50. hikkāpratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

அதாதோ ஹிக்காப்ரதிஷேதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ ||௧|| யதோவாச பகவாந் தந்வந்தரிஃ ||௨||

சர்திப்ரதிஷேதாநந்தரஂ துல்யஸங்க்யத்வாத் கதிபயநிதாநஸாம்யாச்ச ஹிக்காப்ரதிஷேதஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே,- அதாத இத்யாதி||௧-௨||

Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5

விதாஹிகுருவிஷ்டம்பிரூக்ஷாபிஷ்யந்திபோஜநைஃ | ஶீதபாநாஸநஸ்தாநரஜோதூமாநிலாநலைஃ ||௩|| வ்யாயாமகர்மபாராத்வவேகாகாதாபதர்பணைஃ | ஆமாதோஷாபிகாதஸ்த்ரீக்ஷயதோஷப்ரபீடநைஃ ||௪|| விஷமாஶநாத்யநஶநைஸ்ததா ஸமஶநைரபி | ஹிக்கா ஶ்வாஸஶ்ச காஸஶ்ச நணாஂ ஸமுபஜாயதே ||௫||

ஹிக்காயா நிதாநமாஹ- விதாஹிகுருவிஷ்டம்பீத்யாதி| விதாஹ்யாதிபிர்ஹிக்காதயஸ்த்ரயோ ஜாயந்தே இத்யந்வயஃ| விதாஹீநி மரீசஸர்ஷபமத்யப்ரபதீநி| குரூணி குணதஃ பாகதஶ்ச| விஷ்டம்பீநி கரீரப்ரபதீநி| ரூக்ஷாணி சணகாதீநி| அபிஷ்யந்தீநி அபிமுகேந ஸ்யந்திதுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ தாநி, அபிஷ்யந்தநஶீலாநி மத்ஸ்யமாஷபாணிதாதீநி| ஶீதஶப்தஃ பாநாதிபிஸ்த்ரிபிஃ ஸம்பத்யதே| ரஜோ தூலிஃ, ஸா ச தூமவந்நாஸாப்ரவேஶாத் காரணம்| வ்யாயாமகர்ம தநுராகர்ஷணாதிவ்யாபாரஃ| வேகாகாதோ வேகதாரணம்| அபதர்பணம் அநஶநாதி| ப்ரபீடநஶப்த ஆமதோஷாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| அமதோஷஃ “ஊஷ்மணோऽல்பபலத்வேந தாதுமாத்யமபாசிதம்| துஷ்டமாமாஶயகதஂ ரஸமாமஂ ப்ரசக்ஷதே”- இத்யுக்தலக்ஷணஃ| காஸஶ்சோக்தோऽபி ஏகநிதாநப்ரதிபாதநார்தஂ புநரபிஹித இதி||௩-௫||

Adhikarana 3 (6) · Śloka 6

முஹுர்முஹுர்வாயருதேதி ஸஸ்வநோ யகத்ப்லிஹாந்த்ராணி முகாதிவாக்ஷிபந் | ஸ கோஷவாநாஶு ஹிநஸ்த்யஸூந் யதஸ்ததஸ்து ஹிக்கேதி பிஷக்பிருச்யதே ||௬||

ஹிக்காநாஂ ஸ்வரூபஂ நிருக்திஂ சாஹ- முஹுரித்யாதி| வாயுரத்ர ஸோதாநஃ ப்ராண இத்யாஹுஃ| முஹுர்முஹுருதேதி ஊர்த்வமேதி| ஸஸ்வநஃ ஶப்தவாந்| ஊர்த்வகதிமேவ விஶிநஷ்டி- யகதித்யாதி| அத்ர ப்லீஹ்நோ ஹ்ரஸ்வேகாரத்வஂ சந்தோऽநுரோதாத்| முகாதிதி ல்யப்லோபே பஞ்சமீ, தேந யகத்ப்லீஹாந்த்ராணி முகமாநீய நிஃக்ஷிபந் நிஃஸாரயந்நித்யர்தஃ| முகாதிவேத்யாதி முகஶப்தேந ப்ராணோதகாந்நவாஹீநி ஸ்ரோதாஂஸி லப்யந்தே| உக்தஂ ச,- ‘ப்ராணோதகாந்நவாஹீநி ஸ்ரோதாஂஸி விகதோऽநிலஃ’ இதி| ஸ கோஷவாநித்யாதிநா ஹிக்காநிருக்திஃ| யதஃ ஸ வாயுஃ கோஷவாந் ஸந் ஆஶு ஶீக்ரமஸூந் ப்ராணாந் ஹிநஸ்தி ததோ புதைஃ ‘ஹிக்கா’ இத்யுச்யதே| ஸஸ்வந இத்யநேந கதத்வாத் கோஷவாநித்யபிதாநஂ நிருக்திப்ரதர்ஶநார்தம்| ஹிக்கேதி நிருக்தௌ பஷோதராதித்வாத்ரூபஸித்திஃ| ஹிக் இதி கத்வா காயதி ஶப்தாயதே இதி ‘ஹிக்கா’ இதி ஶாப்திகாஃ||௬||

Adhikarana 4 (7) · Śloka 7

அந்நஜாஂ யமலாஂ க்ஷுத்ராஂ கம்பீராஂ மஹதீஂ ததா | வாயுஃ கபேநாநுகதஃ பஞ்ச ஹிக்காஃ கரோதி ஹி ||௭||

தாஸாஂ பேதஂ ஸம்ப்ராப்திஂ சாஹ- அந்நஜாமித்யாதி| வாயுஃ கபேநாநுகதஃ ஸந் அந்நஜாதிபேதேந பஞ்ச ஹிக்காஃ கரோதி| யமலைவ சரகே வ்யபேதேதி நாம்நா பட்யதே, அந்நபாநே வ்யபேதே பரிணதே ஜாயத இத்யதோ ஹேதோஃ| ‘கபேநாநுகதஃ ப்ராணஃ’ இதி வா பாடஃ| ப்ராணோऽத்ர வாயுரிதி||௭||

Adhikarana 5 (8) · Śloka 8

முகஂ கஷாயமரதிர்கௌரவஂ கண்டவக்ஷஸோஃ | பூர்வரூபாணி ஹிக்காநாமாடோபோ ஜடரஸ்ய ச ||௮||

ஹிக்காநாஂ பூர்வரூபமாஹ- முகமித்யாதி| முகஂ கஷாயஂ வாதாத், நது கபாந்மாதுர்யஂ, வ்யாதிப்ரபாவாத்| அரதிஃ ந குத்ரசிதவஸ்திதிஶ்சேதஸஃ| கேசித் பூர்வரூபஂ ந படந்தி, கபவாதோத்பவஸ்ய கௌரவாதேரநுமாநக்ராஹ்யத்வாத்||௮||

Adhikarana 6 (9) · Śloka 10

த்வரமாணஸ்ய சாஹாரஂ புஞ்ஜாநஸ்யாதவா கநம் | வாயுரந்நைரவஸ்தீர்ணஃ கடுகைரர்திதோ பஶம் ||௯|| ஹிக்கயத்யூர்த்வகோ பூத்வா தாஂ வித்யாதந்நஜாஂ பிஷக் |௧௦|

அந்நஜாலக்ஷணமாஹ- த்வரமாணஸ்யேத்யாதி| அந்நஜாதீநாஂ ஸாத்யத்வேந ப்ராஶஸ்த்யாத் பூர்வமபிதாநம்| ஆஹாரஂ த்வரமாணஸ்ய அதவா தநஂ குருமந்நஂ புஞ்ஜாநஸ்ய அந்நைரவஸ்தீர்ண ஆச்சாதிதோ வாயுஃ ததா கடுகைர்பஶமர்திதோ வாயுரூர்த்வகோ பூத்வா ஹிக்கயதி ஹிக்காஂ கரோதி, பிஷக் தாம் அந்நஜாஂ வித்யாத் ஜாநீயாத்; யத்யப்யந்நஜாயாஂ வாயுஃ காரணஂ, ததாऽப்யந்நேந தத்பீடநாத்தத்வ்யபதேஶஃ||௯||-

Adhikarana 7 (10) · Śloka 11

சிரேண யமலைர்வேகைர்யா ஹிக்கா ஸம்ப்ரவர்ததே ||௧௦|| கம்பயந்தீ ஶிரோக்ரீவஂ யமலாஂ தாஂ விநிர்திஶேத் |௧௧|

