Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో హృద్రోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातो हृद्रोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
గుల్మప్రతిషేధానంతరం స్థానసామీప్యాన్నామసంకీర్తనాద్వా హృద్రోగప్రతిషేధో యుక్త ఇత్యత ఆహ- అథాత ఇత్యాది||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 4
వేగాఘాతోష్ణరూక్షాన్నైరతిమాత్రోపసేవితైః | విరుద్ధాధ్యశనాజీర్ణైరసాత్మ్యైశ్చాపి(తి) భోజనైః ||3|| దూషయిత్వా రసం దోషా విగుణా హృదయం గతాః | కుర్వంతి హృదయే బాధాం హృద్రోగం తం ప్రచక్షతే ||4||
वेगाघातोष्णरूक्षान्नैरतिमात्रोपसेवितैः | विरुद्धाध्यशनाजीर्णैरसात्म्यैश्चापि(ति) भोजनैः ||३|| दूषयित्वा रसं दोषा विगुणा हृदयं गताः | कुर्वन्ति हृदये बाधां हृद्रोगं तं प्रचक्षते ||४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రతిజ్ఞానంతరం పూర్వవద్ధృద్రోగస్య హేతుసంప్రాప్తీ ఆహ- వేగేత్యాది| ఏతైర్వేగాఘాతాదిహేతుభిర్విగుణాః కుపితా దోషా హృదయం గత్వా రసం దూషయిత్వా హృదయే బాధాం కుర్వంతి, తం హృద్రోగం ప్రచక్షతే ఆచార్యా ఇతి సంబంధః| వేగాఘాత ఇత్యత్ర ఆఘాతశబ్దో ద్విరావర్తయితవ్యః, తేన వేగాఘాత ఆఘాతశ్చ; తత్ర వేగాఘాతో వేగావరోధః, ఆఘాతో లగుడాదిప్రహారః| విరుద్ధం హితాహితీయోక్తం, అధ్యశనం సాజీర్ణభోజనం, అజీర్ణం ఆమవిదగ్ధాదికం| బాధాగ్రహణం బాధావైచిత్ర్యజ్ఞాపనార్థం| వేగాఘాతాదిరసాత్మ్యభోజనాంతో హేతుః, దూషయిత్వేత్యాదికా సంప్రాప్తిః| హృద్రోగే పూర్వరూపానభిధానమవ్యక్తలక్షణానామేవ పూర్వరూపత్వేనాభిమతత్వాత్; అన్యే జాతిమాత్రపరిచ్ఛేదాత్ పూర్వరూపావగమః||3-4||
Adhikarana 3 (5) · Śloka 5
చతుర్విధః స దోషైః స్యాత్ కృమిభిశ్చ పృథక్ పృథక్ | లక్షణం తస్య వక్ష్యామి చికిత్సితమనంతరం ||5||
चतुर्विधः स दोषैः स्यात् कृमिभिश्च पृथक् पृथक् | लक्षणं तस्य वक्ष्यामि चिकित्सितमनन्तरम् ||५||
🔊 Audio coming soon
తస్య సంఖ్యామాహ- చతుర్విధ ఇత్యాది| స హృద్రోగః| దోషైః ఏకైకైః సన్నిపతితైశ్చ, కృమిభిరితి కృమిభిః సహేత్యర్థః| నను, తంత్రాంతరే పంచ హృద్రోగాః పఠితాః, తత్ కథమత్ర చత్వారః? సత్యం, త్రిదోషహృద్రోగోత్తరావస్థైవ కృమిహృద్రోగః, తేన న పంచ హృద్రోగాః| పృథక్ పృథగిత్యాది| అనంతరం లక్షణానంతరమిత్యర్థః||5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
ఆయమ్యతే మారుతజే హృదయం తుద్యతే తథా | నిర్మథ్యతే దీర్యతే చ స్ఫోట్యతే పాట్యతేఽపి చ ||6||
