालविन्नां च सहदेवां तथैव च | महासहां क्षुद्रसहां मूलमिक्षुरकस्य च ||११३|| एतत् सम्भृत्य सम्भारं जलद्रोणे विपाचयेत् | चतुर्भागावशेषं तु यवक्षारयुतं पिबेत् ||११४|| वातिकं पैत्तिकं वाऽपि श्लैष्मिकं सान्निपातिकम् | प्रसह्य नाशयेच्छूलं छिन्नाभ्रमिव मारुतः ||११५||
🔊 Audio coming soon
ఏరండద్వాదశకమాహ- ఏరండేత్యాది| శృగాలవిన్నా పృశ్నిపర్ణీభేదః| మహాసహా మాషపర్ణీ| క్షుద్రసహా ముద్గపర్ణీ| ఇక్షురకః కోకిలాక్షకః| సంభృత్య ఏకీకృత్య| ఏరండాదిద్రవ్యసంభారః చతుఃషష్టిపలప్రమితః; తులాప్రమిత ఇత్యన్యే| ప్రసహ్య బలాత్కారేణ| పిబేదిత్యనేనాభ్యవహారేణాత్ర సూచ్యతే; తేన తృష్ణాయాం పానమాచమనం వా తేన కార్యం, అన్యథా ద్రోణచతుర్థాంశస్య సాధితస్య జలస్యాపరక్వాథవత్ పలద్వయపానే వైయర్థ్యం స్యాత్| యద్యప్యయం యోగః సర్వశూలహరస్తథాప్యత్యంతకఫశూలహరత్వాదత్రోక్తః| కేచిత్ ‘మూలం చేక్షురకస్య’ ఇత్యత్ర ‘దద్యాచ్చైవేక్షువాలికాం’ ఇతి పఠిత్వా ఖగ్గలీమితి వ్యాఖ్యానయంతి||112-115||
Adhikarana 81 (116) · Śloka 117
పిప్పలీ స్వర్జికాక్షారో యవాశ్చిత్రక ఏవ చ | సేవ్యం చైతత్ సమానీయ భస్మ కుర్యాద్విచక్షణః ||116|| తదుష్ణవారిణా పీతం శ్లేష్మశూలే భిషగ్జితం |117|
पिप्पली स्वर्जिकाक्षारो यवाश्चित्रक एव च | सेव्यं चैतत् समानीय भस्म कुर्याद्विचक्षणः ||११६|| तदुष्णवारिणा पीतं श्लेष्मशूले भिषग्जितम् |११७|
🔊 Audio coming soon
పిప్పలీత్యాది| సేవ్యం ఉశీరం, తత్ భస్మ||116||-
Adhikarana 82 (117-119) · Śloka 119
రుణద్ధి మారుతం శ్లేష్మా కుక్షిపార్శ్వవ్యవస్థితః ||117|| స సంరుద్ధః కరోత్యాశు సాధ్మానం గుడ్గుడాయనం | సూచీభిరివ నిస్తోదం కృచ్ఛ్రోచ్ఛ్వాసీ తదా నరః ||118|| నాన్నం వాంఛతి నో నిద్రాముపైత్యర్తినిపీడితః | పార్శ్వశూలః స విజ్ఞేయః కఫానిలసముద్భవః ||119||
रुणद्धि मारुतं श्लेष्मा कुक्षिपार्श्वव्यवस्थितः ||११७|| स संरुद्धः करोत्याशु साध्मानं गुड्गुडायनम् | सूचीभिरिव निस्तोदं कृच्छ्रोच्छ्वासी तदा नरः ||११८|| नान्नं वाञ्छति नो निद्रामुपैत्यर्तिनिपीडितः | पार्श्वशूलः स विज्ञेयः कफानिलसमुद्भवः ||११९||
🔊 Audio coming soon
