39. jvarapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતો જ્વરપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

કુમારતન્ત્રાનન્તરં કાયચિકિત્સારમ્ભઃ; યતઃ કુમારતન્ત્રાવસાને ‘અપપ્રજાતારોગાંશ્ચ ચિકિત્સેદુત્તરાદ્ભિષક્’ ઇતિ વાક્યે ઉત્તરાદિત્યનેન કાયચિકિત્સિતસ્ય સૂચિતત્વાત્, અથવા કુમારાણામપિ જ્વરાદ્યુત્પતૌ સત્યાં કાયચિકિત્સિતસ્યોપયોગિત્વાત્| અત્ર કાયશબ્દેન દોષધાતુમલસઙ્ઘાત ઉચ્યતે, તેન કાયસ્થિતાનાં જ્વરાદીનાં ચિકિત્સા કાયચિકિત્સા, મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તીતિવત્| અન્યે કાયશબ્દેન કાયાગ્નિં વદન્તિ, યતોઽગ્નિં વ્યાપ્ય વૈ જ્વરાદયો ભવન્તિ| અપરે દુષ્ટકાયઃ કાયઃ તસ્ય ચિકિત્સા કાયચિકિત્સેત્યાહુઃ| તસ્યામપિ કાયચિકિત્સાયાં બહુષૂપદ્રવેષુ રુદ્રકોપસમ્ભવતયા જ્વરસ્ય ગરીયસ્ત્વાત્ પૂર્વં જ્વરપ્રતિષેધારમ્ભ ઇત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| અથશબ્દોઽનન્તરાર્થઃ| કુતોઽનન્તરમિત્યાહ- અત ઇતિ; અસ્માત્ પૂર્વાધ્યાયાદિત્યર્થઃ; અતઃશબ્દો હેતૌ વા, યતોઽયં જ્વરો રુદ્રકોપસમ્ભવતયા ગરીયાનતો હેતોરિત્યર્થઃ| પ્રતિષેધઃ ચિકિત્સા| વિઃ વિશેષે વિવિધપ્રકારે ચ; આઙ્ અભિવ્યાપ્તૌ, આભિમુખ્યે વા; વ્યાખ્યાસ્યામઃ પ્રકર્ષેણ કથયિષ્યામઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5

યેનામૃતમપાં મધ્યાદુદ્ધૃતં પૂર્વજન્મનિ | યતોઽમરત્વં સમ્પ્રાપ્તાસ્ત્રિદશાસ્ત્રિદિવેશ્વરાત્ ||૩|| શિષ્યાસ્તં દેવમાસીનં પપ્રચ્છુઃ સુશ્રુતાદયઃ | વ્રણસ્યોપદ્રવાઃ પ્રોક્તા વ્રણિનામપ્યતઃ પરમ્ ||૪|| સમાસાદ્ વ્યાસતશ્ચૈવ બ્રૂહિ નો ભિષજાંવર |૫|

ઇદાનીં જ્વરપ્રતિષેધરૂપાં ધન્વન્તરિસ્તુતિં પ્રતિપાદયન્ જ્વરપ્રતિપાદનહેતુકં ધન્વન્તરિં ગુરું પ્રતિ શિષ્યાણાં પ્રશ્નમાહ- યેનામૃતમપામિત્યાદિ| યેન ધન્વન્તરિણા| અપાં મધ્યાત્ ક્ષીરાર્ણવમધ્યાત્| ઉદ્ધૃતમ્ આનીતમ્| પૂર્વજન્મનિ દેવત્વે સતિ| યતો યસ્માત્| ત્રિદશેશ્વરાત્ ધન્વન્તરેઃ| અમરત્વં સમ્પ્રાપ્તાઃ અમૃતદાનેન; ત્રિદશા દેવા અમૃતપ્રાપ્ત્યા અમરત્વં સમ્પ્રાપ્તાઃ| તં દેવં ધન્વન્તરિનામાનમ્| આસીનમ્ ઉપવિષ્ટમ્| પપ્રચ્છુઃ પૃષ્ટવન્તઃ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ ‘ત્રિદશાસ્ત્રિદશેશ્વરા’ ઇતિ પઠિત્વા યતો યસ્માત્ ધન્વન્તરેસ્ત્રિદશા દેવા અમૃતપ્રાપ્ત્યા અમરત્વં સમ્પ્રપ્તાઃ સન્તઃ ત્રિદશેશ્વરાઃ સઞ્જાતા ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અત્ર યેનામૃતમિત્યાદિશ્લોકે અમૃતામરયોર્નામ જ્વરપ્રતિષેધાદૌ મઙ્ગલાર્થમુક્તમ્| યદ્યપિ પ્રાક્ સુશ્રુતસ્ય પ્રશ્નકર્તૃત્વેન પ્રાધાન્યં, તથાઽપ્યત્ર સર્વેષામનુગ્રહાય પ્રશ્નેઽધિકારઃ| કિં પપ્રચ્છુરિત્યાહ- વ્રણસ્યોપદ્રવા ઇત્યાદિ| વ્રણસ્યોપદ્રવા વેદનાવર્ણાસ્રાવાદયઃ| પ્રોક્તા વ્રણાસ્રાવવિજ્ઞાનીયાદિષુ| વ્રણિનામિતિ વ્રણિનઃ પુરુષાઃ, તેષામુપદ્રવા જ્વરાતીસારાદયઃ, તાન્ સમાસાત્ સઙ્ક્ષેપતઃ, વ્યાસતો વિસ્તારાત્; હે ભિષજાંવર નોઽસ્માકં બ્રૂહિ| અન્યે તુ વ્રણસ્યોપદ્રવા વર્ણાસ્રાવવેદનાદયઃ પ્રોક્તાઃ, વ્રણિનામપિ સમાસાત્ પ્રોક્તાઃ; તથા ચ- “વિસર્પઃ પક્ષઘાતશ્ચ સિરાસ્તમ્ભોઽપતાનકઃ| મોહોન્માદૌ વ્રણરુજા જ્વરસ્તૃષ્ણા હનુગ્રહઃ|| કાસશ્છર્દિરતીસારો હિક્કા શ્વાસઃ સવેપથુઃ| ષોડશોપદ્રવાઃ પ્રોક્તા વ્રણિનાં વ્રણચિન્તકૈઃ”- ઇતિ; વ્યાસતશ્ચાતઃ પરં બ્રૂહીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩-૪||-

Adhikarana 3 (5-7) · Śloka 7

ઉપદ્રવેણ જુષ્ટસ્ય વ્રણઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ ||૫|| ઉપદ્રવાસ્તુ વ્રણિનઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ પ્રકીર્તિતાઃ | પ્રક્ષીણબલમાંસસ્ય શેષધાતુપરિક્ષયાત્ ||૬|| તસ્માદુપદ્રવાન્ કૃત્સ્નાન્ બ્રૂહિ નઃ સચિકિત્સિતાન્ | સર્વકાયચિકિત્સાસુ યે દૃષ્ટાઃ પરમર્ષિણા ||૭||

ન પરં વ્રણિતોપદ્રવાણામનભિહિતત્વાત્ તાન્ પ્રતિ પ્રશ્નઃ, કિં તર્હિ સોપદ્રવસ્ય કૃચ્છ્રેણ વ્રણપ્રશાન્તિઃ વ્રણિતોપદ્રવાણાં ચ કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમિતિ હેતુદ્વયેન પુનઃ શિષ્યાણાં પ્રશ્નમાહ- ઉપદ્રવેણ જુષ્ટસ્યેત્યાદિ| ઉપદ્રવેણ જ્વરાદિના યુક્તસ્ય પુરુષસ્ય; અન્યે તુ ‘ઉપદ્રવેણ જુષ્ટસ્તુ’ ઇતિ વ્રણવિશેષણં પઠન્તિ, તન્મતે ઉપદ્રવેણ વ્રણવેદનાદિના , જુષ્ટો વ્યાપ્તઃ| કૃચ્છ્રેણ કષ્ટેન| વ્રણિન ઉપદ્રવા જ્વરાદિકાઃ, વિસર્પાદિકા ઇત્યન્યે| કીદૃશસ્ય વ્રણિન ઉપદ્રવાઃ કૃચ્છ્રસાધ્યાઃ ઇત્યાહ- પ્રક્ષીણબલમાંસસ્યેત્યાદિ| બલમ્ ઉત્સાહલક્ષણં, માંસમ્ ઉપચયલક્ષણમ્| શેષધાતવો મેદઃપ્રભૃતયઃ, તેષાં પરિક્ષયાત્; રક્તસ્ય તુ માંસાશ્રયત્વાન્માંસગ્રહણેનૈવ ગ્રહણમ્| તસ્માદિતિ યસ્માદુપદ્રવજુષ્ટસ્યાતિકૃચ્છ્રત્વં તસ્માત્ કૃત્સ્નાન્ સમસ્તાનુપદ્રવાન્ સચિકિત્સિતાન્ નોઽસ્માકં બ્રૂહીતિ સમ્બન્ધઃ| સર્વકાયચિકિત્સાસ્વિતિ સર્વસ્મિન્ કાયે ચિકિત્સા તાસુ| યે દૃષ્ટા ઉપદ્રવા જ્વરાદયઃ| પરમર્ષિણા ધન્વન્તરિણા| અત્ર ચિકિત્સાશબ્દેન પ્રતિકાર ઉચ્યતે; અન્યે ત્વત્ર ચિકિત્સાશબ્દેન ચિકિત્સાશાસ્ત્રમભિધાય મૂલતન્ત્રાણામૌપધેનવૌરભ્રાદીનાં ચિકિત્સાશાસ્ત્રાણામવરોધં મન્યન્તે; અપરે ‘ષટ્સુ કાયચિકિત્સાસુ’ ઇતિ પઠન્તિ, તેષાં મતે ષટ્શબ્દેન અગ્નિવેશભેડજાતૂકર્ણહારીતક્ષારપાણિપરાશરપ્રોક્તાઃ ષટ્ ચિકિત્સા લભ્યન્તે; અત્ર પક્ષે ‘પરમર્ષિણા’ ઇત્યત્ર ‘પરમર્ષિભિઃ’ ઇતિ પાઠઃ||૫-૭||

Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9

તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રાબ્રવીદ્ભિષજાંવરઃ | જ્વરમાદૌ પ્રવક્ષ્યામિ સ રોગાનીકરાટ્ સ્મૃતઃ ||૮|| રુદ્રકોપાગ્નિસમ્ભૂતઃ સર્વભૂતપ્રતાપનઃ | તૈસ્તૈર્નામભિરન્યેષાં સત્ત્વાનાં પરિકીર્ત્યતે ||૯||

તેષામિત્યાદિ| તેષાં શિષ્યાણામ્| ભિષજાંવરો ધન્વન્તરિઃ| જ્વરમાદાવિત્યાદિ| સ ઇતિ જ્વરઃ| રોગાનીકરાડિતિ રોગસમૂહસ્ય રાજા| તૈસ્તૈર્નામભિઃ પાકલાભિતાપખોરકભ્રમરકાદિભિઃ| અન્યેષાં સત્ત્વાનાં ગજાશ્વાદીનામ્||૮-૯||

Adhikarana 5 (10) · Śloka 10

જન્માદૌ નિધને ચૈવ પ્રાયો વિશતિ દેહિનમ્ | અતઃ સર્વવિકરાણામયં રાજા પ્રકીર્તિતઃ ||૧૦||

ઇદાનીમુક્તમેવ રોગસમૂહરાટ્ત્વં સહેતુકં કૃત્વા પ્રતિપાદયતિ- જન્મેત્યાદિ| પ્રાયો વિશેષેણ||૧૦||

Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 13

ઋતે દેવમનુષ્યેભ્યો નાન્યો વિષહતે તુ તમ્ | કર્મણા લભતે યસ્માદ્દેવત્વં માનુષાદપિ ||૧૧|| પુનશ્ચૈવ ચ્યુતઃ સ્વર્ગાન્માનુષ્યમનુવર્તતે | તસ્માત્તે દેવભાવેન સહન્તે માનુષા જ્વરમ્ ||૧૨|| શેષાઃ સર્વે વિપદ્યન્તે તૈર્યગ્યોના જ્વરાર્દિતાઃ |૧૩|

તિર્યગ્યોનયસ્તેન પીડિતા વિપદ્યન્ત એવેતિ પ્રતિપાદયિતું જ્વરપ્રભાવમાહ- ઋતે ઇત્યાદિ| ઋતે વિના| નાન્યો વિષહતે નાન્યઃ સોઢું શક્નોતિ| દેવાઃ સ્વતપોમાહાત્મ્યાત્ સહન્તે; મનુષ્યાઃ કથં સોઢું સમર્થાઃ? ઉચ્યતે- કર્મણેત્યાદિ; એનં પાઠં કેચિન્ન પઠન્તિ, ઈદૃશે ક્રમે નિશ્ચયો નાસ્તિ યત્સ્વર્ગાચ્ચ્યુતો માનુષ એવ ભવતિ||૧૧-૧૨||-

Adhikarana 7 (13) · Śloka 14

સ્વેદાવરોધઃ સન્તાપઃ સર્વાઙ્ગગ્રહણં તથા ||૧૩|| વિકારા યુગપદ્યસ્મિન્ જ્વરઃ સ પરિકીર્તિતઃ |૧૪|

ઇદાનીં જ્વરસ્ય સ્વરૂપમાહ- સ્વેદાવરોધ ઇત્યાદિ| સ્વેદાવરોધઃ સ્વેદાનિર્ગમઃ; એતચ્ચ પ્રાયિકં લક્ષણં, પૈત્તિકે સ્વેદનિર્ગમાત્| સન્તાપ ઇતિ સન્તાપયતીતિ સંશબ્દાન્માનસોઽપિ તાપોઽભિપ્રેતઃ; તથા ચોક્તં,- ‘સન્તાપો દેહમાનસ’ ઇતિ| સર્વાઙ્ગગ્રહણં વેદનયા| યુગપદિતિ એકકાલે| ‘સ્વેદાવરોધ ’ ઇત્યત્ર ‘વેગોપરોધઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; વેગોપરોધો વાતમૂત્રપુરીષાદીનામનિર્ગમઃ||૧૩||-

Adhikarana 8 (14) · Śloka 15

દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તૈશ્ચ દ્વન્દ્વૈરાગન્તુરેવ ચ ||૧૪|| અનેકકારણોત્પન્નઃ સ્મૃતસ્ત્વષ્ટવિધો જ્વરઃ |૧૫|

અતઃ પરં હેતુભેદાજ્જ્વરસ્યાનેકત્વમાહ- દોષૈરિત્યાદિ| પૃથક્ ત્રયઃ, સમસ્તૈર્દોષૈરેકઃ, દ્વન્દ્વજાસ્ત્રયઃ, આગન્તુરેકઃ, એવમનેકકારણોત્પન્નોઽપિ જ્વરોઽષ્ટવિધત્વં ન ત્યજતિ||૧૪||-

Adhikarana 9 (15-18) · Śloka 19

દોષાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્વેષુ કાલેષુ સ્વૈઃ પ્રકોપણૈઃ ||૧૫|| વ્યાપ્ય દેહમશેષેણ જ્વરમાપાદયન્તિ હિ | દુષ્ટાઃ સ્વહેતુભિર્દોષાઃ પ્રાપ્યામાશયમૂષ્મણા ||૧૬|| સહિતા રસમાગત્ય રસસ્વેદપ્રવાહિણામ્ | સ્રોતસાં માર્ગમાવૃત્ય મન્દીકૃત્ય હુતાશનમ્ ||૧૭|| નિરસ્ય બહિરૂષ્માણં પક્તિસ્થાનાચ્ચ કેવલમ્ | શરીરં સમભિવ્યાપ્ય સ્વકાલેષુ જ્વરાગમમ્ ||૧૮|| જનયન્ત્યથ વૃદ્ધિં વા સ્વવર્ણં ચ ત્વગાદિષુ |૧૯|

જ્વરસ્ય સમ્પ્રાપ્તિમાહ- દોષાઃ પ્રકુપિતા ઇત્યાદિ| દોષાઃ પ્રકુપિતાશ્ચયાનુપૂર્વ્યા; સ્વેષુ કાલેષુ પ્રાવૃટ્શરદ્વસન્તેષુ અહોરાત્રિકેષુ ચ; એતેન પ્રાકૃતો જ્વર ઉક્તઃ| સ્વૈઃ પ્રકોપણૈરિતિ બલવદ્વિગ્રહાદિક્રોધાદિદિવાસ્વાપાદિભિર્વ્રણપ્રશ્નોક્તૈઃ| અનેન ચ વૈકૃતઃ| બ્રહ્મદેવસ્તુ સન્નિપાતપ્રકોપસ્ય હેતૂનત્ર પૃથગાહ; યથા,- “વિષમાધ્યશનાત્યશનં લકુચામફલં શિલોચ્ચયે સલિલમ્| પિણ્યાકમામમૂલકસર્ષપશાકં યવૈઃ કૃતા ચ સુરા|| કૃશશુષ્કામિષશાકં યાવકમશનં ચ પર્વતે વાસઃ| વ્યાપન્નામ્બુસુરાદધિકન્દં પિડકોચ્છ્રિતિર્દેહે|| મૃદ્વિષગરાદિભક્ષણમનાર્તવં દુર્દિનં પુરોવાતઃ| અન્નપરિવર્તભૂતાવેશૌ પીડા ગ્રહર્ક્ષસમ્ભૂતા|| અનુચિતભેષજગન્ધાઘ્રાણં પાપસ્ય કર્મણોઽભ્યાસઃ| સ્નેહસ્વેદાદીનાં મિથ્યાયોગઃ પુરાકૃતં કર્મ|| સ્ત્રીણાં વિષમપ્રસવો મિથ્યાયોગઃ પ્રસૂતાનામ્| સ્નેહસ્વેદાદીનાં રસાયનસ્યાપિ ચ વ્યાપત્|| એતે હેતવ ઉક્તાઃ પ્રકોપણે સન્નિપાતસ્ય”- ઇતિ| અશેષેણ સામસ્ત્યેન| આપાદયન્તિ જનયન્તિ| અન્યે ‘દોષાઃ પ્રકુપિતા ગાઢમપથ્યાહારસેવનઃ’ ઇતિ પઠન્તિ| અત્ર ગાઢશબ્દેન પ્રકૃતઃ, અપથ્યાહારસેવિન ઇત્યનેન વૈકૃતઃ| અન્યે જ્વરસમ્પ્રાપ્તિમનેન પાઠેન પઠન્તિ, તદ્યથા- દુષ્ટાઃ સ્વહેતુભિરિત્યાદિ| દુષ્ટાઃ પ્રકુપિતાશ્ચયાદિરૂપેણ, સ્વેષુ કાલેષુ પ્રાકૃતં જ્વરં, સ્વહેતુભિરદ્યસમ્પ્રાપ્તિશ્લોકવ્યાખ્યાતૈર્બલવદ્વિગ્રહાદિભિર્વૈકૃતમ્| ઊષ્મણા વહ્નયૂષ્મણા સહિતા ધાતૂષ્મણા દોષોષ્મણા વા સહિતા દોષા રસં હૃદયસ્થમાગત્ય, હુતાશનં જઠરાગ્નિં મન્દીકૃત્ય, ઊષ્માણમગ્નેરેવ, પક્તિસ્થાનાત્ અગ્નિસ્થાનાત્, બહિઃ નિરસ્ય નિક્ષિપ્ય, કેવલં સર્વં, સ્વકાલેષુ આર્તવેષુ અહોરાત્રિકેષુ ચ જ્વરાગમં જનયન્તિ, અથવા વૃદ્ધિમાગતસ્ય; સ્વવર્ણં નખત્વઙ્નયનાદિષુ જનયન્તિ||૧૫-૧૮||-

