Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਹਦ੍ਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧|| ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
अथातो हृद्रोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ਗੁਲ੍ਮਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਥਾਨਸਾਮੀਪ੍ਯਾਨ੍ਨਾਮਸਙ੍ਕੀਰ੍ਤਨਾਦ੍ਵਾ ਹਦ੍ਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਯੁਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
ਵੇਗਾਘਾਤੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸਾਨ੍ਨੈਰਤਿਮਾਤ੍ਰੋਪਸੇਵਿਤੈਃ | ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਜੀਰ੍ਣੈਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਪਿ(ਤਿ) ਭੋਜਨੈਃ ||੩|| ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਰਸਂ ਦੋਸਾ ਵਿਗੁਣਾ ਹਦਯਂ ਗਤਾਃ | ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਹਦਯੇ ਬਾਧਾਂ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਤਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ ||੪||
वेगाघातोष्णरूक्षान्नैरतिमात्रोपसेवितैः | विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्म्यैश्चापि(ति) भोजनैः ||३|| दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः | कुर्वन्ति हृदये बाधां हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||४||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪੂਰ੍ਵਵਦ੍ਧਦ੍ਰੋਗਸ੍ਯ ਹੇਤੁਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੀ ਆਹ- ਵੇਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਰ੍ਵੇਗਾਘਾਤਾਦਿਹੇਤੁਭਿਰ੍ਵਿਗੁਣਾਃ ਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਹਦਯਂ ਗਤ੍ਵਾ ਰਸਂ ਦੂਸਯਿਤ੍ਵਾ ਹਦਯੇ ਬਾਧਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ, ਤਂ ਹਦ੍ਰੋਗਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸਤੇ ਆਚਾਰ੍ਯਾ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵੇਗਾਘਾਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਘਾਤਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦ੍ਵਿਰਾਵਰ੍ਤਯਿਤਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਵੇਗਾਘਾਤ ਆਘਾਤਸ਼੍ਚ; ਤਤ੍ਰ ਵੇਗਾਘਾਤੋ ਵੇਗਾਵਰੋਧਃ, ਆਘਾਤੋ ਲਗੁਡਾਦਿਪ੍ਰਹਾਰਃ| ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਹਿਤਾਹਿਤੀਯੋਕ੍ਤਮ੍, ਅਧ੍ਯਸ਼ਨਂ ਸਾਜੀਰ੍ਣਭੋਜਨਮ੍, ਅਜੀਰ੍ਣਮ੍ ਆਮਵਿਦਗ੍ਧਾਦਿਕਮ੍| ਬਾਧਾਗ੍ਰਹਣਂ ਬਾਧਾਵੈਚਿਤ੍ਰ੍ਯਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਵੇਗਾਘਾਤਾਦਿਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਭੋਜਨਾਨ੍ਤੋ ਹੇਤੁਃ, ਦੂਸਯਿਤ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿਕਾ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਃ| ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਨਭਿਧਾਨਮਵ੍ਯਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮੇਵ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਤ੍ਵੇਨਾਭਿਮਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਨ੍ਯੇ ਜਾਤਿਮਾਤ੍ਰਪਰਿਚ੍ਛੇਦਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਾਵਗਮਃ||੩-੪||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
ਚਤੁਰ੍ਵਿਧਃ ਸ ਦੋਸੈਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ ਕਮਿਭਿਸ਼੍ਚ ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ | ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਸ੍ਯ ਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਨਨ੍ਤਰਮ੍ ||੫||
चतुर्विधः स दोषैः स्यात् कृमिभिश्च पृथक् पृथक् | लक्षणं तस्य वक्ष्यामि चिकित्सितमनन्तरम् ||५||
🔊 Audio coming soon
ਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਮਾਹ- ਚਤੁਰ੍ਵਿਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਹਦ੍ਰੋਗਃ| ਦੋਸੈਃ ਏਕੈਕੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤੈਸ਼੍ਚ, ਕਮਿਭਿਰਿਤਿ ਕਮਿਭਿਃ ਸਹੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪਞ੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਾਃ ਪਠਿਤਾਃ, ਤਤ੍ ਕਥਮਤ੍ਰ ਚਤ੍ਵਾਰਃ? ਸਤ੍ਯਂ, ਤ੍ਰਿਦੋਸਹਦ੍ਰੋਗੋਤ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥੈਵ ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗਃ, ਤੇਨ ਨ ਪਞ੍ਚ ਹਦ੍ਰੋਗਾਃ| ਪਥਕ੍ ਪਥਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਨ੍ਤਰਂ ਲਕ੍ਸਣਾਨਨ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਮਾਰੁਤਜੇ ਹਦਯਂ ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਤਥਾ | ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਚ ਸ੍ਫੋਟ੍ਯਤੇ ਪਾਟ੍ਯਤੇਪਿ ਚ ||੬||
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा | निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||६||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਆਯਮ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਯਮ੍ਯਤੇ ਦੀਰ੍ਘੀਕ੍ਰਿਯਤ ਇਵ, ਮਾਰੁਤਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇ, ਤੁਦ੍ਯਤੇ ਪ੍ਰਤੋਦੇਨ ਵ੍ਯਥ੍ਯਤ ਇਵ, ਨਿਰ੍ਮਥ੍ਯਤੇ ਵਿਲੋਡ੍ਯਤ ਇਵ, ਦੀਰ੍ਯਤੇ ਆਰਯੇਵ, ਪਾਟ੍ਯਤੇ ਦ੍ਵਿਧਾ ਕ੍ਰਿਯਤ ਇਵ||੬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ਤਸ੍ਣੋਸਾਦਾਹਚੋਸਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਹਦਯਕ੍ਲਮਃ | ਧੂਮਾਯਨਂ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਚ ਸ੍ਵੇਦਃ ਸ਼ੋਸੋ ਮੁਖਸ੍ਯ ਚ ||੭||
तृष्णोषादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः | धूमायनं मूर्च्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||७||
🔊 Audio coming soon
ਪੈਤ੍ਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਸਾ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕੋ ਦਾਹਃ| ਚੋਸਃ ਚੂਸ੍ਯਤ ਇਵ ਵੇਦਨਾਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਪਿਤ੍ਤਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇ| ਧੂਮਾਯਨਂ ਧੂਮੋਦ੍ਵਮਨਮਿਵ||੭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ਗੌਰਵਂ ਕਫਸਂਸ੍ਰਾਵੋਰੁਚਿਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਗ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍ | ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਪਿ ਚਾਸ੍ਯਸ੍ਯ ਬਲਾਸਾਵਤਤੇ ਹਦਿ ||੮||
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् | माधुर्यमपि चाऽऽस्यस्य बलासावतते हृदि ||८||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਜਡਿਮਾ| ਬਲਾਸਾਵਤਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਚ੍ਛਨ੍ਨੇ||੮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਤੋਦਃ ਸ਼ੂਲੋ ਹਲ੍ਲਾਸਕਸ੍ਤਮਃ | ਅਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਕਮਿਜੇ ਭਵੇਤ੍ ||੯||
उत्क्लेशः ष्ठीवनं तोदः शूलो हृल्लासकस्तमः | अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोषश्च कृमिजे भवेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਥੂਤ੍ਕਰਣਮ੍| ਹਲ੍ਲਾਸੋ ਲਾਲਾਸ੍ਰੁਤਿਃ| ਤਮਃ ਅਨ੍ਧਕਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਾ| ਤਮ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੇ ਭਵੇਤ੍’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਤੋਦਸ਼ੂਲੌ ਵਾਤੇਨ, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਹਲ੍ਲਾਸਸ੍ਠੀਵਨਾਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ, ਤਮਃ ਪਿਤ੍ਤੇਨੇਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਅਰੁਚਿਃ ਸ਼੍ਯਾਵਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ ਕਮਿਜੇ ਭਵੇਤ੍’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਹਦ੍ਰੋਗਲਕ੍ਸਣਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਹਦ੍ਰੋਗਸ੍ਯੈਵਾਪਚਾਰਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮੀਨ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਅਰੁਚਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਮਿਜੇ ਇਤਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਹਦ੍ਰੋਗ ਏਵਾਪਚਾਰੇਣੋਤ੍ਤਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕਮਿਨਿਪਾਤਾਤ੍ ਕਮਿਜ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਮ੍- “ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਤੁ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਯੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ ਨਿਸੇਵਤੇ| ਤਿਲਕ੍ਸੀਰਗੁਡਾਦੀਨਿ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਤਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ|| ਮਰ੍ਮੈਕਦੇਸ਼ੇ ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਂ ਰਸਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯੁਪਗਚ੍ਛਤਿ| ਸਙ੍ਕ੍ਲੇਦਾਤ੍ ਕਮਯਸ਼੍ਚਾਸ੍ਯ ਭਵਨ੍ਤ੍ਯੁਪਹਤਾਤ੍ਮਨਃ”- ਇਤਿ, ਅਤੋ ਨ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾਤਿਰੇਕਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕੋ ਹਦ੍ਰੋਗੋ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਨ੍ਨ ਭਵਤ੍ਯੇਵੇਤ੍ਯਾਹੁਃ; ਤਨ੍ਨ, ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍||੯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
ਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮੌ ਸਾਦਸ਼ੋਸੌ ਜ੍ਞੇਯਾਸ੍ਤੇਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਃ |੧੦|
भ्रमक्लमौ सादशोषौ ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः |१०|
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਾਦਿਜਾਨਾਂ ਕਮਿਹੀਨਾਨਾਂ ਹਦ੍ਰੋਗਿਣਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ- ਭ੍ਰਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭ੍ਰਮਃ ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਣਂ, ਕ੍ਲਮਃ ਅਨਾਯਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮਃ| ਸਾਦਃ ਅਙ੍ਗਸਾਦਃ| ਸ਼ੋਸੋ ਮੁਖਸ੍ਯ ਧਾਤੂਨਾਂ ਚ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਭ੍ਰਮਾਦਯੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਮਕਾਸ੍ਤਥਾਪਿ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਛ੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇਪਿ ਭਵਨ੍ਤਿ|੧੦|-
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
ਕਮਿਜੇ ਕਮਿਜਾਤੀਨਾਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਚ ਯੇ ਮਤਾਃ ||੧੦||
कृमिजे कृमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||१०||
🔊 Audio coming soon
ਕਮਿਜਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਨਾਹ- ਕਮਿਜੇ ਕਮਿਜਾਤੀਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਮਿਤਿ ਕਮਿਜਾਤੀਨਾਮਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਤੇਨ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਾਣਾਂ ਕਮਿਜਾਤੀਨਾਂ ਯ ਏਵ ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤ ਏਵ ਕਮਿਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਮਤਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦||
Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13
ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟੇ ਹਦਯੇ ਵਾਮਯੇਤ੍ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮਾਤੁਰਮ੍ | ਦ੍ਵਿਪਞ੍ਚਮੂਲਕ੍ਵਾਥੇਨ ਸਸ੍ਨੇਹਲਵਣੇਨ ਤੁ ||੧੧|| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੇਲਾਵਚਾਹਿਙ੍ਗੁਯਵਭਸ੍ਮਾਨਿ ਸੈਨ੍ਧਵਮ੍ | ਸੌਵਰ੍ਚਲਮਥੋ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਮਜਮੋਦਾਂ ਚ ਚੂਰ੍ਣਿਤਮ੍ ||੧੨|| ਫਲਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਕੌਲਤ੍ਥਦਧਿਮਦ੍ਯਾਸਵਾਦਿਭਿਃ | ਪਾਯਯੇਤ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਨ੍ਯਤਮੇਨ ਵਾ ||੧੩||
