50. hikkāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો હિક્કાપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

છર્દિપ્રતિષેધાનન્તરં તુલ્યસઙ્ખ્યત્વાત્ કતિપયનિદાનસામ્યાચ્ચ હિક્કાપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે,- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

વિદાહિગુરુવિષ્ટમ્ભિરૂક્ષાભિષ્યન્દિભોજનૈઃ | શીતપાનાસનસ્થાનરજોધૂમાનિલાનલૈઃ ||૩|| વ્યાયામકર્મભારાધ્વવેગાઘાતાપતર્પણૈઃ | આમાદોષાભિઘાતસ્ત્રીક્ષયદોષપ્રપીડનૈઃ ||૪|| વિષમાશનાધ્યનશનૈસ્તથા સમશનૈરપિ | હિક્કા શ્વાસશ્ચ કાસશ્ચ નૃણાં સમુપજાયતે ||૫||

હિક્કાયા નિદાનમાહ- વિદાહિગુરુવિષ્ટમ્ભીત્યાદિ| વિદાહ્યાદિભિર્હિક્કાદયસ્ત્રયો જાયન્તે ઇત્યન્વયઃ| વિદાહીનિ મરીચસર્ષપમદ્યપ્રભૃતીનિ| ગુરૂણિ ગુણતઃ પાકતશ્ચ| વિષ્ટમ્ભીનિ કરીરપ્રભૃતીનિ| રૂક્ષાણિ ચણકાદીનિ| અભિષ્યન્દીનિ અભિમુખેન સ્યન્દિતું શીલં યેષાં તાનિ, અભિષ્યન્દનશીલાનિ મત્સ્યમાષફાણિતાદીનિ| શીતશબ્દઃ પાનાદિભિસ્ત્રિભિઃ સમ્બધ્યતે| રજો ધૂલિઃ, સા ચ ધૂમવન્નાસાપ્રવેશાત્ કારણમ્| વ્યાયામકર્મ ધનુરાકર્ષણાદિવ્યાપારઃ| વેગાઘાતો વેગધારણમ્| અપતર્પણમ્ અનશનાદિ| પ્રપીડનશબ્દ આમદોષાદિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અમદોષઃ “ઊષ્મણોઽલ્પબલત્વેન ધાતુમાદ્યમપાચિતમ્| દુષ્ટમામાશયગતં રસમામં પ્રચક્ષતે”- ઇત્યુક્તલક્ષણઃ| કાસશ્ચોક્તોઽપિ એકનિદાનપ્રતિપાદનાર્થં પુનરભિહિત ઇતિ||૩-૫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

મુહુર્મુહુર્વાયરુદેતિ સસ્વનો યકૃત્પ્લિહાન્ત્રાણિ મુખાદિવાક્ષિપન્ | સ ઘોષવાનાશુ હિનસ્ત્યસૂન્ યતસ્તતસ્તુ હિક્કેતિ ભિષગ્ભિરુચ્યતે ||૬||

હિક્કાનાં સ્વરૂપં નિરુક્તિં ચાહ- મુહુરિત્યાદિ| વાયુરત્ર સોદાનઃ પ્રાણ ઇત્યાહુઃ| મુહુર્મુહુરુદેતિ ઊર્ધ્વમેતિ| સસ્વનઃ શબ્દવાન્| ઊર્ધ્વગતિમેવ વિશિનષ્ટિ- યકૃદિત્યાદિ| અત્ર પ્લીહ્નો હ્રસ્વેકારત્વં છન્દોઽનુરોધાત્| મુખાદિતિ લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી, તેન યકૃત્પ્લીહાન્ત્રાણિ મુખમાનીય નિઃક્ષિપન્ નિઃસારયન્નિત્યર્થઃ| મુખાદિવેત્યાદિ મુખશબ્દેન પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ સ્રોતાંસિ લભ્યન્તે| ઉક્તં ચ,- ‘પ્રાણોદકાન્નવાહીનિ સ્રોતાંસિ વિકૃતોઽનિલઃ’ ઇતિ| સ ઘોષવાનિત્યાદિના હિક્કાનિરુક્તિઃ| યતઃ સ વાયુઃ ઘોષવાન્ સન્ આશુ શીઘ્રમસૂન્ પ્રાણાન્ હિનસ્તિ તતો બુધૈઃ ‘હિક્કા’ ઇત્યુચ્યતે| સસ્વન ઇત્યનેન ગતત્વાદ્ ઘોષવાનિત્યભિધાનં નિરુક્તિપ્રદર્શનાર્થમ્| હિક્કેતિ નિરુક્તૌ પૃષોદરાદિત્વાદ્રૂપસિદ્ધિઃ| હિગ્ ઇતિ કૃત્વા કાયતિ શબ્દાયતે ઇતિ ‘હિક્કા’ ઇતિ શાબ્દિકાઃ||૬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

