Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātō hr̥drōgapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1||
yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
View original
अथातो हृद्रोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
gulmapratiṣēdhānantaraṁ sthānasāmīpyānnāmasaṅkīrtanādvā hr̥drōgapratiṣēdhō yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
vēgāghātōṣṇarūkṣānnairatimātrōpasēvitaiḥ |
viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi(ti) bhōjanaiḥ ||3||
dūṣayitvā rasaṁ dōṣā viguṇā hr̥dayaṁ gatāḥ |
kurvanti hr̥dayē bādhāṁ hr̥drōgaṁ taṁ pracakṣatē ||4||
View original
वेगाघातोष्णरूक्षान्नैरतिमात्रोपसेवितैः |
विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्म्यैश्चापि(ति) भोजनैः ||३||
दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः |
कुर्वन्ति हृदये बाधां हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||४||
idānīṁ pratijñānantaraṁ pūrvavaddhr̥drōgasya hētusamprāptī āha- vēgētyādi| ētairvēgāghātādihētubhirviguṇāḥ kupitā dōṣā hr̥dayaṁ gatvā rasaṁ dūṣayitvā hr̥dayē bādhāṁ kurvanti, taṁ hr̥drōgaṁ pracakṣatē ācāryā iti sambandhaḥ| vēgāghāta ityatra āghātaśabdō dvirāvartayitavyaḥ, tēna vēgāghāta āghātaśca; tatra vēgāghātō vēgāvarōdhaḥ, āghātō laguḍādiprahāraḥ| viruddhaṁ hitāhitīyōktam, adhyaśanaṁ sājīrṇabhōjanam, ajīrṇam āmavidagdhādikam| bādhāgrahaṇaṁ bādhāvaicitryajñāpanārtham| vēgāghātādirasātmyabhōjanāntō hētuḥ, dūṣayitvētyādikā samprāptiḥ| hr̥drōgē pūrvarūpānabhidhānamavyaktalakṣaṇānāmēva pūrvarūpatvēnābhimatatvāt; anyē jātimātraparicchēdāt pūrvarūpāvagamaḥ||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
caturvidhaḥ sa dōṣaiḥ syāt kr̥mibhiśca pr̥thak pr̥thak |
lakṣaṇaṁ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram ||5||
View original
चतुर्विधः स दोषैः स्यात् कृमिभिश्च पृथक् पृथक् |
लक्षणं तस्य वक्ष्यामि चिकित्सितमनन्तरम् ||५||
tasya saṅkhyāmāha- caturvidha ityādi| sa hr̥drōgaḥ| dōṣaiḥ ēkaikaiḥ sannipatitaiśca, kr̥mibhiriti kr̥mibhiḥ sahētyarthaḥ| nanu, tantrāntarē pañca hr̥drōgāḥ paṭhitāḥ, tat kathamatra catvāraḥ? satyaṁ, tridōṣahr̥drōgōttarāvasthaiva kr̥mihr̥drōgaḥ, tēna na pañca hr̥drōgāḥ| pr̥thak pr̥thagityādi| anantaraṁ lakṣaṇānantaramityarthaḥ||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
āyamyatē mārutajē hr̥dayaṁ tudyatē tathā |
nirmathyatē dīryatē ca sphōṭyatē pāṭyatē'pi ca ||6||
View original
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा |
निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||६||
vātikahr̥drōgalakṣaṇamāha- āyamyata ityādi| āyamyatē dīrghīkriyata iva, mārutajē hr̥drōgē, tudyatē pratōdēna vyathyata iva, nirmathyatē vilōḍyata iva, dīryatē ārayēva, pāṭyatē dvidhā kriyata iva||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
tr̥ṣṇōṣādāhacōṣāḥ syuḥ paittikē hr̥dayaklamaḥ |
dhūmāyanaṁ mūrcchā ca svēdaḥ śōṣō mukhasya ca ||7||
View original
