43. hr̥drōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો હૃદ્રોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

ગુલ્મપ્રતિષેધાનન્તરં સ્થાનસામીપ્યાન્નામસઙ્કીર્તનાદ્વા હૃદ્રોગપ્રતિષેધો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

વેગાઘાતોષ્ણરૂક્ષાન્નૈરતિમાત્રોપસેવિતૈઃ | વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણૈરસાત્મ્યૈશ્ચાપિ(તિ) ભોજનૈઃ ||૩|| દૂષયિત્વા રસં દોષા વિગુણા હૃદયં ગતાઃ | કુર્વન્તિ હૃદયે બાધાં હૃદ્રોગં તં પ્રચક્ષતે ||૪||

ઇદાનીં પ્રતિજ્ઞાનન્તરં પૂર્વવદ્ધૃદ્રોગસ્ય હેતુસમ્પ્રાપ્તી આહ- વેગેત્યાદિ| એતૈર્વેગાઘાતાદિહેતુભિર્વિગુણાઃ કુપિતા દોષા હૃદયં ગત્વા રસં દૂષયિત્વા હૃદયે બાધાં કુર્વન્તિ, તં હૃદ્રોગં પ્રચક્ષતે આચાર્યા ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વેગાઘાત ઇત્યત્ર આઘાતશબ્દો દ્વિરાવર્તયિતવ્યઃ, તેન વેગાઘાત આઘાતશ્ચ; તત્ર વેગાઘાતો વેગાવરોધઃ, આઘાતો લગુડાદિપ્રહારઃ| વિરુદ્ધં હિતાહિતીયોક્તમ્, અધ્યશનં સાજીર્ણભોજનમ્, અજીર્ણમ્ આમવિદગ્ધાદિકમ્| બાધાગ્રહણં બાધાવૈચિત્ર્યજ્ઞાપનાર્થમ્| વેગાઘાતાદિરસાત્મ્યભોજનાન્તો હેતુઃ, દૂષયિત્વેત્યાદિકા સમ્પ્રાપ્તિઃ| હૃદ્રોગે પૂર્વરૂપાનભિધાનમવ્યક્તલક્ષણાનામેવ પૂર્વરૂપત્વેનાભિમતત્વાત્; અન્યે જાતિમાત્રપરિચ્છેદાત્ પૂર્વરૂપાવગમઃ||૩-૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ચતુર્વિધઃ સ દોષૈઃ સ્યાત્ કૃમિભિશ્ચ પૃથક્ પૃથક્ | લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમનન્તરમ્ ||૫||

તસ્ય સઙ્ખ્યામાહ- ચતુર્વિધ ઇત્યાદિ| સ હૃદ્રોગઃ| દોષૈઃ એકૈકૈઃ સન્નિપતિતૈશ્ચ, કૃમિભિરિતિ કૃમિભિઃ સહેત્યર્થઃ| નનુ, તન્ત્રાન્તરે પઞ્ચ હૃદ્રોગાઃ પઠિતાઃ, તત્ કથમત્ર ચત્વારઃ? સત્યં, ત્રિદોષહૃદ્રોગોત્તરાવસ્થૈવ કૃમિહૃદ્રોગઃ, તેન ન પઞ્ચ હૃદ્રોગાઃ| પૃથક્ પૃથગિત્યાદિ| અનન્તરં લક્ષણાનન્તરમિત્યર્થઃ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

આયમ્યતે મારુતજે હૃદયં તુદ્યતે તથા | નિર્મથ્યતે દીર્યતે ચ સ્ફોટ્યતે પાટ્યતેઽપિ ચ ||૬||

વાતિકહૃદ્રોગલક્ષણમાહ- આયમ્યત ઇત્યાદિ| આયમ્યતે દીર્ઘીક્રિયત ઇવ, મારુતજે હૃદ્રોગે, તુદ્યતે પ્રતોદેન વ્યથ્યત ઇવ, નિર્મથ્યતે વિલોડ્યત ઇવ, દીર્યતે આરયેવ, પાટ્યતે દ્વિધા ક્રિયત ઇવ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

તૃષ્ણોષાદાહચોષાઃ સ્યુઃ પૈત્તિકે હૃદયક્લમઃ | ધૂમાયનં મૂર્ચ્છા ચ સ્વેદઃ શોષો મુખસ્ય ચ ||૭||

પૈત્તિકહૃદ્રોગલક્ષણમાહ- તૃષ્ણેત્યાદિ| ઊષા પ્રાદેશિકો દાહઃ| ચોષઃ ચૂષ્યત ઇવ વેદનાવિશેષઃ| પૈત્તિકે પિત્તજે હૃદ્રોગે| ધૂમાયનં ધૂમોદ્વમનમિવ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ગૌરવં કફસંસ્રાવોઽરુચિઃ સ્તમ્ભોઽગ્નિમાર્દવમ્ | માધુર્યમપિ ચાઽઽસ્યસ્ય બલાસાવતતે હૃદિ ||૮||

