50. hikkāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತೋ ಹಿಕ್ಕಾಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಛರ್ದಿಪ್ರತಿಷೇಧಾನನ್ತರಂ ತುಲ್ಯಸಙ್ಖ್ಯತ್ವಾತ್ ಕತಿಪಯನಿದಾನಸಾಮ್ಯಾಚ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾಪ್ರತಿಷೇಧಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ,- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

ವಿದಾಹಿಗುರುವಿಷ್ಟಮ್ಭಿರೂಕ್ಷಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭೋಜನೈಃ | ಶೀತಪಾನಾಸನಸ್ಥಾನರಜೋಧೂಮಾನಿಲಾನಲೈಃ ||೩|| ವ್ಯಾಯಾಮಕರ್ಮಭಾರಾಧ್ವವೇಗಾಘಾತಾಪತರ್ಪಣೈಃ | ಆಮಾದೋಷಾಭಿಘಾತಸ್ತ್ರೀಕ್ಷಯದೋಷಪ್ರಪೀಡನೈಃ ||೪|| ವಿಷಮಾಶನಾಧ್ಯನಶನೈಸ್ತಥಾ ಸಮಶನೈರಪಿ | ಹಿಕ್ಕಾ ಶ್ವಾಸಶ್ಚ ಕಾಸಶ್ಚ ನೃಣಾಂ ಸಮುಪಜಾಯತೇ ||೫||

ಹಿಕ್ಕಾಯಾ ನಿದಾನಮಾಹ- ವಿದಾಹಿಗುರುವಿಷ್ಟಮ್ಭೀತ್ಯಾದಿ| ವಿದಾಹ್ಯಾದಿಭಿರ್ಹಿಕ್ಕಾದಯಸ್ತ್ರಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ ಇತ್ಯನ್ವಯಃ| ವಿದಾಹೀನಿ ಮರೀಚಸರ್ಷಪಮದ್ಯಪ್ರಭೃತೀನಿ| ಗುರೂಣಿ ಗುಣತಃ ಪಾಕತಶ್ಚ| ವಿಷ್ಟಮ್ಭೀನಿ ಕರೀರಪ್ರಭೃತೀನಿ| ರೂಕ್ಷಾಣಿ ಚಣಕಾದೀನಿ| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ ಅಭಿಮುಖೇನ ಸ್ಯನ್ದಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನಿ, ಅಭಿಷ್ಯನ್ದನಶೀಲಾನಿ ಮತ್ಸ್ಯಮಾಷಫಾಣಿತಾದೀನಿ| ಶೀತಶಬ್ದಃ ಪಾನಾದಿಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ರಜೋ ಧೂಲಿಃ, ಸಾ ಚ ಧೂಮವನ್ನಾಸಾಪ್ರವೇಶಾತ್ ಕಾರಣಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಕರ್ಮ ಧನುರಾಕರ್ಷಣಾದಿವ್ಯಾಪಾರಃ| ವೇಗಾಘಾತೋ ವೇಗಧಾರಣಮ್| ಅಪತರ್ಪಣಮ್ ಅನಶನಾದಿ| ಪ್ರಪೀಡನಶಬ್ದ ಆಮದೋಷಾದಿಭಿಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಅಮದೋಷಃ “ಊಷ್ಮಣೋಽಲ್ಪಬಲತ್ವೇನ ಧಾತುಮಾದ್ಯಮಪಾಚಿತಮ್| ದುಷ್ಟಮಾಮಾಶಯಗತಂ ರಸಮಾಮಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ”- ಇತ್ಯುಕ್ತಲಕ್ಷಣಃ| ಕಾಸಶ್ಚೋಕ್ತೋಽಪಿ ಏಕನಿದಾನಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಂ ಪುನರಭಿಹಿತ ಇತಿ||೩-೫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ವಾಯರುದೇತಿ ಸಸ್ವನೋ ಯಕೃತ್ಪ್ಲಿಹಾನ್ತ್ರಾಣಿ ಮುಖಾದಿವಾಕ್ಷಿಪನ್ | ಸ ಘೋಷವಾನಾಶು ಹಿನಸ್ತ್ಯಸೂನ್ ಯತಸ್ತತಸ್ತು ಹಿಕ್ಕೇತಿ ಭಿಷಗ್ಭಿರುಚ್ಯತೇ ||೬||

ಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ಸ್ವರೂಪಂ ನಿರುಕ್ತಿಂ ಚಾಹ- ಮುಹುರಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುರತ್ರ ಸೋದಾನಃ ಪ್ರಾಣ ಇತ್ಯಾಹುಃ| ಮುಹುರ್ಮುಹುರುದೇತಿ ಊರ್ಧ್ವಮೇತಿ| ಸಸ್ವನಃ ಶಬ್ದವಾನ್| ಊರ್ಧ್ವಗತಿಮೇವ ವಿಶಿನಷ್ಟಿ- ಯಕೃದಿತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಪ್ಲೀಹ್ನೋ ಹ್ರಸ್ವೇಕಾರತ್ವಂ ಛನ್ದೋಽನುರೋಧಾತ್| ಮುಖಾದಿತಿ ಲ್ಯಬ್ಲೋಪೇ ಪಞ್ಚಮೀ, ತೇನ ಯಕೃತ್ಪ್ಲೀಹಾನ್ತ್ರಾಣಿ ಮುಖಮಾನೀಯ ನಿಃಕ್ಷಿಪನ್ ನಿಃಸಾರಯನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮುಖಾದಿವೇತ್ಯಾದಿ ಮುಖಶಬ್ದೇನ ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ಲಭ್ಯನ್ತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ,- ‘ಪ್ರಾಣೋದಕಾನ್ನವಾಹೀನಿ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ವಿಕೃತೋಽನಿಲಃ’ ಇತಿ| ಸ ಘೋಷವಾನಿತ್ಯಾದಿನಾ ಹಿಕ್ಕಾನಿರುಕ್ತಿಃ| ಯತಃ ಸ ವಾಯುಃ ಘೋಷವಾನ್ ಸನ್ ಆಶು ಶೀಘ್ರಮಸೂನ್ ಪ್ರಾಣಾನ್ ಹಿನಸ್ತಿ ತತೋ ಬುಧೈಃ ‘ಹಿಕ್ಕಾ’ ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ಸಸ್ವನ ಇತ್ಯನೇನ ಗತತ್ವಾದ್ ಘೋಷವಾನಿತ್ಯಭಿಧಾನಂ ನಿರುಕ್ತಿಪ್ರದರ್ಶನಾರ್ಥಮ್| ಹಿಕ್ಕೇತಿ ನಿರುಕ್ತೌ ಪೃಷೋದರಾದಿತ್ವಾದ್ರೂಪಸಿದ್ಧಿಃ| ಹಿಗ್ ಇತಿ ಕೃತ್ವಾ ಕಾಯತಿ ಶಬ್ದಾಯತೇ ಇತಿ ‘ಹಿಕ್ಕಾ’ ಇತಿ ಶಾಬ್ದಿಕಾಃ||೬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

