Skip to content
AYANAAYURVEDAby Dr Vijaya Dwarampudi
Open navigation
Explore AyurvedaBook appointment

43. hr̥drōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

athātō hr̥drōgapratiṣēdhaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||

View original

अथातो हृद्रोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||

🔊 Audio coming soon

gulmapratiṣēdhānantaraṁ sthānasāmīpyānnāmasaṅkīrtanādvā hr̥drōgapratiṣēdhō yukta ityata āha- athāta ityādi||1-2||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4

vēgāghātōṣṇarūkṣānnairatimātrōpasēvitaiḥ | viruddhādhyaśanājīrṇairasātmyaiścāpi(ti) bhōjanaiḥ ||3|| dūṣayitvā rasaṁ dōṣā viguṇā hr̥dayaṁ gatāḥ | kurvanti hr̥dayē bādhāṁ hr̥drōgaṁ taṁ pracakṣatē ||4||

View original

वेगाघातोष्णरूक्षान्नैरतिमात्रोपसेवितैः | विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्म्यैश्चापि(ति) भोजनैः ||३|| दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः | कुर्वन्ति हृदये बाधां हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||४||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ pratijñānantaraṁ pūrvavaddhr̥drōgasya hētusamprāptī āha- vēgētyādi| ētairvēgāghātādihētubhirviguṇāḥ kupitā dōṣā hr̥dayaṁ gatvā rasaṁ dūṣayitvā hr̥dayē bādhāṁ kurvanti, taṁ hr̥drōgaṁ pracakṣatē ācāryā iti sambandhaḥ| vēgāghāta ityatra āghātaśabdō dvirāvartayitavyaḥ, tēna vēgāghāta āghātaśca; tatra vēgāghātō vēgāvarōdhaḥ, āghātō laguḍādiprahāraḥ| viruddhaṁ hitāhitīyōktam, adhyaśanaṁ sājīrṇabhōjanam, ajīrṇam āmavidagdhādikam| bādhāgrahaṇaṁ bādhāvaicitryajñāpanārtham| vēgāghātādirasātmyabhōjanāntō hētuḥ, dūṣayitvētyādikā samprāptiḥ| hr̥drōgē pūrvarūpānabhidhānamavyaktalakṣaṇānāmēva pūrvarūpatvēnābhimatatvāt; anyē jātimātraparicchēdāt pūrvarūpāvagamaḥ||3-4||

Adhikarana 3 (5) · Śloka 5

caturvidhaḥ sa dōṣaiḥ syāt kr̥mibhiśca pr̥thak pr̥thak | lakṣaṇaṁ tasya vakṣyāmi cikitsitamanantaram ||5||

View original

चतुर्विधः स दोषैः स्यात् कृमिभिश्च पृथक् पृथक् | लक्षणं तस्य वक्ष्यामि चिकित्सितमनन्तरम् ||५||

🔊 Audio coming soon

tasya saṅkhyāmāha- caturvidha ityādi| sa hr̥drōgaḥ| dōṣaiḥ ēkaikaiḥ sannipatitaiśca, kr̥mibhiriti kr̥mibhiḥ sahētyarthaḥ| nanu, tantrāntarē pañca hr̥drōgāḥ paṭhitāḥ, tat kathamatra catvāraḥ? satyaṁ, tridōṣahr̥drōgōttarāvasthaiva kr̥mihr̥drōgaḥ, tēna na pañca hr̥drōgāḥ| pr̥thak pr̥thagityādi| anantaraṁ lakṣaṇānantaramityarthaḥ||5||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

āyamyatē mārutajē hr̥dayaṁ tudyatē tathā | nirmathyatē dīryatē ca sphōṭyatē pāṭyatē'pi ca ||6||

View original

आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा | निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||६||

🔊 Audio coming soon

vātikahr̥drōgalakṣaṇamāha- āyamyata ityādi| āyamyatē dīrghīkriyata iva, mārutajē hr̥drōgē, tudyatē pratōdēna vyathyata iva, nirmathyatē vilōḍyata iva, dīryatē ārayēva, pāṭyatē dvidhā kriyata iva||6||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

tr̥ṣṇōṣādāhacōṣāḥ syuḥ paittikē hr̥dayaklamaḥ | dhūmāyanaṁ mūrcchā ca svēdaḥ śōṣō mukhasya ca ||7||

View original

तृष्णोषादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः | धूमायनं मूर्च्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||७||

🔊 Audio coming soon

paittikahr̥drōgalakṣaṇamāha- tr̥ṣṇētyādi| ūṣā prādēśikō dāhaḥ| cōṣaḥ cūṣyata iva vēdanāviśēṣaḥ| paittikē pittajē hr̥drōgē| dhūmāyanaṁ dhūmōdvamanamiva||7||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

gauravaṁ kaphasaṁsrāvō'ruciḥ stambhō'gnimārdavam | mādhuryamapi cā''syasya balāsāvatatē hr̥di ||8||