आयम्यते मारुतजे हृदयं तुद्यते तथा | निर्मथ्यते दीर्यते च स्फोट्यते पाट्यतेऽपि च ||६||
🔊 Audio coming soon
వాతికహృద్రోగలక్షణమాహ- ఆయమ్యత ఇత్యాది| ఆయమ్యతే దీర్ఘీక్రియత ఇవ, మారుతజే హృద్రోగే, తుద్యతే ప్రతోదేన వ్యథ్యత ఇవ, నిర్మథ్యతే విలోడ్యత ఇవ, దీర్యతే ఆరయేవ, పాట్యతే ద్విధా క్రియత ఇవ||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
తృష్ణోషాదాహచోషాః స్యుః పైత్తికే హృదయక్లమః | ధూమాయనం మూర్చ్ఛా చ స్వేదః శోషో ముఖస్య చ ||7||
तृष्णोषादाहचोषाः स्युः पैत्तिके हृदयक्लमः | धूमायनं मूर्च्छा च स्वेदः शोषो मुखस्य च ||७||
🔊 Audio coming soon
పైత్తికహృద్రోగలక్షణమాహ- తృష్ణేత్యాది| ఊషా ప్రాదేశికో దాహః| చోషః చూష్యత ఇవ వేదనావిశేషః| పైత్తికే పిత్తజే హృద్రోగే| ధూమాయనం ధూమోద్వమనమివ||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
గౌరవం కఫసంస్రావోఽరుచిః స్తంభోఽగ్నిమార్దవం | మాధుర్యమపి చాఽఽస్యస్య బలాసావతతే హృది ||8||
गौरवं कफसंस्रावोऽरुचिः स्तम्भोऽग्निमार्दवम् | माधुर्यमपि चाऽऽस्यस्य बलासावतते हृदि ||८||
🔊 Audio coming soon
శ్లైష్మికహృద్రోగలక్షణమాహ- గౌరవమిత్యాది| స్తంభో జడిమా| బలాసావతతే శ్లేష్మచ్ఛన్నే||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ఉత్క్లేశః ష్ఠీవనం తోదః శూలో హృల్లాసకస్తమః | అరుచిః శ్యావనేత్రత్వం శోషశ్చ కృమిజే భవేత్ ||9||
उत्क्लेशः ष्ठीवनं तोदः शूलो हृल्लासकस्तमः | अरुचिः श्यावनेत्रत्वं शोषश्च कृमिजे भवेत् ||९||
🔊 Audio coming soon
త్రిదోషజహృద్రోగలక్షణమాహ- ఉత్క్లేశ ఇత్యాది| ష్ఠీవనం థూత్కరణం| హృల్లాసో లాలాస్రుతిః| తమః అంధకారదర్శనం శ్వాసో వా| తమ ఇత్యత్ర ‘సాన్నిపాతికే భవేత్’ ఇతి వాక్యశేషః| తత్ర తోదశూలౌ వాతేన, ఉత్క్లేశహృల్లాసష్ఠీవనాని శ్లేష్మణా, తమః పిత్తేనేతి| కేచిత్ ‘అరుచిః శ్యావనేత్రత్వం శోషశ్చ కృమిజే భవేత్’ ఇత్యంతం సాన్నిపాతికహృద్రోగలక్షణం మన్యంతే| త్రిదోషజహృద్రోగస్యైవాపచారాత్ క్రిమీన్ ప్రాప్తస్య లక్షణమాహ- అరుచిరిత్యాది| కృమిజే ఇతి త్రిదోషజహృద్రోగ ఏవాపచారేణోత్తరావస్థాయాం కృమినిపాతాత్ కృమిజ ఇత్యుచ్యతే| తథా చ తంత్రాంతరం- “త్రిదోషజే తు హృద్రోగే యో దురాత్మా నిషేవతే| తిలక్షీరగుడాదీని గ్రంథిస్తస్యోపజాయతే|| మర్మైకదేశే సంక్లేదం రసశ్చాప్యుపగచ్ఛతి| సంక్లేదాత్ కృమయశ్చాస్య భవంత్యుపహతాత్మనః”- ఇతి, అతో న సంఖ్యాతిరేకః| కేచిత్ సాన్నిపాతికో హృద్రోగో వ్యాధిస్వభావాన్న భవత్యేవేత్యాహుః; తన్న, సమానతంత్రే త్రిదోషజదర్శనాత్||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