Adhikarana 10 (19-22) · Śloka 22

મિથ્યાતિયુક્તૈરપિ ચ સ્નેહાદ્યૈઃ કર્મભિર્નૃણામ્ ||૧૯|| વિવિધાદભિઘાતાચ્ચ રોગોત્થાનાત્ પ્રપાકતઃ | શ્રમાત્ ક્ષયાદજીર્ણાચ્ચ વિષાત્સાત્મ્યર્તુપર્યયાત્ ||૨૦|| ઓષધીપુષ્પગન્ધાચ્ચ શોકાન્નક્ષત્રપીડયા | અભિચારાભિશાપાભ્યાં મનોભૂતાભિશઙ્કયા ||૨૧|| સ્ત્રીણામપપ્રજાતાનાં પ્રજાતાનાં તથાઽહિતૈઃ | સ્તન્યાવતરણે ચૈવ જ્વરો દોષૈઃ પ્રવર્તતે ||૨૨||

ન કેવલમેવં સ્વપ્રકોપણૈર્વ્રણપ્રશ્નોક્તૈઃ પ્રકુપિતા દોષા જ્વરમાપાદયન્તિ, અપિ તુ તેઽન્યૈરપિ કારણૈરિત્યત આહ- મિથ્યાતિયુક્તૈરિત્યાદિ| મિથ્યાતિયુક્તૈઃ અયથાવિધિયુક્તૈરતિયુક્તૈશ્ચ| સ્નેહાદ્યૈઃ સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાદિકૈઃ| નૃણાં જ્વરો દોષૈઃ પ્રવર્તતે ઇતિ સમ્બન્ધઃ; ‘પ્રવર્તત’ ઇત્યત્ર ‘પ્રકુપ્યતિ’ ઇતિ કેચિત્| વિવિધાદભિઘાતાત્ શસ્ત્રલોષ્ટ્રકાષ્ઠાદિપ્રહારાત્| રોગોત્થાનાત્ રોગા વિદ્રધ્યાદયસ્તેષામુત્થાનાત્| શ્રમાત્ અતિવ્યાયામાત્| પ્રપાકસ્તેષામેવ| આમાત્ અજીર્ણાત્| ક્ષયાત્ રાજયક્ષ્મણઃ| સાત્મ્યર્તુપર્યયાત્ સાત્મ્યવિપર્યયાદૃતુવિપર્યયાચ્ચ| ઓષધીશબ્દસ્યાદૌ વિષશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન વિષૌષધીપુષ્પગન્ધાત્| નક્ષત્રં જન્મનક્ષત્રં, તસ્ય પીડા તથા ક્રૂરગ્રહાણાં બાધા તયા| અભિચારો યન્ત્રમન્ત્રાદ્યભિપીડનમ્, અભિશાપો દ્વિજગુરુસિદ્ધાનામભિશપનં, તાભ્યામ્| મનોભૂતાભ્યામભિશઙ્કાશબ્દઃ સમ્બધ્યતે, અભિશઙ્કા શબ્દેન અભિષઙ્ગત્વં કથ્યતે; તેન મનોઽભિષઙ્ગેણ કામાદ્યભિષઙ્ગેણેત્યર્થઃ, ભૂતશબ્દેન દેવાદિગ્રહા ઉચ્યન્તે, તેન દેવાદિગ્રહાભિષઙ્ગેણેત્યર્થઃ| અપપ્રજાતાનામ્ અસમ્યક્પ્રસૂતાનાં, પ્રજાતાનાં સમ્યક્પ્રસૂતાનામ્, અહિતૈઃ કૃત્વા| સ્તન્યસ્ય ક્ષીરસ્ય, અવતરણે પ્રથમમુન્મુખીભવને||૧૯-૨૨||

Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24

તૈર્વેગવદ્ભિર્બહુધા સમુદ્ભ્રાન્તૈર્વિમાર્ગગૈઃ | વિક્ષિપ્યમાણોઽન્તરગ્નિર્ભવત્યાશુ બહિશ્ચરઃ ||૨૩|| રુણદ્ધિ ચાપ્યપાન્ધાતું યસ્માત્તસ્માજ્જ્વરાતુરઃ | ભવત્યત્યુષ્ણગાત્રશ્ચ જ્વરિતસ્તેન ચોચ્યતે ||૨૪||

એવં જ્વરહેતૂનુદાહૃત્ય યથોષ્ણગાત્રત્વાં સ્યાત્તથા દર્શયતિ- તૈર્વેગવદ્ભિર્બહુધેત્યાદિ| તૈઃ દોષૈઃ| વેગવદ્ભિઃ પ્રસરણશીલૈઃ| સમુદ્ભ્રાન્તૈઃ ઇતશ્ચેતશ્ચ વિક્ષિપ્તૈઃ| વિમાર્ગગૈઃ તિર્યગ્ગતૈઃ| વિક્ષિપ્યમાણઃ પ્રેર્યમાણઃ| અન્તરગ્નિર્બહિશ્ચરો ભવતિ ‘રોમકૂપૈઃ’ ઇતિ શેષઃ| અપાન્ધાતું સ્વેદં, રુણદ્ધિ| સ એવ બહિર્નિઃસૃતોઽન્તરગ્નિર્યસ્માદપાન્ધાતું રુણદ્ધિ તસ્માદત્યુષ્ણસર્વાઙ્ગો ભવતિ, યતોઽત્યુષ્ણ સર્વાઙ્ગઃ સ્યાત્તેન કારણેન જ્વરિત ઇત્યુચ્યતે| અન્યે તુ ‘જ્વરિતસ્તેન ચોચ્યતે’ ઇત્યત્ર ‘ન ચ સ્વિદ્યતિ સર્વશઃ’ ઇતિ પઠન્તિ (વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ સર્વત્ર ન સ્વિદ્યતિ, ચ ક્વચિત્ સ્વિદ્યતીત્યર્થઃ)||૨૩-૨૪||

Adhikarana 12 (25-28) · Śloka 28

શ્રમોઽરતિર્વિવર્ણત્વં વૈરસ્યં નયનપ્લવઃ | ઇચ્છાદ્વેષૌ મુહુશ્ચાપિ શીતવાતાતપાદિષુ ||૨૫|| જૃમ્ભાઽઙ્ગમર્દો ગુરુતા રોમહર્ષોઽરુચિસ્તમઃ | અપ્રહર્ષશ્ચ શીતં ચ ભવત્યુત્પત્સ્યતિ જ્વરે ||૨૬|| સામાન્યતો, વિશેષાત્તુ જૃમ્ભાઽત્યર્થં સમીરણાત્ | પિત્તાન્નયનયોર્દાહઃ, કફાન્નાન્નાભિનન્દનમ્ ||૨૭|| સર્વલિઙ્ગસમવાયઃ સર્વદોષપ્રકોપજે | દ્વયોર્દ્વયોસ્તુ રૂપેણ સંસૃષ્ટં દ્વન્દ્વજં વિદુઃ ||૨૮||

ઇદાનીં પૂર્વરૂપમાહ- શ્રમ ઇત્યાદિ| અરતિઃ શયનાસનાદૌ સર્વત્રાપિ સુખાભાવઃ| નયનપ્લવો નયનયોરશ્રુપૂર્ણતા| આતપાદિષ્વિત્યાદિશબ્દગ્રહણાચ્છય્યાસનગ્રહણમ્| તમઃ અન્ધકારદર્શનમ્| અપ્રહર્ષ આનન્દાભાવઃ| ઉત્પત્સ્યતિ ભાવિનિ જ્વરે| સામાન્યતઃ સર્વસ્મિન્નેવ જ્વરે| પ્રત્યેકદોષજજ્વરે પૂર્વરૂપમાહ- વિશેષાત્તુ જૃમ્ભાઽત્યર્થમિત્યાદિ| ન અન્નાભિનન્દનમ્ અન્નાનભિલાષઃ||૨૫-૨૮||

Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 30

વેપથુર્વિષમો વેગઃ કણ્ઠૌષ્ઠપરિશોષણમ્ | નિદ્રાનાશઃ ક્ષુતઃ સ્તમ્ભો ગાત્રાણાં રૌક્ષ્યમેવ ચ ||૨૯|| શિરોહૃદ્ગાત્રરુગ્વક્ત્રવૈરસ્યં બદ્ધવિટ્કતા | જૃમ્ભાઽઽધ્માનં તથા શૂલં ભવત્યનિલજે જ્વરે ||૩૦||

વાતાદિજત્વેન જ્વરસ્ય લક્ષણાન્યાહ- વેપથુરિત્યાદિ| વેપથુઃ કમ્પઃ| વિષમો વેગ ઇતિ કદાચિદતિશયિતઃ કદાચિન્મન્દશ્ચ વેગઃ| ક્ષુતઃ સ્તમ્ભઃ ક્ષુત્ છિક્કા તસ્યાઃ સ્તમ્ભોઽનિર્ગમનં; ‘ક્ષુત’ ઇત્યત્ર અન્યે ‘ક્ષવ’ ઇતિ પઠન્તિ; તન્મતે ક્ષવઃ છિક્કા, સ્તમ્ભો ગાત્રસ્ય| નનુ, વાતજ્વરમોક્ષેઽપિ છિક્કા સ્યાત્, તત્ કથં જ્વરાગમમોક્ષયોર્જ્ઞાનમ્? ઉચ્યતે- અપરવેપથ્વાદિવાતજ્વરલક્ષણાનામભાવાજ્જ્વરમોક્ષો બોદ્ધવ્યઃ| રૌક્ષ્યમેવ ચેતિ ગાત્રાણાં (રૂક્ષગ્રહણેનૈવ કૃષ્ણારુણવર્ણયુક્તમિતિ જ્ઞેયં); ચકારાત્ કૃષ્ણવિણ્મૂત્રત્વં સમુચ્ચીયતે; અન્યે તુ ‘ગાત્રાણાં રૌક્ષ્યમેવ ચ’ ઇત્યત્ર ‘શ્યાવાઙ્ગમલનેત્રતા’ ઇતિ પઠન્તિ| શિરસઃ પૃથગુપાદાનમત્યર્થં શિરોરુગ્ભવતીતિ જ્ઞાપનાર્થમ્; અન્યથા ગાત્રરુગિત્યનેનૈવ તત્પ્રાપ્તેઃ| ‘જૃમ્ભાધ્માને ભ્રમઃ શૂલં’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૨૯-૩૦||

Adhikarana 14 (31-32) · Śloka 32

વેગસ્તીક્ષ્ણોઽતિસારશ્ચ નિદ્રાલ્પત્વં તથા વમિઃ | કણ્ઠૌષ્ઠમુખનાસાનાં પાકઃ સ્વેદશ્ચ જાયતે ||૩૧|| પ્રલાપઃ કટુતા વક્ત્રે મૂર્ચ્છા દાહો મદસ્તૃષા | પીતવિણ્મૂત્રનેત્રત્વં પૈત્તિકે ભ્રમ એવ ચ ||૩૨||

વેગ ઇત્યાદિ| ‘પ્રલાપઃ કટુતા વક્ત્રે’ ઇત્યત્ર ‘પ્રલાપસ્તિક્તવક્ત્રત્વં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| મદઃ પૂગફલેનેવ મત્તતા||૩૧-૩૨||

Adhikarana 15 (33-34) · Śloka 34

ગૌરવં શીતમુત્ક્લેશો રોમહર્ષોઽતિનિદ્રતા | સ્રોતોરોધો રુગલ્પત્વં પ્રસેકો મધુરાસ્યતા ||૩૩|| નાત્યુષ્ણગાત્રતા છર્દિરઙ્ગસાદોઽવિપાકતા | પ્રતિશ્યાયોઽરુચિઃ કાસઃ કફજેઽક્ષ્ણોશ્ચ શુક્લતા ||૩૪||

ગૌરવમિત્યાદિ| ગૌરવં ગાત્રાણાં, ઉત્ક્લેશઃ શ્લેષ્મનિષ્ઠીવનં, પ્રસેકો લાલાસ્રાવઃ, અઙ્ગસાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ| અન્યે ત્વેવં પઠન્તિ- ‘સ્તૈમિત્યં સ્તિમિતો વેગ આલસ્યં મધુરાસ્યતા| શુક્લમૂત્રપુરીષત્વં સ્તમ્ભસ્તૃપ્તિરથાપિ ચ|| ગૌરવં શીતમુત્ક્લેશો રોમહર્ષોઽતિનિદ્રતા| પ્રતિશ્યાયોઽરુચિઃ કાસઃ કફજેઽક્ષ્ણોશ્ચ શુક્લતા’ ઇતિ| સ્તૈમિત્યં નિશ્ચલત્વં જ્વરિતસ્ય, વેગોઽપિ સ્તિમિતઃ સતતસ્થિતો નિશ્ચલઃ, અન્યે તુ સ્તિમિતો વેગો મન્દ ઉદ્ગમઃ||૩૩-૩૪||

Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 38

નિદ્રાનાશો ભ્રમઃ શ્વાસસ્તન્દ્રા સુપ્તાઙ્ગતાઽરુચિઃ | તૃષ્ણા મોહો મદઃ સ્તમ્ભો દાહઃ શીતં હૃદિ વ્યથા ||૩૫|| પક્તિશ્ચિરેણ દોષાણામુન્માદઃ શ્યાવદન્તતા | રસના પરુષા કૃષ્ણા સન્ધિમૂર્ધાસ્થિજા રુજઃ ||૩૬|| નિર્ભુગ્ને કલુષે નેત્રે કર્ણૌ શબ્દરુગન્વિતૌ | પ્રલાપઃ સ્રોતસાં પાકઃ કૂજનં ચેતનાચ્યુતિઃ ||૩૭|| સ્વેદમૂત્રપુરીષાણામલ્પશઃ સુચિરાત્ સ્રુતિઃ |૩૮|

એકૈકદોષજં જ્વરમભિધાય સાન્નિપાતિકમાહ- નિદ્રાનાશ ઇત્યાદિ| ભ્રમશ્ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણમ્| તન્દ્રાલક્ષણમુચ્યતે “ઇન્દ્રિયાર્થેષ્વસંવિત્તિર્ગૌરવં જૃમ્ભણં ક્લમઃ| નિદ્રાર્તસ્યેવ યસ્યેહા તસ્ય તન્દ્રાં વિનિર્દિશેત્”- ઇતિ| સુપ્તાઙ્ગતા ગાત્રાણાં સ્પર્શાજ્ઞતા, મોહોઽત્ર મૂર્ચ્છા, મદઃ પૂગફલેનેવ મત્તતા, સ્તમ્ભઃ સ્તબ્ધતા| ઉન્માદો માનસો વિકારઃ| રસના જિહ્વા, પરુષા કર્કશા| સન્ધિમૂર્ધાસ્થિજા રુજ ઇતિ સન્ધિરુજા મૂર્ધરુજા અસ્થિરુજા ચ; અન્યે સન્ધ્યાદિસ્થાને ‘લોઠનં શિરસો રુજા’ ઇતિ પઠન્તિ, લોઠનં શિરસો વિધૂનનમ્| નિર્ભુગ્ને કુટિલે, કલુષે મલિને | શબ્દરુગન્વિતૌ શબ્દાન્વિતૌ રુગન્વિતૌ ચ કર્ણૌ ભવતઃ| પ્રલાપઃ અસમ્બદ્ધભાષણમ્| સ્રોતસાં મુખનાસાદિરન્ધ્રાણામ્| કૂજનમ્ અવ્યક્તશબ્દોત્થાનં કણ્ઠે| ચેતનાચ્યુતિઃ ચિત્તનાશઃ| અલ્પશઃ સુચિરાત્ સ્રુતિરિતિ અલ્પમલ્પં કૃત્વા ચિરકાલેન નિઃસરતીત્યર્થઃ||૩૫-૩૭||-

Adhikarana 17 (38) · Śloka 38

સર્વજે સર્વલિઙ્ગાનિ... |૩૮|

નિદ્રાનાશ ઇત્યાદિપાઠેન વિકૃતિવિષમસમવેતસ્ય સન્નિપાતસ્ય લક્ષણમભિધાય પ્રકૃતિસમસમવેતસ્ય લક્ષણમાહ- સર્વજે ઇત્યાદિ| સર્વદોષજે સર્વલિઙ્ગાનિ પ્રત્યેકવાતાદિજ્વરોક્તલક્ષણાનિ|૩૮|-

Adhikarana 18 (38-40) · Śloka 41

...વિશેષં ચાત્ર મે શૃણુ ||૩૮|| નાત્યુષ્ણશીતોઽલ્પસઞ્જ્ઞો ભ્રાન્તપ્રેક્ષી હતસ્વરઃ | ખરજિહ્વઃ શુષ્કકણ્ઠઃ સ્વેદવિણ્મૂત્રવર્જિતઃ ||૩૯|| સાસ્રો નિર્ભુગ્નહૃદયો ભક્તદ્વેષી હતપ્રભઃ | શ્વસન્નિપતિતઃ શેતે પ્રલાપોપદ્રવાયુતઃ ||૪૦|| તમભિન્યાસમિત્યાહુર્હતૌજસમથાપરે |૪૧|

ઇદાનીમભિન્યાસાદિસઞ્જ્ઞાભિઃ સન્નિપાતભેદમાહ- વિશેષમિત્યાદિ| વિશેષં ભેદમ્| અત્ર સન્નિપાતજ્વરે| નાત્યુષ્ણશીતઃ સાધારણાઙ્ગસ્પર્શઃ| ભ્રાન્તપ્રેક્ષી સર્વપદાર્થાયથાર્થદર્શી| સાસ્રઃ અશ્રુપૂર્ણનેત્રઃ| નિર્ભુગ્નહૃદયઃ કુટિલહૃદયઃ| શ્વસન્ શ્વાસં કુર્વન્| નિપતિત ઇવ શેતે, એતેન વિકલાઙ્ગ ઉક્તઃ| પ્રલાપ એવોપદ્રવસ્તેન આયુતોઽત્યર્થયુક્તઃ| તં સન્નિપાતભેદમ્||૩૮-૪૦||-