View original

गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् | माधुर्यमपि चाऽऽस्यस्य बलासावतते हृदि ||८||

🔊 Audio coming soon

ślaiṣmikahr̥drōgalakṣaṇamāha- gauravamityādi| stambhō jaḍimā| balāsāvatatē ślēṣmacchannē||8||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

utklēśaḥ ṣṭhīvanaṁ tōdaḥ śūlō hr̥llāsakastamaḥ | aruciḥ śyāvanētratvaṁ śōṣaśca kr̥mijē bhavēt ||9||

View original

उत्क्लेशः ष्ठीवनं तोदः शूलो हृल्लासकस्तमः | अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोषश्च कृमिजे भवेत् ||९||

🔊 Audio coming soon

tridōṣajahr̥drōgalakṣaṇamāha- utklēśa ityādi| ṣṭhīvanaṁ thūtkaraṇam| hr̥llāsō lālāsrutiḥ| tamaḥ andhakāradarśanaṁ śvāsō vā| tama ityatra ‘sānnipātikē bhavēt’ iti vākyaśēṣaḥ| tatra tōdaśūlau vātēna, utklēśahr̥llāsaṣṭhīvanāni ślēṣmaṇā, tamaḥ pittēnēti| kēcit ‘aruciḥ śyāvanētratvaṁ śōṣaśca kr̥mijē bhavēt’ ityantaṁ sānnipātikahr̥drōgalakṣaṇaṁ manyantē| tridōṣajahr̥drōgasyaivāpacārāt krimīn prāptasya lakṣaṇamāha- arucirityādi| kr̥mijē iti tridōṣajahr̥drōga ēvāpacārēṇōttarāvasthāyāṁ kr̥minipātāt kr̥mija ityucyatē| tathā ca tantrāntaram- “tridōṣajē tu hr̥drōgē yō durātmā niṣēvatē| tilakṣīraguḍādīni granthistasyōpajāyatē|| marmaikadēśē saṅklēdaṁ rasaścāpyupagacchati| saṅklēdāt kr̥mayaścāsya bhavantyupahatātmanaḥ”- iti, atō na saṅkhyātirēkaḥ| kēcit sānnipātikō hr̥drōgō vyādhisvabhāvānna bhavatyēvētyāhuḥ; tanna, samānatantrē tridōṣajadarśanāt||9||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

bhramaklamau sādaśōṣau jñēyāstēṣāmupadravāḥ |10|

View original

भ्रमक्लमौ सादशोषौ ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः |१०|

🔊 Audio coming soon

vātādijānāṁ kr̥mihīnānāṁ hr̥drōgiṇāmupadravānāha- bhramētyādi| bhramaḥ cakrārūḍhasyēva bhramaṇaṁ, klamaḥ anāyāsaḥ śramaḥ| sādaḥ aṅgasādaḥ| śōṣō mukhasya dhātūnāṁ ca| yadyapi bhramādayō vātapittātmakāstathā'pi vyādhisvabhāvācchlaiṣmikē'pi bhavanti|10|-

Adhikarana 9 (10) · Śloka 10

kr̥mijē kr̥mijātīnāṁ ślaiṣmikāṇāṁ ca yē matāḥ ||10||

View original

कृमिजे कृमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||१०||

🔊 Audio coming soon

kr̥mijasyōpadravānāha- kr̥mijē kr̥mijātīnāmityādi| ślaiṣmikāṇāmiti kr̥mijātīnāmityasya viśēṣaṇam| tēna ślaiṣmikāṇāṁ kr̥mijātīnāṁ ya ēva upadravāsta ēva kr̥mijē hr̥drōgē matā ityarthaḥ||10||

Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13

vātōpasr̥ṣṭē hr̥dayē vāmayēt snigdhamāturam | dvipañcamūlakvāthēna sasnēhalavaṇēna tu ||11|| pippalyēlāvacāhiṅguyavabhasmāni saindhavam | sauvarcalamathō śuṇṭhīmajamōdāṁ ca cūrṇitam ||12|| phaladhānyāmlakaulatthadadhimadyāsavādibhiḥ | pāyayēta viśuddhaṁ ca snēhēnānyatamēna vā ||13||

View original

वातोपसृष्टे हृदये वामयेत् स्निग्धमातुरम् | द्विपञ्चमूलक्वाथेन सस्नेहलवणेन तु ||११|| पिप्पल्येलावचाहिङ्गुयवभस्मानि सैन्धवम् | सौवर्चलमथो शुण्ठीमजमोदां च चूर्णितम् ||१२|| फलधान्याम्लकौलत्थदधिमद्यासवादिभिः | पाययेत विशुद्धं च स्नेहेनान्यतमेन वा ||१३||