तृष्णोषादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः |
धूमायनं मूर्च्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||७||
paittikahr̥drōgalakṣaṇamāha- tr̥ṣṇētyādi| ūṣā prādēśikō dāhaḥ| cōṣaḥ cūṣyata iva vēdanāviśēṣaḥ| paittikē pittajē hr̥drōgē| dhūmāyanaṁ dhūmōdvamanamiva||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
gauravaṁ kaphasaṁsrāvō'ruciḥ stambhō'gnimārdavam |
mādhuryamapi cā''syasya balāsāvatatē hr̥di ||8||
View original
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् |
माधुर्यमपि चाऽऽस्यस्य बलासावतते हृदि ||८||
ślaiṣmikahr̥drōgalakṣaṇamāha- gauravamityādi| stambhō jaḍimā| balāsāvatatē ślēṣmacchannē||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
utklēśaḥ ṣṭhīvanaṁ tōdaḥ śūlō hr̥llāsakastamaḥ |
aruciḥ śyāvanētratvaṁ śōṣaśca kr̥mijē bhavēt ||9||
View original
उत्क्लेशः ष्ठीवनं तोदः शूलो हृल्लासकस्तमः |
अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोषश्च कृमिजे भवेत् ||९||
tridōṣajahr̥drōgalakṣaṇamāha- utklēśa ityādi| ṣṭhīvanaṁ thūtkaraṇam| hr̥llāsō lālāsrutiḥ| tamaḥ andhakāradarśanaṁ śvāsō vā| tama ityatra ‘sānnipātikē bhavēt’ iti vākyaśēṣaḥ| tatra tōdaśūlau vātēna, utklēśahr̥llāsaṣṭhīvanāni ślēṣmaṇā, tamaḥ pittēnēti| kēcit ‘aruciḥ śyāvanētratvaṁ śōṣaśca kr̥mijē bhavēt’ ityantaṁ sānnipātikahr̥drōgalakṣaṇaṁ manyantē| tridōṣajahr̥drōgasyaivāpacārāt krimīn prāptasya lakṣaṇamāha- arucirityādi| kr̥mijē iti tridōṣajahr̥drōga ēvāpacārēṇōttarāvasthāyāṁ kr̥minipātāt kr̥mija ityucyatē| tathā ca tantrāntaram- “tridōṣajē tu hr̥drōgē yō durātmā niṣēvatē| tilakṣīraguḍādīni granthistasyōpajāyatē|| marmaikadēśē saṅklēdaṁ rasaścāpyupagacchati| saṅklēdāt kr̥mayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ”- iti, atō na saṅkhyātirēkaḥ| kēcit sānnipātikō hr̥drōgō vyādhisvabhāvānna bhavatyēvētyāhuḥ; tanna, samānatantrē tridōṣajadarśanāt||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
bhramaklamau sādaśōṣau jñēyāstēṣāmupadravāḥ |10|
View original
भ्रमक्लमौ सादशोषौ ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः |१०|
vātādijānāṁ kr̥mihīnānāṁ hr̥drōgiṇāmupadravānāha- bhramētyādi| bhramaḥ cakrārūḍhasyēva bhramaṇaṁ, klamaḥ anāyāsaḥ śramaḥ| sādaḥ aṅgasādaḥ| śōṣō mukhasya dhātūnāṁ ca| yadyapi bhramādayō vātapittātmakāstathā'pi vyādhisvabhāvācchlaiṣmikē'pi bhavanti|10|-
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
kr̥mijē kr̥mijātīnāṁ ślaiṣmikāṇāṁ ca yē matāḥ ||10||
View original
कृमिजे कृमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||१०||
kr̥mijasyōpadravānāha- kr̥mijē kr̥mijātīnāmityādi| ślaiṣmikāṇāmiti kr̥mijātīnāmityasya viśēṣaṇam| tēna ślaiṣmikāṇāṁ kr̥mijātīnāṁ ya ēva upadravāsta ēva kr̥mijē hr̥drōgē matā ityarthaḥ||10||
Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13
vātōpasr̥ṣṭē hr̥dayē vāmayēt snigdhamāturam |
dvipañcamūlakvāthēna sasnēhalavaṇēna tu ||11||
pippalyēlāvacāhiṅguyavabhasmāni saindhavam |
sauvarcalamathō śuṇṭhīmajamōdāṁ ca cūrṇitam ||12||
phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ |
pāyayēta viśuddhaṁ ca snēhēnānyatamēna vā ||13||
View original
वातोपसृष्टे हृदये वामयेत् स्निग्धमातुरम् |
द्विपञ्चमूलक्वाथेन सस्नेहलवणेन तु ||११||
पिप्पल्येलावचाहिङ्गुयवभस्मानि सैन्धवम् |
सौवर्चलमथो शुण्ठीमजमोदां च चूर्णितम् ||१२||
फलधान्याम्लकौलत्थदधिमद्यासवादिभिः |
पाययेत विशुद्धं च स्नेहेनान्यतमेन वा ||१३||
idānīṁ vātahr̥drōgacikitsāmāha- vātōpasr̥ṣṭē ityādi| vātōpasr̥ṣṭē hr̥dayē vātahr̥drōgē ityarthaḥ| yadyapi vātē vamanaṁ na śastaṁ, tathā'pi vātasya kaphasthānagaṇatvādatra vamanaṁ śastamēva, tathā pittajē'pi| vamanānantaraṁ yat kāryaṁ tadāha- pippalītyādi| yavabhasma yavakṣāraḥ| phalāni mātuluṅgādiphalāni, tēṣāṁ rasō'bhiprētaḥ| madyāsavau madyavargōktau| snēhēnānyatamēna vā catuḥsnēhamadhyē ēkēna snēhēnētyarthaḥ||11-13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
bhōjayējjīrṇaśālyannaṁ jāṅgalaiḥ saghr̥tai rasaiḥ |
vātaghnasiddhaṁ tailaṁ ca dadyādbastiṁ pramāṇataḥ ||14||
View original
भोजयेज्जीर्णशाल्यन्नं जाङ्गलैः सघृतै रसैः |
वातघ्नसिद्धं तैलं च दद्याद्बस्तिं प्रमाणतः ||१४||
vātahr̥drōgē pathyamāha- bhōjayēdityādi| kiṁ vātahr̥drōgē ētadēva kāryamutānyadapītyāha- vātaghnasiddhamityādi| vātaghnasiddhaṁ bhadradārvādipakvam| pramāṇataḥ yathāpramāṇam||14||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
śrīparṇīmadhukakṣaudrasitōtpalajalairvamēt |
pittōpasr̥ṣṭē hr̥dayē sēvēta madhuraiḥ śr̥tam ||15||
ghr̥taṁ kaṣāyāṁścōddiṣṭān pittajvaravināśanān |16|
View original
श्रीपर्णीमधुकक्षौद्रसितोत्पलजलैर्वमेत् |
पित्तोपसृष्टे हृदये सेवेत मधुरैः शृतम् ||१५||
घृतं कषायांश्चोद्दिष्टान् पित्तज्वरविनाशनान् |१६|
pittahr̥drōgē vamanamāha- śrīparṇītyādi| śrīparṇī kāśmarī, madhukaṁ yaṣṭīmadhu, sitā śarkarā, utpalaṁ kuṣṭham| atra jalaśabdō na kvāthatvēna sarvatra sambandhanīyaḥ, kṣaudrādīnāṁ kvāthē'nupayōgāt| sēvēta madhurairityādi| madhuraiḥ śr̥taṁ kākōlyādibhiḥ pakvam| pittajvaravināśanān kaṣāyān ‘candanōśīraśrīparṇī’- ityādinōktān||15||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
tr̥ptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ saghr̥tairbhiṣak ||16||
sakṣaudraṁ vitarēdbastau tailaṁ madhukasādhitam |17|
View original
तृप्तस्य च रसैर्मुख्यैर्मधुरैः सघृतैर्भिषक् ||१६||
सक्षौद्रं वितरेद्बस्तौ तैलं मधुकसाधितम् |१७|
pittahr̥drōgē snēhabastimāha- tr̥ptasyētyādi| rasairmukhyaiḥ ēṇādimāṁsarasaiḥ| madhuraiḥ amlādisaṁskr̥taiḥ| madhukasādhitamēkēnaiva yaṣṭīmadhukēna pakvaṁ; anyē jīvanīyasādhitamāhuḥ||16||-
Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 19
vacānimbakaṣāyābhyāṁ vāntaṁ hr̥di kaphātmakē ||17||
cūrṇaṁ tu pāyayētōktaṁ vātajē bhōjayēcca tam |
phalādimatha mustādiṁ triphalāṁ vā pibēnnaraḥ ||18||
śyāmātrivr̥tkalkayutaṁ ghr̥taṁ vā'pi virēcanam |
balātailairvidadhyācca bastiṁ bastiviśāradaḥ ||19||
View original
वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफात्मके ||१७||
चूर्णं तु पाययेतोक्तं वातजे भोजयेच्च तम् |