શ્લૈષ્મિકહૃદ્રોગલક્ષણમાહ- ગૌરવમિત્યાદિ| સ્તમ્ભો જડિમા| બલાસાવતતે શ્લેષ્મચ્છન્ને||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ઉત્ક્લેશઃ ષ્ઠીવનં તોદઃ શૂલો હૃલ્લાસકસ્તમઃ | અરુચિઃ શ્યાવનેત્રત્વં શોષશ્ચ કૃમિજે ભવેત્ ||૯||

ત્રિદોષજહૃદ્રોગલક્ષણમાહ- ઉત્ક્લેશ ઇત્યાદિ| ષ્ઠીવનં થૂત્કરણમ્| હૃલ્લાસો લાલાસ્રુતિઃ| તમઃ અન્ધકારદર્શનં શ્વાસો વા| તમ ઇત્યત્ર ‘સાન્નિપાતિકે ભવેત્’ ઇતિ વાક્યશેષઃ| તત્ર તોદશૂલૌ વાતેન, ઉત્ક્લેશહૃલ્લાસષ્ઠીવનાનિ શ્લેષ્મણા, તમઃ પિત્તેનેતિ| કેચિત્ ‘અરુચિઃ શ્યાવનેત્રત્વં શોષશ્ચ કૃમિજે ભવેત્’ ઇત્યન્તં સાન્નિપાતિકહૃદ્રોગલક્ષણં મન્યન્તે| ત્રિદોષજહૃદ્રોગસ્યૈવાપચારાત્ ક્રિમીન્ પ્રાપ્તસ્ય લક્ષણમાહ- અરુચિરિત્યાદિ| કૃમિજે ઇતિ ત્રિદોષજહૃદ્રોગ એવાપચારેણોત્તરાવસ્થાયાં કૃમિનિપાતાત્ કૃમિજ ઇત્યુચ્યતે| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્- “ત્રિદોષજે તુ હૃદ્રોગે યો દુરાત્મા નિષેવતે| તિલક્ષીરગુડાદીનિ ગ્રન્થિસ્તસ્યોપજાયતે|| મર્મૈકદેશે સઙ્ક્લેદં રસશ્ચાપ્યુપગચ્છતિ| સઙ્ક્લેદાત્ કૃમયશ્ચાસ્ય ભવન્ત્યુપહતાત્મનઃ”- ઇતિ, અતો ન સઙ્ખ્યાતિરેકઃ| કેચિત્ સાન્નિપાતિકો હૃદ્રોગો વ્યાધિસ્વભાવાન્ન ભવત્યેવેત્યાહુઃ; તન્ન, સમાનતન્ત્રે ત્રિદોષજદર્શનાત્||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ભ્રમક્લમૌ સાદશોષૌ જ્ઞેયાસ્તેષામુપદ્રવાઃ |૧૦|

વાતાદિજાનાં કૃમિહીનાનાં હૃદ્રોગિણામુપદ્રવાનાહ- ભ્રમેત્યાદિ| ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણં, ક્લમઃ અનાયાસઃ શ્રમઃ| સાદઃ અઙ્ગસાદઃ| શોષો મુખસ્ય ધાતૂનાં ચ| યદ્યપિ ભ્રમાદયો વાતપિત્તાત્મકાસ્તથાઽપિ વ્યાધિસ્વભાવાચ્છ્લૈષ્મિકેઽપિ ભવન્તિ|૧૦|-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

કૃમિજે કૃમિજાતીનાં શ્લૈષ્મિકાણાં ચ યે મતાઃ ||૧૦||

કૃમિજસ્યોપદ્રવાનાહ- કૃમિજે કૃમિજાતીનામિત્યાદિ| શ્લૈષ્મિકાણામિતિ કૃમિજાતીનામિત્યસ્ય વિશેષણમ્| તેન શ્લૈષ્મિકાણાં કૃમિજાતીનાં ય એવ ઉપદ્રવાસ્ત એવ કૃમિજે હૃદ્રોગે મતા ઇત્યર્થઃ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13

વાતોપસૃષ્ટે હૃદયે વામયેત્ સ્નિગ્ધમાતુરમ્ | દ્વિપઞ્ચમૂલક્વાથેન સસ્નેહલવણેન તુ ||૧૧|| પિપ્પલ્યેલાવચાહિઙ્ગુયવભસ્માનિ સૈન્ધવમ્ | સૌવર્ચલમથો શુણ્ઠીમજમોદાં ચ ચૂર્ણિતમ્ ||૧૨|| ફલધાન્યામ્લકૌલત્થદધિમદ્યાસવાદિભિઃ | પાયયેત વિશુદ્ધં ચ સ્નેહેનાન્યતમેન વા ||૧૩||