🔊 Audio coming soon

idānīṁ vātahr̥drōgacikitsāmāha- vātōpasr̥ṣṭē ityādi| vātōpasr̥ṣṭē hr̥dayē vātahr̥drōgē ityarthaḥ| yadyapi vātē vamanaṁ na śastaṁ, tathā'pi vātasya kaphasthānagaṇatvādatra vamanaṁ śastamēva, tathā pittajē'pi| vamanānantaraṁ yat kāryaṁ tadāha- pippalītyādi| yavabhasma yavakṣāraḥ| phalāni mātuluṅgādiphalāni, tēṣāṁ rasō'bhiprētaḥ| madyāsavau madyavargōktau| snēhēnānyatamēna vā catuḥsnēhamadhyē ēkēna snēhēnētyarthaḥ||11-13||

Adhikarana 11 (14) · Śloka 14

bhōjayējjīrṇaśālyannaṁ jāṅgalaiḥ saghr̥tai rasaiḥ | vātaghnasiddhaṁ tailaṁ ca dadyādbastiṁ pramāṇataḥ ||14||

View original

भोजयेज्जीर्णशाल्यन्नं जाङ्गलैः सघृतै रसैः | वातघ्नसिद्धं तैलं च दद्याद्बस्तिं प्रमाणतः ||१४||

🔊 Audio coming soon

vātahr̥drōgē pathyamāha- bhōjayēdityādi| kiṁ vātahr̥drōgē ētadēva kāryamutānyadapītyāha- vātaghnasiddhamityādi| vātaghnasiddhaṁ bhadradārvādipakvam| pramāṇataḥ yathāpramāṇam||14||

Adhikarana 12 (15) · Śloka 16

śrīparṇīmadhukakṣaudrasitōtpalajalairvamēt | pittōpasr̥ṣṭē hr̥dayē sēvēta madhuraiḥ śr̥tam ||15|| ghr̥taṁ kaṣāyāṁścōddiṣṭān pittajvaravināśanān |16|

View original

श्रीपर्णीमधुकक्षौद्रसितोत्पलजलैर्वमेत् | पित्तोपसृष्टे हृदये सेवेत मधुरैः शृतम् ||१५|| घृतं कषायांश्चोद्दिष्टान् पित्तज्वरविनाशनान् |१६|

🔊 Audio coming soon

pittahr̥drōgē vamanamāha- śrīparṇītyādi| śrīparṇī kāśmarī, madhukaṁ yaṣṭīmadhu, sitā śarkarā, utpalaṁ kuṣṭham| atra jalaśabdō na kvāthatvēna sarvatra sambandhanīyaḥ, kṣaudrādīnāṁ kvāthē'nupayōgāt| sēvēta madhurairityādi| madhuraiḥ śr̥taṁ kākōlyādibhiḥ pakvam| pittajvaravināśanān kaṣāyān ‘candanōśīraśrīparṇī’- ityādinōktān||15||-

Adhikarana 13 (16) · Śloka 17

tr̥ptasya ca rasairmukhyairmadhuraiḥ saghr̥tairbhiṣak ||16|| sakṣaudraṁ vitarēdbastau tailaṁ madhukasādhitam |17|

View original

तृप्तस्य च रसैर्मुख्यैर्मधुरैः सघृतैर्भिषक् ||१६|| सक्षौद्रं वितरेद्बस्तौ तैलं मधुकसाधितम् |१७|

🔊 Audio coming soon

pittahr̥drōgē snēhabastimāha- tr̥ptasyētyādi| rasairmukhyaiḥ ēṇādimāṁsarasaiḥ| madhuraiḥ amlādisaṁskr̥taiḥ| madhukasādhitamēkēnaiva yaṣṭīmadhukēna pakvaṁ; anyē jīvanīyasādhitamāhuḥ||16||-

Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 19

vacānimbakaṣāyābhyāṁ vāntaṁ hr̥di kaphātmakē ||17|| cūrṇaṁ tu pāyayētōktaṁ vātajē bhōjayēcca tam | phalādimatha mustādiṁ triphalāṁ vā pibēnnaraḥ ||18|| śyāmātrivr̥tkalkayutaṁ ghr̥taṁ vā'pi virēcanam | balātailairvidadhyācca bastiṁ bastiviśāradaḥ ||19||

View original

वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफात्मके ||१७|| चूर्णं तु पाययेतोक्तं वातजे भोजयेच्च तम् | फलादिमथ मुस्तादिं त्रिफलां वा पिबेन्नरः ||१८|| श्यामात्रिवृत्कल्कयुतं घृतं वाऽपि विरेचनम् | बलातैलैर्विदध्याच्च बस्तिं बस्तिविशारदः ||१९||