ಅನ್ನಜಾಂ ಯಮಲಾಂ ಕ್ಷುದ್ರಾಂ ಗಮ್ಭೀರಾಂ ಮಹತೀಂ ತಥಾ | ವಾಯುಃ ಕಫೇನಾನುಗತಃ ಪಞ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾಃ ಕರೋತಿ ಹಿ ||೭||

ತಾಸಾಂ ಭೇದಂ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತಿಂ ಚಾಹ- ಅನ್ನಜಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾಯುಃ ಕಫೇನಾನುಗತಃ ಸನ್ ಅನ್ನಜಾದಿಭೇದೇನ ಪಞ್ಚ ಹಿಕ್ಕಾಃ ಕರೋತಿ| ಯಮಲೈವ ಚರಕೇ ವ್ಯಪೇತೇತಿ ನಾಮ್ನಾ ಪಠ್ಯತೇ, ಅನ್ನಪಾನೇ ವ್ಯಪೇತೇ ಪರಿಣತೇ ಜಾಯತ ಇತ್ಯತೋ ಹೇತೋಃ| ‘ಕಫೇನಾನುಗತಃ ಪ್ರಾಣಃ’ ಇತಿ ವಾ ಪಾಠಃ| ಪ್ರಾಣೋಽತ್ರ ವಾಯುರಿತಿ||೭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

ಮುಖಂ ಕಷಾಯಮರತಿರ್ಗೌರವಂ ಕಣ್ಠವಕ್ಷಸೋಃ | ಪೂರ್ವರೂಪಾಣಿ ಹಿಕ್ಕಾನಾಮಾಟೋಪೋ ಜಠರಸ್ಯ ಚ ||೮||

ಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ಪೂರ್ವರೂಪಮಾಹ- ಮುಖಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮುಖಂ ಕಷಾಯಂ ವಾತಾತ್, ನತು ಕಫಾನ್ಮಾಧುರ್ಯಂ, ವ್ಯಾಧಿಪ್ರಭಾವಾತ್| ಅರತಿಃ ನ ಕುತ್ರಚಿದವಸ್ಥಿತಿಶ್ಚೇತಸಃ| ಕೇಚಿತ್ ಪೂರ್ವರೂಪಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ಕಫವಾತೋದ್ಭವಸ್ಯ ಗೌರವಾದೇರನುಮಾನಗ್ರಾಹ್ಯತ್ವಾತ್||೮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

ತ್ವರಮಾಣಸ್ಯ ಚಾಹಾರಂ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯಾಥವಾ ಘನಮ್ | ವಾಯುರನ್ನೈರವಸ್ತೀರ್ಣಃ ಕಟುಕೈರರ್ದಿತೋ ಭೃಶಮ್ ||೯|| ಹಿಕ್ಕಯತ್ಯೂರ್ಧ್ವಗೋ ಭೂತ್ವಾ ತಾಂ ವಿದ್ಯಾದನ್ನಜಾಂ ಭಿಷಕ್ |೧೦|

ಅನ್ನಜಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ತ್ವರಮಾಣಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ನಜಾದೀನಾಂ ಸಾಧ್ಯತ್ವೇನ ಪ್ರಾಶಸ್ತ್ಯಾತ್ ಪೂರ್ವಮಭಿಧಾನಮ್| ಆಹಾರಂ ತ್ವರಮಾಣಸ್ಯ ಅಥವಾ ಧನಂ ಗುರುಮನ್ನಂ ಭುಞ್ಜಾನಸ್ಯ ಅನ್ನೈರವಸ್ತೀರ್ಣ ಆಚ್ಛಾದಿತೋ ವಾಯುಃ ತಥಾ ಕಟುಕೈರ್ಭೃಶಮರ್ದಿತೋ ವಾಯುರೂರ್ಧ್ವಗೋ ಭೂತ್ವಾ ಹಿಕ್ಕಯತಿ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಕರೋತಿ, ಭಿಷಕ್ ತಾಮ್ ಅನ್ನಜಾಂ ವಿದ್ಯಾತ್ ಜಾನೀಯಾತ್; ಯದ್ಯಪ್ಯನ್ನಜಾಯಾಂ ವಾಯುಃ ಕಾರಣಂ, ತಥಾಽಪ್ಯನ್ನೇನ ತತ್ಪೀಡನಾತ್ತದ್ವ್ಯಪದೇಶಃ||೯||-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 11

ಚಿರೇಣ ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈರ್ಯಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ||೧೦|| ಕಮ್ಪಯನ್ತೀ ಶಿರೋಗ್ರೀವಂ ಯಮಲಾಂ ತಾಂ ವಿನಿರ್ದಿಶೇತ್ |೧೧|

ಯಮಲಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಚಿರೇಣೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಚಿರೇಣ ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈಃ ಸಮ್ಪ್ರವರ್ತತೇ ಸಾ ಯಮಲಾ, ಯಮಲೈರ್ವೇಗೈರ್ಯುಗಪದ್ವಾರದ್ವಯಂ ಹಿಕ್ಕತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ | ಕಮ್ಪಯನ್ತೀ ಶಿರೋಗ್ರೀವಮಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಂ; ತೇನ ಚರಕೋಕ್ತಾಃ ಪ್ರಲಾಪವಮಿತೃಷ್ಣಾವೈಚಿತ್ತ್ಯಜೃಮ್ಭಾವಿಪ್ಲುತಾಕ್ಷತ್ವಮುಖಶೋಷಾಶ್ಚ ಬೋದ್ಧವ್ಯಾ ಇತಿ ಗಯದಾಸಃ| ಇಯಮಸಾಧ್ಯಾಽಪಿ ಬಲವತಃ ಸ್ಥಿರಧಾತ್ವಿನ್ದ್ರಿಯಸ್ಯ ಸತ್ತ್ವವತಶ್ಚ ಸಿದ್ಧ್ಯತಿ||೧೦||-

Adhikarana 8 (11) · Śloka 12

ವಿಕೃಷ್ಟಕಾಲೈರ್ಯಾ ವೇಗೈರ್ಮನ್ದೈಃ ಸಮಭಿವರ್ತತೇ ||೧೧|| ಕ್ಷುದ್ರಿಕಾ ನಾಮ ಸಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಜತ್ರುಮೂಲಾತ್ ಪ್ರಧಾವಿತಾ |೧೨|

ಕ್ಷುದ್ರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವಿಕೃಷ್ಟಕಾಲೈರಿತ್ಯಾದಿ| ವಿಕೃಷ್ಟಕಾಲೈರಿತಿ ಚಿರೇಣ ವೇಗೈರ್ಜಾಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಾ? ಜತ್ರುಮೂಲಾತ್ ಪ್ರಧಾವಿತಾ ಆಗತಾ, ಸಾ ಕ್ಷುದ್ರಿಕಾಖ್ಯಾ| ಜತ್ರುಃ ಕಣ್ಠೋರಸೋಃ ಸನ್ಧಿರಿತಿ ಜೇಜ್ಜಟಃ; ಜತ್ರು ಗ್ರೀವಾಮೂಲಂ ತದ್ಗ್ರಹಣೇನ ಹೃದಯಕ್ಲೋಮಕಣ್ಠಾನಾಮಪಿ ಗ್ರಹಣಮಿತಿ ಗಯದಾಸಃ||೧೧||-

Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 13

ನಾಭಿಪ್ರವೃತ್ತಾ ಯಾ ಹಿಕ್ಕಾ ಘೋರಾ ಗಮ್ಭೀರನಾದಿನೀ ||೧೨|| ಶುಷ್ಕೌಷ್ಠಕಣ್ಠಜಿಹ್ವಾಸ್ಯಶ್ವಾಸಪಾರ್ಶ್ವರುಜಾಕರೀ | ಅನೇಕೋಪದ್ರವಯುತಾ ಗಮ್ಭೀರಾ ನಾಮ ಸಾ ಸ್ಮೃತಾ ||೧೩||

ಗಮ್ಭೀರಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ನಾಭಿಪ್ರವೃತ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಯಾ ಹಿಕ್ಕಾ ನಾಭಿಪ್ರವೃತ್ತಾ ನಾಭಿತಃ ಪ್ರವೃತ್ತಿರ್ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ, ಅತ ಏವ ಅಸ್ಯಾ ಗಮ್ಭೀರಾತ್ವಂ; ಘೋರಾ ಕಷ್ಟಸಾಧ್ಯಾ| ಶುಷ್ಕೇತ್ಯಾದಿ ಶುಷ್ಕಶಬ್ದ ಓಷ್ಠಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ಭಿಃ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಃ| ತಥಾ ಅನೇಕೋಪದ್ರವವತೀ ಅನೇಕೋಪದ್ರವೈರ್ಜ್ವರಶ್ವಾಸತೃಷ್ಣಾದಿಭಿರ್ಯುಕ್ತಾ, ಸಾ ಗಮ್ಭೀರಾ ನಾಮ ಸ್ಮೃತಾ; ಇಯಮಸಾಧ್ಯಾ||೧೨-೧೩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

ಮರ್ಮಾಣ್ಯಾಪೀಡಯನ್ತೀವ ಸತತಂ ಯಾ ಪ್ರವರ್ತತೇ | ದೇಹಮಾಯಮ್ಯ ವೇಗೇನ ಘೋಷಯತ್ಯತಿತೃಷ್ಯತಃ | ಮಹಾಹಿಕ್ಕೇತಿ ಸಾ ಜ್ಞೇಯಾ ಸರ್ವಗಾತ್ರಪ್ರಕಮ್ಪಿನೀ ||೧೪||

ಮಹಾಹಿಕ್ಕಾಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಮರ್ಮಾಣೀತ್ಯಾದಿ| ಮರ್ಮಾಣಿ ಬಸ್ತಿಹೃದಯಶಿರಾಂಸಿ; ಅನ್ಯೇ ನಾಭಿಹೃದಯಸ್ತನಮೂಲಾನ್ಯಾಹುಃ| ಆಯಮ್ಯ ವಿಸ್ತಾರ್ಯ, ‘ಆಯಸ್ಯ’ ಇತಿ ಪಾಠೇ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಘೋಷವತೀ ಸಶಬ್ದಾ| ಇಯಮಪ್ಯಸಾಧ್ಯಾ||೧೪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

ಆಯಮ್ಯತೇ ಹಿಕ್ಕಾಽತೋಙ್ಗಾನಿ ಯಸ್ಯ ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ತಾಮ್ಯತೇ ಯಸ್ಯ ಗಾಢಮ್ | ಕ್ಷೀಣೋಽನ್ನದ್ವಿಟ್ ಕಾಸತೇ ಯಶ್ಚ ಹಿಕ್ಕೀ ತೌ ದ್ವಾವನ್ತ್ಯೌ ವರ್ಜಯೇದ್ಧಿಕ್ಕಮಾನೌ ||೧೫||