యద్యపి చత్వారః శూలాః, తథాపి దోషధాతుమలసంసర్గాదాయతనవిశేషాన్నిమిత్తతశ్చైషాం వికల్ప ఇతి కృత్వా పార్శ్వాదిశూలమాహ- రుణద్ధీత్యాది| స వాయుః| ఆధ్మానం ఉదరాపూరః| గుడ్గుడాయనమత్ర అవ్యక్తశబ్దః| నో నిద్రాముపైతి న నిద్రాం ప్రాప్నోతీత్యర్థః||117-119||
Adhikarana 83 (120-122) · Śloka 123
తత్ర పుష్కరమూలాని హింగు సౌవర్చలం విడం | సైంధవం తుంబురుం పథ్యాం చూర్ణం కృత్వా తు పాయయేత్ ||120|| పార్శ్వహృద్బస్తిశూలేషు యవక్వాథేన సంయుతం | సర్పిః ప్లీహోదరోక్తం వా ఘృతం వా హింగుసంయుతం ||121|| బీజపూరకసారం వా పయసా సహ సాధితం | ఏరండతైలమథవా మద్యమస్తుపయోరసైః ||122|| భోజయేచ్చాపి పయసా జాంగలేన రసేన వా |123|
तत्र पुष्करमूलानि हिङ्गु सौवर्चलं विडम् | सैन्धवं तुम्बुरुं पथ्यां चूर्णं कृत्वा तु पाययेत् ||१२०|| पार्श्वहृद्बस्तिशूलेषु यवक्वाथेन संयुतम् | सर्पिः प्लीहोदरोक्तं वा घृतं वा हिङ्गुसंयुतम् ||१२१|| बीजपूरकसारं वा पयसा सह साधितम् | एरण्डतैलमथवा मद्यमस्तुपयोरसैः ||१२२|| भोजयेच्चापि पयसा जाङ्गलेन रसेन वा |१२३|
🔊 Audio coming soon
పార్శ్వశూలే చికిత్సితమాహ- తత్రేత్యాది| పుష్కరమూలాదీని ద్రవ్యాణి చూర్ణం కృత్వా పార్శ్వాదిశూలేషు యవక్వాథేన సంయుతం పాయయేదితి పిండార్థః| యద్యప్యయం యోగోఽపతంత్రకేఽపి పఠితః, తథాఽప్యత్రామ్లవేతసాభావాత్ పునః పఠితః| సర్పిః ప్లీహోదరోక్తమిత్యాది ప్లీహోదరోక్తం సర్పిః షట్పలం, హింగుసంయుతం ఘృతం వా అసిద్ధమేవ| పయసా క్షీరేణ, సాధితం క్వాథితం, బీజపూరకసారం బీజపూరకఫలబీజం, అత్రాపి పాయయేదితి సంబధ్యతే| కేచిత్ ‘బీజపూరకసారం చ’ ఇత్యత్ర ‘పిబేద్బీజకసారం చ’ ఇతి పఠంతి| ఏరండతైలమిత్యాది|- ఏరండతైలం వా మద్యాదిభిర్యథాసాత్మ్యం యథాదోషం చ ప్రాతరేవ పిబేత్, జీర్ణే చ క్షీరేణ జాంగలరసేన వా భోజయేత్||120-122||-
Adhikarana 84 (123-125) · Śloka 125
ప్రకుప్యతి యదా కుక్షౌ వహ్నిమాక్రమ్య మారుతః ||123|| తదాఽస్య భోజనం భుక్తం సోపస్తంభం న పచ్యతే | ఉచ్ఛ్వసిత్యామశకృతా శూలేనాహన్యతే ముహుః ||124|| నైవాసనే న శయనే తిష్ఠన్ వా లభతే సుఖం | కుక్షిశూల ఇతి ఖ్యాతో వాతాదామసముద్భవః ||125||
प्रकुप्यति यदा कुक्षौ वह्निमाक्रम्य मारुतः ||१२३|| तदाऽस्य भोजनं भुक्तं सोपस्तम्भं न पच्यते | उच्छ्वसित्यामशकृता शूलेनाहन्यते मुहुः ||१२४|| नैवासने न शयने तिष्ठन् वा लभते सुखम् | कुक्षिशूल इति ख्यातो वातादामसमुद्भवः ||१२५||