Adhikarana 19 (41) · Śloka 41

સન્નિપાતજ્વરં કૃચ્છ્રમસાધ્યમપરે વિદુઃ ||૪૧||

મતભેદેન સન્નિપાતજ્વરસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યત્વમસાધ્યત્વં ચોચ્યતે- સન્નિપાતજ્વરમિત્યાદિ| અસમસ્તલક્ષણત્વે કૃચ્છ્રસાધ્યત્વં, સમસ્તલક્ષણત્વે વિબદ્ધદોષત્વેઽગ્નૌ ચ નષ્ટે સત્યસાધ્યત્વમ્||૪૧||

Adhikarana 20 (42) · Śloka 42

નિદ્રોપેતમભિન્યાસં ક્ષીણમેનં હતૌજસમ્ | સન્ન્યસ્તગાત્રં સન્ન્યાસં વિદ્યાત્સર્વાત્મકે જ્વરે ||૪૨||

અભિન્યાસસ્ય ભેદમાહ- નિદ્રેત્યાદિ| તમેવ નિદ્રોપેતમભિન્યાસં વિદ્યાત્, એનં ક્ષીણં સન્તં હતૌજસં વિદ્યાત્, તમેવ ચ સન્ન્યસ્તગાત્રં સન્ન્યાસમિતિ| કેચિદમુમભિન્યાસપ્રતિપાદકં વાક્યં ન પઠન્તિ| નિદ્રોપેતમભિન્યાસમિત્યાદિપાઠસ્યાગ્રે ‘પ્રલિમ્પન્નિવ ગાત્રાણિ પર્વણાં ગૌરવેણ ચ’ ઇત્યાદિના ‘મન્દજ્વરપ્રલાપસ્તુ સશીતઃ સ્યાત્પ્રલેપકઃ’ ઇત્યન્તેનાપરતન્ત્રોક્તપાઠેન પ્રલેપકલક્ષણં કેચિત્ પઠન્તિ, તચ્ચ ન પઠનીયં; ‘તથા પ્રલેપકો જ્ઞેય’ ઇત્યાદિપાઠેન સ્વતન્ત્રે તસ્ય પઠિતત્વાત્| ‘નિત્યં મન્દજ્વર’ ઇત્યાદિના ક્ષારપાણિપ્રોક્તં વાતબલાસકલક્ષણમપરે પઠન્તિ, તદપિ ન પઠનીયં, ‘પ્રલેપકં વાતબલાસકં ચ’ ઇત્યનેન તસ્યોક્તેઃ| નિત્યં મન્દજ્વર ઇત્યાદિપાઠસ્યાગ્રેઽન્યે તૃણપુષ્પકલક્ષણમધીયન્તે- “પુષ્પેભ્યો ગન્ધરજસી તેજસ્વિભ્યો યદાઽનિલઃ| ઉપાદાય મનુષ્યસ્ય પ્રાણાપાનૌ નિયચ્છતિ|| સૌક્ષ્મ્યાદનુસૃતો ધાતૂન્ મર્માણ્યપિ ચ તેજસા| કર્મ ચિતં બલં જ્ઞાનં તદાઽસ્યાભ્યેતિ મારુતઃ|| કર્માદિષુ નિરુદ્ધેષુ સ્વપિતીતિ સુહૃજ્જનઃ| મન્યતે હતચિત્તત્વાદોજસ્યુપરતે સતિ|| તસ્યાદિતઃ શિરોરોગઃ સસઞ્જ્ઞસ્યેવ જાયતે| વિગન્ધં ચ સુગન્ધં ચ દૃષ્ટ્વાઽકસ્માત્ સ મૂર્ચ્છતિ|| તૃણપુષ્પકમિત્યેવં જ્વરં વિદ્યાદ્વિચક્ષણઃ”- ઇતિ; તચ્ચૌષધીગન્ધજે જ્વરે તથૌપત્યકે ચાન્તર્ભૂતત્વાન્નાધ્યેયમિતિ||૪૨||

Adhikarana 21 (43-44) · Śloka 45

ઓજો વિસ્રંસતે યસ્ય પિત્તાનિલસમુચ્છ્રયાત્ | સ ગાત્રસ્તમ્ભશીતાભ્યાં શયનેપ્સુરચેતનઃ ||૪૩|| અપિ જાગ્રત્ સ્વપન્ જન્તુસ્તન્દ્રાલુશ્ચ પ્રલાપવાન્ | સંહૃષ્ટરોમા સ્રસ્તાઙ્ગો મન્દસન્તાપવેદનઃ ||૪૪|| ઓજોનિરોધજં તસ્ય જાનીયાત્ કુશલો ભિષક્ |૪૫|

કેચિદત્ર હતૌજસલક્ષણં પઠન્તિ; યથા- ઓજો વિસ્રંસતે યસ્યેત્યાદિ| સ જ્વરી ગાત્રસ્તમ્ભશીતાભ્યાં કૃત્વા શયનેપ્સુઃ સ્વપિતુમિચ્છુઃ જાગ્રદવસ્થાયાં સ્વપ્નાવસ્થાયાં ચ ચેતનારહિતો ભવતિ, તસ્ય સન્નિપાતિન એતદ્ગાત્રસ્તમ્ભાદિકમોજોનિરોધજં લક્ષણં જાનીયાત્| યદ્યપિ તન્ત્રાન્તરે સન્નિપાતભેદાસ્ત્રયોદશ પ્રોક્તાઃ, તથાઽપિ દોષોત્કર્ષાપકર્ષતારતમ્યેન ધાત્વાવરણભેદેન ચ સન્નિપાતભેદાનામાનન્ત્યાન્નેહ પ્રદર્શિતાઃ||૪૩-૪૪||-

Adhikarana 22 (45) · Śloka 46

સપ્તમે દિવસે પ્રાપ્તે દશમે દ્વાદશેઽપિ વા ||૪૫|| પુનર્ઘોરતરો ભૂત્વા પ્રશમં યાતિ હન્તિ વા |૪૬|

સન્નિપાતજ્વરસ્ય મોક્ષવધયોરવધિમાહ- સપ્તમે દિવસે પ્રાપ્તે ઇત્યાદિ| શીઘ્રમધ્યમન્દશક્તિત્વાદ્વાતાદીનાં સપ્તમે દિને વાતાધિકઃ સન્નિપાતજ્વરઃ, દશમે દિને પિત્તાધિકઃ, દ્વાદશે દિને શ્લેષ્મધિકો વિમુઞ્ચતિ મલપાકાત્, હન્તિ ચ ધાતુપાકાત્; યદિ હિ તસ્ય દીર્ઘજીવનં(ને) કર્માસ્તિ તદા મલપાકો ભવતિ, અન્યથા ધાતુપાકઃ| અન્યે તુ સપ્તાહેઽભિન્યાસો, દશાહે હતૌજાઃ, દ્વાદશાહે સન્ન્યાસઃ, મલપાકાત્ પ્રશમં યાતિ ધાતુપાકાદ્ધન્તીતિ મન્યન્તે| ધાતુપાકાસ્ય લક્ષણમાહ- “સમ્બાધ્યમાનો હૃદિ નાભિદેશે ગાત્રેષુ વા પાકરુજોજ્ઝિતેષુ| પક્વેષ્વિવાચૈતિ રુજં જ્વરાર્તઃ સ ધાતુપાકી કથિતો ભિષગ્ભિઃ”- ઇતિ| શકુનૈરરિષ્ટૈર્વા મરણકારી ધાતુપાકી(કો) જ્ઞેય ઇતિ વૃદ્ધાઃ| ‘દ્વાદશેઽપિ વા’ ઇત્યત્રાપિશબ્દાદ્ભાલુકિપ્રોક્તઃ સન્નિપાતજ્વરસ્ય મોક્ષવધયોરવધિઃ પ્રાપ્યતે| તેન “સપ્તમી દ્વિગુણા યા તુ નવમ્યેકાદશી તથા| એષા ત્રિદોષમર્યાદા મોક્ષાય ચ વધાય ચ” ઇતિ લબ્ધમ્| પુનર્ઘોરતર ઇતિ પુનઃશબ્દાત્ પૂર્વં ઘોર આસીત્ તતઃ પુનર્ઘોરતર ઇતિ લભ્યતે||૪૫||-

Adhikarana 23 (46) · Śloka 46

દ્વિદોષોચ્છ્રાયલિઙ્ગાસ્તુ દ્વન્દ્વજાસ્ત્રિવિધાઃ સ્મૃતાઃ ||૪૬||

ઇદાનીં પ્રકૃતિસમવેતાસ્ત્રિવિધા દ્વન્દ્વજજ્વરા ઉચ્યન્તે- દ્વિદોષોચ્છ્રાયલિઙ્ગા ઇત્યાદિ| દ્વિદોષોચ્છ્રાયેત્યુચ્છ્રાયગ્રહણં દ્વયોર્દોષયોઃ સ્વકારણોચ્છ્રિતત્વજ્ઞાપનાર્થં ત્રિવિધત્વમત્ર સમવૃદ્ધદ્વિદોષજાપેક્ષયેતિ||૪૬||

Adhikarana 24 (47) · Śloka 48

તૃષ્ણા મૂર્ચ્છા ભ્રમો દાહઃ સ્વપ્નનાશઃ શિરોરુજા | કણ્ઠાસ્યદશોષો વમથૂ રોમહર્ષોઽરુચિસ્તથા ||૪૭|| પર્વભેદશ્ચ જૃમ્ભા ચ વાતપિત્તજ્વરાકૃતિઃ |૪૮|

ઇદાનીં વિકૃતિવિષમસમવેતાન્ દ્વન્દ્વજજ્વરાનાહ- તૃષ્ણેત્યાદિ| કણ્ઠાસ્યશોષઃ કણ્ઠશોષો મુખશોષશ્ચ| વમથુઃ છર્દિઃ| યતોઽયં વિકૃતિવિષમસમવેતઃ અતો વાતપૈત્તિકે જ્વરે રોમહર્ષારુચ્યોરભિધાનં, કફપૈત્તિકે તન્દ્રાભિધાનમ્||૪૭||-

Adhikarana 25 (48-49) · Śloka 49

સ્તૈમિત્યં પર્વણાં ભેદો નિદ્રા ગૌરવમેવ ચ ||૪૮|| શિરોગ્રહઃ પ્રતિશ્યાયઃ કાસઃ સ્વેદપ્રવર્તનમ્ | સન્તાપો મધ્યવેગશ્ચ વાતશ્લેષ્મજ્વરાકૃતિઃ ||૪૯||

સ્તૈમિત્યં નિશ્ચલત્વં જ્વરિતસ્ય, પર્વણાં ભેદો ગ્રન્થિસ્ફુટનં, શિરોગ્રહઃ શિરો ગૃહીતમિવ મન્યતે, પ્રતિશ્યાયો નાસાસ્રાવઃ||૪૮-૪૯||

Adhikarana 26 (50) · Śloka 3

લિપ્તાતિક્તાસ્યતા તન્દ્રા મોહઃ કાસોઽરુચિસ્તૃષા | મુહુર્દાહો મુહુઃ શીતં શ્લેષ્મપિત્તજ્વરાકૃતિઃ ||૫૦|| (જૃમ્ભાધ્માનમદોત્કમ્પપર્વભેદપરિક્ષયાઃ| તૃટ્પ્રલાપાભિતાપાઃ સ્યુર્જ્વરે મારુતપૈત્તિકે ||૧|| શૂલકાસકફોત્ક્લેશશીતવેપથુપીનસાઃ| ગૌરવારુચિવિષ્ટમ્ભા વાતશ્લેષ્મસમુદ્ભવે||૨|| શીતદાહારુચિસ્તમ્ભસ્વેદમોહમદભ્રમાઃ| કાસાઙ્ગસાદહૃલ્લાસા ભવન્તિ કફપૈત્તિકે||૩||) |

લિપ્તેત્યાદિ| લિપ્તાસ્યતા તિક્તાસ્યતા ચ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ દ્વન્દ્વજજ્વરપાઠમેકમેવ પઠતિ- જૃમ્ભેત્યાદિના| અયં વા પઠનીયઃ પૂર્વો વા, ન તુ દ્વયમ્||૫૦||

Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52

કૃશાનાં જ્વરમુક્તાનાં મિથ્યાહારવિહારિણામ્ | દોષઃ સ્વલ્પોઽપિ સંવૃદ્ધો દેહિનામનિલેરિતઃ ||૫૧|| સતતાન્યેદ્યુષ્કત્ર્યાખ્યચાતુર્થાન્ સપ્રલેપકાન્ | કફસ્થાનવિભાગેન યથાસઙ્ખ્યં કરોતિ હિ ||૫૨||

સન્તતજ્વરમભિધાયેદાનીં વિષમજ્વરાન્ સતતાદીનાહ- કૃશાનામિત્યાદિ| કૃશાનાં મિથ્યાહારવિહારિણાં જ્વરમુક્તાનાં ચ મિથ્યાહારવિહારિણાં દોષઃ સ્વલ્પોઽપિ ‘અપથ્યૈઃ કૃત’ ઇતિ શેષઃ, પુનર્મિથ્યાહારવિહારાભ્યામભિસંવૃદ્ધો વાતપ્રેરિતઃ સન્ સતતાદીન્ યથાસઙ્ખ્યં કફસ્થાનવિભાગેન કરોતીતિ સમ્બન્ધઃ| કફસ્થાનાનિ આમાશયોરઃકણ્ઠશિરઃસન્ધયો યથાસઙ્ખ્યં કથ્યન્તે| તત્ર આમાશયસ્થઃ સતતં કરોતિ, સ ચ પ્રતિદિનં કાલદ્વયાનુવર્તનાત્ કિઞ્ચિન્ન્યૂનઃ , ઉરઃસ્થો અન્યેદ્યુષ્કં, કણ્ઠસ્થઃ તૃતીયકં, શિરસ્થઃ ચતુર્થકં, સન્ધિસ્થઃ પ્રલેપકં, સર્વેષુ કફસ્થાનેષુ વ્યવસ્થિતો દોષઃ સન્તતં કરોતીતિ જ્ઞાતવ્યમ્| દોષશબ્દોઽત્ર પૃથગ્દ્વન્દ્વસમસ્તરૂપો વાતાદિર્ગ્રાહ્યઃ| અનિલેરિતત્વં ચ વાતસ્યાપિ સ્થિતસ્ય બાહ્યહેતુપ્રચુરીભૂતેનાપરેણ વાતેન સમ્ભવતિ||૫૧-૫૨||

Adhikarana 28 (53) · Śloka 53

અહોરાત્રાદહોરાત્રાત્ સ્થાનાત્ સ્થાનં પ્રપદ્યતે | તતશ્ચામાશયં પ્રાપ્ય દોષઃ કુર્યાજ્જ્વરં નૃણામ્ ||૫૩||

યથા ઉરઆદિસ્થિતો દોષોઽન્યેદ્યુષ્કાદીન્ કરોતિ તથાઽઽહ- અહોરાત્રાદિત્યાદિ| અહોરાત્રાદુરઃસ્થો દોષ આમાશયં પ્રાપ્ય અન્યેદ્યુષ્કં કરોતિ અન્યસ્મિન્ દિવસે, કણ્ઠસ્થિતો દ્વાભ્યામહોરાત્રાભ્યાં તૃતીયકં તૃતીયદિવસે, શિરઃસ્થિતઃ સ્થાનત્રયમતિક્રમ્ય ચતુર્થકં ચતુર્થદિવસે, સન્ધિષુ સ્થિતો નિત્યમેવ પ્રલેપકં કરોતિ, સ ચ રાજયક્ષ્મિણામેવ||૫૩||

Adhikarana 29 (54) · Śloka 54

તથા પ્રલેપકો જ્ઞેયઃ શોષિણાં પ્રાણનાશનઃ | દુશ્ચિકિત્સ્યતમો મન્દઃ સુકષ્ટો ધાતુશોષકૃત્ ||૫૪||

પ્રલેપકલક્ષણમાહ- તથા પ્રલેપકો જ્ઞેય ઇત્યાદિ| દુશ્ચિકિત્સ્યતમ ઇતિ હેતુભાવેન સન્નિપાતાત્મકત્વાત્| મન્દો મન્દવેગઃ| સુકષ્ટ ઇતિ હેતુફલભાવેન મારણાત્મકત્વાત્||૫૪||

Adhikarana 30 (55) · Śloka 55

કફસ્થાનેષુ વા દોષસ્તિષ્ઠન્ દ્વિત્રિચતુર્ષુ વા | વિપર્યયાખ્યાન્ કુરુતે વિષમાન્ કૃચ્છ્રસાધનાન્ ||૫૫||

વિષમજ્વરાનભિધાય તદ્વિપર્યયજ્વરાનાહ- કફસ્થાનેષ્વિત્યાદિ| કફસ્થાનયોર્દ્વયોરુરઆમાશયયોસ્તિષ્ઠન્ દોષોઽન્યેદ્યુષ્કવિપર્યયં કરોતિ; કસ્તદ્વિપર્યયઃ? અહોરાત્રે પૂર્વાહ્ણાદીનામેકકાલં મુક્ત્વા સમસ્તાહોરાત્રં ભવતીતિ | એવં ત્રિષુ કફસ્થાનેષુ કણ્ઠોરઆમાશયેષુ તિષ્ઠન્ દોષસ્તૃતીયકવિપર્યયં કરોતિ, યસ્તૃતીયદિને વિમુઞ્ચતિ| ચતુર્ષુ કફસ્થાનેષુ શિરઃકણ્ઠોરઆમાશયેષુ તિષ્ઠન્ દોષશ્ચતુર્થકવિપર્યયં કરોતિ, સ ચતુર્થેઽહ્નિ મુઞ્ચતીતિ| સતતસ્ય તુ વિપર્યયો ન ભવતિ, એકસ્મિન્નેવ કફસ્થાને સ્થિતેન દોષેણ તત્કરણાદ્ વ્યાધિસ્વભાવાદ્વા| કફસ્થાનેષુ વા દોષ ઇત્યત્ર દોષશબ્દઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વસમસ્તદોષપ્રતિપાદકઃ|| ૫૫||

Adhikarana 31 (56) · Śloka 56

પરો હેતુઃ સ્વભાવો વા વિષમે કૈશ્ચિદીરિતઃ | આગન્તુશ્ચાનુબન્ધો હિ પ્રાયશો વિષમજ્વરે ||૫૬||