ಇದಾನೀಂ ಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಹಿಕ್ಕಾನಾಮವಸ್ಥಾವಿಶೇಷೇಽಸಾಧ್ಯತ್ವಮಾಹ- ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಯ ಪುಂಸೋ ಹಿಕ್ಕತೋ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಕುರ್ವತೋ ದೇಹ ಆಯಮ್ಯತೇ ದೀರ್ಘೋಕ್ರಿಯತ ಇವ; ತಥೈವ ದೃಷ್ಟಿಶ್ಚೋರ್ಧ್ವಂ ‘ಭವತಿ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ, ದೃಷ್ಟಿಶಬ್ದೇನಾತ್ರ ದೃಷ್ಟ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಂ ವಿವಕ್ಷಿತಂ, ನತು ದರ್ಶನೇನ್ದ್ರಿಯಶಕ್ತಿಃ| ಗಾಢಮ್ ಅತಿಶಯೇನ, ತಾಮ್ಯತೇ ಆಕುಞ್ಚತೇ ದೇಹ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಗಯದಾಸೌ; ‘ತಾಮ್ಯತೇ ಯಶ್ಚ’ ಇತಿ ಪಾಠಾನ್ತರಂ, ತಾಮ್ಯತೇ ಮುಹ್ಯತಿ ಹಿಕ್ಕೀ| ಕ್ಷೀಣಸ್ತಥಾ ಅನ್ನದ್ವಿಟ್ ತಥಾ ಕ್ಷೌತಿ ಕ್ಷುತಂ ಕರೋತಿ| ತೌ ದ್ವಾವಿತಿ ಆಯಮ್ಯತ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ನಿತ್ಯಮಿತ್ಯನ್ತೇನ ಏಕಾವಸ್ಥೋ ಹಿಕ್ಕೀ, ಕ್ಷೀಣ ಇತ್ಯಾದಿನಾ ಅತಿಮಾತ್ರಾನ್ತೇನಾಪರಃ| ಸಾಧ್ಯಾನಾಮಪಿ ಮಧ್ಯೇ ಏವಂವಿಧೌ ವರ್ಜಯೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಗಮ್ಭೀರಾಮಹತ್ಯೋಃ ಸ್ವಭಾವಾದೇವಾಸಾಧ್ಯತ್ವಾತ್ತದ್ಯುಕ್ತೌ ಹಿಕ್ಕಿನೌ, ಅನ್ತ್ಯೌ ಅನ್ತಪಠಿತೌ, ಅಸಾಧ್ಯೌ| ಪಾಠಾನ್ತರಾಣಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾವಿಶೇಷಾಶ್ಚ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಾಃ||೧೫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋದ್ವೇಜನತ್ರಾಸನಾನಿ ಸೂಚೀತೋದೈಃ ಸಮ್ಭ್ರಮಶ್ಚಾತ್ರ ಶಸ್ತಃ |೧೬|

ಇದಾನೀಂ ಹಿಕ್ಕಾನಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋದ್ವೇಜನೇತ್ಯಾದಿ| ಅತ್ರ ಹಿಕ್ಕಾಸು, ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಾದಿ ಶಸ್ತಮಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಪ್ರಾಣಾಯಾಮೋ ವಾಯೋರ್ನಿರೋಧಃ| ಯದ್ಯಪಿ ರೇಚಕಪೂರಕಕುಮ್ಭಕಭೇದಾತ್ ಪ್ರಾಣಾಯಾಮಸ್ತ್ರಿವಿಧಃ, ತಥಾಽಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಗತಿನಿರೋಧಾತ್ ಕುಮ್ಭಕ ಏವಾತ್ರ| ತ್ರಾಸನಮಲ್ಪಸತ್ತ್ವಸ್ಯ ಭಯೋತ್ಪಾದಕೈರ್ವಾಕ್ಯೈಃ| ಉದ್ವೇಜನಂ ಪರುಷವಚನೈಃ| ಸೂಚೀತೋದೈಃ ಸಮ್ಭ್ರಮಃ ಸೂಚೀವ್ಯಥಾಭಿರ್ಮನಸ ಆಕುಲೀಕರಣಮ್| ಏತಚ್ಚ ಪ್ರಾಯಃ ಕ್ಷುದ್ರಾಯಾಮನ್ನಜಾಯಾಂ ಚ ಯೋಜನೀಯಮ್|೧೬|-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಂ ವಾ ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣಾವಪೀಡೇ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ವಾ ಶರ್ಕರಾಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಾಃ ||೧೬||

ನಸ್ಯಮಾಹ- ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಂ ವೇತ್ಯಾದಿ| ವಾಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಭಿನ್ನಕ್ರಮೇ| ಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವಂ ಯಷ್ಟೀಮಧು, ಮಾಕ್ಷಿಕೇಣ ಮಧುನಾ, ಅವಪೀಡೇ ಶಸ್ತಂ; ಪಿಪ್ಪಲ್ಯೋ ವಾ ಶರ್ಕರಾಚೂರ್ಣಯುಕ್ತಾ ಅವಪೀಡೇ ಶಸ್ತಾ ಇತಿ ಯೋಜನೀಯಮ್||೧೬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ಸರ್ಪಿಃ ಕೋಷ್ಣಂ ಕ್ಷೀರಮಿಕ್ಷೋ ರಸೋ ವಾ ನಾತಿಕ್ಷೀಣೇ ಛರ್ದನಂ ಶಾನ್ತಿಹೇತೋಃ |೧೭|

ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ಪಿಃಪ್ರಭೃತಿಕಂ ಪಾನಂ ಹಿತಮ್| ಛರ್ದನಂ ವಮನಮ್| ‘ಶಾನ್ತಿಹೇತೋಃ’ ಇತ್ಯತ್ರಾನ್ಯೇ ‘ಸ್ರಂಸನಂ ಚ’ ಇತಿ ಪಠಿತ್ವಾ ವಿರೇಚನಂ ಚೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ; ತಂ ಚ ನೇಚ್ಛನ್ತಿ ಶ್ರೀಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಾಃ, ಸಮತನ್ತ್ರೇಷ್ವಪಿ ಹಿಕ್ಕಾಸು ವಿರೇಚನಸ್ಯಾನುಕ್ತತ್ವಾತ್|೧೭|-