અન્નજાં યમલાં ક્ષુદ્રાં ગમ્ભીરાં મહતીં તથા | વાયુઃ કફેનાનુગતઃ પઞ્ચ હિક્કાઃ કરોતિ હિ ||૭||

તાસાં ભેદં સમ્પ્રાપ્તિં ચાહ- અન્નજામિત્યાદિ| વાયુઃ કફેનાનુગતઃ સન્ અન્નજાદિભેદેન પઞ્ચ હિક્કાઃ કરોતિ| યમલૈવ ચરકે વ્યપેતેતિ નામ્ના પઠ્યતે, અન્નપાને વ્યપેતે પરિણતે જાયત ઇત્યતો હેતોઃ| ‘કફેનાનુગતઃ પ્રાણઃ’ ઇતિ વા પાઠઃ| પ્રાણોઽત્ર વાયુરિતિ||૭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

મુખં કષાયમરતિર્ગૌરવં કણ્ઠવક્ષસોઃ | પૂર્વરૂપાણિ હિક્કાનામાટોપો જઠરસ્ય ચ ||૮||

હિક્કાનાં પૂર્વરૂપમાહ- મુખમિત્યાદિ| મુખં કષાયં વાતાત્, નતુ કફાન્માધુર્યં, વ્યાધિપ્રભાવાત્| અરતિઃ ન કુત્રચિદવસ્થિતિશ્ચેતસઃ| કેચિત્ પૂર્વરૂપં ન પઠન્તિ, કફવાતોદ્ભવસ્ય ગૌરવાદેરનુમાનગ્રાહ્યત્વાત્||૮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

ત્વરમાણસ્ય ચાહારં ભુઞ્જાનસ્યાથવા ઘનમ્ | વાયુરન્નૈરવસ્તીર્ણઃ કટુકૈરર્દિતો ભૃશમ્ ||૯|| હિક્કયત્યૂર્ધ્વગો ભૂત્વા તાં વિદ્યાદન્નજાં ભિષક્ |૧૦|

અન્નજાલક્ષણમાહ- ત્વરમાણસ્યેત્યાદિ| અન્નજાદીનાં સાધ્યત્વેન પ્રાશસ્ત્યાત્ પૂર્વમભિધાનમ્| આહારં ત્વરમાણસ્ય અથવા ધનં ગુરુમન્નં ભુઞ્જાનસ્ય અન્નૈરવસ્તીર્ણ આચ્છાદિતો વાયુઃ તથા કટુકૈર્ભૃશમર્દિતો વાયુરૂર્ધ્વગો ભૂત્વા હિક્કયતિ હિક્કાં કરોતિ, ભિષક્ તામ્ અન્નજાં વિદ્યાત્ જાનીયાત્; યદ્યપ્યન્નજાયાં વાયુઃ કારણં, તથાઽપ્યન્નેન તત્પીડનાત્તદ્વ્યપદેશઃ||૯||-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 11

ચિરેણ યમલૈર્વેગૈર્યા હિક્કા સમ્પ્રવર્તતે ||૧૦|| કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવં યમલાં તાં વિનિર્દિશેત્ |૧૧|