વિષમજ્વરાણાં નિયતૈકકાલાગમને એકીયમતેન હેતુમાહ- પર ઇત્યાદિ| પરો ભૂતાદિઃ, હેતુઃ કારણં, સ્વભાવો વેતિ વિષમજ્વરે હેતુરિત્યર્થઃ| અન્યે તુ વિષમજ્વરે સ્વભાવો વા પર ઉત્કૃષ્ટો હેતુઃ કૈશ્ચિદાચાર્યૈરીરિત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| વિષમજ્વરે ભૂતાદિર્હેતુરુક્તસ્તસ્ય સમર્થનમાહ- આગન્તુરિત્યાદિ| પ્રાયશો બાહુલ્યેન, આગન્તુઃ ભૂતાદિઃ, અનુબન્ધઃ કારણં, હીતિ યસ્માદર્થે||૫૬||

Adhikarana 32 (57-58) · Śloka 58

વાતાધિકત્વાત્ પ્રવદન્તિ તજ્જ્ઞાસ્તૃતીયકં ચાપિ ચતુર્થકં ચ | ઔપત્યકે મદ્યસમુદ્ભવે ચ હેતું જ્વરે પિત્તકૃતં વદન્તિ ||૫૭|| પ્રલેપકં વાતબલાસકં ચ કફાધિકત્વેન વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ | મૂર્ચ્છાનુબન્ધા વિષમજ્વરા યે પ્રાયેણ તે દ્વન્દ્વસમુત્થિતાસ્તુ ||૫૮||

ઇદાનીમુક્તાનામન્યેષાં ચારમ્ભકદોષકથનાયાહ- વાતેત્યાદિ| યદ્યપિ તન્ત્રાન્તરે ‘કફપિત્તાત્ત્રિકગ્રાહી’ ઇત્યાદિના તૃતીયચતુર્થકયોર્દ્વન્દ્વદોષસમુદ્ભવત્વં પ્રતિપાદિતં, તથાઽપિ સ્વતન્ત્રે પિત્તશ્લેષ્મલિઙ્ગત્વેઽપિ તયોર્વાતાધિકત્વં જ્ઞેયમ્| ઔપત્યકે પર્વતાસન્નભૂમિસમુદ્ભવે જ્વરે| પિત્તકૃતમિતિ તત્ર ઔપત્યકમદ્યસમુદ્ભવયોઃ પિત્તં કારણં હેતું વદન્તિ; તત્ર ઔપત્યકે જ્વરે પર્વતાસન્નભૂમિસ્થિતાનાં તીક્ષ્ણોષ્ણવીર્યાણમુગ્રગન્ધાનામૌષધીનાં પિત્તકારિત્વં, મદ્યસમુદ્ભવે તુ મદ્યમેવ પિત્તકારી હેતુઃ| અન્યે તુ ‘ઔપત્યપાનાત્યયસમ્પ્રભૂતે હેતું જ્વરે પિત્તમુદાહરન્તિ’ ઇતિ પઠન્તિ| પ્રલેપકે યદ્યપિ વાયુરેવ પ્રેરયિતા, તથાઽપિ સન્ધીનાં શ્લેષ્મસ્થાનત્વાચ્છ્લેષ્મોત્કટોઽયં, અન્યશસ્ત્રોપપન્નાશ્ચર્થાસ્તદ્વિદ્યેભ્ય એવ જ્ઞાતવ્યા ઇતિ પ્રમાણાત્તન્ત્રાન્તરાદ્વા વાતબલાસકો જ્ઞેયઃ| તથા ચ- “નિત્યં મન્દજ્વરો રૂક્ષઃ શૂનઃ કૃચ્છ્રેણ સિધ્યતિ| સ્તબ્ધાઙ્ગઃ શ્લેષ્મભૂયિષ્ઠો નરો વાતબલાસકી ”- ઇતિ| મૂર્ચ્છાનુબન્ધા ઇત્યાદિ| મૂર્ચ્છાનુબન્ધાઃ સતતમૂર્ચ્છા યે વિષમજ્વરાસ્તે પ્રાયેણ દ્વન્દ્વસમુચ્છ્રિતાઃ; એવંવિધાસ્તે વિષમા દુશ્ચિકિત્સ્યાશ્ચ ભવન્તિ| ‘મુઞ્ચાનુબન્ધા’ ઇત્યેકે પઠન્તિ; તત્ર મુઞ્ચન્તિ અનુબધ્નન્તિ યે તે મુઞ્ચાનુબન્ધાઃ સતતકાદયઃ સવિપર્યયાઃ| કેચિત્ ‘મુક્ત્વાઽનુબન્ધાન્’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર, અનુબન્ધાન્ અનુબન્ધજ્વરાનેવ વિષમાન્ મુક્ત્વા યેઽન્યે વિષમજ્વરાસ્તે દ્વન્દ્વસમુત્થિતા ઇતિ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- અનુબન્ધાનુપદ્રવજ્વરાન્મુક્ત્વા યેઽન્યે મૌલાઃ સતતકાદયો વિષમજ્વરત્વેનાભિમતાસ્તે પ્રાયેણ દ્વન્દ્વસમુત્થિતાઃ; પ્રાયોગ્રહણાત્ પૃથક્સમસ્તૈશ્ચ જન્યન્તે ઇતિ||૫૭-૫૮||

Adhikarana 33 (59-61) · Śloka 61

ત્વક્સ્થૌ શ્લેષ્માનિલૌ શીતમાદૌ જનયતો જ્વરે | તયોઃ પ્રશાન્તયોઃ પિત્તમન્તે દાહં કરોતિ ચ ||૫૯|| કરોત્યાદૌ તથા પિત્તં ત્વક્સ્થં દાહમતીવ ચ | પ્રશાન્તે કુરુતસ્તસ્મિંશ્છીતમન્તે ચ તાવપિ ||૬૦|| દ્વાવેતૌ દાહશીતાદી જ્વરૌ સંસર્ગજૌ સ્મૃતૌ | દાહપૂર્વસ્તયોઃ કષ્ટઃ કૃચ્છ્રસાધ્યશ્ચ સ સ્મૃતઃ ||૬૧||

અતઃ પરં સતતાદીનાં શીતદાહપૂર્વત્વેન દ્વૈવિધ્યમાહ- ત્વક્સ્થાવિત્યાદિ| તયોઃ શ્લેષ્માનિલયોઃ, પ્રશાન્તયોઃ સ્વકાલાપગમાત્ પ્રત્યનીકપ્રાપ્ત્યા વા| અન્તે દાહં કરોતિ ચેત્યત્ર ચકારાત્ મોહમૂર્ચ્છાદયઃ| તસ્મિન્ પિત્તે| તાવપિ શ્લેષ્માનિલૌ; અપિશબ્દાત્ વમથુતન્દ્રાદયઃ| યદ્યપ્યેતૌ જ્વરૌ દોષત્રયજૌ તથાઽપ્યત્ર દોષદ્વયોક્ત્યા સંસર્ગજાવિત્યુક્તં, એકકાર્યકરત્વાત્કફવાતયોરેકેન વ્યપદેશાદ્વેત્યન્યે| દ્વયોઃ દાહપૂર્વશીતપૂર્વકયોઃ| કષ્ટઃ કૃચ્છ્રસાધ્ય ઇતિ વિશેષણદ્વયોપાદાનાદત્યર્થં દુઃસાધ્યત્વં દર્શિતં; દાહપૂર્વોઽત્યન્તકષ્ટસાધ્યઃ, શીતપૂર્વઃ સુખસાધ્ય ઇતિ કુતઃ? રોગશક્તેરચિન્ત્યત્વાત્||૫૯-૬૧||

Adhikarana 34 (62) · Śloka 62

પ્રસક્તશ્ચાભિઘાતોત્થશ્ચેતનાપ્રભવસ્તુ યઃ |૬૨|

અભિઘાતકામાદિજયોરપ્યત્યન્તકષ્ટત્વં દર્શયન્નાહ- પ્રસક્ત ઇત્યાદિ| પ્રસક્તઃ પ્રકર્ષેણ સઙ્ગી, એતચ્ચાભિઘાતોત્થચેતનાપ્રભવજ્વરયોર્વિશેષણમ્| અભિઘાતોત્થઃ કાષ્ઠલોષ્ટાદ્યભિઘાતજઃ| ચેતનાપ્રભવઃ કામાદિજઃ|૬૨|-

Adhikarana 35 (62) · Śloka 63

રાત્ર્યહ્નોઃ ષટ્સુ કાલેષુ કીર્તિતેષુ યથા પુરા ||૬૨|| પ્રસહ્ય વિષમોઽભ્યેતિ માનવં બહુધા જ્વરઃ |૬૩|

ઇદાનીં સતતાદીનાં સ્વકાલેષૂદ્ગમં દર્શયતિ- રાત્ર્યહ્નોરિત્યાદિ| ષટ્સુ કાલેષુ પૂર્વાહ્ણમધ્યાહ્નાપરાહ્ણપ્રદોષાર્ધરાત્રપ્રત્યૂષેષુ, કીર્તિતેષુ કથિતેષુ, યથા પુરા યેન પ્રકારેણ પૂર્વં વ્રણપ્રશ્નાધ્યાયે| તત્ર પૂર્વાહ્ણપ્રદોષયોઃ કફસ્ય, મધ્યાહ્નાર્ધરાત્રયોઃ પિત્તસ્ય, અપરાહ્ણપ્રત્યૂષયોર્વાતસ્ય પ્રકોપ ઇતિ; એવં પૂર્વોક્તકથિતેષુ સ્વસ્વદોષપ્રકોપકાલેષુ પ્રસહ્ય હઠાદ્વિષમો જ્વરોઽભ્યેતિ અભિ સમન્તતો વ્યાપ્ય માનવમાગચ્છતિ| બહુધેતિ અહોરાત્રે કાલદ્વયં, એકકાલં, એકદિનાનન્તરં, દ્વિદિનાનન્તરં; અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- બહુધા કદાચિચ્છીતઃ, કદાચિદુષ્ણઃ, કદાચિદ્ધસ્તપાદયોઃ, કદાચિદંસાદ્યવયવેષુ, નિયતકાલં, ચિરકાલમલ્પકાલં ચેતિ| એતેન વિષમજ્વરાણામાનન્ત્યમુક્તમ્||૬૨||-

Adhikarana 36 (63-64) · Śloka 64

સ ચાપિ વિષમો દેહં ન કદાચિદ્વિમુઞ્ચતિ ||૬૩|| ગ્લાનિગૌરવકાર્શ્યેભ્યઃ સ યસ્માન્ન પ્રમુચ્યતે | વેગે તુ સમતિક્રાન્તે ગતોઽયમિતિ લક્ષ્યતે ||૬૪||

વિષમજ્વરાણામુપશાન્તવેગાનામપિ દેહાવસ્થાનં દર્શયતિ- સ ચાપીત્યાદિ| વિષમો વિષમજ્વરઃ| સમાહારત્વેન કાર્શ્યાદિતિ સિદ્ધે યત્ કાર્શ્યેભ્ય ઇતિ બહુવચનં તેન લક્ષણાન્તરમપિ ગૃહ્યતે| તથા ચ- “શિરસો ગૌરવં ગ્લાનિર્નાતિશ્રદ્ધા ચ ભોજને| માધુર્યમથ વૈરસ્યં તિક્તત્વમથવા પુનઃ| વક્ત્રસ્ય જાયતે યસ્માત્ પ્રવેગેઽપિ ગતે સતિ| તસ્માત્તુ નિયતો લીનઃ શરીરે વિષમજ્વરઃ”- ઇતિ||૬૩-૬૪||

Adhikarana 37 (65) · Śloka 65

ધાત્વન્તરસ્થો લીનત્વાન્ન સૌક્ષ્મ્યાદુપલભ્યતે | અલ્પદોષેન્ધનઃ ક્ષીણઃ ક્ષીણેન્ધન ઇવાનલઃ ||૬૫||

યદિ વેગાપગમેઽપિ ન વિમુચ્યતે તર્હિ કિમિતિ નોપલભ્યત ઇત્યાહ- ધાત્વન્તરસ્થો લીનત્વાદિત્યાદિ| એકસ્માદ્ધાતોરન્યો ધાતુઃ ધાત્વન્તરં તત્રસ્થઃ, અન્યે તુ ધાત્વન્તરશબ્દેન સપ્ત કલાઃ કથયન્તિ| લીનત્વાદેકદેશસ્થિતત્વાત્| સૂક્ષ્મત્વાત્ અણુત્વાત્| અલ્પદોષેત્યાદિ અલ્પદોષ ઇવ ઇન્ધનત્વેન ક્ષીણોઽલ્પીભૂતો જ્વરઃ; ‘અલ્પદોષા એવ ઇન્ધનં યસ્ય સ અલ્પદોષેન્ધનઃ’ ઇત્યન્યે||૬૫||

Adhikarana 38 (66) · Śloka 66

દોષોઽલ્પોઽહિતસમ્ભૂતો જ્વરોત્સૃષ્ટસ્ય વા પુનઃ | ધાતુમન્યતમં પ્રાપ્ય કરોતિ વિષમજ્વરમ્ ||૬૬||

ઇદાનીં ભોજભાલુકિપુષ્કલાવતપ્રભૃતીનાં શલ્યતન્ત્રવિદાં મતેન વિષમજ્વરોત્પત્તિમભિધાય કાયચિકિત્સાવિદામગ્નિવેશાદીનાં મતેન ધાતુસ્થાનૈર્દોષૈર્વિષમજ્વરાણામુત્પત્તિં દર્શયતિ- દોષ ઇત્યાદિ| અહિતસમ્ભૂતઃ અપથ્યાદ્વૃદ્ધિં ગતઃ| જ્વરોત્સૃષ્ટસ્ય જ્વરમુક્તસ્ય, વાશબ્દેન કૃશસ્યેતિ સમુચ્ચીયતે| કૃશાનામિત્યાદિના કફસ્થાનવિભાગેન પ્રાક્ સતતાદયો દર્શિતાઃ, અત્ર તુ ધાત્વન્તરગતભેદેનેતિ ન પુનરુક્તતા||૬૬||

Adhikarana 39 (67) · Śloka 68

સતતં રસરક્તસ્થઃ સોઽન્યેદ્યુઃ પિશિતાશ્રિતઃ | મેદોગતસ્તૃતીયેઽહ્નિ ત્વસ્થિમજ્જગતઃ પુનઃ ||૬૭|| કુર્યાચ્ચાતુર્થકં ઘોરમન્તકં રોગસઙ્કરમ્ |૬૮|

ઇદાનીં રસાદીનાં ધાતૂનાં મધ્યે યં યં ધાતુમાશ્રિત્ય યં યં દોષો યં યં વિષમજ્વરમારભતે તં તં દર્શયન્નાહ- સતતં રસરક્તસ્થ ઇત્યાદિ| રસરક્તસ્થો દોષઃ સતતં જ્વરં કરોતિ, યેઽપિ ‘દોષો રક્તાશ્રયઃ પ્રાયઃ કરોતિ સતતજ્વરં’ ઇતિ પઠન્તિ તૈરપિ પ્રાયોગ્રહણાદ્રસોઽઙ્ગીકર્તવ્યઃ, યતો રસમાદાય દોષા જ્વરમાપાદયન્તિ| અન્યે તુ સતતમિત્યત્રૈવ સન્તતમિતિ પઠન્તિ, તત્ર સન્તતમિત્યેતસ્યાગ્રે સતતમિતિ શબ્દો લુપ્તો જ્ઞેયઃ; તેન રસસ્થઃ સન્તતં, રક્તસ્થઃ સતતમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| કેચિત્તુ સતતપર્યાયં સન્તતં મન્યન્તે| સન્તતજ્વરસ્ય વિષમજ્વરત્વં નાસ્તિ, તત્સન્નિધૌ પાઠાન્તરેણ વ્યાખ્યાનાન્તરેણ ચ યદ્ગ્રહણં તત્ સન્તતાપેક્ષયા સતતાદીનાં વિષમત્વાદ્ વિષમત્વપ્રતિપાદનાર્થં; અન્યથા કિમપેક્ષ્યૈષાં વિષમત્વં ભવેત્| સ દોષઃ પિશિતાશ્રિતોઽન્યેદ્યુષ્કં કુર્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| મેદોગતો દોષસ્તૃતીયેઽહ્નિ કુર્યાત્ તૃતીયકં જ્વરમિતિ બોદ્ધવ્યમ્| ઘોરં કષ્ટકારિણમ્| અન્તકં યમસદૃશં, મારણાત્મકત્વાચ્ચિરં ક્લેશનત્વાચ્ચ ||૬૭||-

Adhikarana 40 (68) · Śloka 68

કેચિદ્ભૂતાભિષઙ્ગોત્થં બ્રુવતે વિષમજ્વરમ્ ||૬૮||

ઇદાનીં ધાત્વન્તરસ્થદોષારબ્ધત્વેઽપિ સતતકાદાવેકીયમતેન ભૂતાભિષઙ્ગં હેતુમાહ- કેચિદિત્યાદિ| ભૂતાભિષઙ્ગો ગ્રહાવેશઃ| પૂર્વં દોષપ્રસ્તાવે દોષોત્થિતા એવ પરં વિષમજ્વરા ભૂતાદિજા અપિ ભવન્તીતિ પ્રતિપાદનાર્થં ‘પરો હેતુઃ સ્વભાવો વા’ ઇત્યાદિ પઠિતં; ઇહ તુ ધાત્વાશ્રિતપ્રકરણત્વાદિતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૬૮||

Adhikarana 41 (69) · Śloka 69

સપ્તાહં વા દશાહં વા દ્વાદશાહમથાપિ વા | સન્તત્યા યોઽવિસર્ગી સ્યાત્સન્તતઃ સ નિગદ્યતે ||૬૯||

સન્નિપાતારબ્ધસ્ય સન્તતજ્વરસ્ય ‘સપ્તમે દિવસે પ્રાપ્તે’ ઇત્યાદિના મોક્ષવધયોરવધિમભિધાયેદાનીમેકદોષજદ્વિદોષજસ્ય વિસર્ગકાલાવધિદ્વારેણ લક્ષણમાહ- સપ્તાહમિત્યાદિ| સન્તત્યા નૈરન્તર્યેણ, અવિસર્ગી અવિસર્જનશીલઃ| અયં ચ સુખસાધ્યઃ; યદુક્તં,- “સન્તતજ્વર એવાન્યઃ સ્વલ્પદુર્બલકારણઃ| એકદોષો દ્વિદોષો વા સુખસાધ્યઃ પ્રકીર્તિતઃ”- ઇતિ||૬૯||

Adhikarana 42 (70) · Śloka 71

અહોરાત્રે સતતકો દ્વૌ કાલાવનુવર્તતે | અન્યેદ્યુષ્કસ્ત્વહોરાત્રાદેકકાલં પ્રવર્તતે ||૭૦|| તૃતીયકસ્તૃતીયેઽહ્નિ ચતુર્થેઽહ્નિ ચતુર્થકઃ |૭૧|