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

ನಾರೀಪಯಃಪಿಷ್ಟಮಶುಕ್ಲಚನ್ದನಂ ಘೃತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಚ ಸಸೈನ್ಧವಂ ತಥಾ ||೧೭|| ಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಸೈನ್ಧವಮಮ್ಭಸಾಽಥವಾ ನಿಹನ್ತಿ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಚ ಹಿತಂ ಚ ನಸ್ಯತಃ |೧೮|

ನಸ್ಯತ್ರಯಮಾಹ- ನಾರೀಪಯ ಇತ್ಯಾದಿ| ನಾರೀಪಯಃಪಿಷ್ಟಮಶುಕ್ಲಚನ್ದನಂ ರಕ್ತಚನ್ದನಂ ನಸ್ಯತೋ ನಸ್ಯಾತ್ ಹಿತಮಿತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ| ಅಶುಕ್ಲಚನ್ದನಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಘೃತಂ ಚೇತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ| ಸುಖೋಷ್ಣಮ್ ಈಷದುಷ್ಣಮ್| ಅಥವಾಽಮ್ಭಸಾ ಚೂರ್ಣೀಕೃತಂ ಸೈನ್ಧವಂ ಚೇತಿ ತೃತೀಯಃ| ಏತಾನಿ ತ್ರೀಣಿ ನಸ್ಯಾನಿ ದೋಷಾದ್ಯಪೇಕ್ಷಯಾ ಯೋಜ್ಯಾನಿ||೧೭||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ಧೂಮಂ ಶಾಲನಿರ್ಯಾಸಜಾತಂ ನೈಪಾಲಂ ವಾ ಗೋವಿಷಾಣೋದ್ಭವಂ ವಾ ||೧೮|| ಸರ್ಪಿಃಸ್ನಿಗ್ಧೈಶ್ಚರ್ಮಬಾಲೈಃ ಕೃತಂ ವಾ ಹಿಕ್ಕಾಸ್ಥಾನೇ ಸ್ವೇದನಂ ಚಾಪಿ ಕಾರ್ಯಮ್ |೧೯|

ನಸ್ಯಾನನ್ತರಂ ಲೀನದೋಷನಿರ್ಹರಣಾರ್ಥಂ ಧೂಮಾನಾಹ- ಯುಞ್ಜ್ಯಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಶಾಲನಿರ್ಯಾಸಃ ಸರ್ಜರಸಃ| ನೈಪಾಲಂ ಮನಃಶಿಲಾಜಾತಂ ಧೂಮಮ್| ಗೋವಿಷಾಣೋದ್ಭವಂ ಗೋಶೃಙ್ಗೋದ್ಭವಧೂಮಂ, ಚರ್ಮಬಾಲೈರ್ಗೋರೇವ| ಸ್ವೇದನಮಾಹ- ಹಿಕ್ಕೇತ್ಯಾದಿ| ಹಿಕ್ಕಾಸ್ಥಾನೇ ಕಣ್ಠಸ್ತನಾನ್ತರೇ| ಕೇಚಿಚ್ಚರ್ಮಬಾಲೈಃ ಸ್ವೇದನಮಿಚ್ಛನ್ತಿ||೧೮||-

Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 21

ಕ್ಷೌದ್ರೋಪೇತಂ ಗೈರಿಕಂ ಕಾಞ್ಚನಾಹ್ವಂ ಲಿಹ್ಯಾದ್ಭಸ್ಮ ಗ್ರಾಮ್ಯಸತ್ತ್ವಾಸ್ಥಿಜಂ ವಾ ||೧೯|| ತದ್ವಚ್ಛ್ವಾವಿನ್ಮೇಷಗೋಶಲ್ಯ(ಲ್ಲ)ಕಾನಾಂ ರೋಮಾಣ್ಯನ್ತರ್ಧೂಮದಗ್ಧಾನಿ ಚಾತ್ರ | ಮಧ್ವಾಜ್ಯಾಕ್ತಂ ಬರ್ಹಿಪತ್ರಪ್ರಸೂತಮೇವಂ ಭಸ್ಮೌದುಮ್ಬರಂ ತೈಲ್ವಕಂ ವಾ ||೨೦|| ಸ್ವರ್ಜಿಕ್ಷಾರಂ ಬೀಜಪೂರಾದ್ರಸೇನ ಕ್ಷೌದ್ರೋಪೇತಂ ಹನ್ತಿ ಲೀಢ್ವಾಽಽಶು ಹಿಕ್ಕಾಮ್ |೨೧|

ಲೇಹಾನಾಹ- ಕ್ಷೌದ್ರೋಪೇತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕಾಞ್ಚನಾಹ್ವಂ ಗೈರಿಕಂ ಸುವರ್ಣಗೈರಿಕಂ ದಾಕ್ಷಿಣಾತ್ಯಪ್ರಸಿದ್ಧಂ ಕ್ಷೌದ್ರೋಪೇತಂ ಲಿಹ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಗ್ರಾಮ್ಯಸತ್ತ್ವಾ ಗವಾದಯಸ್ತೇಷಾಮಸ್ಥಿಜಂ ಭಸ್ಮ ಕ್ಷೌದ್ರೋಪೇತಂ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ತದ್ವದಿತಿ ಕ್ಷೌದ್ರೋಪೇತಂ ಶ್ವಾವಿಧಾದೀನಾಂ ರೋಮಜಂ ಭಸ್ಮ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಶ್ವಾವಿತ್ ಸೇಢಿಕಾ, ತಸ್ಯಾಃ ಸೂಚಯ ಏವ ಲೋಮಾನಿ| ಅನ್ತರ್ಧೂಮದಗ್ಧಾನೀತಿ ಏತೇಷಾಂ ರೋಮಾಣಿ ಘಟಮಧ್ಯೇ ನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಮುಖಂ ಪಿಧಾಯ ದಗ್ಧಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತ್ರ ಹಿಕ್ಕಾಸು| ‘ಅತ್ರ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಆರ್ತ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಕಿಮೇತಾವದೇವ ಲೀಢ್ವಾ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಹನ್ತ್ಯುತಾನ್ಯದಪೀತ್ಯಾಹ- ಮಧ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಬರ್ಹಿಪತ್ರಪ್ರಸೂತಂ ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಚನ್ದ್ರಿಕೋತ್ಪನ್ನಂ ಭಸ್ಮ ಮಧುಘೃತೋಪೇತಂ, ಏವಂ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಗುಣಮ್| ಮಧುಘೃತೇ ಅತ್ರ ನ ತುಲ್ಯಭಾಗೇ; ಉಕ್ತಂ ಚ,- “ಭಜತೋ ವಿಷರೂಪತ್ವಂ ತುಲ್ಯಾಂಶೇ ಮಧುಸರ್ಪಿಷೀ”- ಇತಿ| ಔದುಮ್ಬರಂ ತೈಲ್ವಕಂ ವಾ ಭಸ್ಮ ಏವಂ ಮಯೂರಪತ್ರವನ್ಮಧುಘೃತೋಪೇತಂ ಹಿಕ್ಕಾಘ್ನಮ್| ಸ್ವರ್ಜಿಕ್ಷಾರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಹಿಕ್ಕಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾವರುದ್ಧಮಾರ್ಗವಾತಜಾ ತಸ್ಮಾನ್ಮಾರ್ಗವಿಶುದ್ಧ್ಯರ್ಥಮೇತೇ ಲೇಹಾ ದೇಯಾಃ||೧೯-೨೦||-