ઇદાનીં વાતહૃદ્રોગચિકિત્સામાહ- વાતોપસૃષ્ટે ઇત્યાદિ| વાતોપસૃષ્ટે હૃદયે વાતહૃદ્રોગે ઇત્યર્થઃ| યદ્યપિ વાતે વમનં ન શસ્તં, તથાઽપિ વાતસ્ય કફસ્થાનગણત્વાદત્ર વમનં શસ્તમેવ, તથા પિત્તજેઽપિ| વમનાનન્તરં યત્ કાર્યં તદાહ- પિપ્પલીત્યાદિ| યવભસ્મ યવક્ષારઃ| ફલાનિ માતુલુઙ્ગાદિફલાનિ, તેષાં રસોઽભિપ્રેતઃ| મદ્યાસવૌ મદ્યવર્ગોક્તૌ| સ્નેહેનાન્યતમેન વા ચતુઃસ્નેહમધ્યે એકેન સ્નેહેનેત્યર્થઃ||૧૧-૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

ભોજયેજ્જીર્ણશાલ્યન્નં જાઙ્ગલૈઃ સઘૃતૈ રસૈઃ | વાતઘ્નસિદ્ધં તૈલં ચ દદ્યાદ્બસ્તિં પ્રમાણતઃ ||૧૪||

વાતહૃદ્રોગે પથ્યમાહ- ભોજયેદિત્યાદિ| કિં વાતહૃદ્રોગે એતદેવ કાર્યમુતાન્યદપીત્યાહ- વાતઘ્નસિદ્ધમિત્યાદિ| વાતઘ્નસિદ્ધં ભદ્રદાર્વાદિપક્વમ્| પ્રમાણતઃ યથાપ્રમાણમ્||૧૪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

શ્રીપર્ણીમધુકક્ષૌદ્રસિતોત્પલજલૈર્વમેત્ | પિત્તોપસૃષ્ટે હૃદયે સેવેત મધુરૈઃ શૃતમ્ ||૧૫|| ઘૃતં કષાયાંશ્ચોદ્દિષ્ટાન્ પિત્તજ્વરવિનાશનાન્ |૧૬|

પિત્તહૃદ્રોગે વમનમાહ- શ્રીપર્ણીત્યાદિ| શ્રીપર્ણી કાશ્મરી, મધુકં યષ્ટીમધુ, સિતા શર્કરા, ઉત્પલં કુષ્ઠમ્| અત્ર જલશબ્દો ન ક્વાથત્વેન સર્વત્ર સમ્બન્ધનીયઃ, ક્ષૌદ્રાદીનાં ક્વાથેઽનુપયોગાત્| સેવેત મધુરૈરિત્યાદિ| મધુરૈઃ શૃતં કાકોલ્યાદિભિઃ પક્વમ્| પિત્તજ્વરવિનાશનાન્ કષાયાન્ ‘ચન્દનોશીરશ્રીપર્ણી’- ઇત્યાદિનોક્તાન્||૧૫||-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 17

તૃપ્તસ્ય ચ રસૈર્મુખ્યૈર્મધુરૈઃ સઘૃતૈર્ભિષક્ ||૧૬|| સક્ષૌદ્રં વિતરેદ્બસ્તૌ તૈલં મધુકસાધિતમ્ |૧૭|

પિત્તહૃદ્રોગે સ્નેહબસ્તિમાહ- તૃપ્તસ્યેત્યાદિ| રસૈર્મુખ્યૈઃ એણાદિમાંસરસૈઃ| મધુરૈઃ અમ્લાદિસંસ્કૃતૈઃ| મધુકસાધિતમેકેનૈવ યષ્ટીમધુકેન પક્વં; અન્યે જીવનીયસાધિતમાહુઃ||૧૬||-

Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 19

વચાનિમ્બકષાયાભ્યાં વાન્તં હૃદિ કફાત્મકે ||૧૭|| ચૂર્ણં તુ પાયયેતોક્તં વાતજે ભોજયેચ્ચ તમ્ | ફલાદિમથ મુસ્તાદિં ત્રિફલાં વા પિબેન્નરઃ ||૧૮|| શ્યામાત્રિવૃત્કલ્કયુતં ઘૃતં વાઽપિ વિરેચનમ્ | બલાતૈલૈર્વિદધ્યાચ્ચ બસ્તિં બસ્તિવિશારદઃ ||૧૯||