સતતાદીનાં લક્ષણમાહ- અહોરાત્ર ઇત્યાદિ| પૂર્વાહ્ણાદીનાં કાલાનાં મધ્યે કાલદ્વયમનુવર્તતે| એકકાલમિતિ અન્યેદ્યુષ્કો જ્વરઃ અહોરાત્રાદન્યસ્મિન્નહોરાત્રે એકકાલમાગચ્છતીત્યર્થઃ| તૃતીયકસ્તૃતીયેઽહ્નીત્યત્રૈકકાલમિતિ સમ્બધ્યતે| ચતુર્થકશ્ચતુર્થેઽહ્નીત્યત્રાપિ એકકાલમિતિ યોજ્યમ્| અત્ર દોષોત્કર્ષાપકર્ષાભ્યામધિકકાલત્વં હીનકાલત્વમપિ ચ જ્ઞાતવ્યં, નતુ નિયમઃ||૭૦||-

Adhikarana 43 (71-74) · Śloka 75

વાતેનોદીર્યમાણાશ્ચ હ્રીયમાણાશ્ચ સર્વતઃ | એકદ્વિદોષા મર્ત્યાનાં તસ્મિન્નેવોદિતેઽહનિ ||૭૧|| વેલાં તામેવ કુર્વન્તિ જ્વરવેગે મુહુર્મુહુઃ | (વાતેનોદ્ધૂયમાનસ્તુ યથા પૂર્યેત સાગરઃ ||૭૨|| વાતેનોદીરિતાસ્તદ્વદ્દોષાઃ કુર્વન્તિ વૈ જ્વરાન્ | યથા વેગાગમે વેલાં છાદયિત્વા મહોદધેઃ ||૭૩|| વેગહાનૌ તદેવામ્ભસ્તત્રૈવાન્તર્નિલીયતે | દોષવેગોદયે તદ્વદુદીર્યેત જ્વરોઽસ્ય વૈ ||૭૪|| વેગહાનૌ પ્રશામ્યેત યથાઽમ્ભઃ સાગરે તથા) |૭૫|

ઇદાનીં ધાતુસ્થદોષારબ્ધાનાં વિષમજ્વરાણામુદ્ગમકાલં પૂર્વોક્તમેવાહ- વાતેનેત્યાદિ| તસ્મિન્ પૂર્વે, ઉદિતે કથિતે વિષમજ્વરાણાં સમ્બન્ધિન્યહનિ દિને, માનુષાણામેકદ્વિદોષાઃ પૃથગ્દ્વન્દ્વભાવેન સ્થિતા વાતેનોત્કટીક્રિયમાણા હ્રીયમાણા આકૃષ્યમાણાશ્ચ સર્વતઃ, તામેવ પૂર્વાહ્ણાદિકાં વેલાં જ્વરવેગવિષયે મુહુર્મુહુઃ કુર્વન્તિ| ‘જ્વરવેગાત્’ ઇતિ કેચિત્; તત્ર જ્વરવેગાદ્ધેતોસ્તાં વેલાં કુર્વન્તિ| કેચિદત્ર ‘વાતેનોદ્ધૂયમાનાસ્તુ’ ઇત્યાદિકં યાવત્ ‘પ્રાપ્તે પ્રાપ્તે પ્રવર્તતે’ ઇત્યન્તં ગ્રન્થપાઠં પઠન્તિ; સ ચ ઉક્તાર્થઃ, અતઃ સર્વૈરપિ નિબન્ધકારૈઃ પરિહૃતઃ, તસ્માન્ન પઠનીયઃ||૭૧-૭૪||-

Adhikarana 44 (75) · Śloka 76

વિવિધેનાભિઘાતેન જ્વરો યઃ સમ્પ્રવર્તતે ||૭૫|| યથાદોષપ્રકોપં તુ તથા મન્યેત તં જ્વરમ્ |૭૬|

ઇદાનીં વાતાદિકૃતાન્ સપ્તજ્વરાનભિધાય આગન્તુજ્વરમનેકમેદભિન્નં દર્શયન્નાહ- વિવિધેનાભિઘાતેનેત્યાદિ| વિવિધેનેતિ શસ્ત્રલોષ્ટકાષ્ઠાદિના, દોષપ્રકોપજત્વેઽપિ આદ્યનિમિત્તેન વ્યપદેશાદભિઘાતજ ઇત્યુચ્યતે||૭૫||-

Adhikarana 45 (76-79) · Śloka 80

શ્યાવાસ્યતા વિષકૃતે દાહાતીસારહૃદ્ગ્રહાઃ ||૭૬|| અભક્તરુક્ પિપાસા ચ તોદો મૂર્ચ્છા બલક્ષયઃ | ઓષધીગન્ધજે મૂર્ચ્છા શિરોરુક્ વમથુઃ ક્ષવઃ ||૭૭|| કામજે ચિત્તવિભ્રંશસ્તન્દ્રાઽઽલસ્યમરોચકઃ | હૃદયે વેદના ચાસ્ય ગાત્રં ચ પરિશુષ્યતિ ||૭૮|| ભયાત્ પ્રલાપઃ શોકાચ્ચ ભવેત્ કોપાચ્ચ વેપથુઃ | અભિચારાભિશાપાભ્યાં મોહસ્તૃષ્ણા ચ જાયતે ||૭૯|| ભૂતાભિષઙ્ગાદુદ્વેગહાસ્યકમ્પનરોદનમ્ |૮૦|

કેષુચિદ્વિશિષ્ટેષુ નિમિત્તેષુ વૈશેષિકં લક્ષણમાહ- શ્યાવાસ્યતેત્યાદિ| વિષસ્ય ત્રિદોષકરત્વેઽપ્યત્યન્તપિત્તકરત્વાત્ શ્યાવાસ્યતા સ્યાત્| અભક્તરુક્ અરોચકઃ| ઔષધિગન્ધજે મૂર્ચ્છેત્યાદિ| વમથુઃ છર્દિઃ, ક્ષવઃ છિક્કા| કામજે ઇત્યાદિ| ચિત્તવિભ્રંશઃ કિઙ્કર્તવ્યતામૂઢત્વમ્| ભયાદિત્યાદિ| પ્રલાપઃ અસમ્બદ્ધભાષણં; યદ્યપિ પ્રલાપ ઇતિ સામાન્યં લક્ષણં તથાઽપિ નિદાનાદિભિઃ કૃત્વા વિશેષો જ્ઞાતવ્ય ઇતિ| વેપથુઃ કમ્પઃ| અભિચારેત્યાદિ| અભિચારો મન્ત્રાદિભિર્મારણપ્રયોગઃ, અભિશાપો બ્રહ્મર્ષિગુરુસિદ્ધાનામાક્રોશઃ| ભૂતાભિષઙ્ગાદિત્યાદિ| ભૂતાનાં દેવાદિગ્રહાણામભિ સમન્તતો ભાવેન સઙ્ગો ભૂતાભિષઙ્ગઃ| ઉદ્વેગ ઉદ્વિગ્નચિત્તતા||૭૬-૭૯||-

Adhikarana 46 (80) · Śloka 81

શ્રમક્ષયાભિઘાતેભ્યો દેહિનાં કુપિતોઽનિલઃ ||૮૦|| પૂરયિત્વાઽખિલં દેહં જ્વરમાપાદયેદ્ભૃશમ્ |૮૧|

શ્રમાદિજાનાં જ્વરાણાં સમ્પ્રાપ્તિદ્વારેણ લક્ષણમાહ- શ્રમેત્યાદિ| પૂરયિત્વા વ્યાપ્ય||૮૦||-

Adhikarana 47 (81-82) · Śloka 82

રોગાણાં તુ સમુત્થાનાદ્વિદાહાગન્તુતસ્તથા ||૮૧|| જ્વરોઽપરઃ સમ્ભવતિ તૈસ્તૈરન્યૈશ્ચ હેતુભિઃ | દોષાણાં સ તુ લિઙ્ગાનિ કદાચિન્નાતિવર્તતે ||૮૨||

ઇદાનીમન્યથાઽઽગન્તુજ્વરં વિવક્ષુરાહ- રોગાણામિત્યાદિ| રોગાણાં વિદ્રધ્યાદીનાં; વિદાહાગન્તુતસ્તથેતિ વિદાહતઃ પાકાત્ તેષામેવ, આગન્તુતઃ અભિઘાતાત્, અપક્વવિદ્રધ્યાદિપાટનાદિત્યર્થઃ; અન્યે તુ વિદાહતઃ સામાન્યસન્તાપાત્, આગન્તુતઃ સામાન્યાભિઘાતાદિભિરિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| જ્વરોઽપરોઽન્યઃ, ભેદાત્| તૈસ્તૈરન્યૈશ્ચ હેતુભિરિતિ વિદ્રધ્યાદિસમુત્થાનાત્ પ્રાગુક્તૈરન્યૈશ્ચ જ્વરકારિભિર્હેતુભિઃ| સ ત્વિતિ સ પુનર્જ્વરો હેતુભેદાદ્ભિન્નોઽપિ વાતાદીનાં લિઙ્ગાનિ નાતિવર્તતે ન પરિત્યજ્ય યાતિ||૮૧-૮૨||

Adhikarana 48 (83-89) · Śloka 90

ગુરુતા હૃદયોત્ક્લેશઃ સદનં છર્દ્યરોચકૌ | રસસ્થે તુ જ્વરે લિઙ્ગં દૈન્યં ચાસ્યોપજાયતે ||૮૩|| રક્તનિષ્ઠીવનં દાહઃ સ્વેદશ્છર્દનવિભ્રમૌ | પ્રલાપઃ પિટિકા તૃષ્ણા રક્તપ્રાપ્તે જ્વરે નૃણામ્ ||૮૪|| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં તૃષ્ણા સૃષ્ટમૂત્રપુરીષતા | ઊષ્માઽન્તર્દાહવિક્ષેપૌ ગ્લાનિઃ સ્યાન્માંસગે જ્વરે ||૮૫|| ભૃશં સ્વેદસ્તૃષા મૂર્ચ્છા પ્રલાપશ્છર્દિરેવ ચ | દૌર્ગન્ધ્યારોચકૌ ગ્લાનિર્મેદઃસ્થે ચાસહિષ્ણુતા ||૮૬|| ભેદોઽસ્થ્નાં કુઞ્ચ(જ)નં શ્વાસો વિરેકશ્છર્દિરેવ ચ | વિક્ષેપણં ચ ગાત્રાણામેતદસ્થિગતે જ્વરે ||૮૭|| તમઃપ્રવેશનં હિક્કા કાસઃ શૈત્યં વમિસ્તથા | અન્તર્દાહો મહાશ્વાસો મર્મચ્છેદશ્ચ મજ્જગે | મરણં પ્રાપ્નુયાત્તત્ર શુક્રસ્થાનગતે જ્વરે ||૮૮|| શેફસઃ સ્તબ્ધતા મોક્ષઃ શુક્રસ્ય તુ વિશેષતઃ | દગ્ધ્વેન્ધનં યથા વહ્નિર્ધાતૂન્ હત્વા યથા વિષમ્ ||૮૯|| કૃતકૃત્યો વ્રજેચ્છાન્તિં દેહં હત્વા તથા જ્વરઃ |૯૦|

કેચિદત્ર રસાદિધાતુગતજ્વરસ્ય લક્ષણં પઠન્તિ- “રસસ્થે તુ જ્વરે વત્સ! લક્ષણાનિ નિબોધ મે| ગુરુત્વં દૈન્યમુત્ક્લેશઃ સદનં છર્દ્યરોચકૌ|| રાગોષ્ણપિટિકાસ્તૃષ્ણા સરક્તં ષ્ઠીવનં ભ્રમઃ| દાહો મૂર્ચ્છાઽરુચિશ્છર્દિઃ પ્રલાપો રક્તસંસ્થિતે|| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં તૃષ્ણા સૃષ્ટમૂત્રપુરીષતા| ઊષ્માઽન્તર્મોહવિક્ષેપૌ ગ્લાનિઃ સ્યાન્માંસગે જ્વરે|| વેગસ્તીવ્રઃ પિપાસા ચ મૂર્ચ્છા છર્દિઃ પ્રલાપકઃ| ગન્ધસ્ય ચાસહત્વં ચ મેદઃસ્થે ગ્લાન્યરોચકૌ|| વિરેકવમને ચોભે ત્વસ્થિભેદઃ પ્રકૂજનમ્| વિક્ષેપણં ચ ગાત્રાણાં શ્વાસશ્ચાસ્થિગતે જ્વરે|| હિક્કા કાસો મહાશ્વાસસ્તમસશ્ચ પ્રવેશનમ્| મર્મચ્છેદો બહિઃ શૈત્યં દાહોઽન્તશ્ચૈવ મજ્જગે|| તસ્માન્મરણમાપ્નોતિ શુક્રસ્યાપ્યુપસર્પણે| શેફસઃ સ્તબ્ધતા મોક્ષઃ શુક્રસ્ય તુ વિશેષતઃ”- ઇતિ| એતચ્ચ ન પઠનીયમ્| કુતઃ? યતઃ સર્વશરીરં સન્તતેન વ્યાપ્તં, સતતાદિભિશ્ચ રસાદિધાતવ ઇતિ કુતોઽપરો રસાદિધાતુગતજ્વરાવકાશ ઇતિ રસાદિસ્થજ્વરાણાં પાઠો ન પઠનીય એવેતિ જેજ્જટાચાર્યાભિમતમ્| શ્રીગયદાસાચાર્યેણ ચાયં પાઠોઽન્યાદૃશઃ પઠિતો વ્યાખ્યાતશ્ચ, તન્મતાનુસારિભિરસ્માભિરપિ પઠ્યતે વ્યાખ્યાયતે ચ- ગુરુતેત્યાદિ| ગુરુતા ગાત્રાણામ્| સદનં ચ ગાત્રાણામેવ| દૈન્યં ગ્લાનિઃ| અસ્યેતિ પ્રાણિનઃ| યદ્યપિ રસૈકધાતુપ્રાપ્ત્યા સન્તત એવાયં તથાઽપ્યનુક્તધાત્વાશ્રિતલક્ષણકથનાર્થમત્ર નિર્દેશઃ| રક્તેત્યાદિ| મોહો વિગતચિત્તતા| પિણ્ડિકેત્યાદિ| પિણ્ડિકોદ્વેષ્ટનં જઙ્ઘાક્રોડે જાનુનોઽધોભાગે પીડા| ઊષ્માઽન્તઃ અન્તર્દાહઃ| વિક્ષેપઃ અઙ્ગવિક્ષેપઃ| ભૃશમિત્યાદિ| અસહિષ્ણુતા ક્રોધનત્વં, કેચિત્તુ સ્વગન્ધસ્યાસહિષ્ણુત્વમિતિ મન્યન્તે| કુઞ્ચનં સઙ્કોચઃ, સ ચ સાન્નિધ્યાદસ્થ્નામિત્યનેન સમ્બધ્યતે| તમ ઇત્યાદિ| તમઃપ્રવેશનમ્ અન્ધકારદર્શનમ્| મહાશ્વાસો વક્ષ્યમાણલક્ષણઃ| મર્મચ્છેદશ્ચેતિ હૃદયસ્ય છેદનમિવ| શુક્રસ્થાનગત ઇતિ| નનુ શુક્રગે જ્વરે મરણમિત્યુક્તં તન્ન, શુક્રં સર્વદેહગતં તતશ્ચ રસાદિધાત્વાભિભવેનાપિ શુક્રપ્રાપ્તેસ્તદ્ગતેઽપિ મરણમિતિ| નૈવં, સર્વશરીરસ્થસ્યાપિ શુક્રસ્ય કલાન્તરિતત્વેન ત્વચાં ક્રમેણ મર્મપ્રાપ્તેઃ| યદ્યેવમનુક્રમાદેવ શુક્રં જ્વરેણ કથં પ્રાપ્યત ઇતિ ચેત્? ધાત્વન્તરાનતિક્રમ્ય શુક્રમાર્ગગમનદિતિ| શુક્રગતો જ્વરોઽપરવ્યાપારાભાવાદ્દેહઘાતેનૈવોપશામ્યતીતિ દર્શયતિ- દગ્ધ્વેત્યાદિ| મૃતશરીરે ઊષ્માભાવાજ્જ્વરોપશમો જ્ઞાયતે, વિષાક્તકાણ્ડવિદ્ધસર્પદષ્ટમૃગાદેર્મરણાદ્વિષોપશાન્તિઃ પ્રતીયતે||૮૩-૮૯||-

Adhikarana 49 (90-91) · Śloka 92

વાતપિત્તકફોત્થાનાં જ્વરાણાં લક્ષણં યથા ||૯૦|| તથા તેષાં ભિષગ્બ્રૂયાદ્રસાદિષ્વપિ બુદ્ધિમાન્ | સમસ્તૈઃ સન્નિપાતેન ધાતુસ્થમપિ નિર્દિશેત્ ||૯૧|| દ્વન્દ્વજં દ્વન્દ્વજૈરેવ દોષૈશ્ચાપિ વદેત્ કૃતમ્ |૯૨|

ઇદાનીં ધાતુગતાનામપિ જ્વરાણામુક્તૈરેવ વાતાદિજ્વરલક્ષણૈર્દોષાત્મકત્વેનાવગમ ઇતિ દર્શયતિ- વાતેત્યાદિ| યથા યેન પ્રકારેણ તેષાં વાતાદિજ્વરાણાં રસાદિષુ સપ્તસુ ધાતુષુ ગતાનાં લક્ષણં બુદ્ધિમાન્ ભિષક્ બ્રૂયાદિતિ સમ્બન્ધઃ| સમસ્તૈઃ દોષલક્ષણૈઃ દ્વન્દ્વજં જ્વરં, દ્વન્દ્વજૈરેવેતિ દ્વિદોષજનિતૈઃ| દોષૈશ્ચાપીતિ દોષલક્ષણૈઃ ધાતુસ્થં વદેદિતિ||૯૦-૯૧||-

Adhikarana 50 (92) · Śloka 93

ગમ્ભીરસ્તુ જ્વરો જ્ઞેયો હ્યન્તર્દાહેન તૃષ્ણયા ||૯૨|| આનદ્ધત્વેન ચાત્યર્થં શ્વાસકાસોદ્ગમેન ચ |૯૩|

ગમ્ભીર ઇત્યાદિ| આનદ્ધત્વેન દોષપુરીષવિબન્ધેન| આનદ્ધત્વેન ચેત્યત્ર ચકારાત્ પ્રલાપભ્રમસન્ધ્યસ્થિશૂલાદિપરિગ્રહઃ; એતદ્વિપર્યયેણાન્યે જ્વરા જ્ઞેયાઃ||૯૨||-