భ్రమక్లమౌ సాదశోషౌ జ్ఞేయాస్తేషాముపద్రవాః |10|
भ्रमक्लमौ सादशोषौ ज्ञेयास्तेषामुपद्रवाः |१०|
🔊 Audio coming soon
వాతాదిజానాం కృమిహీనానాం హృద్రోగిణాముపద్రవానాహ- భ్రమేత్యాది| భ్రమః చక్రారూఢస్యేవ భ్రమణం, క్లమః అనాయాసః శ్రమః| సాదః అంగసాదః| శోషో ముఖస్య ధాతూనాం చ| యద్యపి భ్రమాదయో వాతపిత్తాత్మకాస్తథాఽపి వ్యాధిస్వభావాచ్ఛ్లైష్మికేఽపి భవంతి|10|-
Adhikarana 9 (10) · Śloka 10
కృమిజే కృమిజాతీనాం శ్లైష్మికాణాం చ యే మతాః ||10||
कृमिजे कृमिजातीनां श्लैष्मिकाणां च ये मताः ||१०||
🔊 Audio coming soon
కృమిజస్యోపద్రవానాహ- కృమిజే కృమిజాతీనామిత్యాది| శ్లైష్మికాణామితి కృమిజాతీనామిత్యస్య విశేషణం| తేన శ్లైష్మికాణాం కృమిజాతీనాం య ఏవ ఉపద్రవాస్త ఏవ కృమిజే హృద్రోగే మతా ఇత్యర్థః||10||
Adhikarana 10 (11-13) · Śloka 13
వాతోపసృష్టే హృదయే వామయేత్ స్నిగ్ధమాతురం | ద్విపంచమూలక్వాథేన సస్నేహలవణేన తు ||11|| పిప్పల్యేలావచాహింగుయవభస్మాని సైంధవం | సౌవర్చలమథో శుంఠీమజమోదాం చ చూర్ణితం ||12|| ఫలధాన్యామ్లకౌలత్థదధిమద్యాసవాదిభిః | పాయయేత విశుద్ధం చ స్నేహేనాన్యతమేన వా ||13||
वातोपसृष्टे हृदये वामयेत् स्निग्धमातुरम् | द्विपञ्चमूलक्वाथेन सस्नेहलवणेन तु ||११|| पिप्पल्येलावचाहिङ्गुयवभस्मानि सैन्धवम् | सौवर्चलमथो शुण्ठीमजमोदां च चूर्णितम् ||१२|| फलधान्याम्लकौलत्थदधिमद्यासवादिभिः | पाययेत विशुद्धं च स्नेहेनान्यतमेन वा ||१३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వాతహృద్రోగచికిత్సామాహ- వాతోపసృష్టే ఇత్యాది| వాతోపసృష్టే హృదయే వాతహృద్రోగే ఇత్యర్థః| యద్యపి వాతే వమనం న శస్తం, తథాఽపి వాతస్య కఫస్థానగణత్వాదత్ర వమనం శస్తమేవ, తథా పిత్తజేఽపి| వమనానంతరం యత్ కార్యం తదాహ- పిప్పలీత్యాది| యవభస్మ యవక్షారః| ఫలాని మాతులుంగాదిఫలాని, తేషాం రసోఽభిప్రేతః| మద్యాసవౌ మద్యవర్గోక్తౌ| స్నేహేనాన్యతమేన వా చతుఃస్నేహమధ్యే ఏకేన స్నేహేనేత్యర్థః||11-13||
Adhikarana 11 (14) · Śloka 14
భోజయేజ్జీర్ణశాల్యన్నం జాంగలైః సఘృతై రసైః | వాతఘ్నసిద్ధం తైలం చ దద్యాద్బస్తిం ప్రమాణతః ||14||
भोजयेज्जीर्णशाल्यन्नं जाङ्गलैः सघृतै रसैः | वातघ्नसिद्धं तैलं च दद्याद्बस्तिं प्रमाणतः ||१४||
🔊 Audio coming soon
వాతహృద్రోగే పథ్యమాహ- భోజయేదిత్యాది| కిం వాతహృద్రోగే ఏతదేవ కార్యముతాన్యదపీత్యాహ- వాతఘ్నసిద్ధమిత్యాది| వాతఘ్నసిద్ధం భద్రదార్వాదిపక్వం| ప్రమాణతః యథాప్రమాణం||14||