யமலாலக்ஷணமாஹ- சிரேணேத்யாதி| யா ஹிக்கா சிரேண யமலைர்வேகைஃ ஸம்ப்ரவர்ததே ஸா யமலா, யமலைர்வேகைர்யுகபத்வாரத்வயஂ ஹிக்கதே இத்யர்தஃ | கம்பயந்தீ ஶிரோக்ரீவமித்யுபலக்ஷணஂ; தேந சரகோக்தாஃ ப்ரலாபவமிதஷ்ணாவைசித்த்யஜம்பாவிப்லுதாக்ஷத்வமுகஶோஷாஶ்ச போத்தவ்யா இதி கயதாஸஃ| இயமஸாத்யாऽபி பலவதஃ ஸ்திரதாத்விந்த்ரியஸ்ய ஸத்த்வவதஶ்ச ஸித்த்யதி||௧௦||-

Adhikarana 8 (11) · Śloka 12

விகஷ்டகாலைர்யா வேகைர்மந்தைஃ ஸமபிவர்ததே ||௧௧|| க்ஷுத்ரிகா நாம ஸா ஹிக்கா ஜத்ருமூலாத் ப்ரதாவிதா |௧௨|

க்ஷுத்ராலக்ஷணமாஹ- விகஷ்டகாலைரித்யாதி| விகஷ்டகாலைரிதி சிரேண வேகைர்ஜாயதே| கிம்பூதா? ஜத்ருமூலாத் ப்ரதாவிதா ஆகதா, ஸா க்ஷுத்ரிகாக்யா| ஜத்ருஃ கண்டோரஸோஃ ஸந்திரிதி ஜேஜ்ஜடஃ; ஜத்ரு க்ரீவாமூலஂ தத்க்ரஹணேந ஹதயக்லோமகண்டாநாமபி க்ரஹணமிதி கயதாஸஃ||௧௧||-

Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 13

நாபிப்ரவத்தா யா ஹிக்கா கோரா கம்பீரநாதிநீ ||௧௨|| ஶுஷ்கௌஷ்டகண்டஜிஹ்வாஸ்யஶ்வாஸபார்ஶ்வருஜாகரீ | அநேகோபத்ரவயுதா கம்பீரா நாம ஸா ஸ்மதா ||௧௩||

கம்பீராலக்ஷணமாஹ- நாபிப்ரவத்தேத்யாதி| யா ஹிக்கா நாபிப்ரவத்தா நாபிதஃ ப்ரவத்திர்யஸ்யாஃ ஸா, அத ஏவ அஸ்யா கம்பீராத்வஂ; கோரா கஷ்டஸாத்யா| ஶுஷ்கேத்யாதி ஶுஷ்கஶப்த ஓஷ்டாதிபிஶ்சதுர்பிஃ ஸம்பந்தநீயஃ| ததா அநேகோபத்ரவவதீ அநேகோபத்ரவைர்ஜ்வரஶ்வாஸதஷ்ணாதிபிர்யுக்தா, ஸா கம்பீரா நாம ஸ்மதா; இயமஸாத்யா||௧௨-௧௩||

Adhikarana 10 (14) · Śloka 14

மர்மாண்யாபீடயந்தீவ ஸததஂ யா ப்ரவர்ததே | தேஹமாயம்ய வேகேந கோஷயத்யதிதஷ்யதஃ | மஹாஹிக்கேதி ஸா ஜ்ஞேயா ஸர்வகாத்ரப்ரகம்பிநீ ||௧௪||

மஹாஹிக்காலக்ஷணமாஹ- மர்மாணீத்யாதி| மர்மாணி பஸ்திஹதயஶிராஂஸி; அந்யே நாபிஹதயஸ்தநமூலாந்யாஹுஃ| ஆயம்ய விஸ்தார்ய, ‘ஆயஸ்ய’ இதி பாடே ஸ ஏவார்தஃ| கோஷவதீ ஸஶப்தா| இயமப்யஸாத்யா||௧௪||

Adhikarana 11 (15) · Śloka 15

ஆயம்யதே ஹிக்காऽதோங்காநி யஸ்ய தஷ்டிஶ்சோர்த்வஂ தாம்யதே யஸ்ய காடம் | க்ஷீணோऽந்நத்விட் காஸதே யஶ்ச ஹிக்கீ தௌ த்வாவந்த்யௌ வர்ஜயேத்திக்கமாநௌ ||௧௫||

