Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో హిక్కాప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो हिक्काप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ఛర్దిప్రతిషేధానంతరం తుల్యసంఖ్యత్వాత్ కతిపయనిదానసామ్యాచ్చ హిక్కాప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాతుం ప్రతిజానీతే,- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
విదాహిగురువిష్టంభిరూక్షాభిష్యందిభోజనైః | శీతపానాసనస్థానరజోధూమానిలానలైః ||3|| వ్యాయామకర్మభారాధ్వవేగాఘాతాపతర్పణైః | ఆమాదోషాభిఘాతస్త్రీక్షయదోషప్రపీడనైః ||4|| విషమాశనాధ్యనశనైస్తథా సమశనైరపి | హిక్కా శ్వాసశ్చ కాసశ్చ నృణాం సముపజాయతే ||5||
विदाहिगुरुविष्टम्भिरूक्षाभिष्यन्दिभोजनैः | शीतपानासनस्थानरजोधूमानिलानलैः ||३|| व्यायामकर्मभाराध्ववेगाघातापतर्पणैः | आमादोषाभिघातस्त्रीक्षयदोषप्रपीडनैः ||४|| विषमाशनाध्यनशनैस्तथा समशनैरपि | हिक्का श्वासश्च कासश्च नृणां समुपजायते ||५||
🔊 Audio coming soon
హిక్కాయా నిదానమాహ- విదాహిగురువిష్టంభీత్యాది| విదాహ్యాదిభిర్హిక్కాదయస్త్రయో జాయంతే ఇత్యన్వయః| విదాహీని మరీచసర్షపమద్యప్రభృతీని| గురూణి గుణతః పాకతశ్చ| విష్టంభీని కరీరప్రభృతీని| రూక్షాణి చణకాదీని| అభిష్యందీని అభిముఖేన స్యందితుం శీలం యేషాం తాని, అభిష్యందనశీలాని మత్స్యమాషఫాణితాదీని| శీతశబ్దః పానాదిభిస్త్రిభిః సంబధ్యతే| రజో ధూలిః, సా చ ధూమవన్నాసాప్రవేశాత్ కారణం| వ్యాయామకర్మ ధనురాకర్షణాదివ్యాపారః| వేగాఘాతో వేగధారణం| అపతర్పణం అనశనాది| ప్రపీడనశబ్ద ఆమదోషాదిభిః ప్రత్యేకం సంబధ్యతే| అమదోషః “ఊష్మణోఽల్పబలత్వేన ధాతుమాద్యమపాచితం| దుష్టమామాశయగతం రసమామం ప్రచక్షతే”- ఇత్యుక్తలక్షణః| కాసశ్చోక్తోఽపి ఏకనిదానప్రతిపాదనార్థం పునరభిహిత ఇతి||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
ముహుర్ముహుర్వాయరుదేతి సస్వనో యకృత్ప్లిహాంత్రాణి ముఖాదివాక్షిపన్ | స ఘోషవానాశు హినస్త్యసూన్ యతస్తతస్తు హిక్కేతి భిషగ్భిరుచ్యతే ||6||
मुहुर्मुहुर्वायरुदेति सस्वनो यकृत्प्लिहान्त्राणि मुखादिवाक्षिपन् | स घोषवानाशु हिनस्त्यसून् यतस्ततस्तु हिक्केति भिषग्भिरुच्यते ||६||
🔊 Audio coming soon
హిక్కానాం స్వరూపం నిరుక్తిం చాహ- ముహురిత్యాది| వాయురత్ర సోదానః ప్రాణ ఇత్యాహుః| ముహుర్ముహురుదేతి ఊర్ధ్వమేతి| సస్వనః శబ్దవాన్| ఊర్ధ్వగతిమేవ విశినష్టి- యకృదిత్యాది| అత్ర ప్లీహ్నో హ్రస్వేకారత్వం ఛందోఽనురోధాత్| ముఖాదితి ల్యబ్లోపే పంచమీ, తేన యకృత్ప్లీహాంత్రాణి ముఖమానీయ నిఃక్షిపన్ నిఃసారయన్నిత్యర్థః| ముఖాదివేత్యాది ముఖశబ్దేన ప్రాణోదకాన్నవాహీని స్రోతాంసి