43. hr̥drōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો હૃદ્રોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

વેગાઘાતોષ્ણરૂક્ષાન્નૈરતિમાત્રોપસેવિતૈઃ | વિરુદ્ધાધ્યશનાજીર્ણૈરસાત્મ્યૈશ્ચાપિ(તિ) ભોજનૈઃ ||૩|| દૂષયિત્વા રસં દોષા વિગુણા હૃદયં ગતાઃ | કુર્વન્તિ હૃદયે બાધાં હૃદ્રોગં તં પ્રચક્ષતે ||૪||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

ચતુર્વિધઃ સ દોષૈઃ સ્યાત્ કૃમિભિશ્ચ પૃથક્ પૃથક્ | લક્ષણં તસ્ય વક્ષ્યામિ ચિકિત્સિતમનન્તરમ્ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

આયમ્યતે મારુતજે હૃદયં તુદ્યતે તથા | નિર્મથ્યતે દીર્યતે ચ સ્ફોટ્યતે પાટ્યતેઽપિ ચ ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

તૃષ્ણોષાદાહચોષાઃ સ્યુઃ પૈત્તિકે હૃદયક્લમઃ | ધૂમાયનં મૂર્ચ્છા ચ સ્વેદઃ શોષો મુખસ્ય ચ ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

ગૌરવં કફસંસ્રાવોઽરુચિઃ સ્તમ્ભોઽગ્નિમાર્દવમ્ | માધુર્યમપિ ચાઽઽસ્યસ્ય બલાસાવતતે હૃદિ ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ઉત્ક્લેશઃ ષ્ઠીવનં તોદઃ શૂલો હૃલ્લાસકસ્તમઃ | અરુચિઃ શ્યાવનેત્રત્વં શોષશ્ચ કૃમિજે ભવેત્ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

ભ્રમક્લમૌ સાદશોષૌ જ્ઞેયાસ્તેષામુપદ્રવાઃ |૧૦|

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

કૃમિજે કૃમિજાતીનાં શ્લૈષ્મિકાણાં ચ યે મતાઃ ||૧૦||

Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13

વાતોપસૃષ્ટે હૃદયે વામયેત્ સ્નિગ્ધમાતુરમ્ | દ્વિપઞ્ચમૂલક્વાથેન સસ્નેહલવણેન તુ ||૧૧|| પિપ્પલ્યેલાવચાહિઙ્ગુયવભસ્માનિ સૈન્ધવમ્ | સૌવર્ચલમથો શુણ્ઠીમજમોદાં ચ ચૂર્ણિતમ્ ||૧૨|| ફલધાન્યામ્લકૌલત્થદધિમદ્યાસવાદિભિઃ | પાયયેત વિશુદ્ધં ચ સ્નેહેનાન્યતમેન વા ||૧૩||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

ભોજયેજ્જીર્ણશાલ્યન્નં જાઙ્ગલૈઃ સઘૃતૈ રસૈઃ | વાતઘ્નસિદ્ધં તૈલં ચ દદ્યાદ્બસ્તિં પ્રમાણતઃ ||૧૪||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

શ્રીપર્ણીમધુકક્ષૌદ્રસિતોત્પલજલૈર્વમેત્ | પિત્તોપસૃષ્ટે હૃદયે સેવેત મધુરૈઃ શૃતમ્ ||૧૫|| ઘૃતં કષાયાંશ્ચોદ્દિષ્ટાન્ પિત્તજ્વરવિનાશનાન્ |૧૬|

Adhikarana 13 (16) · Śloka 17

તૃપ્તસ્ય ચ રસૈર્મુખ્યૈર્મધુરૈઃ સઘૃતૈર્ભિષક્ ||૧૬|| સક્ષૌદ્રં વિતરેદ્બસ્તૌ તૈલં મધુકસાધિતમ્ |૧૭|

Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 19

વચાનિમ્બકષાયાભ્યાં વાન્તં હૃદિ કફાત્મકે ||૧૭|| ચૂર્ણં તુ પાયયેતોક્તં વાતજે ભોજયેચ્ચ તમ્ | ફલાદિમથ મુસ્તાદિં ત્રિફલાં વા પિબેન્નરઃ ||૧૮|| શ્યામાત્રિવૃત્કલ્કયુતં ઘૃતં વાઽપિ વિરેચનમ્ | બલાતૈલૈર્વિદધ્યાચ્ચ બસ્તિં બસ્તિવિશારદઃ ||૧૯||

Adhikarana 15 (20-22) · Śloka 22

કૃમિહૃદ્રોગિણં સ્નિગ્ધં ભોજયેત્ પિશિતૌદનમ્ | દધ્ના ચ પલલોપેતં ત્ર્યહં, પશ્ચાદ્વિરેચયેત્ ||૨૦|| સુગન્ધિભિઃ સલવણૈર્યોગૈઃ સાજાજિશર્કરૈઃ | વિડઙ્ગગાઢં ધાન્યામ્લં પાયયેતાપ્યનન્તરમ્ ||૨૧|| હૃદયસ્થાઃ પતન્ત્યેવમધસ્તાત્ ક્રિમયો નૃણામ્ | યવાન્નં વિતરેચ્ચાસ્ય સવિડઙ્ગમતઃ પરમ્ ||૨૨||

Adhikarana puShpikA · Śloka 43

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે હૃદ્રોગપ્રતિષેધો નામ (પઞ્ચમોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ત્રિચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૪૩||