યમલાલક્ષણમાહ- ચિરેણેત્યાદિ| યા હિક્કા ચિરેણ યમલૈર્વેગૈઃ સમ્પ્રવર્તતે સા યમલા, યમલૈર્વેગૈર્યુગપદ્વારદ્વયં હિક્કતે ઇત્યર્થઃ | કમ્પયન્તી શિરોગ્રીવમિત્યુપલક્ષણં; તેન ચરકોક્તાઃ પ્રલાપવમિતૃષ્ણાવૈચિત્ત્યજૃમ્ભાવિપ્લુતાક્ષત્વમુખશોષાશ્ચ બોદ્ધવ્યા ઇતિ ગયદાસઃ| ઇયમસાધ્યાઽપિ બલવતઃ સ્થિરધાત્વિન્દ્રિયસ્ય સત્ત્વવતશ્ચ સિદ્ધ્યતિ||૧૦||-

Adhikarana 8 (11) · Śloka 12

વિકૃષ્ટકાલૈર્યા વેગૈર્મન્દૈઃ સમભિવર્તતે ||૧૧|| ક્ષુદ્રિકા નામ સા હિક્કા જત્રુમૂલાત્ પ્રધાવિતા |૧૨|

ક્ષુદ્રાલક્ષણમાહ- વિકૃષ્ટકાલૈરિત્યાદિ| વિકૃષ્ટકાલૈરિતિ ચિરેણ વેગૈર્જાયતે| કિમ્ભૂતા? જત્રુમૂલાત્ પ્રધાવિતા આગતા, સા ક્ષુદ્રિકાખ્યા| જત્રુઃ કણ્ઠોરસોઃ સન્ધિરિતિ જેજ્જટઃ; જત્રુ ગ્રીવામૂલં તદ્ગ્રહણેન હૃદયક્લોમકણ્ઠાનામપિ ગ્રહણમિતિ ગયદાસઃ||૧૧||-

Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 13

નાભિપ્રવૃત્તા યા હિક્કા ઘોરા ગમ્ભીરનાદિની ||૧૨|| શુષ્કૌષ્ઠકણ્ઠજિહ્વાસ્યશ્વાસપાર્શ્વરુજાકરી | અનેકોપદ્રવયુતા ગમ્ભીરા નામ સા સ્મૃતા ||૧૩||

ગમ્ભીરાલક્ષણમાહ- નાભિપ્રવૃત્તેત્યાદિ| યા હિક્કા નાભિપ્રવૃત્તા નાભિતઃ પ્રવૃત્તિર્યસ્યાઃ સા, અત એવ અસ્યા ગમ્ભીરાત્વં; ઘોરા કષ્ટસાધ્યા| શુષ્કેત્યાદિ શુષ્કશબ્દ ઓષ્ઠાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ સમ્બન્ધનીયઃ| તથા અનેકોપદ્રવવતી અનેકોપદ્રવૈર્જ્વરશ્વાસતૃષ્ણાદિભિર્યુક્તા, સા ગમ્ભીરા નામ સ્મૃતા; ઇયમસાધ્યા||૧૨-૧૩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

મર્માણ્યાપીડયન્તીવ સતતં યા પ્રવર્તતે | દેહમાયમ્ય વેગેન ઘોષયત્યતિતૃષ્યતઃ | મહાહિક્કેતિ સા જ્ઞેયા સર્વગાત્રપ્રકમ્પિની ||૧૪||

મહાહિક્કાલક્ષણમાહ- મર્માણીત્યાદિ| મર્માણિ બસ્તિહૃદયશિરાંસિ; અન્યે નાભિહૃદયસ્તનમૂલાન્યાહુઃ| આયમ્ય વિસ્તાર્ય, ‘આયસ્ય’ ઇતિ પાઠે સ એવાર્થઃ| ઘોષવતી સશબ્દા| ઇયમપ્યસાધ્યા||૧૪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

આયમ્યતે હિક્કાઽતોઙ્ગાનિ યસ્ય દૃષ્ટિશ્ચોર્ધ્વં તામ્યતે યસ્ય ગાઢમ્ | ક્ષીણોઽન્નદ્વિટ્ કાસતે યશ્ચ હિક્કી તૌ દ્વાવન્ત્યૌ વર્જયેદ્ધિક્કમાનૌ ||૧૫||