Adhikarana 51 (93) · Śloka 94

હતપ્રભેન્દ્રિયં ક્ષીણમરોચકનિપીડિતમ્ ||૯૩|| ગમ્ભીરતીક્ષ્ણવેગાર્તં જ્વરિતં પરિવર્જયેત્ |૯૪|

ગમ્ભીરજ્વરસ્યાસાધ્યત્વમાહ- હતેત્યાદિ| હતપ્રમેન્દ્રિયં હતશરીરદીપ્તિં તથા હતશ્રોત્રચક્ષુરાદિશક્તિકમ્| અન્યે પ્રભાશબ્દેન ઇન્દ્રિયશક્તિં વદન્તિ; તેન હતેન્દ્રિયશક્તિકમિત્યર્થઃ| ગમ્ભીર ઇવ ગમ્ભીરોઽન્તર્વેગઃ, તીક્ષ્ણોઽતિદુઃસહો બહિરન્તશ્ચ વેગઃ, તાભ્યામન્યોન્યમાર્તં પીડિતં; એતેન ક્ષીણં ગમ્ભીરાર્તં વિવર્જયેત્, તીક્ષ્ણવેગાર્તં ચ ક્ષીણમિતિ| ‘અરોચકનિપીડિતં’ ઇત્યત્ર ‘દુરાત્માનમુપદ્રુતં’ ઇતિ તથા ‘ઉપદ્રવનિપીડિતં’ ઇતિ ચ કેચિત્ પઠન્તિ| દુરાત્માનં દુઃખિતાન્તઃકરણં, ઉપદ્રુતં જ્વરોપદ્રવૈઃ| ‘અપરે દુરાત્મભિરુપદ્રુતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર પ્રેતભૂતપિશાચરક્ષોભિઃ પીડિતમ્||૯૩||-

Adhikarana 52 (94) · Śloka 95

હીનમધ્યાધિકૈર્દોષૈસ્ત્રિસપ્તદ્વાદશાહિકઃ ||૯૪|| જ્વરવેગો ભવેત્તીવ્રો યથાપૂર્વં સુખક્રિયઃ |૯૫|

અતોઽનન્તરં તીક્ષ્ણવેગસ્ય સુખક્રિયત્વમાહ- હીનેત્યાદિ| હીનૈર્દોષૈસ્ત્ર્યહં સુખક્રિયસ્તીક્ષ્ણવેગઃ, મધ્યૈઃ સપ્તાહં, અધિકૈર્દ્વાદશાહાનીતિ| અત્ર હીનમધ્યત્વં વૃદ્ધાપેક્ષયા| યથાપૂર્વં સુખક્રિયા ઇતિ દ્વાદશાહિકાત્તીક્ષ્ણવેગાત્ સપ્તાહિકઃ સુચિકિત્સ્યઃ, સપ્તાહિકાત્તીક્ષ્ણવેગાત્ ત્ર્યાહિકઃ સુચિકિત્સ્યઃ| હીનમધ્યાધિકૈર્દોષૈસ્ત્રિસપ્તદ્વાદશાહિક ઇતિ યદુક્તં તદવધિમાત્રદ્યોતકં; તેન દોષતારતમ્યાદ્દોષભેદાનામાનન્ત્યાદુક્તાવધેર્ન્યૂનો ન્યૂનતરો ન્યૂનતમો, અધિકોઽધિકતરોઽધિકતમોઽપ્યવધિર્બોદ્ધવ્યઃ||૯૪||-

Adhikarana 53 (95-96) · Śloka 96

કાલો હ્યોષ યમશ્ચૈવ નિયતિર્મૃત્યુરેવ ચ ||૯૫|| તસ્મિન્ વ્યપગતે દેહાજ્જન્મેહ પુનરુચ્યતે | ઇતિ જ્વરાઃ સમાખ્યાતાઃ કર્મેદાનીં પ્રવક્ષ્યતે ||૯૬||

ઇદાનીં કાલનામભિર્વિશેષણૈર્મારણાત્મકત્વં જ્વરસ્ય સૂચયન્ તન્મુક્તસ્ય પુનર્જન્મ પ્રતિપાદયતિ- કાલ ઇત્યાદિ| ઇતિશબ્દો નિદાનપરિસમાપ્તૌ| કર્મેત્યાદિ| કર્મચિકિત્સા||૯૫-૯૬||

Adhikarana 54 (97-98) · Śloka 98

જ્વરસ્ય પૂર્વરૂપેષુ વર્તમાનેષુ બુદ્ધિમાન્ | પાયયેત ઘૃતં સ્વચ્છં તતઃ સ લભતે સુખમ્ ||૯૭|| વિધિર્મારુતજેષ્વેષ, પૈત્તિકેષુ વિરેચનમ્ | મૃદુ, પ્રચ્છર્દનં તદ્વત્કફજેષુ વિધીયતે ||૯૮||

જ્વરસ્યેત્યાદિ| જ્વરસ્યેતિ નિરામવાતજનિતસ્ય| ઘૃતં પુરાણં, તસ્ય કાલદિસંસ્કારેણ વિશેષગુણકારિત્વાત્| સ્વચ્છં સુષ્ઠુ અચ્છં કેવલં, સ્વચ્છવચનાદ્દ્રવ્યાન્તયોગો નિષિધ્યતે, ન તુ સંસ્કારઃ પાકેન કાલેન ચ| મારુતજેષુ શ્રમક્ષયાદિકુપિતવાતજ્વરપૂર્વરૂપેષુ, નત્વામાશયાનુપૂર્વ્યોત્પન્નેષુ સામવાતજ્વરપૂર્વરૂપેષુ| અત એવ બુદ્ધિમાન્ પાયયેદિત્યુક્તમ્| એષ સર્પિઃપાનવિધિઃ| સુખમિતિ તાવદચ્છં કેવલં ઘૃતં પાતવ્યં યાવત્ સુખં પ્રાપ્નોતિ, તદનન્તરં લઘુભોજનાદિ| પૈત્તિકેષુ પિત્તજ્વરપૂર્વરૂપેષુ| મૃદુ અતીક્ષ્ણમ્| તદ્વન્મૃદુ| કફજેષુ કફજ્વરપૂર્વરૂપેષુ||૯૭-૯૮||

Adhikarana 55 (99) · Śloka 99

સર્વદ્વિદોષજેષૂક્તં યથાદોષં વિકલ્પયેત્ |૯૯|

સર્વેત્યાદિ| સર્વેષુ સન્નિપાતજ્વરપૂર્વરૂપેષુ, દ્વિદોષજેષુ દ્વન્દ્વજ્વરપૂર્વરૂપેષુ; ઉક્તં યથાદોષં સર્પિઃપાનાદિકં, વિકલ્પયેત્ અવધારયેત્|૯૯|-

Adhikarana 56 (99) · Śloka 99

અસ્નેહનીયોઽશોધ્યશ્ચ સંયોજ્યો લઙ્ઘનાદિના ||૯૯||

ઇદાનીં ઘૃતાદ્યનર્હસ્ય જ્વરપૂર્વરૂપે કિં વિધેયમિત્યાહ- અસ્નેહનીય ઇત્યાદિ| અસ્નેહનીયોઽજીર્ણી તરુણજ્વરીત્યાદિકઃ| અશોધ્યો વમનવિરેચનાયોગ્યઃ| લઙ્ઘનાદિનેત્યાદિગ્રહણાત્ ષડઙ્ગાદિશૃતશીતોષ્ણોદકાદિકં ગૃહ્યતે||૯૯||

Adhikarana 57 (100) · Śloka 100

રૂપપ્રાગ્રૂપયોર્વિદ્યાન્નાનાત્વં વહ્નિધૂમવત્ |૧૦૦|

અથ નવજ્વરે સ્નેહસંશોધનવર્જનાત્ કથં પૂર્વરૂપે તદુપદેશ ઇત્યાહ- રૂપપ્રાગ્રૂપયોરિત્યાદિ| રૂપપ્રાગ્રૂપયોઃ નાનાત્વં પૃથક્ત્વં વહ્નિધૂમવત્ વિદ્યાત્; વહ્નિધૂમદૃષ્ટાન્તેન નાનાત્વમનયોર્ન ઘટપટાદિવત્, અતોઽનયોર્જ્ઞાને યત્નો વિધેયઃ|૧૦૦|-

Adhikarana 58 (100) · Śloka 100

પ્રવ્યક્તરૂપેષુ હિતમેકાન્તેનાપતર્પણમ્ ||૧૦૦||

પૂર્વરૂપે ચિકિત્સિતમભિધાય રૂપે ચિકિત્સિતમાહ- પ્રવ્યક્તરૂપેષ્વિત્યાદિ| એકાન્તેન અતિશયેન| અતર્પણમત્ર ઉપવાસઃ, શેષાણામતર્પણભેદાનામવસ્થાવિશેષેણ વક્ષ્યમાણત્વાત્| તેનામાશયાનુપૂર્વ્યોત્પન્નેષુ જ્વરેષૂપવાસાર્હેષુ હિતમિત્યર્થઃ||૧૦૦||

Adhikarana 59 (101) · Śloka 101

આમાશયસ્થે દોષે તુ સોત્ક્લેશે વમનં પરમ્ |૧૦૧|

અવસ્થાવિશેષેણાપતર્પણવિશેષમાહ- આમાશયસ્થે ઇત્યાદિ| હૃલ્લાસલાલાપ્રસેકાદિના દોષોત્ક્લેશો જ્ઞેયઃ|૧૦૧|-

Adhikarana 60 (101) · Śloka 102

આનદ્ધઃ સ્તિમિતૈર્દોષૈર્યાવન્તં કાલમાતુરઃ ||૧૦૧|| કુર્યાદનશનં તાવત્તતઃ સંસર્ગમાચરેત્ |૧૦૨|

લઙ્ઘનં કિયન્તં કાલં કાર્યમિત્યાહ- આનદ્ધ ઇત્યાદિ| યાવન્તં કાલમાતુરઃ સ્તિમિતૈર્દોષૈરપ્રચલિતરૂપૈરાનદ્ધો બદ્ધ ઇવ ભવેત્તાવન્તં કાલં લઙ્ઘયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| સ્તિમિતત્વં ચ દોષાણામામરસાવનદ્ધત્વાત્| તત આનદ્ધત્વે નિવૃત્તે, અત્રાભિલાષે સતિ, સંસર્ગં પેયાદિક્રમમાચરેત્| અન્યે શ્લોકોત્તરાર્ધમન્યથા પઠન્તિ,- “કાલં તાવન્તમશ્નીયાલ્લઘ્વન્નં તુ વિરિક્તવત્” ઇતિ| લઘ્વન્નમિતિ અત્રાન્નદ્રવ્યકૃતં લઘ્વન્નં; વિરિક્તવદિત્યનેન માત્રાલઘુત્વમ્||૧૦૧||-

Adhikarana 61 (102) · Śloka 103

ન લઙ્ઘયેન્મારુતજે ક્ષયજે માનસે તથા ||૧૦૨|| અલઙ્ઘ્યાશ્ચાપિ યે પૂર્વં દ્વિવ્રણીયે પ્રકીર્તિતાઃ |૧૦૩|

ઉચિતસ્યાપિ લઙ્ઘનસ્ય ક્વચિન્નિષેધમાહ- ન લઙ્ઘયેદિત્યાદિ| ક્ષયજે ધાતુક્ષયજે યક્ષ્મજ્વરે વા, માનસે કામક્રોધાદિસમ્ભૂતે| અલઙ્ઘ્યા “ગર્ભિણીવૃદ્ધબાલદુર્બલભીરુભિઃ ” ઇત્યનેનોક્તાઃ| અન્યે તુ વ્યાખ્યાનયન્તિ- મારુતજે જ્વરે ન લઙ્ઘયેત્; કિમ્ભૂતે? ક્ષયજે| એતેન ધાતુક્ષયપ્રકુપિતવાતજ ઇત્યુક્તં; અથવા ક્ષયજે ન લઙ્ઘયેત્; કિમ્ભૂતે? મારુતજે| એતેન યક્ષ્મજ્વરે મારુતસમ્ભૂતે ન લઙ્ઘયેત્| (યઃ સામાવસ્થાયાં મારુતજ્વરો યક્ષ્મજ્વરશ્ચ સ લઙ્ઘનીય એવ, નિરામે મારુતજે જ્વરે ન લઙ્ઘયેત્)||૧૦૨||-

Adhikarana 62 (103) · Śloka 104

અનવસ્થિતદોષાગ્નેર્લઙ્ઘનં દોષપાચનમ્ ||૧૦૩|| જ્વરઘ્નં દીપનં કાઙ્ક્ષારુચિલાઘવકારકમ્ |૧૦૪|

અતો લઙ્ઘનવર્ણનમાહ- અનવસ્થિતદોષાગ્નેરિત્યાદિ| અનવસ્થિતદોષાગ્નેરિતિ ‘પુરુષસ્ય’ ઇતિ શેષઃ| તત્ર દોષા અનવસ્થિતાઃ સ્થાનાન્તરગમનાત્, વહ્નિશ્ચાનવસ્થિતો બહિર્વિક્ષિપ્તત્વાત્| આહારેચ્છા હૃદિ કાઙ્ક્ષા, મુખોપનીતસ્યાહારસ્ય રસનેન્દ્રિયસ્યેચ્છા રુચિઃ||૧૦૩||-

Adhikarana 63 (104) · Śloka 105

સૃષ્ટમારુતવિણ્મૂત્રં ક્ષુત્પિપાસાઽસહં લઘુમ્ ||૧૦૪|| પ્રસન્નાત્મેન્દ્રિયં ક્ષામં નરં વિદ્યાત્ સુલઙ્ઘિતમ્ |૧૦૫|

સમ્યગ્લઙ્ઘિતલક્ષણમાહ- સૃષ્ટમારુતવિણ્મૂત્રમિત્યાદિ| સૃષ્ટમારુતવિણ્મૂત્રમિતિ અધઃપ્રવૃત્તવાતપુરીષમૂત્રં, ક્ષુત્પિપાસાસહમિતિ સમ્યગ્લઙ્ઘનાદેકસ્મિન્નેવ કાલે યે ક્ષુત્પિપાસે સમવેતે ભવતસ્તે સોઢુમશક્તમ્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરં,- “વાતમૂત્રપુરીષાણાં વિસર્ગે ગાત્રલાઘવે| હૃદયોદરકણ્ઠાસ્યશુદ્ધૌ તન્દ્રાક્લમે ગતે|| સ્વેદે જાતે રુચૌ ચાપિ ક્ષુત્પિપાસાસહોદયે| કૃતં લઙ્ઘનમાદેશ્યં નિર્વ્યથે ચાન્તરાત્મનિ”- ઇતિ| લઘુમ્ અઙ્ગગૌરવાદિરહિતમ્| આત્મા અન્તઃકરણમ્| ક્ષામં સર્વાક્ષમમ્| એવમ્ભૂતં સુલઙ્ઘિતં વિદ્યાત્||૧૦૪||-

Adhikarana 64 (105) · Śloka 106

બલક્ષયસ્તૃષા શોષસ્તન્દ્રાનિદ્રાભ્રમક્લમાઃ ||૧૦૫|| ઉપદ્રવાશ્ચ શ્વાસાદ્યાઃ સમ્ભવન્ત્યતિલઙ્ઘનાત્ |૧૦૬|

અતિલઙ્ઘનલક્ષણમાહ- બલક્ષય ઇત્યાદિ| બલક્ષય ઇતિ કાલજયુક્તિજસહજાનાં બલાનાં હાનિઃ, અથવા બલક્ષય ઓજઃક્ષયઃ| શોષો મુખશોષઃ| તન્દ્રા શારીરોક્તલિઙ્ગા નિદ્રાભેદઃ| નિદ્રા પ્રસિદ્ધા| નનુ શ્લેષ્મણા નિદ્રા ઉત્પદ્યતે, અતિલઙ્ઘનાત્તુ શ્લેષ્મક્ષયે જાતે કથં સા ઉત્પદ્યતે? સત્યં; નિદ્રેવ નિદ્રેત્યુપમયા ચેષ્ટોપરમાન્નિદ્રાત્વેન વિવક્ષિતા| અન્યે તુ તન્દ્રાનિદ્રયોર્મધ્યે અકારપ્રશ્લેષં મન્યન્તે, તતશ્ચાનિદ્રેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ભ્રમઃ ચક્રારૂઢસ્યેવ ભ્રમણં, ક્લમઃ અનાયાસશ્રમઃ| આદિશબ્દાત્ કાસસ્વરક્ષયચ્છર્દિહિક્કાદયઃ| તન્ત્રાન્તરોક્તપર્વભેદાદીન્યતિલઙ્ઘનલક્ષણાનિ સુલઙ્ઘનલક્ષણોક્તપ્રસન્નાત્મેન્દ્રિયાદિવૈપરીત્યાદધિગન્તવ્યાનિ||૧૦૫||-

Adhikarana 65 (106) · Śloka 107

દીપનં કફવિચ્છેદિ પિત્તવાતાનુલોમનમ્ ||૧૦૬|| કફવાતજ્વરાર્તેભ્યો હિતમુષ્ણામ્બુ તૃટ્છિદમ્ | તદ્ધિ માર્દવકૃદ્દોષસ્રોતસાં ... |૧૦૭|

અર્ધાવશિષ્ટોદકગુણમાહ- દીપનમિત્યાદિ| કફવિચ્છેદિ સ્ત્યાનશ્લેષ્મણો વિચ્છેદકમ્| કફવાતજ્વરાર્તેભ્ય ઇતિ બહુવચનનિર્દેશાત્ કફજ્વરાર્તવાતજ્વરાર્તકફવાતજ્વરાર્તેભ્યો હિતમિત્યર્થઃ| યદ્યપિ પાનીયવર્ગે ઉષ્ણોદકગુણા વર્ણિતાસ્તથાઽપિ તત્રોક્તગુણેભ્યોઽધિકવિધાનાર્થમત્રોક્તાઃ| યદ્યેવં તર્હ્યેતે ગુણાસ્તત્રૈવ કુતો ન નિર્દિષ્ટાઃ? સ્વસ્થાતુરયોપ્યુષ્ણોદકસ્ય હિતત્વાપાદનાર્થં; તચ્ચોષ્ણોદકં માર્દવકૃત્ મૃદુકારિ; દોષસ્રોતસાં દોષવહસ્રોતસામ્, અથવા દોષાણાં સ્રોતસાં મૃદુત્વં વિદધાતિ| એવઙ્ગુણમપ્યુષ્ણોદકં જ્વરેઽલ્પં દેયમિત્યાહુરાચાર્યાઃ||૧૦૬||-