वातोपसृष्टे हृदये वामयेत् स्निग्धमातुरम् | द्विपञ्चमूलक्वाथेन सस्नेहलवणेन तु ||११|| पिप्पल्येलावचाहिङ्गुयवभस्मानि सैन्धवम् | सौवर्चलमथो शुण्ठीमजमोदां च चूर्णितम् ||१२|| फलधान्याम्लकौलत्थदधिमद्यासवादिभिः | पाययेत विशुद्धं च स्नेहेनान्यतमेन वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਹਦ੍ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤੋਪਸਸ੍ਟੇ ਹਦਯੇ ਵਾਤਹਦ੍ਰੋਗੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਤੇ ਵਮਨਂ ਨ ਸ਼ਸ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਵਾਤਸ੍ਯ ਕਫਸ੍ਥਾਨਗਣਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰ ਵਮਨਂ ਸ਼ਸ੍ਤਮੇਵ, ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਜੇਪਿ| ਵਮਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਯਤ੍ ਕਾਰ੍ਯਂ ਤਦਾਹ- ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵਭਸ੍ਮ ਯਵਕ੍ਸਾਰਃ| ਫਲਾਨਿ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਾਦਿਫਲਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਰਸੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ| ਮਦ੍ਯਾਸਵੌ ਮਦ੍ਯਵਰ੍ਗੋਕ੍ਤੌ| ਸ੍ਨੇਹੇਨਾਨ੍ਯਤਮੇਨ ਵਾ ਚਤੁਃਸ੍ਨੇਹਮਧ੍ਯੇ ਏਕੇਨ ਸ੍ਨੇਹੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੧-੧੩||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
ਭੋਜਯੇਜ੍ਜੀਰ੍ਣਸ਼ਾਲ੍ਯਨ੍ਨਂ ਜਾਙ੍ਗਲੈਃ ਸਘਤੈ ਰਸੈਃ | ਵਾਤਘ੍ਨਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਚ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਬਸ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ||੧੪||
भोजयेज्जीर्णशाल्यन्नं जाङ्गलैः सघृतै रसैः | वातघ्नसिद्धं तैलं च दद्याद्बस्तिं प्रमाणतः ||१४||
🔊 Audio coming soon
ਵਾਤਹਦ੍ਰੋਗੇ ਪਥ੍ਯਮਾਹ- ਭੋਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਿਂ ਵਾਤਹਦ੍ਰੋਗੇ ਏਤਦੇਵ ਕਾਰ੍ਯਮੁਤਾਨ੍ਯਦਪੀਤ੍ਯਾਹ- ਵਾਤਘ੍ਨਸਿਦ੍ਧਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਘ੍ਨਸਿਦ੍ਧਂ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਪਕ੍ਵਮ੍| ਪ੍ਰਮਾਣਤਃ ਯਥਾਪ੍ਰਮਾਣਮ੍||੧੪||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਮਧੁਕਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਿਤੋਤ੍ਪਲਜਲੈਰ੍ਵਮੇਤ੍ | ਪਿਤ੍ਤੋਪਸਸ੍ਟੇ ਹਦਯੇ ਸੇਵੇਤ ਮਧੁਰੈਃ ਸ਼ਤਮ੍ ||੧੫|| ਘਤਂ ਕਸਾਯਾਂਸ਼੍ਚੋਦ੍ਦਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਵਿਨਾਸ਼ਨਾਨ੍ |੧੬|
श्रीपर्णीमधुकक्षौद्रसितोत्पलजलैर्वमेत् | पित्तोपसृष्टे हृदये सेवेत मधुरैः शृतम् ||१५|| घृतं कषायांश्चोद्दिष्टान् पित्तज्वरविनाशनान् |१६|
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤਹਦ੍ਰੋਗੇ ਵਮਨਮਾਹ- ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀ ਕਾਸ਼੍ਮਰੀ, ਮਧੁਕਂ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁ, ਸਿਤਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ, ਉਤ੍ਪਲਂ ਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਜਲਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨ ਕ੍ਵਾਥਤ੍ਵੇਨ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਃ, ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਕ੍ਵਾਥੇਨੁਪਯੋਗਾਤ੍| ਸੇਵੇਤ ਮਧੁਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਧੁਰੈਃ ਸ਼ਤਂ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਪਕ੍ਵਮ੍| ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਵਿਨਾਸ਼ਨਾਨ੍ ਕਸਾਯਾਨ੍ ‘ਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀ’- ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੋਕ੍ਤਾਨ੍||੧੫||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
ਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਰਸੈਰ੍ਮੁਖ੍ਯੈਰ੍ਮਧੁਰੈਃ ਸਘਤੈਰ੍ਭਿਸਕ੍ ||੧੬|| ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਵਿਤਰੇਦ੍ਬਸ੍ਤੌ ਤੈਲਂ ਮਧੁਕਸਾਧਿਤਮ੍ |੧੭|
तृप्तस्य च रसैर्मुख्यैर्मधुरैः सघृतैर्भिषक् ||१६|| सक्षौद्रं वितरेद्बस्तौ तैलं मधुकसाधितम् |१७|
🔊 Audio coming soon
ਪਿਤ੍ਤਹਦ੍ਰੋਗੇ ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਮਾਹ- ਤਪ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸੈਰ੍ਮੁਖ੍ਯੈਃ ਏਣਾਦਿਮਾਂਸਰਸੈਃ| ਮਧੁਰੈਃ ਅਮ੍ਲਾਦਿਸਂਸ੍ਕਤੈਃ| ਮਧੁਕਸਾਧਿਤਮੇਕੇਨੈਵ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕੇਨ ਪਕ੍ਵਂ; ਅਨ੍ਯੇ ਜੀਵਨੀਯਸਾਧਿਤਮਾਹੁਃ||੧੬||-
Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 19
ਵਚਾਨਿਮ੍ਬਕਸਾਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾਨ੍ਤਂ ਹਦਿ ਕਫਾਤ੍ਮਕੇ ||੧੭|| ਚੂਰ੍ਣਂ ਤੁ ਪਾਯਯੇਤੋਕ੍ਤਂ ਵਾਤਜੇ ਭੋਜਯੇਚ੍ਚ ਤਮ੍ | ਫਲਾਦਿਮਥ ਮੁਸ੍ਤਾਦਿਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਵਾ ਪਿਬੇਨ੍ਨਰਃ ||੧੮|| ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ਕਲ੍ਕਯੁਤਂ ਘਤਂ ਵਾਪਿ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ | ਬਲਾਤੈਲੈਰ੍ਵਿਦਧ੍ਯਾਚ੍ਚ ਬਸ੍ਤਿਂ ਬਸ੍ਤਿਵਿਸ਼ਾਰਦਃ ||੧੯||
वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफात्मके ||१७|| चूर्णं तु पाययेतोक्तं वातजे भोजयेच्च तम् | फलादिमथ मुस्तादिं त्रिफलां वा पिबेन्नरः ||१८|| श्यामात्रिवृत्कल्कयुतं घृतं वाऽपि विरेचनम् | बलातैलैर्विदध्याच्च बस्तिं बस्तिविशारदः ||१९||
🔊 Audio coming soon
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕਹਦ੍ਰੋਗੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਵਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਦ੍ਰੋਗੇ ਵਚਾਨਿਮ੍ਬਕਸਾਯਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾਨ੍ਤਂ ਵਾਤਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਉਕ੍ਤਂ ‘ਚੂਰ੍ਣਂ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੇਲਾ’- ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪਾਯਯੇਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਤਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਪਾਯਯੇਤ੍ ਭੋਜਯੇਚ੍ਚ ਤਮਿਤਿ ਤਂ ਵਾਤਜੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਉਕ੍ਤਂ ਚੂਰ੍ਣਂ ਭੋਜਯੇਚ੍ਚ ਭਕ੍ਤੇਨ ਸਹ ਖਾਦੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਫਲਾਦਿਮਥ ਮੁਸ੍ਤਾਦਿਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਫਲਾਦਿਃ ਮਦਨਫਲਾਦਿਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯੋਕ੍ਤਃ| ਮੁਸ੍ਤਾਦਿਃ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸਙ੍ਗ੍ਰਹਣੀਯੋਕ੍ਤਃ| ਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ਕਲ੍ਕਯੁਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ|- ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਵਦ੍ਧਦਾਰਕਃ| ਅਤ੍ਰ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਬਲਾਤੈਲੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਸਰ੍ਵਮੇਵਾਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ਕਾਰ੍ਯਮ੍||੧੭-੧੯||
Adhikarana 15 (20-22) · Śloka 22
ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗਿਣਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਂ ਭੋਜਯੇਤ੍ ਪਿਸ਼ਿਤੌਦਨਮ੍ | ਦਧ੍ਨਾ ਚ ਪਲਲੋਪੇਤਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ, ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍ ||੨੦|| ਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਃ ਸਲਵਣੈਰ੍ਯੋਗੈਃ ਸਾਜਾਜਿਸ਼ਰ੍ਕਰੈਃ | ਵਿਡਙ੍ਗਗਾਢਂ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਪਾਯਯੇਤਾਪ੍ਯਨਨ੍ਤਰਮ੍ ||੨੧|| ਹਦਯਸ੍ਥਾਃ ਪਤਨ੍ਤ੍ਯੇਵਮਧਸ੍ਤਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਮਯੋ ਨਣਾਮ੍ | ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਵਿਤਰੇਚ੍ਚਾਸ੍ਯ ਸਵਿਡਙ੍ਗਮਤਃ ਪਰਮ੍ ||੨੨||