ઇદાનીં સાધ્યાનામપિ હિક્કાનામવસ્થાવિશેષેઽસાધ્યત્વમાહ- આયમ્યત ઇત્યાદિ| યસ્ય પુંસો હિક્કતો હિક્કાં કુર્વતો દેહ આયમ્યતે દીર્ઘોક્રિયત ઇવ; તથૈવ દૃષ્ટિશ્ચોર્ધ્વં ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ, દૃષ્ટિશબ્દેનાત્ર દૃષ્ટ્યધિષ્ઠાનં વિવક્ષિતં, નતુ દર્શનેન્દ્રિયશક્તિઃ| ગાઢમ્ અતિશયેન, તામ્યતે આકુઞ્ચતે દેહ ઇતિ સમ્બન્ધ ઇતિ જેજ્જટગયદાસૌ; ‘તામ્યતે યશ્ચ’ ઇતિ પાઠાન્તરં, તામ્યતે મુહ્યતિ હિક્કી| ક્ષીણસ્તથા અન્નદ્વિટ્ તથા ક્ષૌતિ ક્ષુતં કરોતિ| તૌ દ્વાવિતિ આયમ્યત ઇત્યાદિના નિત્યમિત્યન્તેન એકાવસ્થો હિક્કી, ક્ષીણ ઇત્યાદિના અતિમાત્રાન્તેનાપરઃ| સાધ્યાનામપિ મધ્યે એવંવિધૌ વર્જયેદિત્યર્થઃ; ગમ્ભીરામહત્યોઃ સ્વભાવાદેવાસાધ્યત્વાત્તદ્યુક્તૌ હિક્કિનૌ, અન્ત્યૌ અન્તપઠિતૌ, અસાધ્યૌ| પાઠાન્તરાણિ વ્યાખ્યાવિશેષાશ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતાઃ||૧૫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

પ્રાણાયામોદ્વેજનત્રાસનાનિ સૂચીતોદૈઃ સમ્ભ્રમશ્ચાત્ર શસ્તઃ |૧૬|

ઇદાનીં હિક્કાનાં ચિકિત્સિતમાહ- પ્રાણાયામોદ્વેજનેત્યાદિ| અત્ર હિક્કાસુ, પ્રાણાયામાદિ શસ્તમિતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રાણાયામો વાયોર્નિરોધઃ| યદ્યપિ રેચકપૂરકકુમ્ભકભેદાત્ પ્રાણાયામસ્ત્રિવિધઃ, તથાઽપ્યૂર્ધ્વગતિનિરોધાત્ કુમ્ભક એવાત્ર| ત્રાસનમલ્પસત્ત્વસ્ય ભયોત્પાદકૈર્વાક્યૈઃ| ઉદ્વેજનં પરુષવચનૈઃ| સૂચીતોદૈઃ સમ્ભ્રમઃ સૂચીવ્યથાભિર્મનસ આકુલીકરણમ્| એતચ્ચ પ્રાયઃ ક્ષુદ્રાયામન્નજાયાં ચ યોજનીયમ્|૧૬|-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

યષ્ટ્યાહ્વં વા માક્ષિકેણાવપીડે પિપ્પલ્યો વા શર્કરાચૂર્ણયુક્તાઃ ||૧૬||

નસ્યમાહ- યષ્ટ્યાહ્વં વેત્યાદિ| વાશબ્દોઽત્ર ભિન્નક્રમે| યષ્ટ્યાહ્વં યષ્ટીમધુ, માક્ષિકેણ મધુના, અવપીડે શસ્તં; પિપ્પલ્યો વા શર્કરાચૂર્ણયુક્તા અવપીડે શસ્તા ઇતિ યોજનીયમ્||૧૬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

સર્પિઃ કોષ્ણં ક્ષીરમિક્ષો રસો વા નાતિક્ષીણે છર્દનં શાન્તિહેતોઃ |૧૭|

સર્પિરિત્યાદિ| સર્પિઃપ્રભૃતિકં પાનં હિતમ્| છર્દનં વમનમ્| ‘શાન્તિહેતોઃ’ ઇત્યત્રાન્યે ‘સ્રંસનં ચ’ ઇતિ પઠિત્વા વિરેચનં ચેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ; તં ચ નેચ્છન્તિ શ્રીજેજ્જટાચાર્યાઃ, સમતન્ત્રેષ્વપિ હિક્કાસુ વિરેચનસ્યાનુક્તત્વાત્|૧૭|-