లభ్యంతే| ఉక్తం చ,- ‘ప్రాణోదకాన్నవాహీని స్రోతాంసి వికృతోఽనిలః’ ఇతి| స ఘోషవానిత్యాదినా హిక్కానిరుక్తిః| యతః స వాయుః ఘోషవాన్ సన్ ఆశు శీఘ్రమసూన్ ప్రాణాన్ హినస్తి తతో బుధైః ‘హిక్కా’ ఇత్యుచ్యతే| సస్వన ఇత్యనేన గతత్వాద్ ఘోషవానిత్యభిధానం నిరుక్తిప్రదర్శనార్థం| హిక్కేతి నిరుక్తౌ పృషోదరాదిత్వాద్రూపసిద్ధిః| హిగ్ ఇతి కృత్వా కాయతి శబ్దాయతే ఇతి ‘హిక్కా’ ఇతి శాబ్దికాః||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
అన్నజాం యమలాం క్షుద్రాం గంభీరాం మహతీం తథా | వాయుః కఫేనానుగతః పంచ హిక్కాః కరోతి హి ||7||
अन्नजां यमलां क्षुद्रां गम्भीरां महतीं तथा | वायुः कफेनानुगतः पञ्च हिक्काः करोति हि ||७||
🔊 Audio coming soon
తాసాం భేదం సంప్రాప్తిం చాహ- అన్నజామిత్యాది| వాయుః కఫేనానుగతః సన్ అన్నజాదిభేదేన పంచ హిక్కాః కరోతి| యమలైవ చరకే వ్యపేతేతి నామ్నా పఠ్యతే, అన్నపానే వ్యపేతే పరిణతే జాయత ఇత్యతో హేతోః| ‘కఫేనానుగతః ప్రాణః’ ఇతి వా పాఠః| ప్రాణోఽత్ర వాయురితి||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
ముఖం కషాయమరతిర్గౌరవం కంఠవక్షసోః | పూర్వరూపాణి హిక్కానామాటోపో జఠరస్య చ ||8||
मुखं कषायमरतिर्गौरवं कण्ठवक्षसोः | पूर्वरूपाणि हिक्कानामाटोपो जठरस्य च ||८||
🔊 Audio coming soon
హిక్కానాం పూర్వరూపమాహ- ముఖమిత్యాది| ముఖం కషాయం వాతాత్, నతు కఫాన్మాధుర్యం, వ్యాధిప్రభావాత్| అరతిః న కుత్రచిదవస్థితిశ్చేతసః| కేచిత్ పూర్వరూపం న పఠంతి, కఫవాతోద్భవస్య గౌరవాదేరనుమానగ్రాహ్యత్వాత్||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 10
త్వరమాణస్య చాహారం భుంజానస్యాథవా ఘనం | వాయురన్నైరవస్తీర్ణః కటుకైరర్దితో భృశం ||9|| హిక్కయత్యూర్ధ్వగో భూత్వా తాం విద్యాదన్నజాం భిషక్ |10|
त्वरमाणस्य चाहारं भुञ्जानस्याथवा घनम् | वायुरन्नैरवस्तीर्णः कटुकैरर्दितो भृशम् ||९|| हिक्कयत्यूर्ध्वगो भूत्वा तां विद्यादन्नजां भिषक् |१०|
🔊 Audio coming soon
అన్నజాలక్షణమాహ- త్వరమాణస్యేత్యాది| అన్నజాదీనాం సాధ్యత్వేన ప్రాశస్త్యాత్ పూర్వమభిధానం| ఆహారం త్వరమాణస్య అథవా ధనం గురుమన్నం భుంజానస్య అన్నైరవస్తీర్ణ ఆచ్ఛాదితో వాయుః తథా కటుకైర్భృశమర్దితో వాయురూర్ధ్వగో భూత్వా హిక్కయతి హిక్కాం కరోతి, భిషక్ తాం అన్నజాం విద్యాత్ జానీయాత్; యద్యప్యన్నజాయాం వాయుః కారణం, తథాఽప్యన్నేన తత్పీడనాత్తద్వ్యపదేశః||9||-
Adhikarana 7 (10) · Śloka 11
చిరేణ యమలైర్వేగైర్యా హిక్కా సంప్రవర్తతే ||10|| కంపయంతీ శిరోగ్రీవం యమలాం తాం వినిర్దిశేత్ |11|
चिरेण यमलैर्वेगैर्या हिक्का सम्प्रवर्तते ||१०|| कम्पयन्ती शिरोग्रीवं यमलां तां विनिर्दिशेत् |११|