🔊 Audio coming soon
కుక్షిశూలమాహ- ప్రకుప్యతీత్యాది| ఆక్రమ్య మందీకృత్య| సోపస్తంభం స్తబ్ధతాన్వితం| ఉచ్ఛ్వసితి ఉచ్ఛ్వాసం కరోతి ‘పురుష’ ఇతి శేషః| ఆమశకృతా అపక్వపురీషేణ| తిష్ఠన్ ఊర్ధ్వీభవన్||123-125||
Adhikarana 85 (126) · Śloka 126
వమనం కారయేత్తత్ర లంఘయేద్వా యథాబలం | సంసర్గపాచనం కుర్యాదమ్లైర్దీపనసంయుతైః ||126||
वमनं कारयेत्तत्र लङ्घयेद्वा यथाबलम् | संसर्गपाचनं कुर्यादम्लैर्दीपनसंयुतैः ||१२६||
🔊 Audio coming soon
కుక్షిశూలే చికిత్సామాహ- వమనం కారయేత్తత్రేత్యాది| తత్ర కుక్షిశూలే| యథాబలం బలస్యానతిక్రమేణ| సంసర్గపాచనం పేయాదిక్రమపాచనం| అమ్లైః దాడిమతక్రాదిభిః| దీపనసంయుతైరితి పంచకోలయుతైః||126||
Adhikarana 86 (127) · Śloka 128
నాగరం దీప్యకం చవ్యం హింగు సౌవర్చలం విడం | మాతులుంగస్య బీజాని తథా శ్యామోరుబూకయోః ||127|| బృహత్యాః కంటకార్యాశ్చ క్వాథం శూలహరం పిబేత్ |128|
नागरं दीप्यकं चव्यं हिङ्गु सौवर्चलं विडम् | मातुलुङ्गस्य बीजानि तथा श्यामोरुबूकयोः ||१२७|| बृहत्याः कण्टकार्याश्च क्वाथं शूलहरं पिबेत् |१२८|
🔊 Audio coming soon
క్వాథమాహ- నాగరం దీప్యకమిత్యాది| నాగరాదిక్వాథం హింగుసౌర్వచలవిడప్రక్షేపం పిబేదితి పిండార్థః| బీజానీతిశబ్దో మాతులుంగాదిభిః కంటకారీపర్యంతైః సహ సంబధ్యతే| శ్యామా వృద్ధదారకః| ఉరుబూకః రక్తైరండః, శుక్లైరండమపరే| బృహతీ అణుఫలా స్థూలఫలా వా||127||-
Adhikarana 87 (128-129) · Śloka 129
వచా సౌవర్చలం హింగు కుష్ఠం సాతివిషాఽభయా ||128|| కుటజస్య చ బీజాని సద్యఃశూలహరాణి తు | విరేచనే ప్రయుంజీత జ్ఞాత్వా దోషబలాబలం ||129||
वचा सौवर्चलं हिङ्गु कुष्ठं सातिविषाऽभया ||१२८|| कुटजस्य च बीजानि सद्यःशूलहराणि तु | विरेचने प्रयुञ्जीत ज्ञात्वा दोषबलाबलम् ||१२९||
🔊 Audio coming soon
కుక్షిశూలే విరేచనమాహ- వచేత్యాది| వచాదీని కుటజబీజాంతాని సద్యఃశూలహరాణి విరేచనే దోషబలాబలం జ్ఞాత్వా ప్రయుంజీతేతి పిండార్థః| దోషబలాబలమిత్యత్రాదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన ప్రకృత్యాదీనపి జ్ఞాత్వేత్యర్థః||128-129||
Adhikarana 88 (130) · Śloka 130
స్నేహబస్తీన్నిరూహాంశ్చ కుర్యాద్దోషనిబర్హణాన్ |130|
स्नेहबस्तीन्निरूहांश्च कुर्याद्दोषनिबर्हणान् |१३०|
🔊 Audio coming soon