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

નારીપયઃપિષ્ટમશુક્લચન્દનં ઘૃતં સુખોષ્ણં ચ સસૈન્ધવં તથા ||૧૭|| ચૂર્ણીકૃતં સૈન્ધવમમ્ભસાઽથવા નિહન્તિ હિક્કાં ચ હિતં ચ નસ્યતઃ |૧૮|

નસ્યત્રયમાહ- નારીપય ઇત્યાદિ| નારીપયઃપિષ્ટમશુક્લચન્દનં રક્તચન્દનં નસ્યતો નસ્યાત્ હિતમિત્યેકો યોગઃ| અશુક્લચન્દનં સુખોષ્ણં ઘૃતં ચેતિ દ્વિતીયઃ| સુખોષ્ણમ્ ઈષદુષ્ણમ્| અથવાઽમ્ભસા ચૂર્ણીકૃતં સૈન્ધવં ચેતિ તૃતીયઃ| એતાનિ ત્રીણિ નસ્યાનિ દોષાદ્યપેક્ષયા યોજ્યાનિ||૧૭||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

યુઞ્જ્યાદ્ધૂમં શાલનિર્યાસજાતં નૈપાલં વા ગોવિષાણોદ્ભવં વા ||૧૮|| સર્પિઃસ્નિગ્ધૈશ્ચર્મબાલૈઃ કૃતં વા હિક્કાસ્થાને સ્વેદનં ચાપિ કાર્યમ્ |૧૯|

નસ્યાનન્તરં લીનદોષનિર્હરણાર્થં ધૂમાનાહ- યુઞ્જ્યાદિત્યાદિ| શાલનિર્યાસઃ સર્જરસઃ| નૈપાલં મનઃશિલાજાતં ધૂમમ્| ગોવિષાણોદ્ભવં ગોશૃઙ્ગોદ્ભવધૂમં, ચર્મબાલૈર્ગોરેવ| સ્વેદનમાહ- હિક્કેત્યાદિ| હિક્કાસ્થાને કણ્ઠસ્તનાન્તરે| કેચિચ્ચર્મબાલૈઃ સ્વેદનમિચ્છન્તિ||૧૮||-

Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 21

ક્ષૌદ્રોપેતં ગૈરિકં કાઞ્ચનાહ્વં લિહ્યાદ્ભસ્મ ગ્રામ્યસત્ત્વાસ્થિજં વા ||૧૯|| તદ્વચ્છ્વાવિન્મેષગોશલ્ય(લ્લ)કાનાં રોમાણ્યન્તર્ધૂમદગ્ધાનિ ચાત્ર | મધ્વાજ્યાક્તં બર્હિપત્રપ્રસૂતમેવં ભસ્મૌદુમ્બરં તૈલ્વકં વા ||૨૦|| સ્વર્જિક્ષારં બીજપૂરાદ્રસેન ક્ષૌદ્રોપેતં હન્તિ લીઢ્વાઽઽશુ હિક્કામ્ |૨૧|