🔊 Audio coming soon
యమలాలక్షణమాహ- చిరేణేత్యాది| యా హిక్కా చిరేణ యమలైర్వేగైః సంప్రవర్తతే సా యమలా, యమలైర్వేగైర్యుగపద్వారద్వయం హిక్కతే ఇత్యర్థః | కంపయంతీ శిరోగ్రీవమిత్యుపలక్షణం; తేన చరకోక్తాః ప్రలాపవమితృష్ణావైచిత్త్యజృంభావిప్లుతాక్షత్వముఖశోషాశ్చ బోద్ధవ్యా ఇతి గయదాసః| ఇయమసాధ్యాఽపి బలవతః స్థిరధాత్వింద్రియస్య సత్త్వవతశ్చ సిద్ధ్యతి||10||-
Adhikarana 8 (11) · Śloka 12
వికృష్టకాలైర్యా వేగైర్మందైః సమభివర్తతే ||11|| క్షుద్రికా నామ సా హిక్కా జత్రుమూలాత్ ప్రధావితా |12|
विकृष्टकालैर्या वेगैर्मन्दैः समभिवर्तते ||११|| क्षुद्रिका नाम सा हिक्का जत्रुमूलात् प्रधाविता |१२|
🔊 Audio coming soon
క్షుద్రాలక్షణమాహ- వికృష్టకాలైరిత్యాది| వికృష్టకాలైరితి చిరేణ వేగైర్జాయతే| కింభూతా? జత్రుమూలాత్ ప్రధావితా ఆగతా, సా క్షుద్రికాఖ్యా| జత్రుః కంఠోరసోః సంధిరితి జేజ్జటః; జత్రు గ్రీవామూలం తద్గ్రహణేన హృదయక్లోమకంఠానామపి గ్రహణమితి గయదాసః||11||-
Adhikarana 9 (12-13) · Śloka 13
నాభిప్రవృత్తా యా హిక్కా ఘోరా గంభీరనాదినీ ||12|| శుష్కౌష్ఠకంఠజిహ్వాస్యశ్వాసపార్శ్వరుజాకరీ | అనేకోపద్రవయుతా గంభీరా నామ సా స్మృతా ||13||
नाभिप्रवृत्ता या हिक्का घोरा गम्भीरनादिनी ||१२|| शुष्कौष्ठकण्ठजिह्वास्यश्वासपार्श्वरुजाकरी | अनेकोपद्रवयुता गम्भीरा नाम सा स्मृता ||१३||
🔊 Audio coming soon
గంభీరాలక్షణమాహ- నాభిప్రవృత్తేత్యాది| యా హిక్కా నాభిప్రవృత్తా నాభితః ప్రవృత్తిర్యస్యాః సా, అత ఏవ అస్యా గంభీరాత్వం; ఘోరా కష్టసాధ్యా| శుష్కేత్యాది శుష్కశబ్ద ఓష్ఠాదిభిశ్చతుర్భిః సంబంధనీయః| తథా అనేకోపద్రవవతీ అనేకోపద్రవైర్జ్వరశ్వాసతృష్ణాదిభిర్యుక్తా, సా గంభీరా నామ స్మృతా; ఇయమసాధ్యా||12-13||
Adhikarana 10 (14) · Śloka 14
మర్మాణ్యాపీడయంతీవ సతతం యా ప్రవర్తతే | దేహమాయమ్య వేగేన ఘోషయత్యతితృష్యతః | మహాహిక్కేతి సా జ్ఞేయా సర్వగాత్రప్రకంపినీ ||14||
मर्माण्यापीडयन्तीव सततं या प्रवर्तते | देहमायम्य वेगेन घोषयत्यतितृष्यतः | महाहिक्केति सा ज्ञेया सर्वगात्रप्रकम्पिनी ||१४||
🔊 Audio coming soon
మహాహిక్కాలక్షణమాహ- మర్మాణీత్యాది| మర్మాణి బస్తిహృదయశిరాంసి; అన్యే నాభిహృదయస్తనమూలాన్యాహుః| ఆయమ్య విస్తార్య, ‘ఆయస్య’ ఇతి పాఠే స ఏవార్థః| ఘోషవతీ సశబ్దా| ఇయమప్యసాధ్యా||14||
Adhikarana 11 (15) · Śloka 15
ఆయమ్యతే హిక్కాఽతోంగాని యస్య దృష్టిశ్చోర్ధ్వం తామ్యతే యస్య గాఢం | క్షీణోఽన్నద్విట్ కాసతే యశ్చ హిక్కీ తౌ ద్వావంత్యౌ వర్జయేద్ధిక్కమానౌ ||15||