కిం కుక్షిశూలే విరేచనమేవ యుజ్యతే ఉతాన్యదపీత్యాహ- స్నేహబస్తీనిత్యాది|130|-
Adhikarana 89 (130) · Śloka 131
ఉపనాహాః స్నేహసేకా ధాన్యామ్లపరిషేచనం ||130|| అవగాహాశ్చ శస్యంతే యచ్చాన్యదపి తద్ధితం |131|
उपनाहाः स्नेहसेका धान्याम्लपरिषेचनम् ||१३०|| अवगाहाश्च शस्यन्ते यच्चान्यदपि तद्धितम् |१३१|
🔊 Audio coming soon
కుక్షిశూలే ఉపనాహాదిస్వేదస్య ప్రశస్తత్వమాహ- ఉపనాహా ఇత్యాది| ఉపనాహాః సాల్వణాప్రకారాః| ధాన్యామ్లం కాంజికం| అవగాహో వాతహరద్రవపూర్ణద్రోణ్యాదినిమజ్జనం| యచ్చాన్యదపీత్యాది| తద్ధితం కుక్షిశూలహితం యదన్యదపి భవతి తదస్య శస్యతే ఇత్యర్థః||130||
Adhikarana 90 (131-132) · Śloka 132
కఫపిత్తావరుద్ధస్తు మారుతో రసమూర్చ్ఛితః ||131|| హృదిస్థః కురుతే శూలముచ్ఛ్వాసారోధకం పరం | స హృచ్ఛూల ఇతి ఖ్యాతో రసమారుతసంభవః ||132||
कफपित्तावरुद्धस्तु मारुतो रसमूर्च्छितः ||१३१|| हृदिस्थः कुरुते शूलमुच्छ्वासारोधकं परम् | स हृच्छूल इति ख्यातो रसमारुतसम्भवः ||१३२||
🔊 Audio coming soon
హృచ్ఛూలమాహ- కఫేత్యాది| అవరుద్ధో రుద్ధః| రసమూర్చ్ఛితో రససంయుతః| ఉచ్ఛ్వాసారోధకం ఉచ్ఛ్వాసస్య ఆసమంతాద్రోధకమిత్యర్థః| ఏతద్ధృచ్ఛూలం యస్మాద్ధృద్రోగవిలక్షణం తస్మాద్ధృద్రోగాద్భిన్నం, తథా సంప్రాప్తిభేదాచ్చ||131-132||
Adhikarana 91 (133) · Śloka 133
తత్రాపి కర్మాభిహితం యదుక్తం హృద్వికారిణాం |133|
तत्रापि कर्माभिहितं यदुक्तं हृद्विकारिणाम् |१३३|
🔊 Audio coming soon
హృచ్ఛూలే హృద్రోగోక్తాం క్రియామతిదిశన్నాహ- తత్రాపి కర్మాభిహితమిత్యాది| యద్ధృద్వికారిణాం హృద్రోగిణాం కర్మోక్తం తదత్రాపి హృచ్ఛూలేఽభిహితమితి పిండార్థః|133|-
Adhikarana 92 (133-134) · Śloka 134
సంరోధాత్ కుపితో వాయుర్బస్తిమావృత్య తిష్ఠతి ||133|| బస్తివంక్షణనాభీషు తతః శూలోఽస్య జాయతే | విణ్మూత్రవాతసంరోధీ బస్తిశూలః స మారుతాత్ ||134||
संरोधात् कुपितो वायुर्बस्तिमावृत्य तिष्ठति ||१३३|| बस्तिवङ्क्षणनाभीषु ततः शूलोऽस्य जायते | विण्मूत्रवातसंरोधी बस्तिशूलः स मारुतात् ||१३४||
🔊 Audio coming soon
బస్తిశూలమాహ- సంరోధాదిత్యాది| సంరోధాత్ మూత్రపురీషాదీనామిత్యర్థః| బస్తిః మూత్రాధారః, వంక్షణః గండకః||133-134||
Adhikarana 93 (135) · Śloka 135