લેહાનાહ- ક્ષૌદ્રોપેતમિત્યાદિ| કાઞ્ચનાહ્વં ગૈરિકં સુવર્ણગૈરિકં દાક્ષિણાત્યપ્રસિદ્ધં ક્ષૌદ્રોપેતં લિહ્યાદિત્યર્થઃ| ગ્રામ્યસત્ત્વા ગવાદયસ્તેષામસ્થિજં ભસ્મ ક્ષૌદ્રોપેતં લિહ્યાત્| તદ્વદિતિ ક્ષૌદ્રોપેતં શ્વાવિધાદીનાં રોમજં ભસ્મ લિહ્યાત્| શ્વાવિત્ સેઢિકા, તસ્યાઃ સૂચય એવ લોમાનિ| અન્તર્ધૂમદગ્ધાનીતિ એતેષાં રોમાણિ ઘટમધ્યે નિક્ષિપ્ય મુખં પિધાય દગ્ધાનીત્યર્થઃ| અત્ર હિક્કાસુ| ‘અત્ર’ ઇત્યત્ર ‘આર્ત’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| કિમેતાવદેવ લીઢ્વા હિક્કાં હન્ત્યુતાન્યદપીત્યાહ- મધ્વિત્યાદિ| બર્હિપત્રપ્રસૂતં મયૂરપિચ્છચન્દ્રિકોત્પન્નં ભસ્મ મધુઘૃતોપેતં, એવં પૂર્વોક્તગુણમ્| મધુઘૃતે અત્ર ન તુલ્યભાગે; ઉક્તં ચ,- “ભજતો વિષરૂપત્વં તુલ્યાંશે મધુસર્પિષી”- ઇતિ| ઔદુમ્બરં તૈલ્વકં વા ભસ્મ એવં મયૂરપત્રવન્મધુઘૃતોપેતં હિક્કાઘ્નમ્| સ્વર્જિક્ષારમિત્યાદિ| યસ્માત્ હિક્કા શ્લેષ્માવરુદ્ધમાર્ગવાતજા તસ્માન્માર્ગવિશુદ્ધ્યર્થમેતે લેહા દેયાઃ||૧૯-૨૦||-

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

સર્પિઃસ્નિગ્ધા ઘ્નન્તિ હિક્કાં યવાગ્વઃ કોષ્ણગ્રાસાઃ પાયસો વા સુખોષ્ણઃ ||૨૧||

ઇદાનીમાહારાશ્રિતં હિક્કાનામૌષધામાહ - સર્પિરિત્યાદિ| કોષ્ણગ્રાસાઃ સુખોષ્ણકવલાઃ| પાયસમાહ- પાયસો વા સુખોષ્ણ ઇતિ હન્તીત્યનુવર્તતે||૨૧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

શુણ્ઠીતોયે સાધિતં ક્ષીરમાજં તદ્વત્ પીતં શર્કરાસંયુતં વા | આતૃપ્તેર્વા સેવ્યમાનં નિહન્યાદ્ ઘ્રાતં હિક્કામાશુ મૂત્રં ત્વજાવ્યોઃ ||૨૨||

ક્ષીરમાહ- શુણ્ઠીતોયે સાધિતમિત્યાદિ| શુણ્ઠીતોયે ક્ષીરાચ્ચતુર્ગુણે સાધિતમજાદુગ્ધં પીતં તદ્વત્ હિક્કાહરં ભવતિ; શર્કરાસંયુતં વા સાધિતં દુગ્ધમાતૃપ્તેઃ સેવ્યમાનં હિક્કાં નિહન્યાદિત્યર્થઃ||૨૨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

સપૂતિકીટં લશુનોગ્રગન્ધાહિઙ્ગ્વબ્જમાચૂર્ણ્ય સુભાવિતં તત્ |૨૩|

ઘ્રેયપ્રસઙ્ગેન ઘ્રેયયોગમાહ- સપૂતિકીટમિત્યાદિ| લશુનાદિકમબ્જાન્તમાચૂર્ણ્ય તચ્ચૂર્ણ સપૂતિકીટં પૂતિકીટચૂર્ણસહિતં, પૂતિકીટો ‘ભોન્દુલિકા’ ઇતિ લોકે, સુભાવિતમજાવ્યોરેવ મૂત્રેણ બહૂન્ વારાન્ ભાવિતં, ઘ્રાતં હિક્કાં નિહન્યાદિત્યર્થઃ|૨૩|-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ક્ષૌદ્રં સિતાં વારણકેશરં ચ પિબેદ્રસેનેક્ષુમધૂકજેન ||૨૩||