இதாநீஂ ஸாத்யாநாமபி ஹிக்காநாமவஸ்தாவிஶேஷேऽஸாத்யத்வமாஹ- ஆயம்யத இத்யாதி| யஸ்ய புஂஸோ ஹிக்கதோ ஹிக்காஂ குர்வதோ தேஹ ஆயம்யதே தீர்கோக்ரியத இவ; ததைவ தஷ்டிஶ்சோர்த்வஂ ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ, தஷ்டிஶப்தேநாத்ர தஷ்ட்யதிஷ்டாநஂ விவக்ஷிதஂ, நது தர்ஶநேந்த்ரியஶக்திஃ| காடம் அதிஶயேந, தாம்யதே ஆகுஞ்சதே தேஹ இதி ஸம்பந்த இதி ஜேஜ்ஜடகயதாஸௌ; ‘தாம்யதே யஶ்ச’ இதி பாடாந்தரஂ, தாம்யதே முஹ்யதி ஹிக்கீ| க்ஷீணஸ்ததா அந்நத்விட் ததா க்ஷௌதி க்ஷுதஂ கரோதி| தௌ த்வாவிதி ஆயம்யத இத்யாதிநா நித்யமித்யந்தேந ஏகாவஸ்தோ ஹிக்கீ, க்ஷீண இத்யாதிநா அதிமாத்ராந்தேநாபரஃ| ஸாத்யாநாமபி மத்யே ஏவஂவிதௌ வர்ஜயேதித்யர்தஃ; கம்பீராமஹத்யோஃ ஸ்வபாவாதேவாஸாத்யத்வாத்தத்யுக்தௌ ஹிக்கிநௌ, அந்த்யௌ அந்தபடிதௌ, அஸாத்யௌ| பாடாந்தராணி வ்யாக்யாவிஶேஷாஶ்ச விஸ்தரபயாந்ந லிகிதாஃ||௧௫||

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

ப்ராணாயாமோத்வேஜநத்ராஸநாநி ஸூசீதோதைஃ ஸம்ப்ரமஶ்சாத்ர ஶஸ்தஃ |௧௬|

இதாநீஂ ஹிக்காநாஂ சிகித்ஸிதமாஹ- ப்ராணாயாமோத்வேஜநேத்யாதி| அத்ர ஹிக்காஸு, ப்ராணாயாமாதி ஶஸ்தமிதி ஸம்பந்தஃ| ப்ராணாயாமோ வாயோர்நிரோதஃ| யத்யபி ரேசகபூரககும்பகபேதாத் ப்ராணாயாமஸ்த்ரிவிதஃ, ததாऽப்யூர்த்வகதிநிரோதாத் கும்பக ஏவாத்ர| த்ராஸநமல்பஸத்த்வஸ்ய பயோத்பாதகைர்வாக்யைஃ| உத்வேஜநஂ பருஷவசநைஃ| ஸூசீதோதைஃ ஸம்ப்ரமஃ ஸூசீவ்யதாபிர்மநஸ ஆகுலீகரணம்| ஏதச்ச ப்ராயஃ க்ஷுத்ராயாமந்நஜாயாஂ ச யோஜநீயம்|௧௬|-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 16

யஷ்ட்யாஹ்வஂ வா மாக்ஷிகேணாவபீடே பிப்பல்யோ வா ஶர்கராசூர்ணயுக்தாஃ ||௧௬||

நஸ்யமாஹ- யஷ்ட்யாஹ்வஂ வேத்யாதி| வாஶப்தோऽத்ர பிந்நக்ரமே| யஷ்ட்யாஹ்வஂ யஷ்டீமது, மாக்ஷிகேண மதுநா, அவபீடே ஶஸ்தஂ; பிப்பல்யோ வா ஶர்கராசூர்ணயுக்தா அவபீடே ஶஸ்தா இதி யோஜநீயம்||௧௬||

Adhikarana 14 (17) · Śloka 17

ஸர்பிஃ கோஷ்ணஂ க்ஷீரமிக்ஷோ ரஸோ வா நாதிக்ஷீணே சர்தநஂ ஶாந்திஹேதோஃ |௧௭|

ஸர்பிரித்யாதி| ஸர்பிஃப்ரபதிகஂ பாநஂ ஹிதம்| சர்தநஂ வமநம்| ‘ஶாந்திஹேதோஃ’ இத்யத்ராந்யே ‘ஸ்ரஂஸநஂ ச’ இதி படித்வா விரேசநஂ சேதி வ்யாக்யாநயந்தி; தஂ ச நேச்சந்தி ஶ்ரீஜேஜ்ஜடாசார்யாஃ, ஸமதந்த்ரேஷ்வபி ஹிக்காஸு விரேசநஸ்யாநுக்தத்வாத்|௧௭|-