आयम्यते हिक्काऽतोङ्गानि यस्य दृष्टिश्चोर्ध्वं ताम्यते यस्य गाढम् | क्षीणोऽन्नद्विट् कासते यश्च हिक्की तौ द्वावन्त्यौ वर्जयेद्धिक्कमानौ ||१५||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సాధ్యానామపి హిక్కానామవస్థావిశేషేఽసాధ్యత్వమాహ- ఆయమ్యత ఇత్యాది| యస్య పుంసో హిక్కతో హిక్కాం కుర్వతో దేహ ఆయమ్యతే దీర్ఘోక్రియత ఇవ; తథైవ దృష్టిశ్చోర్ధ్వం ‘భవతి’ ఇతి శేషః, దృష్టిశబ్దేనాత్ర దృష్ట్యధిష్ఠానం వివక్షితం, నతు దర్శనేంద్రియశక్తిః| గాఢం అతిశయేన, తామ్యతే ఆకుంచతే దేహ ఇతి సంబంధ ఇతి జేజ్జటగయదాసౌ; ‘తామ్యతే యశ్చ’ ఇతి పాఠాంతరం, తామ్యతే ముహ్యతి హిక్కీ| క్షీణస్తథా అన్నద్విట్ తథా క్షౌతి క్షుతం కరోతి| తౌ ద్వావితి ఆయమ్యత ఇత్యాదినా నిత్యమిత్యంతేన ఏకావస్థో హిక్కీ, క్షీణ ఇత్యాదినా అతిమాత్రాంతేనాపరః| సాధ్యానామపి మధ్యే ఏవంవిధౌ వర్జయేదిత్యర్థః; గంభీరామహత్యోః స్వభావాదేవాసాధ్యత్వాత్తద్యుక్తౌ హిక్కినౌ, అంత్యౌ అంతపఠితౌ, అసాధ్యౌ| పాఠాంతరాణి వ్యాఖ్యావిశేషాశ్చ విస్తరభయాన్న లిఖితాః||15||
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
ప్రాణాయామోద్వేజనత్రాసనాని సూచీతోదైః సంభ్రమశ్చాత్ర శస్తః |16|
प्राणायामोद्वेजनत्रासनानि सूचीतोदैः सम्भ्रमश्चात्र शस्तः |१६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం హిక్కానాం చికిత్సితమాహ- ప్రాణాయామోద్వేజనేత్యాది| అత్ర హిక్కాసు, ప్రాణాయామాది శస్తమితి సంబంధః| ప్రాణాయామో వాయోర్నిరోధః| యద్యపి రేచకపూరకకుంభకభేదాత్ ప్రాణాయామస్త్రివిధః, తథాఽప్యూర్ధ్వగతినిరోధాత్ కుంభక ఏవాత్ర| త్రాసనమల్పసత్త్వస్య భయోత్పాదకైర్వాక్యైః| ఉద్వేజనం పరుషవచనైః| సూచీతోదైః సంభ్రమః సూచీవ్యథాభిర్మనస ఆకులీకరణం| ఏతచ్చ ప్రాయః క్షుద్రాయామన్నజాయాం చ యోజనీయం|16|-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 16
యష్ట్యాహ్వం వా మాక్షికేణావపీడే పిప్పల్యో వా శర్కరాచూర్ణయుక్తాః ||16||
यष्ट्याह्वं वा माक्षिकेणावपीडे पिप्पल्यो वा शर्कराचूर्णयुक्ताः ||१६||
🔊 Audio coming soon
నస్యమాహ- యష్ట్యాహ్వం వేత్యాది| వాశబ్దోఽత్ర భిన్నక్రమే| యష్ట్యాహ్వం యష్టీమధు, మాక్షికేణ మధునా, అవపీడే శస్తం; పిప్పల్యో వా శర్కరాచూర్ణయుక్తా అవపీడే శస్తా ఇతి యోజనీయం||16||
Adhikarana 14 (17) · Śloka 17
సర్పిః కోష్ణం క్షీరమిక్షో రసో వా నాతిక్షీణే ఛర్దనం శాంతిహేతోః |17|
सर्पिः कोष्णं क्षीरमिक्षो रसो वा नातिक्षीणे छर्दनं शान्तिहेतोः |१७|
🔊 Audio coming soon
సర్పిరిత్యాది| సర్పిఃప్రభృతికం పానం హితం| ఛర్దనం వమనం| ‘శాంతిహేతోః’ ఇత్యత్రాన్యే ‘స్రంసనం చ’ ఇతి పఠిత్వా విరేచనం చేతి వ్యాఖ్యానయంతి; తం చ నేచ్ఛంతి శ్రీజేజ్జటాచార్యాః, సమతంత్రేష్వపి హిక్కాసు విరేచనస్యానుక్తత్వాత్|17|-
Adhikarana 15 (17) · Śloka 18