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

ಸರ್ಪಿಃಸ್ನಿಗ್ಧಾ ಘ್ನನ್ತಿ ಹಿಕ್ಕಾಂ ಯವಾಗ್ವಃ ಕೋಷ್ಣಗ್ರಾಸಾಃ ಪಾಯಸೋ ವಾ ಸುಖೋಷ್ಣಃ ||೨೧||

ಇದಾನೀಮಾಹಾರಾಶ್ರಿತಂ ಹಿಕ್ಕಾನಾಮೌಷಧಾಮಾಹ - ಸರ್ಪಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೋಷ್ಣಗ್ರಾಸಾಃ ಸುಖೋಷ್ಣಕವಲಾಃ| ಪಾಯಸಮಾಹ- ಪಾಯಸೋ ವಾ ಸುಖೋಷ್ಣ ಇತಿ ಹನ್ತೀತ್ಯನುವರ್ತತೇ||೨೧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ಶುಣ್ಠೀತೋಯೇ ಸಾಧಿತಂ ಕ್ಷೀರಮಾಜಂ ತದ್ವತ್ ಪೀತಂ ಶರ್ಕರಾಸಂಯುತಂ ವಾ | ಆತೃಪ್ತೇರ್ವಾ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ನಿಹನ್ಯಾದ್ ಘ್ರಾತಂ ಹಿಕ್ಕಾಮಾಶು ಮೂತ್ರಂ ತ್ವಜಾವ್ಯೋಃ ||೨೨||

ಕ್ಷೀರಮಾಹ- ಶುಣ್ಠೀತೋಯೇ ಸಾಧಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶುಣ್ಠೀತೋಯೇ ಕ್ಷೀರಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೇ ಸಾಧಿತಮಜಾದುಗ್ಧಂ ಪೀತಂ ತದ್ವತ್ ಹಿಕ್ಕಾಹರಂ ಭವತಿ; ಶರ್ಕರಾಸಂಯುತಂ ವಾ ಸಾಧಿತಂ ದುಗ್ಧಮಾತೃಪ್ತೇಃ ಸೇವ್ಯಮಾನಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ನಿಹನ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ||೨೨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

ಸಪೂತಿಕೀಟಂ ಲಶುನೋಗ್ರಗನ್ಧಾಹಿಙ್ಗ್ವಬ್ಜಮಾಚೂರ್ಣ್ಯ ಸುಭಾವಿತಂ ತತ್ |೨೩|

ಘ್ರೇಯಪ್ರಸಙ್ಗೇನ ಘ್ರೇಯಯೋಗಮಾಹ- ಸಪೂತಿಕೀಟಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲಶುನಾದಿಕಮಬ್ಜಾನ್ತಮಾಚೂರ್ಣ್ಯ ತಚ್ಚೂರ್ಣ ಸಪೂತಿಕೀಟಂ ಪೂತಿಕೀಟಚೂರ್ಣಸಹಿತಂ, ಪೂತಿಕೀಟೋ ‘ಭೋನ್ದುಲಿಕಾ’ ಇತಿ ಲೋಕೇ, ಸುಭಾವಿತಮಜಾವ್ಯೋರೇವ ಮೂತ್ರೇಣ ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್ ಭಾವಿತಂ, ಘ್ರಾತಂ ಹಿಕ್ಕಾಂ ನಿಹನ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ|೨೩|-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಸಿತಾಂ ವಾರಣಕೇಶರಂ ಚ ಪಿಬೇದ್ರಸೇನೇಕ್ಷುಮಧೂಕಜೇನ ||೨೩||

ಹಿಕ್ಕಾಘ್ನಂ ಪಾನಮಾಹ- ಕ್ಷೌದ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಾರಣಕೇಶರಂ ನಾಗಕೇಶರಂ, ಕ್ಷೌದ್ರಾದಿಕಮಿಕ್ಷುಮಧೂಕಜೇನ ರಸೇನ ಪಿಬೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ; ಅತ್ರ ಮಧುನೋ ದ್ರವತ್ವಾಚ್ಚೂರ್ಣಾಭಾವಃ, ತೇನ ಮಧುನಃ ಪ್ರಕ್ಷೇಪಃ| ಮಧುಮಾತ್ರಾ ತು “ಷೋಡಶಾಷ್ಟಚತುರ್ಭಾಗಂ ವಾತಪಿತ್ತಕಫಾರ್ತಿಷು| ಕ್ಷೌದ್ರಂ ಕಷಾಯೇ ದಾತವ್ಯಂ ವಿಪರೀತಾ ತು ಶರ್ಕರಾ” ಇತಿ ಇಕ್ಷುರಸಮಧೂಕಸ್ವರಸೌ ತು ಲೇಹಾಚ್ಚತುರ್ಗುಣೌ| ಉಕ್ತಂ ಚ- “ಕರ್ಷಶ್ಚೂರ್ಣಸ್ಯ ಕಲ್ಕಸ್ಯ ಗುಟಿಕಾನಾಂ ತು ಸರ್ವಶಃ| ದ್ರವಶುಕ್ತ್ಯಾಽವಲೇಢವ್ಯಃ ಪಾತವ್ಯಶ್ಚ ಚತುರ್ಗುಣೇ”||೨೩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