Adhikarana 15 (17) · Śloka 18

நாரீபயஃபிஷ்டமஶுக்லசந்தநஂ கதஂ ஸுகோஷ்ணஂ ச ஸஸைந்தவஂ ததா ||௧௭|| சூர்ணீகதஂ ஸைந்தவமம்பஸாऽதவா நிஹந்தி ஹிக்காஂ ச ஹிதஂ ச நஸ்யதஃ |௧௮|

நஸ்யத்ரயமாஹ- நாரீபய இத்யாதி| நாரீபயஃபிஷ்டமஶுக்லசந்தநஂ ரக்தசந்தநஂ நஸ்யதோ நஸ்யாத் ஹிதமித்யேகோ யோகஃ| அஶுக்லசந்தநஂ ஸுகோஷ்ணஂ கதஂ சேதி த்விதீயஃ| ஸுகோஷ்ணம் ஈஷதுஷ்ணம்| அதவாऽம்பஸா சூர்ணீகதஂ ஸைந்தவஂ சேதி ததீயஃ| ஏதாநி த்ரீணி நஸ்யாநி தோஷாத்யபேக்ஷயா யோஜ்யாநி||௧௭||-

Adhikarana 16 (18) · Śloka 19

யுஞ்ஜ்யாத்தூமஂ ஶாலநிர்யாஸஜாதஂ நைபாலஂ வா கோவிஷாணோத்பவஂ வா ||௧௮|| ஸர்பிஃஸ்நிக்தைஶ்சர்மபாலைஃ கதஂ வா ஹிக்காஸ்தாநே ஸ்வேதநஂ சாபி கார்யம் |௧௯|

நஸ்யாநந்தரஂ லீநதோஷநிர்ஹரணார்தஂ தூமாநாஹ- யுஞ்ஜ்யாதித்யாதி| ஶாலநிர்யாஸஃ ஸர்ஜரஸஃ| நைபாலஂ மநஃஶிலாஜாதஂ தூமம்| கோவிஷாணோத்பவஂ கோஶங்கோத்பவதூமஂ, சர்மபாலைர்கோரேவ| ஸ்வேதநமாஹ- ஹிக்கேத்யாதி| ஹிக்காஸ்தாநே கண்டஸ்தநாந்தரே| கேசிச்சர்மபாலைஃ ஸ்வேதநமிச்சந்தி||௧௮||-

Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 21

க்ஷௌத்ரோபேதஂ கைரிகஂ காஞ்சநாஹ்வஂ லிஹ்யாத்பஸ்ம க்ராம்யஸத்த்வாஸ்திஜஂ வா ||௧௯|| தத்வச்ச்வாவிந்மேஷகோஶல்ய(ல்ல)காநாஂ ரோமாண்யந்தர்தூமதக்தாநி சாத்ர | மத்வாஜ்யாக்தஂ பர்ஹிபத்ரப்ரஸூதமேவஂ பஸ்மௌதும்பரஂ தைல்வகஂ வா ||௨௦|| ஸ்வர்ஜிக்ஷாரஂ பீஜபூராத்ரஸேந க்ஷௌத்ரோபேதஂ ஹந்தி லீட்வாऽऽஶு ஹிக்காம் |௨௧|

லேஹாநாஹ- க்ஷௌத்ரோபேதமித்யாதி| காஞ்சநாஹ்வஂ கைரிகஂ ஸுவர்ணகைரிகஂ தாக்ஷிணாத்யப்ரஸித்தஂ க்ஷௌத்ரோபேதஂ லிஹ்யாதித்யர்தஃ| க்ராம்யஸத்த்வா கவாதயஸ்தேஷாமஸ்திஜஂ பஸ்ம க்ஷௌத்ரோபேதஂ லிஹ்யாத்| தத்வதிதி க்ஷௌத்ரோபேதஂ ஶ்வாவிதாதீநாஂ ரோமஜஂ பஸ்ம லிஹ்யாத்| ஶ்வாவித் ஸேடிகா, தஸ்யாஃ ஸூசய ஏவ லோமாநி| அந்தர்தூமதக்தாநீதி ஏதேஷாஂ ரோமாணி கடமத்யே நிக்ஷிப்ய முகஂ பிதாய தக்தாநீத்யர்தஃ| அத்ர ஹிக்காஸு| ‘அத்ர’ இத்யத்ர ‘ஆர்த’ இதி கேசித் படந்தி| கிமேதாவதேவ லீட்வா ஹிக்காஂ ஹந்த்யுதாந்யதபீத்யாஹ- மத்வித்யாதி| பர்ஹிபத்ரப்ரஸூதஂ மயூரபிச்சசந்த்ரிகோத்பந்நஂ பஸ்ம மதுகதோபேதஂ, ஏவஂ பூர்வோக்தகுணம்| மதுகதே அத்ர ந துல்யபாகே; உக்தஂ ச,- “பஜதோ விஷரூபத்வஂ துல்யாஂஶே மதுஸர்பிஷீ”- இதி| ஔதும்பரஂ தைல்வகஂ வா பஸ்ம ஏவஂ மயூரபத்ரவந்மதுகதோபேதஂ ஹிக்காக்நம்| ஸ்வர்ஜிக்ஷாரமித்யாதி| யஸ்மாத் ஹிக்கா ஶ்லேஷ்மாவருத்தமார்கவாதஜா தஸ்மாந்மார்கவிஶுத்த்யர்தமேதே லேஹா தேயாஃ||௧௯-௨௦||-