నారీపయఃపిష్టమశుక్లచందనం ఘృతం సుఖోష్ణం చ ససైంధవం తథా ||17|| చూర్ణీకృతం సైంధవమంభసాఽథవా నిహంతి హిక్కాం చ హితం చ నస్యతః |18|
नारीपयःपिष्टमशुक्लचन्दनं घृतं सुखोष्णं च ससैन्धवं तथा ||१७|| चूर्णीकृतं सैन्धवमम्भसाऽथवा निहन्ति हिक्कां च हितं च नस्यतः |१८|
🔊 Audio coming soon
నస్యత్రయమాహ- నారీపయ ఇత్యాది| నారీపయఃపిష్టమశుక్లచందనం రక్తచందనం నస్యతో నస్యాత్ హితమిత్యేకో యోగః| అశుక్లచందనం సుఖోష్ణం ఘృతం చేతి ద్వితీయః| సుఖోష్ణం ఈషదుష్ణం| అథవాఽంభసా చూర్ణీకృతం సైంధవం చేతి తృతీయః| ఏతాని త్రీణి నస్యాని దోషాద్యపేక్షయా యోజ్యాని||17||-
Adhikarana 16 (18) · Śloka 19
యుంజ్యాద్ధూమం శాలనిర్యాసజాతం నైపాలం వా గోవిషాణోద్భవం వా ||18|| సర్పిఃస్నిగ్ధైశ్చర్మబాలైః కృతం వా హిక్కాస్థానే స్వేదనం చాపి కార్యం |19|
युञ्ज्याद्धूमं शालनिर्यासजातं नैपालं वा गोविषाणोद्भवं वा ||१८|| सर्पिःस्निग्धैश्चर्मबालैः कृतं वा हिक्कास्थाने स्वेदनं चापि कार्यम् |१९|
🔊 Audio coming soon
నస్యానంతరం లీనదోషనిర్హరణార్థం ధూమానాహ- యుంజ్యాదిత్యాది| శాలనిర్యాసః సర్జరసః| నైపాలం మనఃశిలాజాతం ధూమం| గోవిషాణోద్భవం గోశృంగోద్భవధూమం, చర్మబాలైర్గోరేవ| స్వేదనమాహ- హిక్కేత్యాది| హిక్కాస్థానే కంఠస్తనాంతరే| కేచిచ్చర్మబాలైః స్వేదనమిచ్ఛంతి||18||-
Adhikarana 17 (19-20) · Śloka 21
క్షౌద్రోపేతం గైరికం కాంచనాహ్వం లిహ్యాద్భస్మ గ్రామ్యసత్త్వాస్థిజం వా ||19|| తద్వచ్ఛ్వావిన్మేషగోశల్య(ల్ల)కానాం రోమాణ్యంతర్ధూమదగ్ధాని చాత్ర | మధ్వాజ్యాక్తం బర్హిపత్రప్రసూతమేవం భస్మౌదుంబరం తైల్వకం వా ||20|| స్వర్జిక్షారం బీజపూరాద్రసేన క్షౌద్రోపేతం హంతి లీఢ్వాఽఽశు హిక్కాం |21|
क्षौद्रोपेतं गैरिकं काञ्चनाह्वं लिह्याद्भस्म ग्राम्यसत्त्वास्थिजं वा ||१९|| तद्वच्छ्वाविन्मेषगोशल्य(ल्ल)कानां रोमाण्यन्तर्धूमदग्धानि चात्र | मध्वाज्याक्तं बर्हिपत्रप्रसूतमेवं भस्मौदुम्बरं तैल्वकं वा ||२०|| स्वर्जिक्षारं बीजपूराद्रसेन क्षौद्रोपेतं हन्ति लीढ्वाऽऽशु हिक्काम् |२१|
🔊 Audio coming soon
లేహానాహ- క్షౌద్రోపేతమిత్యాది| కాంచనాహ్వం గైరికం సువర్ణగైరికం దాక్షిణాత్యప్రసిద్ధం క్షౌద్రోపేతం లిహ్యాదిత్యర్థః| గ్రామ్యసత్త్వా గవాదయస్తేషామస్థిజం భస్మ క్షౌద్రోపేతం లిహ్యాత్| తద్వదితి క్షౌద్రోపేతం శ్వావిధాదీనాం రోమజం భస్మ లిహ్యాత్| శ్వావిత్ సేఢికా, తస్యాః సూచయ ఏవ లోమాని| అంతర్ధూమదగ్ధానీతి ఏతేషాం రోమాణి ఘటమధ్యే నిక్షిప్య ముఖం పిధాయ దగ్ధానీత్యర్థః| అత్ర హిక్కాసు| ‘అత్ర’ ఇత్యత్ర ‘ఆర్త’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| కిమేతావదేవ లీఢ్వా హిక్కాం