ಪಿಬೇತ್ ಪಲಂ ವಾ ಲವಣೋತ್ತಮಸ್ಯ ದ್ವಾಭ್ಯಾಂ ಪಲಾಭ್ಯಾಂ ಹವಿಷಃ ಸಮಗ್ರಮ್ |೨೪|

ಯೋಗಾನ್ತರಮಾಹ- ಪಿಬೇತ್ ಪಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಲವಣೋತ್ತಮಸ್ಯ ಸೈನ್ಧವಸ್ಯ| ಸಮಗ್ರಮಿತಿ ಇಯಮುತ್ತಮಮಾತ್ರೇತಿ ಬೋಧಾರ್ಥಂ, ತೇನ ಹೀನಬಲಾದಿಕಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಹೀನಮಾತ್ರಮಪಿ ಪಿಬೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ|೨೪|-

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

ಹರೀತಕೀಂ ಕೋಷ್ಣಜಲಾನುಪಾನಾಂ ಪಿಬೇದ್ಘೃತಂ ಕ್ಷಾರಮಧೂಪಪನ್ನಮ್ ||೨೪|| ರಸಂ ಕಪಿತ್ಥಾನ್ಮಧುಪಿಪ್ಪಲೀಭ್ಯಾಂ ಶುಕ್ತಿಪ್ರಮಾಣಂ ಪ್ರಪಿಬೇತ್ ಸುಖಾಯ ||೨೫||

ಹರೀತಕ್ಯಾದಿಯೋಗತ್ರಯಮಾಹ- ಹರೀತಕೀಮಿತ್ಯಾದಿ| ಘೃತಂ ಕೋಷ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ಕ್ಷೀರಮಧುಭ್ಯಾಮುಪಪನ್ನಂ ಯುಕ್ತಂ ಪಿಬೇತ್| ಶುಕ್ತಿಪ್ರಮಾಣಮಿತಿ ಅರ್ಧಪಲ ಪ್ರಮಾಣಮ್| ಪ್ರಸೃತಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅರ್ಧಪಲಮಿತಂ ಮಧು, ಪಿಪ್ಪಲೀಪ್ರಮಾಣಂ ಕರ್ಷಮಾತ್ರಮ್| ಕಪಿತ್ಥಾದ್ರಸಂ ಸ್ವರಸಂ, ಸುಖಾಯ ಆರೋಗ್ಯಾಯ ಪಿಬೇತ್| ಹರೀತಕೀಮಿತ್ಯಾದ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ, ಪಿಬೇದ್ಘೃತಮಿತ್ಯಾದಿರ್ದ್ವಿತೀಯಃ, ರಸಂ ಕಪಿತ್ಥಾದಿತ್ಯಾದಿಸ್ತೃತೀಯಃ||೨೪-೨೫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

ಕೃಷ್ಣಾಂ ಸಿತಾಂ ಚಾಮಲಕಂ ಚ ಲೀಢಂ ಸಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಮಧುನಾಽಥವಾಽಪಿ | ಕೋಲಾಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾಞ್ಜನಲಾಜಚೂರ್ಣಂ ಹಿಕ್ಕಾ ನಿಹನ್ಯಾನ್ಮಧುನಾಽವಲೀಢಮ್ ||೨೬||

ಕೃಷ್ಣಾದಿಯೋಗಮಾಹ- ಕೃಷ್ಣಾಂ ಸಿತಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಥವೇತಿ ಪೂರ್ವಯೋಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪರಯೋಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ ವಾ| ಕೃಷ್ಣಾಂ ಪಿಪ್ಪಲೀಂ, ಸಿತಾಂ ಶರ್ಕರಾಂ, ಶೃಙ್ಗವೇರಂ ಶುಣ್ಠೀಂ; ಕೃಷ್ಣಾಂ ಸಿತಾಂ ಚ ಮಧುನಾ ಲಿಹ್ಯಾದಿತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ, ಸಶೃಙ್ಗವೇರಮಾಮಲಕಂ ಮಧುನೇತಿ ದ್ವಿತೀಯಃ| ಕಾರ್ತಿಕಕುಣ್ಡಸ್ತು ಕೃಷ್ಣಾ ಮಿತ್ಯಾದಿಕಮೇಕಮೇವ ಯೋಗಮಿಚ್ಛತಿ, ವಿಕಲ್ಪಂ ತು ಪೂರ್ವಯೋಗಾಪೇಕ್ಷಯಾ| ಕೋಲಮಜ್ಜಾದಿಯೋಗಮಾಹ- ಕೋಲಾಸ್ಥಿಮಜ್ಜೇತ್ಯಾದಿ| ಕೋಲಾಸ್ಥಿಮಜ್ಜಾ ಬದರಾಸ್ಥಿಜಾತಂ ಬೀಜಂ, ಅಞ್ಜನಂ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಂ, ಲಾಜಾಃ ಪುಷ್ಪಿತಂ ಧಾನ್ಯಮ್| ಮಧು ಚೂರ್ಣಾದ್ದ್ವಿಗುಣಿತಂ ಪಾತವ್ಯಮ್||೨೬||

Adhikarana 25 (27-28) · Śloka 28

ಪಾಟಲಾಯಾಃ ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಂ ಗೈರಿಕಂ ಕಟುರೋಹಿಣೀ | ಖರ್ಜೂರಮಧ್ಯಂ ಮಾಗಧ್ಯಃ ಕಾಶೀಶಂ ದಧಿನಾಮ ಚ ||೨೭|| ಚತ್ವಾರ ಏತೇ ಯೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ ಪ್ರತಿಪಾದಪ್ರದರ್ಶಿತಾಃ | ಮಧುದ್ವಿತೀಯಾಃ ಕರ್ತವ್ಯಾಸ್ತೇ ಹಿಕ್ಕಾಸು ವಿಜಾನತಾ ||೨೮||