Adhikarana 18 (21) · Śloka 21

ஸர்பிஃஸ்நிக்தா க்நந்தி ஹிக்காஂ யவாக்வஃ கோஷ்ணக்ராஸாஃ பாயஸோ வா ஸுகோஷ்ணஃ ||௨௧||

இதாநீமாஹாராஶ்ரிதஂ ஹிக்காநாமௌஷதாமாஹ - ஸர்பிரித்யாதி| கோஷ்ணக்ராஸாஃ ஸுகோஷ்ணகவலாஃ| பாயஸமாஹ- பாயஸோ வா ஸுகோஷ்ண இதி ஹந்தீத்யநுவர்ததே||௨௧||

Adhikarana 19 (22) · Śloka 22

ஶுண்டீதோயே ஸாதிதஂ க்ஷீரமாஜஂ தத்வத் பீதஂ ஶர்கராஸஂயுதஂ வா | ஆதப்தேர்வா ஸேவ்யமாநஂ நிஹந்யாத் க்ராதஂ ஹிக்காமாஶு மூத்ரஂ த்வஜாவ்யோஃ ||௨௨||

க்ஷீரமாஹ- ஶுண்டீதோயே ஸாதிதமித்யாதி| ஶுண்டீதோயே க்ஷீராச்சதுர்குணே ஸாதிதமஜாதுக்தஂ பீதஂ தத்வத் ஹிக்காஹரஂ பவதி; ஶர்கராஸஂயுதஂ வா ஸாதிதஂ துக்தமாதப்தேஃ ஸேவ்யமாநஂ ஹிக்காஂ நிஹந்யாதித்யர்தஃ||௨௨||

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

ஸபூதிகீடஂ லஶுநோக்ரகந்தாஹிங்க்வப்ஜமாசூர்ண்ய ஸுபாவிதஂ தத் |௨௩|

க்ரேயப்ரஸங்கேந க்ரேயயோகமாஹ- ஸபூதிகீடமித்யாதி| லஶுநாதிகமப்ஜாந்தமாசூர்ண்ய தச்சூர்ண ஸபூதிகீடஂ பூதிகீடசூர்ணஸஹிதஂ, பூதிகீடோ ‘போந்துலிகா’ இதி லோகே, ஸுபாவிதமஜாவ்யோரேவ மூத்ரேண பஹூந் வாராந் பாவிதஂ, க்ராதஂ ஹிக்காஂ நிஹந்யாதித்யர்தஃ|௨௩|-

Adhikarana 21 (23) · Śloka 23

க்ஷௌத்ரஂ ஸிதாஂ வாரணகேஶரஂ ச பிபேத்ரஸேநேக்ஷுமதூகஜேந ||௨௩||

ஹிக்காக்நஂ பாநமாஹ- க்ஷௌத்ரமித்யாதி| வாரணகேஶரஂ நாககேஶரஂ, க்ஷௌத்ராதிகமிக்ஷுமதூகஜேந ரஸேந பிபேதிதி ஸம்பந்தஃ; அத்ர மதுநோ த்ரவத்வாச்சூர்ணாபாவஃ, தேந மதுநஃ ப்ரக்ஷேபஃ| மதுமாத்ரா து “ஷோடஶாஷ்டசதுர்பாகஂ வாதபித்தகபார்திஷு| க்ஷௌத்ரஂ கஷாயே தாதவ்யஂ விபரீதா து ஶர்கரா” இதி இக்ஷுரஸமதூகஸ்வரஸௌ து லேஹாச்சதுர்குணௌ| உக்தஂ ச- “கர்ஷஶ்சூர்ணஸ்ய கல்கஸ்ய குடிகாநாஂ து ஸர்வஶஃ| த்ரவஶுக்த்யாऽவலேடவ்யஃ பாதவ்யஶ்ச சதுர்குணே”||௨௩||