హంత్యుతాన్యదపీత్యాహ- మధ్విత్యాది| బర్హిపత్రప్రసూతం మయూరపిచ్ఛచంద్రికోత్పన్నం భస్మ మధుఘృతోపేతం, ఏవం పూర్వోక్తగుణం| మధుఘృతే అత్ర న తుల్యభాగే; ఉక్తం చ,- “భజతో విషరూపత్వం తుల్యాంశే మధుసర్పిషీ”- ఇతి| ఔదుంబరం తైల్వకం వా భస్మ ఏవం మయూరపత్రవన్మధుఘృతోపేతం హిక్కాఘ్నం| స్వర్జిక్షారమిత్యాది| యస్మాత్ హిక్కా శ్లేష్మావరుద్ధమార్గవాతజా తస్మాన్మార్గవిశుద్ధ్యర్థమేతే లేహా దేయాః||19-20||-
Adhikarana 18 (21) · Śloka 21
సర్పిఃస్నిగ్ధా ఘ్నంతి హిక్కాం యవాగ్వః కోష్ణగ్రాసాః పాయసో వా సుఖోష్ణః ||21||
सर्पिःस्निग्धा घ्नन्ति हिक्कां यवाग्वः कोष्णग्रासाः पायसो वा सुखोष्णः ||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమాహారాశ్రితం హిక్కానామౌషధామాహ - సర్పిరిత్యాది| కోష్ణగ్రాసాః సుఖోష్ణకవలాః| పాయసమాహ- పాయసో వా సుఖోష్ణ ఇతి హంతీత్యనువర్తతే||21||
Adhikarana 19 (22) · Śloka 22
శుంఠీతోయే సాధితం క్షీరమాజం తద్వత్ పీతం శర్కరాసంయుతం వా | ఆతృప్తేర్వా సేవ్యమానం నిహన్యాద్ ఘ్రాతం హిక్కామాశు మూత్రం త్వజావ్యోః ||22||
शुण्ठीतोये साधितं क्षीरमाजं तद्वत् पीतं शर्करासंयुतं वा | आतृप्तेर्वा सेव्यमानं निहन्याद् घ्रातं हिक्कामाशु मूत्रं त्वजाव्योः ||२२||
🔊 Audio coming soon
క్షీరమాహ- శుంఠీతోయే సాధితమిత్యాది| శుంఠీతోయే క్షీరాచ్చతుర్గుణే సాధితమజాదుగ్ధం పీతం తద్వత్ హిక్కాహరం భవతి; శర్కరాసంయుతం వా సాధితం దుగ్ధమాతృప్తేః సేవ్యమానం హిక్కాం నిహన్యాదిత్యర్థః||22||
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
సపూతికీటం లశునోగ్రగంధాహింగ్వబ్జమాచూర్ణ్య సుభావితం తత్ |23|
सपूतिकीटं लशुनोग्रगन्धाहिङ्ग्वब्जमाचूर्ण्य सुभावितं तत् |२३|
🔊 Audio coming soon
ఘ్రేయప్రసంగేన ఘ్రేయయోగమాహ- సపూతికీటమిత్యాది| లశునాదికమబ్జాంతమాచూర్ణ్య తచ్చూర్ణ సపూతికీటం పూతికీటచూర్ణసహితం, పూతికీటో ‘భోందులికా’ ఇతి లోకే, సుభావితమజావ్యోరేవ మూత్రేణ బహూన్ వారాన్ భావితం, ఘ్రాతం హిక్కాం నిహన్యాదిత్యర్థః|23|-
Adhikarana 21 (23) · Śloka 23
క్షౌద్రం సితాం వారణకేశరం చ పిబేద్రసేనేక్షుమధూకజేన ||23||
क्षौद्रं सितां वारणकेशरं च पिबेद्रसेनेक्षुमधूकजेन ||२३||
🔊 Audio coming soon
హిక్కాఘ్నం పానమాహ- క్షౌద్రమిత్యాది| వారణకేశరం నాగకేశరం, క్షౌద్రాదికమిక్షుమధూకజేన రసేన పిబేదితి సంబంధః; అత్ర మధునో ద్రవత్వాచ్చూర్ణాభావః, తేన మధునః ప్రక్షేపః| మధుమాత్రా తు “షోడశాష్టచతుర్భాగం వాతపిత్తకఫార్తిషు| క్షౌద్రం కషాయే దాతవ్యం విపరీతా తు శర్కరా” ఇతి ఇక్షురసమధూకస్వరసౌ తు లేహాచ్చతుర్గుణౌ| ఉక్తం చ- “కర్షశ్చూర్ణస్య కల్కస్య గుటికానాం తు సర్వశః| ద్రవశుక్త్యాఽవలేఢవ్యః పాతవ్యశ్చ చతుర్గుణే”||23||