શ્લૈષ્મિકહૃદ્રોગે ચિકિત્સામાહ- વચેત્યાદિ| શ્લેષ્મહૃદ્રોગે વચાનિમ્બકષાયાભ્યાં વાન્તં વાતજે હૃદ્રોગે ઉક્તં ‘ચૂર્ણં પિપ્પલ્યેલા’- ઇત્યાદિકં પાયયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| ન કેવલં તચ્ચૂર્ણં પાયયેત્ ભોજયેચ્ચ તમિતિ તં વાતજે હૃદ્રોગે ઉક્તં ચૂર્ણં ભોજયેચ્ચ ભક્તેન સહ ખાદેદિત્યર્થઃ| ફલાદિમથ મુસ્તાદિમિત્યાદિ|- ફલાદિઃ મદનફલાદિઃ સંશોધનસંશમનીયોક્તઃ| મુસ્તાદિઃ દ્રવ્યસઙ્ગ્રહણીયોક્તઃ| શ્યામાત્રિવૃત્કલ્કયુતમિત્યાદિ|- શ્યામા વૃદ્ધદારકઃ| અત્ર પિબેદિતિ સમ્બધ્યતે| બલાતૈલૈરિત્યાદિ| વાતાદિચિકિત્સિતં સર્વમેવાનુક્તમપિ ત્રિદોષજે કાર્યમ્||૧૭-૧૯||

Adhikarana 15 (20-22) · Śloka 22

કૃમિહૃદ્રોગિણં સ્નિગ્ધં ભોજયેત્ પિશિતૌદનમ્ | દધ્ના ચ પલલોપેતં ત્ર્યહં, પશ્ચાદ્વિરેચયેત્ ||૨૦|| સુગન્ધિભિઃ સલવણૈર્યોગૈઃ સાજાજિશર્કરૈઃ | વિડઙ્ગગાઢં ધાન્યામ્લં પાયયેતાપ્યનન્તરમ્ ||૨૧|| હૃદયસ્થાઃ પતન્ત્યેવમધસ્તાત્ ક્રિમયો નૃણામ્ | યવાન્નં વિતરેચ્ચાસ્ય સવિડઙ્ગમતઃ પરમ્ ||૨૨||

કૃમિહૃદ્રોગચિકિત્સામાહ- કૃમિહૃદ્રોગિણમિત્યાદિ| પિશિતૌદનં સપલલં દધ્ના સહ ક્રિમિહૃદ્રોગિણં ત્ર્યહં ભોજયેત્ કૃમીણામુત્ક્લેશનાર્થં; પિશિતં માંસં, પલલોપેતં ભૃષ્ટતિલચૂર્ણયુક્તમ્| ક્રિમ્યુત્ક્લેશાનન્તરં કિં કુર્યાદિત્યાહ- પશ્ચાદિત્યાદિ| સુગન્ધિભિર્યોગૈઃ વિરેચનકલ્પોક્તૈઃ ‘શર્કરાક્ષૌદ્રસંયુક્તં’ ઇત્યાદિભિઃ| સલવણૈર્યોગૈરિતિ ‘સમાસ્ત્રિવૃન્નાગરકાભયાઃ સ્યુઃ’ ઇત્યાદિભિઃ| સાજાજિશર્કરૈરિતિ સુગન્ધિયોગસલવણયોગવિશેષણં, સાજાજિકાનાં વૈરેચનિકાનામનિર્દેશાત્; તેન, અજાજિશર્કરાસહિતૈઃ સુગન્ધિભિર્યોગૈરથવા સલવણૈરપ્યજાદિયુક્તૈર્વિરેચયેત્| પીતવિરેકસ્યાનુપાનમાહ- વિડઙ્ગગાઢમિત્યાદિ| વિડઙ્ગગાઢં વિડઙ્ગોત્કટમ્| ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકમ્| એવં પૂર્વોક્તેન વિધાનેન| કેચિત્ ‘સલવણૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘સપલલૈઃ’ ઇતિ પઠિત્વા સભૃષ્ટતિલકલ્કૈઃ સુગન્ધિભિર્યોગૈર્વિરેચયેદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કૃમિહૃદ્રોગે વમનં ન યોજ્યં, કૃમિજર્જરહૃદયત્વાત્; અત એવ સુગન્ધિયોગૈર્વિરેચનમુક્તં, વમનશઙ્કાભયાત્| ધાન્યામ્લપાનાદનન્તરં કિં કુર્યાદિત્યાહ- યવાન્નં વિતરેદિત્યાદિ| વિતરેત્ દદ્યાત્| અત ઇતિ વિરેકાત્||૨૦-૨૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 43

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે હૃદ્રોગપ્રતિષેધો નામ (પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૩||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે હૃદ્રોગપ્રતિષેધો નામ ત્રિચત્વારિંશત્તમોઽધ્યાયઃ||૪૩||