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

பிபேத் பலஂ வா லவணோத்தமஸ்ய த்வாப்யாஂ பலாப்யாஂ ஹவிஷஃ ஸமக்ரம் |௨௪|

யோகாந்தரமாஹ- பிபேத் பலமித்யாதி| லவணோத்தமஸ்ய ஸைந்தவஸ்ய| ஸமக்ரமிதி இயமுத்தமமாத்ரேதி போதார்தஂ, தேந ஹீநபலாதிகமவேக்ஷ்ய ஹீநமாத்ரமபி பிபேதித்யர்தஃ|௨௪|-

Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25

ஹரீதகீஂ கோஷ்ணஜலாநுபாநாஂ பிபேத்கதஂ க்ஷாரமதூபபந்நம் ||௨௪|| ரஸஂ கபித்தாந்மதுபிப்பலீப்யாஂ ஶுக்திப்ரமாணஂ ப்ரபிபேத் ஸுகாய ||௨௫||

ஹரீதக்யாதியோகத்ரயமாஹ- ஹரீதகீமித்யாதி| கதஂ கோஷ்ணஂ கத்வா க்ஷீரமதுப்யாமுபபந்நஂ யுக்தஂ பிபேத்| ஶுக்திப்ரமாணமிதி அர்தபல ப்ரமாணம்| ப்ரஸதப்ரமாணமித்யர்தஃ| அர்தபலமிதஂ மது, பிப்பலீப்ரமாணஂ கர்ஷமாத்ரம்| கபித்தாத்ரஸஂ ஸ்வரஸஂ, ஸுகாய ஆரோக்யாய பிபேத்| ஹரீதகீமித்யாத்யேகோ யோகஃ, பிபேத்கதமித்யாதிர்த்விதீயஃ, ரஸஂ கபித்தாதித்யாதிஸ்ததீயஃ||௨௪-௨௫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

கஷ்ணாஂ ஸிதாஂ சாமலகஂ ச லீடஂ ஸஶங்கவேரஂ மதுநாऽதவாऽபி | கோலாஸ்திமஜ்ஜாஞ்ஜநலாஜசூர்ணஂ ஹிக்கா நிஹந்யாந்மதுநாऽவலீடம் ||௨௬||

கஷ்ணாதியோகமாஹ- கஷ்ணாஂ ஸிதாமித்யாதி| அதவேதி பூர்வயோகாபேக்ஷயா பரயோகாபேக்ஷயா வா| கஷ்ணாஂ பிப்பலீஂ, ஸிதாஂ ஶர்கராஂ, ஶங்கவேரஂ ஶுண்டீஂ; கஷ்ணாஂ ஸிதாஂ ச மதுநா லிஹ்யாதித்யேகோ யோகஃ, ஸஶங்கவேரமாமலகஂ மதுநேதி த்விதீயஃ| கார்திககுண்டஸ்து கஷ்ணா மித்யாதிகமேகமேவ யோகமிச்சதி, விகல்பஂ து பூர்வயோகாபேக்ஷயா| கோலமஜ்ஜாதியோகமாஹ- கோலாஸ்திமஜ்ஜேத்யாதி| கோலாஸ்திமஜ்ஜா பதராஸ்திஜாதஂ பீஜஂ, அஞ்ஜநஂ ஸௌவீராஞ்ஜநஂ, லாஜாஃ புஷ்பிதஂ தாந்யம்| மது சூர்ணாத்த்விகுணிதஂ பாதவ்யம்||௨௬||

Adhikarana 25 (27-28) · Śloka 28

பாடலாயாஃ பலஂ புஷ்பஂ கைரிகஂ கடுரோஹிணீ | கர்ஜூரமத்யஂ மாகத்யஃ காஶீஶஂ ததிநாம ச ||௨௭|| சத்வார ஏதே யோகாஃ ஸ்யுஃ ப்ரதிபாதப்ரதர்ஶிதாஃ | மதுத்விதீயாஃ கர்தவ்யாஸ்தே ஹிக்காஸு விஜாநதா ||௨௮||