Adhikarana 12 (15) · Śloka 16
శ్రీపర్ణీమధుకక్షౌద్రసితోత్పలజలైర్వమేత్ | పిత్తోపసృష్టే హృదయే సేవేత మధురైః శృతం ||15|| ఘృతం కషాయాంశ్చోద్దిష్టాన్ పిత్తజ్వరవినాశనాన్ |16|
श्रीपर्णीमधुकक्षौद्रसितोत्पलजलैर्वमेत् | पित्तोपसृष्टे हृदये सेवेत मधुरैः शृतम् ||१५|| घृतं कषायांश्चोद्दिष्टान् पित्तज्वरविनाशनान् |१६|
🔊 Audio coming soon
పిత్తహృద్రోగే వమనమాహ- శ్రీపర్ణీత్యాది| శ్రీపర్ణీ కాశ్మరీ, మధుకం యష్టీమధు, సితా శర్కరా, ఉత్పలం కుష్ఠం| అత్ర జలశబ్దో న క్వాథత్వేన సర్వత్ర సంబంధనీయః, క్షౌద్రాదీనాం క్వాథేఽనుపయోగాత్| సేవేత మధురైరిత్యాది| మధురైః శృతం కాకోల్యాదిభిః పక్వం| పిత్తజ్వరవినాశనాన్ కషాయాన్ ‘చందనోశీరశ్రీపర్ణీ’- ఇత్యాదినోక్తాన్||15||-
Adhikarana 13 (16) · Śloka 17
తృప్తస్య చ రసైర్ముఖ్యైర్మధురైః సఘృతైర్భిషక్ ||16|| సక్షౌద్రం వితరేద్బస్తౌ తైలం మధుకసాధితం |17|
तृप्तस्य च रसैर्मुख्यैर्मधुरैः सघृतैर्भिषक् ||१६|| सक्षौद्रं वितरेद्बस्तौ तैलं मधुकसाधितम् |१७|
🔊 Audio coming soon
పిత్తహృద్రోగే స్నేహబస్తిమాహ- తృప్తస్యేత్యాది| రసైర్ముఖ్యైః ఏణాదిమాంసరసైః| మధురైః అమ్లాదిసంస్కృతైః| మధుకసాధితమేకేనైవ యష్టీమధుకేన పక్వం; అన్యే జీవనీయసాధితమాహుః||16||-
Adhikarana 14 (17-19) · Śloka 19
వచానింబకషాయాభ్యాం వాంతం హృది కఫాత్మకే ||17|| చూర్ణం తు పాయయేతోక్తం వాతజే భోజయేచ్చ తం | ఫలాదిమథ ముస్తాదిం త్రిఫలాం వా పిబేన్నరః ||18|| శ్యామాత్రివృత్కల్కయుతం ఘృతం వాఽపి విరేచనం | బలాతైలైర్విదధ్యాచ్చ బస్తిం బస్తివిశారదః ||19||
वचानिम्बकषायाभ्यां वान्तं हृदि कफात्मके ||१७|| चूर्णं तु पाययेतोक्तं वातजे भोजयेच्च तम् | फलादिमथ मुस्तादिं त्रिफलां वा पिबेन्नरः ||१८|| श्यामात्रिवृत्कल्कयुतं घृतं वाऽपि विरेचनम् | बलातैलैर्विदध्याच्च बस्तिं बस्तिविशारदः ||१९||
🔊 Audio coming soon
శ్లైష్మికహృద్రోగే చికిత్సామాహ- వచేత్యాది| శ్లేష్మహృద్రోగే వచానింబకషాయాభ్యాం వాంతం వాతజే హృద్రోగే ఉక్తం ‘చూర్ణం పిప్పల్యేలా’- ఇత్యాదికం పాయయేదితి పిండార్థః| న కేవలం తచ్చూర్ణం పాయయేత్ భోజయేచ్చ తమితి తం వాతజే హృద్రోగే ఉక్తం చూర్ణం భోజయేచ్చ భక్తేన సహ ఖాదేదిత్యర్థః| ఫలాదిమథ ముస్తాదిమిత్యాది|- ఫలాదిః మదనఫలాదిః సంశోధనసంశమనీయోక్తః| ముస్తాదిః ద్రవ్యసంగ్రహణీయోక్తః| శ్యామాత్రివృత్కల్కయుతమిత్యాది|- శ్యామా వృద్ధదారకః| అత్ర పిబేదితి సంబధ్యతే| బలాతైలైరిత్యాది| వాతాదిచికిత్సితం సర్వమేవానుక్తమపి త్రిదోషజే కార్యం||17-19||