હિક્કાઘ્નં પાનમાહ- ક્ષૌદ્રમિત્યાદિ| વારણકેશરં નાગકેશરં, ક્ષૌદ્રાદિકમિક્ષુમધૂકજેન રસેન પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ; અત્ર મધુનો દ્રવત્વાચ્ચૂર્ણાભાવઃ, તેન મધુનઃ પ્રક્ષેપઃ| મધુમાત્રા તુ “ષોડશાષ્ટચતુર્ભાગં વાતપિત્તકફાર્તિષુ| ક્ષૌદ્રં કષાયે દાતવ્યં વિપરીતા તુ શર્કરા” ઇતિ ઇક્ષુરસમધૂકસ્વરસૌ તુ લેહાચ્ચતુર્ગુણૌ| ઉક્તં ચ- “કર્ષશ્ચૂર્ણસ્ય કલ્કસ્ય ગુટિકાનાં તુ સર્વશઃ| દ્રવશુક્ત્યાઽવલેઢવ્યઃ પાતવ્યશ્ચ ચતુર્ગુણે”||૨૩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

પિબેત્ પલં વા લવણોત્તમસ્ય દ્વાભ્યાં પલાભ્યાં હવિષઃ સમગ્રમ્ |૨૪|

યોગાન્તરમાહ- પિબેત્ પલમિત્યાદિ| લવણોત્તમસ્ય સૈન્ધવસ્ય| સમગ્રમિતિ ઇયમુત્તમમાત્રેતિ બોધાર્થં, તેન હીનબલાદિકમવેક્ષ્ય હીનમાત્રમપિ પિબેદિત્યર્થઃ|૨૪|-

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

હરીતકીં કોષ્ણજલાનુપાનાં પિબેદ્ઘૃતં ક્ષારમધૂપપન્નમ્ ||૨૪|| રસં કપિત્થાન્મધુપિપ્પલીભ્યાં શુક્તિપ્રમાણં પ્રપિબેત્ સુખાય ||૨૫||

હરીતક્યાદિયોગત્રયમાહ- હરીતકીમિત્યાદિ| ઘૃતં કોષ્ણં કૃત્વા ક્ષીરમધુભ્યામુપપન્નં યુક્તં પિબેત્| શુક્તિપ્રમાણમિતિ અર્ધપલ પ્રમાણમ્| પ્રસૃતપ્રમાણમિત્યર્થઃ| અર્ધપલમિતં મધુ, પિપ્પલીપ્રમાણં કર્ષમાત્રમ્| કપિત્થાદ્રસં સ્વરસં, સુખાય આરોગ્યાય પિબેત્| હરીતકીમિત્યાદ્યેકો યોગઃ, પિબેદ્ઘૃતમિત્યાદિર્દ્વિતીયઃ, રસં કપિત્થાદિત્યાદિસ્તૃતીયઃ||૨૪-૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

કૃષ્ણાં સિતાં ચામલકં ચ લીઢં સશૃઙ્ગવેરં મધુનાઽથવાઽપિ | કોલાસ્થિમજ્જાઞ્જનલાજચૂર્ણં હિક્કા નિહન્યાન્મધુનાઽવલીઢમ્ ||૨૬||

કૃષ્ણાદિયોગમાહ- કૃષ્ણાં સિતામિત્યાદિ| અથવેતિ પૂર્વયોગાપેક્ષયા પરયોગાપેક્ષયા વા| કૃષ્ણાં પિપ્પલીં, સિતાં શર્કરાં, શૃઙ્ગવેરં શુણ્ઠીં; કૃષ્ણાં સિતાં ચ મધુના લિહ્યાદિત્યેકો યોગઃ, સશૃઙ્ગવેરમામલકં મધુનેતિ દ્વિતીયઃ| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ કૃષ્ણા મિત્યાદિકમેકમેવ યોગમિચ્છતિ, વિકલ્પં તુ પૂર્વયોગાપેક્ષયા| કોલમજ્જાદિયોગમાહ- કોલાસ્થિમજ્જેત્યાદિ| કોલાસ્થિમજ્જા બદરાસ્થિજાતં બીજં, અઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનં, લાજાઃ પુષ્પિતં ધાન્યમ્| મધુ ચૂર્ણાદ્દ્વિગુણિતં પાતવ્યમ્||૨૬||