பாடலாதிகயோகசதுஷ்டயமாஹ- பாடலாயாஃ பலஂ புஷ்பமித்யாதி| ஏதே சத்வாரோ யோகாஃ ப்ரதிபாதஂ பாதிகா யோகாஃ, ப்ரதர்ஶிதா உக்தாஃ| பாடல்யாஃ ஸபலஂ புஷ்பஂ க்ஷௌத்ரேணேத்யேகோ யோகஃ| கைரிகஂ ஸ்வர்ணகைரிகஂ, கடுரோஹிணீ திக்தா, க்ஷௌத்ரேணேதி த்விதீயோ யோகஃ| கர்ஜூரமத்யஂ மாகத்யோ மதுயுக்தா இதி ததீயோ யோகஃ; கர்ஜூரமத்யஂ கர்ஜூரமஸ்தகமஜ்ஜா, அந்யே கர்ஜூராஸ்தீந்யாஹுஃ| காஶீஶஂ ஸ்வநாமக்யாதஂ ததிநாம கபித்தஂ, மதுநேதி சதுர்தோ யோகஃ; ‘காஶீஶஂ ததி நா ஸஹ’ இதி கேசித் படந்தி; காஶீஶஂ ததி ச நா புருஷஃ லிஹ்யாதிதி வ்யாக்யாநயந்தி||௨௭-௨௮||

Adhikarana 26 (29) · Śloka 29

கபோதபாராவதலாவஶ(ல்ல)கஶ்வதஂஷ்ட்ரகோதாவஷதஂஶஜாந் ரஸாந் | பிபேத் பலாம்லாநஹிமாந் ஸஸைந்தவாந் ஸ்நிக்தாஂஸ்ததைவர்ஷ்யமகத்விஜோத்பவாந் ||௨௯||

ரஸாநாஹ- கபோதபாராவதலாவேத்யாதி| கபோதாதிபக்ஷிணாஂ ரஸாந் மாஂஸரஸாந், பலாம்லாந் தாடிமாதிஸஂஸ்கதாந் , அஹிமாந் உஷ்ணாந், ஸைந்தவயுக்தாந் ஸ்நிக்தாந் கதாட்யாந் பிபேத்| வஷதஂஶோ வநமார்ஜாரஃ, கோதா பஞ்சநகா| ததைவ ஷ்யாதிஜாந் ரஸாந் பிபேத்| மகத்விஜா ஜங்காலவிஷ்கிராஃ| ஷ்யலாவகயோஃ பதகுபாதாநஂ விஶேஷேண தயோர்ஹிக்காஹரத்வப்ரதிபாதநார்தம்||௨௯||

Adhikarana 27 (30) · Śloka 30

விரேசநஂ பத்யதமஂ ஸஸைந்தவஂ கதஂ ஸுகோஷ்ணஂ ச ஸிதோபலாயுதம் | ஸதாகதாவூர்த்வகதேऽநுவாஸநஂ வதந்தி கேசிச்ச ஹிதாய ஹிக்கிநாம் ||௩௦||

விஸ்தரோக்தாஂ சிகித்ஸாஂ ஸங்க்ஷேபேணாஹ- விரேசநஂ பத்யதமமித்யாதி| விரேசநஂ வாயோரநுலோமார்தஂ பலவத ஆதுரஸ்ய யோஜ்யம்| ஸதாகதௌ வாயௌ| பரமதமப்யநுமதமநிஷேதாத்| யத்யபி ஹிக்காஸு பஸ்திர்நிஷித்தஃ, ததாऽப்யூர்த்வகதே வாயௌ ப்ரயுஜ்யதே, அவஸ்தாவஶாத்| யத்யப்யேதே யோகாஃ ஸாமாந்யேநோக்தாஃ, ததாऽபி தோஷோச்ச்ராயமவேக்ஷ்ய யதாவஸ்தஂ ப்ரயோஜ்யாஃ||௩௦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 50

இதி ஸுஶ்ருதஸஂஹிதாயாமுத்தரதந்த்ராந்தர்கதே காயசிகித்ஸாதந்த்ரே ஹிக்காப்ரதிஷேதோ நாம (த்வாதஶோऽத்யாயஃ, ஆதிதஃ) பஞ்சாஶத்தமோऽத்யாயஃ ||௫௦||

இதி ஶ்ரீடல்ஹ(ஹ்ல)ணவிரசிதாயாஂ ஸுஶ்ருதவ்யாக்யாயாஂ நிபந்தஸங்க்ரஹாக்யாயாமுத்தரதந்த்ரே ஹிக்காப்ரதிஷேதோ நாம பஞ்சாஶத்தமோऽத்யாயஃ||௫௦||