Adhikarana 66 (107) · Śloka 108

... શીતમન્યથા ||૧૦૭|| સેવ્યમાનેન તોયેન જ્વરઃ શીતેન વર્ધતે |૧૦૮|

શીતોદકગુણમાહ- શીતમન્યથેત્યાદિ| શીતમ્ અક્વથિતમ્| અન્યથા ઉષ્ણોદકગુણવિપરીતગુણમ્| કિં શીતોદકમુષ્ણામ્બુગુણવિપરીતમેવ સ્યાદુતાન્યત્ કિમપિ કુરુત ઇત્યાહ- સેવ્યમાનેનેત્યાદિ||૧૦૭||-

Adhikarana 67 (108) · Śloka 109

પિત્તમદ્યવિષોત્થેષુ શીતલં તિક્તકૈઃ શૃતમ્ ||૧૦૮|| ગાઙ્ગેયનાગરોશીરપર્પટોદીચ્યચન્દનૈઃ |૧૦૯|

ઇદાનીં શૃતશીતસ્ય ગુણમાહ- પિત્તેત્યાદિ| પિત્તમદ્યવિષોત્થેષુ જ્વરેષુ તિક્તકૈઃ શૃતશીતલં જલં દેયં, કેવલં વા શૃતશીતલં જલં દેયં, તન્ત્રાન્તરવચનાત્| તાન્યેવ તિક્તદ્રવ્યાણ્યાહ- ગાઙ્ગેયેત્યાદિ| ગાઙ્ગેયં મુસ્તમ્, ઉદીચ્યં વાલકં, ચન્દનં રક્તચન્દનમ્| કલ્પનોચ્યતે- ગાઙ્ગેયાદિસર્વદ્રવ્યં કર્ષમાત્રમુદકપ્રસ્થે ક્વાથ્યાર્ધશૃતં કૃત્વા પ્રયોક્તવ્યં; વૃદ્ધવૈદ્યાસ્તુ ગાઙ્ગેયાદિસર્વદ્રવ્યપલમુદકાઢકે પક્ત્વાઽર્ધાઢકમવશેષયન્તિ| યદ્યપ્યતિક્તા શુણ્ઠી તથાઽપિ પાચનીયત્વેન યૌગિકત્વાદસ્મિન્ યોગે પ્રક્ષેપઃ| તન્ત્રાન્તરે તુ, “કર્ષમાત્રં તતો દ્રવ્યં સાધયેત્ પ્રાસ્થિકેઽમ્ભસિ| અર્ધશૃતં પ્રયોક્તવ્યં પાને પેયાદિસંવિધૌ”- ઇતિ| પઞ્જિકાકારસ્તુ પૂર્વાર્ધમેવ પઠતિ નોત્તરાર્ધં; તિક્તકૈસ્તિક્તદ્રવ્યૈઃ પર્પટાદિભિરિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૦૮||-

Adhikarana 68 (109) · Śloka 110

દીપની પાચની લઘ્વી જ્વરાર્તાનાં જ્વરાપહા ||૧૦૯|| અન્નકાલે હિતા પેયા યથાસ્વં પાચનૈઃ કૃતા |૧૧૦|

દીપનીત્યાદિ| અન્નકાલે સ્વસ્થવૃત્તાભિધાસ્યમાને ‘વિસૃષ્ટે વિણ્મૂત્રે’ ઇત્યાદિકે, ‘દિનાન્તે’ ઇત્યન્યે| યથાસ્વં પાચનૈઃ કૃતા પઞ્ચમૂલીપ્રભૃતિભિઃ સંસ્કૃતા| અન્યે તુ પાચનૈરિત્યત્ર બહુવચનમાદ્યર્થે, તેન દીપનપાચનસંશમનીયાદિભિઃ સંસ્કૃતેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| પુનઃ પેયાગુણાભિધાનમુષ્ણોદકગુણાભિધાનવત્, અતો ન પુનરુક્તિઃ||૧૦૯||-

Adhikarana 69 (110-111) · Śloka 112

બહુદોષસ્ય મન્દાગ્નેઃ સપ્તરાત્રાત્ પરં જ્વરે ||૧૧૦|| લઙ્ઘનામ્બુયવાગૂભિર્યદા દોષો ન પચ્યતે | તદા તં મુખવૈરસ્યતૃષ્ણારોચકનાશનૈઃ ||૧૧૧|| કષાયૈઃ પાચનૈર્હૃદ્યૈર્જ્વરઘ્નૈઃ સમુપાચરેત્ |૧૧૨|

કૃતલઙ્ઘનાદેર્જ્વરિણો યસ્યામવસ્થાયાં પાચનં દેયં તામાહ- બહુદોષસ્યેત્યાદિ| નનુ, તન્ત્રાન્તરે સ્વેદતિક્તકરસૌ પાચનાર્થમુક્તૌ, તાવત્ર કસ્માન્ન નિર્દિષ્ટૌ? સત્યં, ઉષ્ણોદકવિધાનેન તાવત્ કફવાતજ્વરસ્ય સ્વેદો લબ્ધઃ, ષડઙ્ગકલ્પનયા પાનીયસંસ્કારેણ ચ તિક્તકરસો ગૃહીત ઇત્યત્ર દ્વાવપિ નિર્દિષ્ટૌ| મુખવૈરસ્યતૃષ્ણારોચકનાશનૈરિતિ વક્ષ્યમાણૈઃમરુત્પિત્તકફજ્વરપાચનૈઃ, વાતાદિલક્ષણત્વાદ્વદનવૈરસ્યાદીનામ્| કષાયૈઃ ક્વાથૈઃ| આમદોષપાચનાર્થં યવાગૂઃ કથમામે પ્રયુજ્યતે? સત્યં, દ્વિપ્રકારા હ્યામતા પ્રભૂતા અલ્પા ચ, તત્ર પ્રભૂતામતાં વિહાયાલ્પામતાયાં પ્રયુજ્યત ઇતિ ન દોષઃ||૧૧૦-૧૧૧||-

Adhikarana 70 (112-113) · Śloka 114

પઞ્ચમૂલીકષાયં તુ પાચનં પવનજ્વરે ||૧૧૨|| સક્ષૌદ્રં પૈત્તિકે મુસ્તકટુકેન્દ્રયવૈઃ કૃતમ્ | પિપ્પલ્યાદિકષાયં તુ કફજે પરિપાચનમ્ ||૧૧૩|| દ્વન્દ્વજેષુ તુ સંસૃષ્ટં દદ્યાત્ ... |૧૧૪|

તાન્યેવ પાચનાનિ પ્રતિદોષમાહ- પઞ્ચમૂલીત્યાદિ| પઞ્ચમૂલી મહતી| અન્યે તુ કફાનુગે વાતજ્વરે મહતી, પિત્તાનુગે ચ કનીયસી, ઇતિ દ્વિવિધામપિ પઞ્ચમૂલીં ગૃહ્ણન્તિ| સંસૃષ્ટં મિશ્રમ્| સન્નિપાતચિકિત્સા દ્વન્દ્વજચિકિત્સાયામેવાન્તર્ભૂતા, અતઃ પૃથઙ્નોક્તા||૧૧૨-૧૧૩||-

Adhikarana 71 (114) · Śloka 114

... અથ વિવર્જયેત્ | પીતામ્બુર્લઙ્ઘિતો ભુક્તોઽજીર્ણી ક્ષીણઃ પિપાસિતઃ ||૧૧૪||

યેષાં પાચનમહિતં તાનાહ- અથેત્યાદિ| વિવર્જયેત્ ‘પાચનમ્’ ઇતિ શેષઃ| પીતામ્બુઃ સદ્ય એવ પીતોદકઃ| લઙ્ઘિતઃ કૃતોપવાસઃ| ભુક્તઃ સદ્ય એવ કૃતાહારઃ| અજીર્ણી અપરિપક્વભોજનઃ||૧૧૪||

Adhikarana 72 (115) · Śloka 115

(તીક્ષ્ણે જ્વરે ગુરૌ દેહે વિબદ્ધેષુ મલેષુ ચ| સામદોષં વિજાનીયાજ્જ્વરં પક્વમતોઽન્યથા ||) મૃદૌ જ્વરે લઘૌ દેહે પ્રચલેષુ મલેષુ ચ | પક્વં દોષં વિજાનીયાજ્જ્વરે દેયં તદૌષધમ્ ||૧૧૫||

ઇદાનીં પક્વદોષલક્ષણમાહ- મૃદાવિત્યાદિ| તત્ વક્ષ્યમાણશમનશોધનાખ્યમૌષધમ્||૧૧૫||

Adhikarana 73 (116) · Śloka 116

દોષપ્રકૃતિવૈકૃત્યાદેકેષાં પક્વલક્ષણમ્ |૧૧૬|

એકીયમતમાહ- દોષપ્રકૃતિવૈકૃત્યાદિત્યાદિ| દોષપ્રકૃતિવૈકૃત્યાદિતિ જ્વરોત્પાદિકાયા દોષપ્રકૃતેરુચ્છ્રિતાયા અન્યથાત્વાદિત્યર્થઃ|૧૧૬|-

Adhikarana 74 (116-118) · Śloka 119

હૃદયોદ્વેષ્ટનં તન્દ્રા લાલાસ્રુતિરરોચકઃ ||૧૧૬|| દોષાપ્રવૃત્તિરાલસ્યં વિબન્ધો બહુમૂત્રતા | ગુરૂદરત્વમસ્વેદો ન પક્તિઃ શકૃતોઽરતિઃ ||૧૧૭|| સ્વાપઃ સ્તમ્ભો ગુરુત્વં ચ ગાત્રાણાં વહ્નિમાર્દવમ્ | મુખસ્યાશુદ્ધિરગ્લાનિઃ પ્રસઙ્ગી બલવાઞ્જ્વરઃ ||૧૧૮|| લિઙ્ગૈરેભિર્વિજાનીયાજ્જ્વરમામં વિચક્ષણઃ |૧૧૯|

ઇદાનીં સામાન્યમામજ્વરલક્ષણમાહ- હૃદયોદ્વેષ્ટનમિત્યાદિ| હૃદયોદ્વેષ્ટનં હૃદયસ્ય આમોટનમિવ| દોષાપ્રવૃત્તિઃ વાતાદીનાં નિશ્ચલતા| વિબન્ધો વિડ્વાતયોરપ્રવર્તનમ્| અરતિઃ ન કુત્રચિદવસ્થિતિશ્ચેતસઃ| અગ્લાનિઃ ઈષચ્છાન્તિઃ| પ્રસઙ્ગી સંસક્તઃ| એતાનિ લક્ષણાનિ પ્રાયેણ સપ્તરાત્રં યાવદ્ભવન્તિ| અમું પાઠં પઞ્જિકાકારો ‘લાલાપ્રસેકો હૃલ્લાસો હૃદયાશુદ્ધ્યરોચકાઃ| તન્દ્રાલસ્યાવિપાકાસ્યવૈરસ્યં ગુરુગાત્રતા|| ક્ષુન્નાશો બહુમૂત્રત્વં સ્તબ્ધતા બલવાઞ્જ્વરઃ| આમજ્વરસ્ય લિઙ્ગાનિ ન દદ્યાત્તત્ર ભેષજમ્’ ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન પઠતિ||૧૧૬-૧૧૮||-

Adhikarana 75 (119) · Śloka 120

સપ્તરાત્રાત્પરં કેચિન્મન્યન્તે દેયમૌષધમ્ ||૧૧૯|| દશરાત્રાત્પરં કેચિદ્દાતવ્યમિતિ નિશ્ચિતાઃ |૧૨૦|

ઇદાનીં કષાયરસસ્યૌષધસ્યોપયોગકાલં પરમતેનાહ- સપ્તેત્યાદિ| ઔષધં કષાયરસમપિ, નતુ તિક્તરસમેવ, તસ્ય સામેઽપ્યુપયોગાર્હત્વાત્| નનુ, ‘મૃદૌ જ્વરે લઘૌ દેહે’ ઇત્યાદિનૈવ પક્વલક્ષણેઽભિહિતે ભેષજદાનમુક્તં, તત્કથં સપ્તરાત્રાદિત્યાદિકં પરમતમઙ્ગીક્રિયતે? સત્યં, સપ્તરાત્રાદર્વાક્ પાચનસ્યાપિ નિષેધાર્થં સપ્તરાત્રગ્રહણં, દશાહાદનન્તરમવિદ્યમાનેઽપિ પાકલક્ષણે ઔષધં દેયમિતિ દર્શનાર્થં ચ દશરાત્રગ્રહણમ્| નિશ્ચિતા નિશ્ચયકારિણો વૈદ્યાઃ||૧૧૯||-

Adhikarana 76 (120) · Śloka 121

પૈત્તિકે વા જ્વરે દેયમલ્પકાલસમુત્થિતે ||૧૨૦|| અચિરજ્વરિતસ્યાપિ દેયં સ્યાદ્દોષપાકતઃ |૧૨૧|

યદા પુનઃ સપ્તાહાદર્વાગપિ પિત્તજ્વરોઽલ્પદોષશ્ચ શીઘ્રં પાકં યાયાત્તદૌષધં દેયમિત્યાહ- પૈત્તિકે ઇત્યાદિ| અલ્પકાલસમુત્થિતેઽપિ પૈત્તિકે જ્વરે યદૌષધં દેયં દાતવ્યં ભવેત્ તત્તદા દેયમિતિ પિણ્ડાર્થઃ| વાશબ્દાત્ વાતશ્લેષ્માદિજ્વરે દોષપાકે સત્યૌષધં દેયમ્||૧૨૦||-

Adhikarana 77 (121) · Śloka 122

ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્ ||૧૨૧|| શોધનં, શમનીયં તુ કરોતિ વિષમજ્વરમ્ |૧૨૨|

કસ્માદ્દોષાણાં પાકે સત્યેવૌષધં દેયમિત્યાહ- ભેષજમિત્યાદિ| શોધનમૌષધમામદોષસ્ય પુરુષસ્ય જ્વરં જ્વલયતિ દીપયતીત્યર્થઃ; શમનીયં તુ પુનરૌષધં દત્તં વિષમજ્વરં કરોતિ| કેચિત્ ‘જ્વલયતિ’ ઇત્યત્ર ‘વર્ધયતિ’ ઇતિ પઠન્તિ||૧૨૧||-

Adhikarana 78 (122) · Śloka 123

ચ્યવમાનં જ્વરોત્ક્લિષ્ટમુપેક્ષેત મલં સદા ||૧૨૨|| અતિપ્રવર્તમાનં ચ સાધયેદતિસારવત્ |૧૨૩|

ઇદાનીં જ્વરિણામાવસ્થિકં કર્તવ્યમાહ- ચ્યવમાનમિત્યાદિ| ઉત્ક્લિષ્ટમિતિ યતો જ્વરેણામાશયાચ્ચાલિતમત એવ ચ્યવમાનં, મલં વાતાદિકં, સદાઽઽમાવસ્થાયાં પક્વાવસ્થાયાં ચ| અતિસારવદિત્યનેન પાચયન્ સઙ્ગ્રહં નયેદિત્યર્થઃ સૂચ્યતે| મલોઽત્ર ન પુરીષમેવ, અનિર્ગમને વમનાદિભિર્નિર્હરણોપદેશાત્||૧૨૨||-

Adhikarana 79 (123) · Śloka 124

યદા કોષ્ઠાનુગાઃ પક્વા વિબદ્ધાઃ સ્રોતસાં મલાઃ ||૧૨૩|| અચિરજ્વરિતસ્યાપિ તદા દદ્યાદ્વિરેચનમ્ |૧૨૪|

તર્હિ કદા શોધનં પ્રયોજ્યમિત્યાહ- યદા કોષ્ટાનુગા ઇત્યાદિ| વિરેચનમત્ર શોધનં, ન ત્વધોરેચનમેવ| કેચિત્ પૂર્વત્ર અસ્મિંશ્ચ વાક્યે મલં પુરીષં કથયન્તિ||૧૨૩||-

Adhikarana 80 (124-125) · Śloka 125

પક્વો હ્યનિર્હૃતો દોષો દેહે તિષ્ઠન્ મહાત્યયમ્ ||૧૨૪|| વિષમં વા જ્વરં કુર્યાદ્બલવ્યાપદમેવ ચ | તસ્માન્નિર્હરણં કાર્યં દોષાણાં વમનાદિભિઃ ||૧૨૫||

પક્વદોષોપેક્ષણે દૂષણમાહ- પક્વ ઇત્યાદિ| અનિર્હૃતો વમનાદિના, મહાત્યયં ગમ્ભીરં, બલવ્યાપદં બલાપચયં કુર્યાત્| તસ્માદિત્યાદિ| નિર્હરણમ્ ઈષદ્ધરણમ્||૧૨૪-૧૨૫||

Adhikarana 81 (126) · Śloka 127

પ્રાક્કર્મ વમનં ચાસ્ય કાર્યમાસ્થાપનં તથા | વિરેચનં તથા કુર્યાચ્છિરસશ્ચ વિરેચનમ્ ||૧૨૬|| ક્રમશઃ... |૧૨૭|

ઇદાનીં ક્રમશો વમનાદિપરિપાટીમાહ- પ્રાગિત્યાદિ| યદ્યપિ પ્રથમં લઙ્ઘનસ્યોપદેશઃ, તથાઽપ્યવસ્થાપ્રાપ્તત્વાદ્વમનસ્યાપિ પ્રાક્કર્મત્વમ્| ક્રમશ ઇતિ ક્રમેણ, ન યુગપત્; અથવા લઙ્ઘનપાચનાનન્તરં સ્નેહાદિના કોષ્ઠપ્રાપ્તેષુ દોષેષુ મધ્યમાવસ્થાયાં જ્વરસ્યેતિ ક્રમશો દેયમ્| પ્રાક્કર્મ વમનં ચાસ્યેત્યત્ર ચકારાદગ્રેઽનુવાસનમિત્યપિ||૧૨૬||-

Adhikarana 82 (127-129) · Śloka 129

...બલિને દેયં વમનં શ્લૈષ્મિકે જ્વરે | પિત્તપ્રાયે વિરેકસ્તુ કાર્યઃ પ્રશિથિલાશયે ||૧૨૭|| સરુજેઽનિલજે કાર્યં સોદાવર્તે નિરૂહણમ્ | કટીપૃષ્ઠગ્રહાર્તસ્ય દીપ્તાગ્નેરનુવાસનમ્ ||૧૨૮|| શિરોગૌરવશૂલઘ્નમિન્દ્રિયપ્રતિબોધનમ્ | કફાભિપન્ને શિરસિ કાર્યં મૂર્ધવિરેચનમ્ ||૧૨૯||