Adhikarana 25 (27-28) · Śloka 28

પાટલાયાઃ ફલં પુષ્પં ગૈરિકં કટુરોહિણી | ખર્જૂરમધ્યં માગધ્યઃ કાશીશં દધિનામ ચ ||૨૭|| ચત્વાર એતે યોગાઃ સ્યુઃ પ્રતિપાદપ્રદર્શિતાઃ | મધુદ્વિતીયાઃ કર્તવ્યાસ્તે હિક્કાસુ વિજાનતા ||૨૮||

પાટલાદિકયોગચતુષ્ટયમાહ- પાટલાયાઃ ફલં પુષ્પમિત્યાદિ| એતે ચત્વારો યોગાઃ પ્રતિપાદં પાદિકા યોગાઃ, પ્રદર્શિતા ઉક્તાઃ| પાટલ્યાઃ સફલં પુષ્પં ક્ષૌદ્રેણેત્યેકો યોગઃ| ગૈરિકં સ્વર્ણગૈરિકં, કટુરોહિણી તિક્તા, ક્ષૌદ્રેણેતિ દ્વિતીયો યોગઃ| ખર્જૂરમધ્યં માગધ્યો મધુયુક્તા ઇતિ તૃતીયો યોગઃ; ખર્જૂરમધ્યં ખર્જૂરમસ્તકમજ્જા, અન્યે ખર્જૂરાસ્થીન્યાહુઃ| કાશીશં સ્વનામખ્યાતં દધિનામ કપિત્થં, મધુનેતિ ચતુર્થો યોગઃ; ‘કાશીશં દધિ ના સહ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; કાશીશં દધિ ચ ના પુરુષઃ લિહ્યાદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૭-૨૮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

કપોતપારાવતલાવશ(લ્લ)કશ્વદંષ્ટ્રગોધાવૃષદંશજાન્ રસાન્ | પિબેત્ ફલામ્લાનહિમાન્ સસૈન્ધવાન્ સ્નિગ્ધાંસ્તથૈવર્ષ્યમૃગદ્વિજોદ્ભવાન્ ||૨૯||

રસાનાહ- કપોતપારાવતલાવેત્યાદિ| કપોતાદિપક્ષિણાં રસાન્ માંસરસાન્, ફલામ્લાન્ દાડિમાદિસંસ્કૃતાન્ , અહિમાન્ ઉષ્ણાન્, સૈન્ધવયુક્તાન્ સ્નિગ્ધાન્ ઘૃતાઢ્યાન્ પિબેત્| વૃષદંશો વનમાર્જારઃ, ગોધા પઞ્ચનખા| તથૈવ ઋષ્યાદિજાન્ રસાન્ પિબેત્| મૃગદ્વિજા જઙ્ઘાલવિષ્કિરાઃ| ઋષ્યલાવકયોઃ પૃથગુપાદાનં વિશેષેણ તયોર્હિક્કાહરત્વપ્રતિપાદનાર્થમ્||૨૯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

વિરેચનં પથ્યતમં સસૈન્ધવં ઘૃતં સુખોષ્ણં ચ સિતોપલાયુતમ્ | સદાગતાવૂર્ધ્વગતેઽનુવાસનં વદન્તિ કેચિચ્ચ હિતાય હિક્કિનામ્ ||૩૦||

વિસ્તરોક્તાં ચિકિત્સાં સઙ્ક્ષેપેણાહ- વિરેચનં પથ્યતમમિત્યાદિ| વિરેચનં વાયોરનુલોમાર્થં બલવત આતુરસ્ય યોજ્યમ્| સદાગતૌ વાયૌ| પરમતમપ્યનુમતમનિષેધાત્| યદ્યપિ હિક્કાસુ બસ્તિર્નિષિદ્ધઃ, તથાઽપ્યૂર્ધ્વગતે વાયૌ પ્રયુજ્યતે, અવસ્થાવશાત્| યદ્યપ્યેતે યોગાઃ સામાન્યેનોક્તાઃ, તથાઽપિ દોષોચ્છ્રાયમવેક્ષ્ય યથાવસ્થં પ્રયોજ્યાઃ||૩૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 50

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે હિક્કાપ્રતિષેધો નામ (દ્વાદશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૦||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે હિક્કાપ્રતિષેધો નામ પઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ||૫૦||