నాభ్యాం వంక్షణపార్శ్వేషు కుక్షౌ మేఢ్రాంత్రమర్దకః | మూత్రమావృత్య గృహ్ణాతి మూత్రశూలః స మారుతాత్ ||135||
नाभ्यां वङ्क्षणपार्श्वेषु कुक्षौ मेढ्रान्त्रमर्दकः | मूत्रमावृत्य गृह्णाति मूत्रशूलः स मारुतात् ||१३५||
🔊 Audio coming soon
మూత్రశూలమాహ- నాభ్యామిత్యాది| యదా మేఢ్రాంత్రమర్దకో వాయురావృత్య అవరుధ్య మూత్రం గృహ్ణాతి , తదా నాభ్యాదిషు శూలో జాయతే| స చ మారుతాత్ మూత్రశూలో జ్ఞేయః||135||
Adhikarana 94 (136-139) · Śloka 139
వాయుః ప్రకుపితో యస్య రూక్షాహారస్య దేహినః | మలం రుణద్ధి కోష్ఠస్థం మందీకృత్య తు పావకం ||136|| శూలం సంజనయంస్తీవ్రం స్రోతాంస్యావృత్య తస్య హి | దక్షిణం యది వా వామం కుక్షిమాదాయ జాయతే ||137|| సర్వత్ర వర్ధతే క్షిప్రం భ్రమన్నథ సఘోషవాన్ | పిపాసా వర్ధతే తీవ్రా భ్రమో మూర్చ్ఛా చ జాయతే ||138|| ఉచ్చారితో మూత్రితశ్చ న శాంతిమధిగచ్ఛతి | విట్శూలమేతజ్జానీయాద్భిషక్ పరమదారుణం ||139||
वायुः प्रकुपितो यस्य रूक्षाहारस्य देहिनः | मलं रुणद्धि कोष्ठस्थं मन्दीकृत्य तु पावकम् ||१३६|| शूलं सञ्जनयंस्तीव्रं स्रोतांस्यावृत्य तस्य हि | दक्षिणं यदि वा वामं कुक्षिमादाय जायते ||१३७|| सर्वत्र वर्धते क्षिप्रं भ्रमन्नथ सघोषवान् | पिपासा वर्धते तीव्रा भ्रमो मूर्च्छा च जायते ||१३८|| उच्चारितो मूत्रितश्च न शान्तिमधिगच्छति | विट्शूलमेतज्जानीयाद्भिषक् परमदारुणम् ||१३९||
🔊 Audio coming soon
పురీషశూలమాహ- వాయురిత్యాది| ఏవంభూతస్య దేహినో వహ్నిం మందీకృత్య స్రోతాంసి చావృత్య ప్రకుపితో వాయుస్తీవ్రం శూలం సంజనయన్ కోష్ఠస్థం మలం రుణద్ధి, తస్య చ దక్షిణం వామం వా కుక్షిం గృహీత్వా శూలాయ జాయతే, స చ సర్వత్ర భ్రమన్ ఘోషవాన్ శబ్దయుక్తో వర్ధతే ఇతి పిండార్థః| ఉచ్చారితః సంజాతపురీషవేగః| నాధిగచ్ఛతి న ప్రాప్నోతి| పరమదారుణం అతిశయకష్టకారి||136-139||
Adhikarana 95 (140-141) · Śloka 141
క్షిప్రం దోషహరం కార్యం భిషజా సాధు జానతా | స్వేదనం శమనం చైవ నిరూహాః స్నేహబస్తయః ||140|| పూర్వోద్దిష్టాన్ పాయయేత యోగాన్ కోష్ఠవిశోధనాన్ | ఉదావర్తహరాశ్చాస్య క్రియాః సర్వాః సుఖావహాః ||141||