फलादिमथ मुस्तादिं त्रिफलां वा पिबेन्नरः ||१८||
श्यामात्रिवृत्कल्कयुतं घृतं वाऽपि विरेचनम् |
बलातैलैर्विदध्याच्च बस्तिं बस्तिविशारदः ||१९||
ślaiṣmikahr̥drōgē cikitsāmāha- vacētyādi| ślēṣmahr̥drōgē vacānimbakaṣāyābhyāṁ vāntaṁ vātajē hr̥drōgē uktaṁ ‘cūrṇaṁ pippalyēlā’- ityādikaṁ pāyayēditi piṇḍārthaḥ| na kēvalaṁ taccūrṇaṁ pāyayēt bhōjayēcca tamiti taṁ vātajē hr̥drōgē uktaṁ cūrṇaṁ bhōjayēcca bhaktēna saha khādēdityarthaḥ| phalādimatha mustādimityādi|- phalādiḥ madanaphalādiḥ saṁśōdhanasaṁśamanīyōktaḥ| mustādiḥ dravyasaṅgrahaṇīyōktaḥ| śyāmātrivr̥tkalkayutamityādi|- śyāmā vr̥ddhadārakaḥ| atra pibēditi sambadhyatē| balātailairityādi| vātādicikitsitaṁ sarvamēvānuktamapi tridōṣajē kāryam||17-19||
Adhikarana 15 (20-22) · Śloka 22
kr̥mihr̥drōgiṇaṁ snigdhaṁ bhōjayēt piśitaudanam |
dadhnā ca palalōpētaṁ tryahaṁ, paścādvirēcayēt ||20||
sugandhibhiḥ salavaṇairyōgaiḥ sājājiśarkaraiḥ |
viḍaṅgagāḍhaṁ dhānyāmlaṁ pāyayētāpyanantaram ||21||
hr̥dayasthāḥ patantyēvamadhastāt krimayō nr̥ṇām |
yavānnaṁ vitarēccāsya saviḍaṅgamataḥ param ||22||
View original
कृमिहृद्रोगिणं स्निग्धं भोजयेत् पिशितौदनम् |
दध्ना च पललोपेतं त्र्यहं, पश्चाद्विरेचयेत् ||२०||
सुगन्धिभिः सलवणैर्योगैः साजाजिशर्करैः |
विडङ्गगाढं धान्याम्लं पाययेताप्यनन्तरम् ||२१||
हृदयस्थाः पतन्त्येवमधस्तात् क्रिमयो नृणाम् |
यवान्नं वितरेच्चास्य सविडङ्गमतः परम् ||२२||
kr̥mihr̥drōgacikitsāmāha- kr̥mihr̥drōgiṇamityādi| piśitaudanaṁ sapalalaṁ dadhnā saha krimihr̥drōgiṇaṁ tryahaṁ bhōjayēt kr̥mīṇāmutklēśanārthaṁ; piśitaṁ māṁsaṁ, palalōpētaṁ bhr̥ṣṭatilacūrṇayuktam| krimyutklēśānantaraṁ kiṁ kuryādityāha- paścādityādi| sugandhibhiryōgaiḥ virēcanakalpōktaiḥ ‘śarkarākṣaudrasaṁyuktaṁ’ ityādibhiḥ| salavaṇairyōgairiti ‘samāstrivr̥nnāgarakābhayāḥ syuḥ’ ityādibhiḥ| sājājiśarkarairiti sugandhiyōgasalavaṇayōgaviśēṣaṇaṁ, sājājikānāṁ vairēcanikānāmanirdēśāt; tēna, ajājiśarkarāsahitaiḥ sugandhibhiryōgairathavā salavaṇairapyajādiyuktairvirēcayēt| pītavirēkasyānupānamāha- viḍaṅgagāḍhamityādi| viḍaṅgagāḍhaṁ viḍaṅgōtkaṭam| dhānyāmlaṁ kāñjikam| ēvaṁ pūrvōktēna vidhānēna| kēcit ‘salavaṇaiḥ’ ityatra ‘sapalalaiḥ’ iti paṭhitvā sabhr̥ṣṭatilakalkaiḥ sugandhibhiryōgairvirēcayēditi vyākhyānayanti| kr̥mihr̥drōgē vamanaṁ na yōjyaṁ, kr̥mijarjarahr̥dayatvāt; ata ēva sugandhiyōgairvirēcanamuktaṁ, vamanaśaṅkābhayāt| dhānyāmlapānādanantaraṁ kiṁ kuryādityāha- yavānnaṁ vitarēdityādi| vitarēt dadyāt| ata iti virēkāt||20-22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 43
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē hr̥drōgapratiṣēdhō nāma (pañcamō'dhyāyaḥ, āditaḥ) tricatvāriṁśō'dhyāyaḥ ||43||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हृद्रोगप्रतिषेधो नाम (पञ्चमोऽध्यायः, आदितः) त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ||४३||
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē hr̥drōgapratiṣēdhō nāma tricatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||43||