ಪಾಟಲಾದಿಕಯೋಗಚತುಷ್ಟಯಮಾಹ- ಪಾಟಲಾಯಾಃ ಫಲಂ ಪುಷ್ಪಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೇ ಚತ್ವಾರೋ ಯೋಗಾಃ ಪ್ರತಿಪಾದಂ ಪಾದಿಕಾ ಯೋಗಾಃ, ಪ್ರದರ್ಶಿತಾ ಉಕ್ತಾಃ| ಪಾಟಲ್ಯಾಃ ಸಫಲಂ ಪುಷ್ಪಂ ಕ್ಷೌದ್ರೇಣೇತ್ಯೇಕೋ ಯೋಗಃ| ಗೈರಿಕಂ ಸ್ವರ್ಣಗೈರಿಕಂ, ಕಟುರೋಹಿಣೀ ತಿಕ್ತಾ, ಕ್ಷೌದ್ರೇಣೇತಿ ದ್ವಿತೀಯೋ ಯೋಗಃ| ಖರ್ಜೂರಮಧ್ಯಂ ಮಾಗಧ್ಯೋ ಮಧುಯುಕ್ತಾ ಇತಿ ತೃತೀಯೋ ಯೋಗಃ; ಖರ್ಜೂರಮಧ್ಯಂ ಖರ್ಜೂರಮಸ್ತಕಮಜ್ಜಾ, ಅನ್ಯೇ ಖರ್ಜೂರಾಸ್ಥೀನ್ಯಾಹುಃ| ಕಾಶೀಶಂ ಸ್ವನಾಮಖ್ಯಾತಂ ದಧಿನಾಮ ಕಪಿತ್ಥಂ, ಮಧುನೇತಿ ಚತುರ್ಥೋ ಯೋಗಃ; ‘ಕಾಶೀಶಂ ದಧಿ ನಾ ಸಹ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ಕಾಶೀಶಂ ದಧಿ ಚ ನಾ ಪುರುಷಃ ಲಿಹ್ಯಾದಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೭-೨೮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

ಕಪೋತಪಾರಾವತಲಾವಶ(ಲ್ಲ)ಕಶ್ವದಂಷ್ಟ್ರಗೋಧಾವೃಷದಂಶಜಾನ್ ರಸಾನ್ | ಪಿಬೇತ್ ಫಲಾಮ್ಲಾನಹಿಮಾನ್ ಸಸೈನ್ಧವಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾಂಸ್ತಥೈವರ್ಷ್ಯಮೃಗದ್ವಿಜೋದ್ಭವಾನ್ ||೨೯||

ರಸಾನಾಹ- ಕಪೋತಪಾರಾವತಲಾವೇತ್ಯಾದಿ| ಕಪೋತಾದಿಪಕ್ಷಿಣಾಂ ರಸಾನ್ ಮಾಂಸರಸಾನ್, ಫಲಾಮ್ಲಾನ್ ದಾಡಿಮಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಾನ್ , ಅಹಿಮಾನ್ ಉಷ್ಣಾನ್, ಸೈನ್ಧವಯುಕ್ತಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಘೃತಾಢ್ಯಾನ್ ಪಿಬೇತ್| ವೃಷದಂಶೋ ವನಮಾರ್ಜಾರಃ, ಗೋಧಾ ಪಞ್ಚನಖಾ| ತಥೈವ ಋಷ್ಯಾದಿಜಾನ್ ರಸಾನ್ ಪಿಬೇತ್| ಮೃಗದ್ವಿಜಾ ಜಙ್ಘಾಲವಿಷ್ಕಿರಾಃ| ಋಷ್ಯಲಾವಕಯೋಃ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಂ ವಿಶೇಷೇಣ ತಯೋರ್ಹಿಕ್ಕಾಹರತ್ವಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್||೨೯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

ವಿರೇಚನಂ ಪಥ್ಯತಮಂ ಸಸೈನ್ಧವಂ ಘೃತಂ ಸುಖೋಷ್ಣಂ ಚ ಸಿತೋಪಲಾಯುತಮ್ | ಸದಾಗತಾವೂರ್ಧ್ವಗತೇಽನುವಾಸನಂ ವದನ್ತಿ ಕೇಚಿಚ್ಚ ಹಿತಾಯ ಹಿಕ್ಕಿನಾಮ್ ||೩೦||

ವಿಸ್ತರೋಕ್ತಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಾಂ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪೇಣಾಹ- ವಿರೇಚನಂ ಪಥ್ಯತಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಿರೇಚನಂ ವಾಯೋರನುಲೋಮಾರ್ಥಂ ಬಲವತ ಆತುರಸ್ಯ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸದಾಗತೌ ವಾಯೌ| ಪರಮತಮಪ್ಯನುಮತಮನಿಷೇಧಾತ್| ಯದ್ಯಪಿ ಹಿಕ್ಕಾಸು ಬಸ್ತಿರ್ನಿಷಿದ್ಧಃ, ತಥಾಽಪ್ಯೂರ್ಧ್ವಗತೇ ವಾಯೌ ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ, ಅವಸ್ಥಾವಶಾತ್| ಯದ್ಯಪ್ಯೇತೇ ಯೋಗಾಃ ಸಾಮಾನ್ಯೇನೋಕ್ತಾಃ, ತಥಾಽಪಿ ದೋಷೋಚ್ಛ್ರಾಯಮವೇಕ್ಷ್ಯ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾಃ||೩೦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 50

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಕಾಯಚಿಕಿತ್ಸಾತನ್ತ್ರೇ ಹಿಕ್ಕಾಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ (ದ್ವಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ, ಆದಿತಃ) ಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೫೦||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಹಿಕ್ಕಾಪ್ರತಿಷೇಧೋ ನಾಮ ಪಞ್ಚಾಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೫೦||