Adhikarana 15 (20-22) · Śloka 22
కృమిహృద్రోగిణం స్నిగ్ధం భోజయేత్ పిశితౌదనం | దధ్నా చ పలలోపేతం త్ర్యహం, పశ్చాద్విరేచయేత్ ||20|| సుగంధిభిః సలవణైర్యోగైః సాజాజిశర్కరైః | విడంగగాఢం ధాన్యామ్లం పాయయేతాప్యనంతరం ||21|| హృదయస్థాః పతంత్యేవమధస్తాత్ క్రిమయో నృణాం | యవాన్నం వితరేచ్చాస్య సవిడంగమతః పరం ||22||
कृमिहृद्रोगिणं स्निग्धं भोजयेत् पिशितौदनम् | दध्ना च पललोपेतं त्र्यहं, पश्चाद्विरेचयेत् ||२०|| सुगन्धिभिः सलवणैर्योगैः साजाजिशर्करैः | विडङ्गगाढं धान्याम्लं पाययेताप्यनन्तरम् ||२१|| हृदयस्थाः पतन्त्येवमधस्तात् क्रिमयो नृणाम् | यवान्नं वितरेच्चास्य सविडङ्गमतः परम् ||२२||
🔊 Audio coming soon
కృమిహృద్రోగచికిత్సామాహ- కృమిహృద్రోగిణమిత్యాది| పిశితౌదనం సపలలం దధ్నా సహ క్రిమిహృద్రోగిణం త్ర్యహం భోజయేత్ కృమీణాముత్క్లేశనార్థం; పిశితం మాంసం, పలలోపేతం భృష్టతిలచూర్ణయుక్తం| క్రిమ్యుత్క్లేశానంతరం కిం కుర్యాదిత్యాహ- పశ్చాదిత్యాది| సుగంధిభిర్యోగైః విరేచనకల్పోక్తైః ‘శర్కరాక్షౌద్రసంయుక్తం’ ఇత్యాదిభిః| సలవణైర్యోగైరితి ‘సమాస్త్రివృన్నాగరకాభయాః స్యుః’ ఇత్యాదిభిః| సాజాజిశర్కరైరితి సుగంధియోగసలవణయోగవిశేషణం, సాజాజికానాం వైరేచనికానామనిర్దేశాత్; తేన, అజాజిశర్కరాసహితైః సుగంధిభిర్యోగైరథవా సలవణైరప్యజాదియుక్తైర్విరేచయేత్| పీతవిరేకస్యానుపానమాహ- విడంగగాఢమిత్యాది| విడంగగాఢం విడంగోత్కటం| ధాన్యామ్లం కాంజికం| ఏవం పూర్వోక్తేన విధానేన| కేచిత్ ‘సలవణైః’ ఇత్యత్ర ‘సపలలైః’ ఇతి పఠిత్వా సభృష్టతిలకల్కైః సుగంధిభిర్యోగైర్విరేచయేదితి వ్యాఖ్యానయంతి| కృమిహృద్రోగే వమనం న యోజ్యం, కృమిజర్జరహృదయత్వాత్; అత ఏవ సుగంధియోగైర్విరేచనముక్తం, వమనశంకాభయాత్| ధాన్యామ్లపానాదనంతరం కిం కుర్యాదిత్యాహ- యవాన్నం వితరేదిత్యాది| వితరేత్ దద్యాత్| అత ఇతి విరేకాత్||20-22||
Adhikarana puShpikA · Śloka 43
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే హృద్రోగప్రతిషేధో నామ (పంచమోఽధ్యాయః, ఆదితః) త్రిచత్వారింశోఽధ్యాయః ||43||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे हृद्रोगप्रतिषेधो नाम (पञ्चमोऽध्यायः, आदितः) त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ||४३||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే హృద్రోగప్రతిషేధో నామ త్రిచత్వారింశత్తమోఽధ్యాయః||43||