क्षिप्रं दोषहरं कार्यं भिषजा साधु जानता | स्वेदनं शमनं चैव निरूहाः स्नेहबस्तयः ||१४०|| पूर्वोद्दिष्टान् पाययेत योगान् कोष्ठविशोधनान् | उदावर्तहराश्चास्य क्रियाः सर्वाः सुखावहाः ||१४१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం బస్తిశూలదీనాం సామాన్యచికిత్సామాహ- క్షిప్రమిత్యాది| దోషహరం శోధనం| సాధు శోభనం| శమనం సంశమనం||140-141||
Adhikarana 96 (142-144) · Śloka 144
అతిమాత్రం యదా భుక్తం పావకే మృదుతాం గతే | స్థిరీభూతం తు తత్కోష్ఠే వాయురావృత్య తిష్ఠతి ||142|| అవిపాకగతం హ్యన్నం శూలం తీవ్రం కరోత్యతి | మూర్చ్ఛాఽఽధ్మానం విదాహశ్చ హృదుత్క్లేశో విలంబికా ||143|| విరిచ్యతే ఛర్దయతి కంపతేఽథ విముహ్యతి | అవిపాకాద్భవేచ్ఛూలస్త్వన్నదోషసముద్భవః ||144||
अतिमात्रं यदा भुक्तं पावके मृदुतां गते | स्थिरीभूतं तु तत्कोष्ठे वायुरावृत्य तिष्ठति ||१४२|| अविपाकगतं ह्यन्नं शूलं तीव्रं करोत्यति | मूर्च्छाऽऽध्मानं विदाहश्च हृदुत्क्लेशो विलम्बिका ||१४३|| विरिच्यते छर्दयति कम्पतेऽथ विमुह्यति | अविपाकाद्भवेच्छूलस्त्वन्नदोषसमुद्भवः ||१४४||
🔊 Audio coming soon
అతిమాత్రమిత్యాది| అవిపాకగతం అవిపాకం ప్రాప్తం||142-144||
Adhikarana 97 (145) · Śloka 145
వమనం లంఘనం స్వేదః పాచనం ఫలవర్తయః | క్షారాశ్చూర్ణాని గుటికాః శస్యంతే శూలనాశనాః ||145||
वमनं लङ्घनं स्वेदः पाचनं फलवर्तयः | क्षाराश्चूर्णानि गुटिकाः शस्यन्ते शूलनाशनाः ||१४५||
🔊 Audio coming soon
తస్య చికిత్సితమాహ- వమనమిత్యాది||145||
Adhikarana 98 (146) · Śloka 146
గుల్మావస్థాః క్రియాః కార్యా యథావత్ సర్వశూలినాం ||146||
गुल्मावस्थाः क्रियाः कार्या यथावत् सर्वशूलिनाम् ||१४६||
🔊 Audio coming soon
ఇదనీముపసంహారమాహ- గుల్మావస్థా ఇత్యాది| యథావత్ యథావస్థం||146||
Adhikarana puShpikA · Śloka 42
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయ చికిత్సాతంత్రే గుల్మప్రతిషేధో నామ (చతుర్థోఽధ్యాయః, ఆదితః) ద్విచత్వారింశోఽధ్యాయః ||42||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते काय चिकित्सातन्त्रे गुल्मप्रतिषेधो नाम (चतुर्थोऽध्यायः, आदितः) द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ||४२||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే కాయచికిత్సాయాం గుల్మప్రతిషేధో నామ ద్విచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||42||