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
పిబేత్ పలం వా లవణోత్తమస్య ద్వాభ్యాం పలాభ్యాం హవిషః సమగ్రం |24|
पिबेत् पलं वा लवणोत्तमस्य द्वाभ्यां पलाभ्यां हविषः समग्रम् |२४|
🔊 Audio coming soon
యోగాంతరమాహ- పిబేత్ పలమిత్యాది| లవణోత్తమస్య సైంధవస్య| సమగ్రమితి ఇయముత్తమమాత్రేతి బోధార్థం, తేన హీనబలాదికమవేక్ష్య హీనమాత్రమపి పిబేదిత్యర్థః|24|-
Adhikarana 23 (24-25) · Śloka 25
హరీతకీం కోష్ణజలానుపానాం పిబేద్ఘృతం క్షారమధూపపన్నం ||24|| రసం కపిత్థాన్మధుపిప్పలీభ్యాం శుక్తిప్రమాణం ప్రపిబేత్ సుఖాయ ||25||
हरीतकीं कोष्णजलानुपानां पिबेद्घृतं क्षारमधूपपन्नम् ||२४|| रसं कपित्थान्मधुपिप्पलीभ्यां शुक्तिप्रमाणं प्रपिबेत् सुखाय ||२५||
🔊 Audio coming soon
హరీతక్యాదియోగత్రయమాహ- హరీతకీమిత్యాది| ఘృతం కోష్ణం కృత్వా క్షీరమధుభ్యాముపపన్నం యుక్తం పిబేత్| శుక్తిప్రమాణమితి అర్ధపల ప్రమాణం| ప్రసృతప్రమాణమిత్యర్థః| అర్ధపలమితం మధు, పిప్పలీప్రమాణం కర్షమాత్రం| కపిత్థాద్రసం స్వరసం, సుఖాయ ఆరోగ్యాయ పిబేత్| హరీతకీమిత్యాద్యేకో యోగః, పిబేద్ఘృతమిత్యాదిర్ద్వితీయః, రసం కపిత్థాదిత్యాదిస్తృతీయః||24-25||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
కృష్ణాం సితాం చామలకం చ లీఢం సశృంగవేరం మధునాఽథవాఽపి | కోలాస్థిమజ్జాంజనలాజచూర్ణం హిక్కా నిహన్యాన్మధునాఽవలీఢం ||26||
कृष्णां सितां चामलकं च लीढं सशृङ्गवेरं मधुनाऽथवाऽपि | कोलास्थिमज्जाञ्जनलाजचूर्णं हिक्का निहन्यान्मधुनाऽवलीढम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
కృష్ణాదియోగమాహ- కృష్ణాం సితామిత్యాది| అథవేతి పూర్వయోగాపేక్షయా పరయోగాపేక్షయా వా| కృష్ణాం పిప్పలీం, సితాం శర్కరాం, శృంగవేరం శుంఠీం; కృష్ణాం సితాం చ మధునా లిహ్యాదిత్యేకో యోగః, సశృంగవేరమామలకం మధునేతి ద్వితీయః| కార్తికకుండస్తు కృష్ణా మిత్యాదికమేకమేవ యోగమిచ్ఛతి, వికల్పం తు పూర్వయోగాపేక్షయా| కోలమజ్జాదియోగమాహ- కోలాస్థిమజ్జేత్యాది| కోలాస్థిమజ్జా బదరాస్థిజాతం బీజం, అంజనం సౌవీరాంజనం, లాజాః పుష్పితం ధాన్యం| మధు చూర్ణాద్ద్విగుణితం పాతవ్యం||26||
Adhikarana 25 (27-28) · Śloka 28
పాటలాయాః ఫలం పుష్పం గైరికం కటురోహిణీ | ఖర్జూరమధ్యం మాగధ్యః కాశీశం దధినామ చ ||27|| చత్వార ఏతే యోగాః స్యుః ప్రతిపాదప్రదర్శితాః | మధుద్వితీయాః కర్తవ్యాస్తే హిక్కాసు విజానతా ||28||
पाटलायाः फलं पुष्पं गैरिकं कटुरोहिणी | खर्जूरमध्यं मागध्यः काशीशं दधिनाम च ||२७|| चत्वार एते योगाः स्युः प्रतिपादप्रदर्शिताः | मधुद्वितीयाः कर्तव्यास्ते हिक्कासु विजानता ||२८||
🔊 Audio coming soon