🔊 Audio coming soon

ślaiṣmikahr̥drōgē cikitsāmāha- vacētyādi| ślēṣmahr̥drōgē vacānimbakaṣāyābhyāṁ vāntaṁ vātajē hr̥drōgē uktaṁ ‘cūrṇaṁ pippalyēlā’- ityādikaṁ pāyayēditi piṇḍārthaḥ| na kēvalaṁ taccūrṇaṁ pāyayēt bhōjayēcca tamiti taṁ vātajē hr̥drōgē uktaṁ cūrṇaṁ bhōjayēcca bhaktēna saha khādēdityarthaḥ| phalādimatha mustādimityādi|- phalādiḥ madanaphalādiḥ saṁśōdhanasaṁśamanīyōktaḥ| mustādiḥ dravyasaṅgrahaṇīyōktaḥ| śyāmātrivr̥tkalkayutamityādi|- śyāmā vr̥ddhadārakaḥ| atra pibēditi sambadhyatē| balātailairityādi| vātādicikitsitaṁ sarvamēvānuktamapi tridōṣajē kāryam||17-19||

Adhikarana 15 (20-22) · Śloka 22

kr̥mihr̥drōgiṇaṁ snigdhaṁ bhōjayēt piśitaudanam | dadhnā ca palalōpētaṁ tryahaṁ, paścādvirēcayēt ||20|| sugandhibhiḥ salavaṇairyōgaiḥ sājājiśarkaraiḥ | viḍaṅgagāḍhaṁ dhānyāmlaṁ pāyayētāpyanantaram ||21|| hr̥dayasthāḥ patantyēvamadhastāt krimayō nr̥ṇām | yavānnaṁ vitarēccāsya saviḍaṅgamataḥ param ||22||

View original

कृमिहृद्रोगिणं स्निग्धं भोजयेत् पिशितौदनम् | दध्ना च पललोपेतं त्र्यहं, पश्चाद्विरेचयेत् ||२०|| सुगन्धिभिः सलवणैर्योगैः साजाजिशर्करैः | विडङ्गगाढं धान्याम्लं पाययेताप्यनन्तरम् ||२१|| हृदयस्थाः पतन्त्येवमधस्तात् क्रिमयो नृणाम् | यवान्नं वितरेच्चास्य सविडङ्गमतः परम् ||२२||

🔊 Audio coming soon

kr̥mihr̥drōgacikitsāmāha- kr̥mihr̥drōgiṇamityādi| piśitaudanaṁ sapalalaṁ dadhnā saha krimihr̥drōgiṇaṁ tryahaṁ bhōjayēt kr̥mīṇāmutklēśanārthaṁ; piśitaṁ māṁsaṁ, palalōpētaṁ bhr̥ṣṭatilacūrṇayuktam| krimyutklēśānantaraṁ kiṁ kuryādityāha- paścādityādi| sugandhibhiryōgaiḥ virēcanakalpōktaiḥ ‘śarkarākṣaudrasaṁyuktaṁ’ ityādibhiḥ| salavaṇairyōgairiti ‘samāstrivr̥nnāgarakābhayāḥ syuḥ’ ityādibhiḥ| sājājiśarkarairiti sugandhiyōgasalavaṇayōgaviśēṣaṇaṁ, sājājikānāṁ vairēcanikānāmanirdēśāt; tēna, ajājiśarkarāsahitaiḥ sugandhibhiryōgairathavā salavaṇairapyajādiyuktairvirēcayēt| pītavirēkasyānupānamāha- viḍaṅgagāḍhamityādi| viḍaṅgagāḍhaṁ viḍaṅgōtkaṭam| dhānyāmlaṁ kāñjikam| ēvaṁ pūrvōktēna vidhānēna| kēcit ‘salavaṇaiḥ’ ityatra ‘sapalalaiḥ’ iti paṭhitvā sabhr̥ṣṭatilakalkaiḥ sugandhibhiryōgairvirēcayēditi vyākhyānayanti| kr̥mihr̥drōgē vamanaṁ na yōjyaṁ, kr̥mijarjarahr̥dayatvāt; ata ēva sugandhiyōgairvirēcanamuktaṁ, vamanaśaṅkābhayāt| dhānyāmlapānādanantaraṁ kiṁ kuryādityāha- yavānnaṁ vitarēdityādi| vitarēt dadyāt| ata iti virēkāt||20-22||

Adhikarana puShpikA · Śloka 43

iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē hr̥drōgapratiṣēdhō nāma (pañcamō'dhyāyaḥ, āditaḥ) tricatvāriṁśō'dhyāyaḥ ||43||

View original

इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हृद्रोगप्रतिषेधो नाम (पञ्चमोऽध्यायः, आदितः) त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ||४३||

🔊 Audio coming soon

iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē hr̥drōgapratiṣēdhō nāma tricatvāriṁśattamō'dhyāyaḥ||43||