कृमिहृद्रोगिणं स्निग्धं भोजयेत् पिशितौदनम् | दध्ना च पललोपेतं त्र्यहं, पश्चाद्विरेचयेत् ||२०|| सुगन्धिभिः सलवणैर्योगैः साजाजिशर्करैः | विडङ्गगाढं धान्याम्लं पाययेताप्यनन्तरम् ||२१|| हृदयस्थाः पतन्त्येवमधस्तात् क्रिमयो नृणाम् | यवान्नं वितरेच्चास्य सविडङ्गमतः परम् ||२२||
🔊 Audio coming soon
ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗਿਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਸ਼ਿਤੌਦਨਂ ਸਪਲਲਂ ਦਧ੍ਨਾ ਸਹ ਕ੍ਰਿਮਿਹਦ੍ਰੋਗਿਣਂ ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਭੋਜਯੇਤ੍ ਕਮੀਣਾਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ; ਪਿਸ਼ਿਤਂ ਮਾਂਸਂ, ਪਲਲੋਪੇਤਂ ਭਸ੍ਟਤਿਲਚੂਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਕ੍ਰਿਮ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਪਸ਼੍ਚਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਰ੍ਯੋਗੈਃ ਵਿਰੇਚਨਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤੈਃ ‘ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਕ੍ਤਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਸਲਵਣੈਰ੍ਯੋਗੈਰਿਤਿ ‘ਸਮਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਨ੍ਨਾਗਰਕਾਭਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਸਾਜਾਜਿਸ਼ਰ੍ਕਰੈਰਿਤਿ ਸੁਗਨ੍ਧਿਯੋਗਸਲਵਣਯੋਗਵਿਸ਼ੇਸਣਂ, ਸਾਜਾਜਿਕਾਨਾਂ ਵੈਰੇਚਨਿਕਾਨਾਮਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍; ਤੇਨ, ਅਜਾਜਿਸ਼ਰ੍ਕਰਾਸਹਿਤੈਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਰ੍ਯੋਗੈਰਥਵਾ ਸਲਵਣੈਰਪ੍ਯਜਾਦਿਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਤ੍| ਪੀਤਵਿਰੇਕਸ੍ਯਾਨੁਪਾਨਮਾਹ- ਵਿਡਙ੍ਗਗਾਢਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਡਙ੍ਗਗਾਢਂ ਵਿਡਙ੍ਗੋਤ੍ਕਟਮ੍| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍| ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧਾਨੇਨ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਸਲਵਣੈਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸਪਲਲੈਃ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਸਭਸ੍ਟਤਿਲਕਲ੍ਕੈਃ ਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਰ੍ਯੋਗੈਰ੍ਵਿਰੇਚਯੇਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਕਮਿਹਦ੍ਰੋਗੇ ਵਮਨਂ ਨ ਯੋਜ੍ਯਂ, ਕਮਿਜਰ੍ਜਰਹਦਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਤ ਏਵ ਸੁਗਨ੍ਧਿਯੋਗੈਰ੍ਵਿਰੇਚਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਵਮਨਸ਼ਙ੍ਕਾਭਯਾਤ੍| ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਪਾਨਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਯਵਾਨ੍ਨਂ ਵਿਤਰੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਤਰੇਤ੍ ਦਦ੍ਯਾਤ੍| ਅਤ ਇਤਿ ਵਿਰੇਕਾਤ੍||੨੦-੨੨||
Adhikarana puShpikA · Śloka 43
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਹਦ੍ਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ (ਪਞ੍ਚਮੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤਃ) ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੪੩||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हृद्रोगप्रतिषेधो नाम (पञ्चमोऽध्यायः, आदितः) त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ||४३||
🔊 Audio coming soon
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਹਦ੍ਰੋਗਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮੋਧ੍ਯਾਯਃ||੪੩||