పాటలాదికయోగచతుష్టయమాహ- పాటలాయాః ఫలం పుష్పమిత్యాది| ఏతే చత్వారో యోగాః ప్రతిపాదం పాదికా యోగాః, ప్రదర్శితా ఉక్తాః| పాటల్యాః సఫలం పుష్పం క్షౌద్రేణేత్యేకో యోగః| గైరికం స్వర్ణగైరికం, కటురోహిణీ తిక్తా, క్షౌద్రేణేతి ద్వితీయో యోగః| ఖర్జూరమధ్యం మాగధ్యో మధుయుక్తా ఇతి తృతీయో యోగః; ఖర్జూరమధ్యం ఖర్జూరమస్తకమజ్జా, అన్యే ఖర్జూరాస్థీన్యాహుః| కాశీశం స్వనామఖ్యాతం దధినామ కపిత్థం, మధునేతి చతుర్థో యోగః; ‘కాశీశం దధి నా సహ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; కాశీశం దధి చ నా పురుషః లిహ్యాదితి వ్యాఖ్యానయంతి||27-28||
Adhikarana 26 (29) · Śloka 29
కపోతపారావతలావశ(ల్ల)కశ్వదంష్ట్రగోధావృషదంశజాన్ రసాన్ | పిబేత్ ఫలామ్లానహిమాన్ ససైంధవాన్ స్నిగ్ధాంస్తథైవర్ష్యమృగద్విజోద్భవాన్ ||29||
कपोतपारावतलावश(ल्ल)कश्वदंष्ट्रगोधावृषदंशजान् रसान् | पिबेत् फलाम्लानहिमान् ससैन्धवान् स्निग्धांस्तथैवर्ष्यमृगद्विजोद्भवान् ||२९||
🔊 Audio coming soon
రసానాహ- కపోతపారావతలావేత్యాది| కపోతాదిపక్షిణాం రసాన్ మాంసరసాన్, ఫలామ్లాన్ దాడిమాదిసంస్కృతాన్ , అహిమాన్ ఉష్ణాన్, సైంధవయుక్తాన్ స్నిగ్ధాన్ ఘృతాఢ్యాన్ పిబేత్| వృషదంశో వనమార్జారః, గోధా పంచనఖా| తథైవ ఋష్యాదిజాన్ రసాన్ పిబేత్| మృగద్విజా జంఘాలవిష్కిరాః| ఋష్యలావకయోః పృథగుపాదానం విశేషేణ తయోర్హిక్కాహరత్వప్రతిపాదనార్థం||29||
Adhikarana 27 (30) · Śloka 30
విరేచనం పథ్యతమం ససైంధవం ఘృతం సుఖోష్ణం చ సితోపలాయుతం | సదాగతావూర్ధ్వగతేఽనువాసనం వదంతి కేచిచ్చ హితాయ హిక్కినాం ||30||
विरेचनं पथ्यतमं ससैन्धवं घृतं सुखोष्णं च सितोपलायुतम् | सदागतावूर्ध्वगतेऽनुवासनं वदन्ति केचिच्च हिताय हिक्किनाम् ||३०||
🔊 Audio coming soon
విస్తరోక్తాం చికిత్సాం సంక్షేపేణాహ- విరేచనం పథ్యతమమిత్యాది| విరేచనం వాయోరనులోమార్థం బలవత ఆతురస్య యోజ్యం| సదాగతౌ వాయౌ| పరమతమప్యనుమతమనిషేధాత్| యద్యపి హిక్కాసు బస్తిర్నిషిద్ధః, తథాఽప్యూర్ధ్వగతే వాయౌ ప్రయుజ్యతే, అవస్థావశాత్| యద్యప్యేతే యోగాః సామాన్యేనోక్తాః, తథాఽపి దోషోచ్ఛ్రాయమవేక్ష్య యథావస్థం ప్రయోజ్యాః||30||
Adhikarana puShpikA · Śloka 50
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే హిక్కాప్రతిషేధో నామ (ద్వాదశోఽధ్యాయః, ఆదితః) పంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||50||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हिक्काप्रतिषेधो नाम (द्वादशोऽध्यायः, आदितः) पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५०||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే హిక్కాప్రతిషేధో నామ పంచాశత్తమోఽధ్యాయః||50||