યાદૃશસ્ય પુંસો યદાત્મકે જ્વરે વમનાદિકં પ્રયુજ્યતે તદાહ- બલિને ઇત્યાદિ| બલિને પુરુષાય શ્લૈષ્મિકે જ્વરે વમનં દેયમ્, ‘આમાશયસ્થે દોષે તુ સોત્ક્લેશે’ ઇત્યાદિના યા પૂર્વં વમનાવસ્થા કથિતા તસ્યાં જાતાયામિત્યર્થઃ| પિત્તપ્રાયે પિત્તબાહુલ્યે, પ્રશિથિલાશયે અસ્તબ્ધપક્વાશયે| તુશબ્દાદ્વમનમપિ પિત્તે દેયમ્| તથા ચ,- “ઉપસ્થિતે શ્લેષ્મપિત્તે વ્યાધાવામાશયાશ્રયે| વમનાર્થં પ્રયુઞ્જીત ભિષગ્દેહમદૂષયન્”- ઇતિ| સરુજે કોષ્ઠરુગ્યુક્તે| સોદાવર્તે સવિબન્ધે| શિરોગૌરવશૂલઘ્નમિત્યાદિકં મૂર્ધવિરેચનમિતિ| જીર્ણજ્વરે મૂર્ધવિરેચનં ન તુ તરુણજ્વરે પરં સાન્નિપાતકં વિહાય, સાન્નિપાતકે પુનઃ સઞ્જ્ઞાપ્રબોધનાર્થં તરુણેઽપિ પ્રયુજ્યતે| પઞ્જિકાકારસ્તુ ‘ક્રમેણ બલિને દેયં વમનં શ્લૈષ્મિકે જ્વરે’ ઇત્યત્ર ‘આમાશયસ્થે દોષે તુ સોત્ક્લેશે વમને પરમ્’ ઇત્યાદિ પૂર્વોક્તમેવ પાઠં પઠતિ||૧૨૭-૧૨૯||

Adhikarana 83 (130) · Śloka 131

દુર્બલસ્ય સમાધ્માતમુદરં સરુજં દિહેત્ | દારુહૈમવતીકુષ્ઠશતાહ્વાહિઙ્ગુસૈન્ધવૈઃ ||૧૩૦|| અમ્લપિષ્ટૈઃ સુખોષ્ણૈશ્ચ... |૧૩૧|

અતઃ પરં દુર્બલસ્યોદરલેપમાહ- દુર્બલસ્યેત્યાદિ| દારુ દેવદારુ, હૈમવતી વચા, અમ્લં કાઞ્જિકમ્||૧૩૦||-

Adhikarana 84 (131) · Śloka 131

...પવને તૂર્ધ્વમાગતે | રુદ્ધમૂત્રપૂરીષાય ગુદે વર્તિં નિધાપયેત્ ||૧૩૧||

વર્તિવિષયમાહ- પવને ઇત્યાદિ| વર્તિરત્ર દારુહૈમવત્યાદિભિઃકૃતા, અન્યે તુ મદનફલસૈન્ધવપિપ્પલ્યાદિભિર્યૌગિકૈર્દ્રવ્યૈઃ કૃતા ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૩૧||

Adhikarana 85 (132) · Śloka 132

પિપ્પલીપિપ્પલીમૂલયવાનીચવ્યસાધિતામ્ | પાયયેત યવાગૂં વા મારુતાદ્યનુલોમિનીમ્ ||૧૩૨||

ઊર્ધ્વગતપવને રુદ્ધમૂત્રપુરીષસ્યાન્યત્ કિં કુર્યાદિત્યાહ- પિપ્પલીત્યાદિ||૧૩૨||

Adhikarana 86 (133) · Śloka 133

શુદ્ધસ્યોભયતો યસ્ય જ્વરઃ શાન્તિં ન ગચ્છતિ | સશેષદોષરૂક્ષસ્ય તસ્ય તં સર્પિષા જયેત્ ||૧૩૩||

સશેષદોષત્વાદ્રૂક્ષત્વાચ્ચ જ્વરેઽપ્રશામ્યતિ સતિ રૂક્ષસ્ય શુદ્ધસ્ય પ્રતીકારમાહ- શુદ્ધસ્યેત્યાદિ||૧૩૩||

Adhikarana 87 (134) · Śloka 134

કૃશં ચૈવાલ્પદોષં ચ શમનીયૈરુપાચરેત્ | ઉપવાસૈર્બલસ્થં તુ જ્વરે સન્તર્પણોત્થિતે ||૧૩૪||

શોધનવિધિમભિધાય સંશમનવિધિમાહ- કૃશમિત્યાદિ| ઉપવાસૈરિતિ ભોજનપરિત્યાગૈઃ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ- ઉપવાસસ્યાપિ સંશમનીયત્વાદ્વિશિષ્ટવિષયે તન્નિયોગમાહ- ઉપવાસૈરિત્યાદિ| ઉપવાસૈરિતિ બહુવચનાદ્દશવિધમપિ લઙ્ઘનં યથાવસ્થં યોજ્યમ્| તથા ચ,- “ચતુષ્પ્રકારા સંશુદ્ધિઃ પિપાસામારુતાતપૌ| પાચનાન્યુપવાસશ્ચ વ્યાયામશ્ચેતિ લઙ્ઘનમ્”- ઇતિ| ઈદૃશે ચ વ્યાખ્યાને સંશમનપ્રસ્તાવેઽપિ પુનઃ શોધનમભિહિતં ભવતિ||૧૩૪||

Adhikarana 88 (135) · Śloka 135

ક્લિન્નાં યવાગૂં મન્દાગ્નિં તૃષાર્તં પાયયેન્નરમ્ |૧૩૫|

સંશમનેષ્વાહારસ્ય વરત્વાત્તદભિધાનમાહ- ક્લિન્નામિત્યાદિ| ક્લિન્નામ્ અલ્પસિક્થત્વેન; ‘ક્લિન્નાં’ ઇત્યત્ર ‘તન્વીં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ|૧૩૫|-

Adhikarana 89 (135-137) · Śloka 138

તૃટ્છર્દિદાહઘર્માર્તં મદ્યપં લાજતર્પણમ્ ||૧૩૫|| સક્ષૌદ્રમમ્ભસા પશ્ચાજ્જીર્ણે યૂષરસૌદનમ્ | ઉપવાસશ્રમકૃતે ક્ષીણં(ણે) વાતાધિકે જ્વરે ||૧૩૬|| દીપ્તાગ્નિં ભોજયેત્ પ્રાજ્ઞો નરં માંસરસૌદનમ્ | મુદ્ગયૂષૌદનશ્ચાપિ હિતઃ કફસમુત્થિતે ||૧૩૭|| સ એવ સિતયા યુક્તઃ શીતઃ પિત્તજ્વરે હિતઃ |૧૩૮|

યવાગ્વનર્હસ્ય તર્પણમાહ- તૃડિત્યાદિ| હિત ઇતિ ‘અન્નકાલે’ ઇતિ શેષઃ| સ ઇત્યાદિ| સ એવ મુદ્ગયૂષ એવ||૧૩૫-૧૩૭||-

Adhikarana 90 (138-140) · Śloka 140

દાડિમામલમુદ્ગાનાં યૂષશ્ચાનિલપૈત્તિકે ||૧૩૮|| હ્રસ્વમૂલકયૂષસ્તુ વાતશ્લેષ્માધિકે હિતઃ | પટોલનિમ્બયૂષસ્તુ પથ્યઃ પિત્તકફાત્મકે ||૧૩૯|| દાહચ્છર્દિયુતં ક્ષામં નિરન્નં તૃષ્ણયાઽર્દિતમ્ | સિતાક્ષૌદ્રયુતં લાજતર્પણં પાયયેત ચ ||૧૪૦||

દ્વન્દ્વજ્વરાણાં પથ્યમાહ- દાડિમેત્યાદિ| હ્રસ્વમૂલકો લઘુમૂલકઃ| લાજતર્પણં પાયયેત ચેત્યત્ર દ્રવાનુક્તેઃ શીતોદકેન લાજતર્પણપાનં; કેચિચ્છૃતશીતેન પાનમિચ્છન્તિ, અન્યે તુ જ્વરાપહૈઃ ફલરસૈઃ પાનં લાજતર્પણસ્ય પથ્યમાહુઃ ||૧૩૮-૧૪૦||

Adhikarana 91 (141) · Śloka 142

કફપિત્તપરીતસ્ય ગ્રીષ્મેઽસૃક્પિત્તિનસ્તથા | મદ્યનિત્યસ્ય ન હિતા યવાગૂસ્તમુપાચરેત્ ||૧૪૧|| યૂષૈરમ્લૈરનમ્લૈર્વા જાઙ્ગલૈશ્ચ રસૈર્હિતૈઃ |૧૪૨|

ઇદાનીં પ્રશસ્તાયા યવાગ્વા વિશિષ્ટવિષયેઽહિતત્વં દર્શયન્નાહ- કફપિત્તપરીતસ્યેત્યાદિ| કફપિત્તપરીતસ્ય કફપિત્તાભ્યાં મિલિતાભ્યાં વ્યાપ્તસ્ય| યદ્યપિ રક્તપિત્તપ્રતિષેધે ઘૃતમિશ્રાયા યવાગ્વા હિતત્વમભિધાસ્યતિ, તથાઽપ્યત્ર જ્વરે સતિ રક્તપિત્તે યવાગૂરહિતા, સંયોગે પુનસ્તથેતિ તસ્ય યવગૂરહિતા| તસ્ય પથ્યમાહ- તમુપાચરેદિત્યાદિ| યૂષૈઃ અમ્લૈરનમ્લૈર્વેતિ વિકલ્પઃ સાત્મ્યાપેક્ષયા અગ્ન્યપેક્ષયા ચ| યૂષજાઙ્ગલરસોપદેશોઽપિ સાત્મ્યાપેક્ષયા અવસ્થાપેક્ષયા ચ| યૂષો મુદ્ગાદિયૂષઃ| કફપિત્તપરીતાદીનાં દાહાદ્યભિભૂતાનાં યૂષરસોપદેશસ્તત્ર કાલિકો મન્તવ્યઃ||૧૪૧||-

Adhikarana 92 (142) · Śloka 142

મદ્યં પુરાણં મન્દાગ્નેર્યવાન્નોપહિતં હિતમ્ ||૧૪૨||

ઇદાનીં શમનત્વાન્મદ્યતક્રેઽવસ્થાવશેન દ્રવ્યાન્તરોપહિતે હિતતયા દર્શયન્નાહ- મદ્યમિત્યાદિ| મદ્યં પુરાણં સમ્યક્ પક્વં, દીપનીયત્વાત્ કફઘ્નત્વાચ્ચ ||૧૪૨||

Adhikarana 93 (143) · Śloka 143

સવ્યોષં વિતરેત્તક્રં કફારોચકપીડિતે |૧૪૩|

તક્રપ્રયોગમાહ- સવ્યોષમિત્યાદિ| સવ્યોષં ત્રિકટુકસંસ્કૃતં, વિતરેત્ દદ્યાત્||૧૪૩||-

Adhikarana 94 (143-144) · Śloka 144

કૃશોઽલ્પદોષો દીનશ્ચ નરો જીર્ણજ્વરાર્દિતઃ ||૧૪૩|| વિબદ્ધઃ સૃષ્ટદોષશ્ચ રૂક્ષઃ પિત્તાનિલજ્વરી | પિપાસાર્તઃ સદાહો વા પયસા સ સુખી ભવેત્ ||૧૪૪||

ક્ષીરાવસ્થામાહ- કૃશ ઇત્યાદિ| દીનઃ ક્લિષ્ટચિત્તઃ| વિબદ્ધદોષઃ અપ્રવૃત્તદોષઃ, સૃષ્ટદોષઃ ચ્યુતદોષઃ| નનુ, યદિ વિબદ્ધદોષે ક્ષીરં પ્રયુજ્યતે તત્કથં પ્રચ્યુતેઽપિ પ્રયુજ્યતે? સત્યં, ઉભયશક્તિકત્વાત્ પ્રચ્યુતેઽપિ પ્રયુજ્યતે; અથવા પ્રચ્યુતો દોષઃ સ્તોકસ્તોકેન યસ્ય પ્રવર્તતે, અત્ર સોઽભિપ્રેતઃ; તતઃ સમ્યગ્દોષપ્રવર્તનાર્થં ભેદનં ક્ષીરં ચ્યુતદોષેઽપિ પ્રયુજ્યતે ઇત્યર્થઃ| એષ પાઠો નિબન્ધકારૈઃ કિયન્માત્રઃ પઠિતઃ કિયન્માત્રશ્ચ પરિત્યક્તઃ, અસ્માભિર્વૃદ્ધપઠિતત્વાત્ સર્વોઽપિ લિખિતઃ||૧૪૩-૧૪૪||

Adhikarana 95 (145) · Śloka 145

તદેવ તરુણે પીતં વિષવદ્ધન્તિ માનવમ્ |૧૪૫|

તરુણજ્વરે પયઃ પીતં સત્ કિં કુર્યાદિત્યાહ- તદેવેત્યાદિ| તદેવેતિ પયઃ| તરુણે તરુણજ્વરે|૧૪૫|-

Adhikarana 96 (145) · Śloka 146

સર્વજ્વરેષુ સુલઘુ માત્રાવદ્ભોજનં હિતમ્ ||૧૪૫|| વેગાપાયેઽન્યથા તદ્ધિ જ્વરવેગાભિવર્ધનમ્ |૧૪૬|

ઇદાનીં સર્વજ્વરોચિતસ્યાહારસ્ય યથાકાલમુપયોગમાહ- સર્વજ્વરેષ્વિત્યાદિ| સુલઘુ પુરાણરક્તશાલ્યાદિ, માત્રાવત્ અલ્પં, વેગાપાયે જ્વરવેગહાનૌ, અન્યથા ઉક્તપ્રકારવૈપરીત્યેન, તત્ ભોજનં, હિ યસ્માદર્થે| કેચિત્ ‘વેગાપાયે’ ઇત્યત્ર ‘દિનાપાયે’ ઇતિ પઠન્તિ; દિનાન્તે ઇતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ‘સર્વજ્વરેષુ સપ્તાહં માત્રાવલ્લઘુ ભોજયેત્’ ઇતીદૃશં પૂર્વાર્ધં કેચિત્ પઠન્તિ, સ ચ નિબન્ધેષુ ન દૃશ્યતે||૧૪૫||-

Adhikarana 97 (146-148) · Śloka 149

જ્વરિતો હિતમશ્નીયાદ્યદ્યપ્યસ્યારુચિર્ભવેત્ ||૧૪૬|| અન્નકાલે હ્યભુઞ્જાનઃ ક્ષીયતે મ્રિયતેઽથવા | સ ક્ષીણઃ કૃચ્છ્રતાં યાતિ યાત્યસાધ્યત્વમેવ ચ ||૧૪૭|| તસ્માદ્રક્ષેદ્બલં પુંસાં બલે સતિ હિ જીવિતમ્ | ગુર્વભિષ્યન્દ્યકાલે ચ જ્વરી નાદ્યાત્ કથઞ્ચન ||૧૪૮|| ન તુ તસ્યાહિતં ભુક્તમાયુષે વા સુખાય વા |૧૪૯|

ઇદાનીં જીર્ણજ્વરિતસ્યારુચાવપિ હિતભોજનોપદેશમાહ- જ્વરિત ઇત્યાદિ| અસ્ય જીર્ણજ્વરિણો યદિ હિતભોજને કથઞ્ચિદરુચિસ્તદા હિતમેવાનેકપ્રકારાભિઃ કલ્પનાભિર્મુખાપ્રિયં કૃત્વાઽરુચિનિવૃત્ત્યર્થં જ્વરિતોઽશ્નીયાત્| તથા ચ તન્ત્રાન્તરં,- “સાતત્યાત્ સ્વાદ્વભાવાચ્ચ પથ્યં દ્વેષ્યત્વામાગતમ્| કલ્પનાવિધિભિસ્તૈસ્તૈઃ પ્રિયત્વં ગમયેત્ પુનઃ”- ઇતિ| કસ્માદેવંવિધમપિ કૃત્વા જ્વરિતોઽશ્નીયાદિત્યાહ- અન્નકાલે હ્યભુઞ્જાન ઇત્યાદિ| અન્યે તુ યદ્યસ્ય જીર્ણજ્વરિણોઽરુચિઃ સ્યાત્તદા અહિતમપ્યશ્નીયાદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| નનુ, યદ્યરુચૌ સત્યામહિતભોજનં ક્રિયતે તદા ‘ગુર્વભિષ્યન્દ્યકાલે ચ’ ઇત્યાદ્યુત્તરોક્તશ્લોકેન સહ કથં ન વિરોધઃ? સત્યં, અહિતસ્ય સાતત્યસેવનનિરાકરણાર્થં ગુર્વભિષ્યન્દ્યકાલે ચેત્યાદિશ્લોકઃ| ગુર્વિત્યાદિ અભિષ્યન્દિ દોષધાતુમલસ્રોતસાં ક્લેદપ્રાપ્તિજનનમ્| કથઞ્ચન સકૃદપિ| તુશબ્દો યસ્માદર્થે, તેન યસ્માદહિતં ભુક્તં ભોજનં જ્વરિતસ્ય ન આયુષોઽર્થે સુખાર્થે વા ભવતિ, તસ્માદ્ગુર્વાદિ ન ભક્ષયેત્| યદ્યપિ કૈશ્ચિન્નિબન્ધકારૈરેષ પાઠો ન પઠિતસ્તથાઽપિ સર્વનિબન્ધોપજીવિના મયા પઞ્જિકાકારપઠિત્વાત્ પઠિતઃ||૧૪૬-૧૪૮||-

Adhikarana 98 (149) · Śloka 150

સન્તતં વિષમં વાઽપિ ક્ષીણસ્ય સુચિરોત્થિતમ્ ||૧૪૯|| જ્વરં સમ્ભોજનૈઃ પથ્યૈર્લઘુભિઃ સમુપાચરેત્ |૧૫૦|

ઇદાનીં દુર્બલસ્ય ચિરોત્થિતે જ્વરે પથ્યસમ્ભોજનૈર્બૃંહણવિધિમાહ- સન્તતમિત્યાદિ| સન્તતં નિત્યલગ્નં, વિષમં સતતાન્યેદ્યુષ્કાદિકમ્| સમ્ભોજનૈઃ યથેષ્ટભોજનૈઃ||૧૪૯||-

Adhikarana 99 (150) · Śloka 151

મુદ્ગાન્મસુરાંશ્ચણકાન્ કુલત્થાન્ સમકુષ્ઠકાન્ ||૧૫૦|| આહારકાલે યૂષાર્થં જ્વરિતાય પ્રદાપયેત્ |૧૫૧|

મુદ્ગાન્ મસૂરાંશ્ચણકાનિત્યાદિ| પૂર્વં દોષપ્રત્યનીકત્વદર્શનાર્થં મુદ્ગાદિયૂષાણામુપાદાનં, અત્ર તુ વિકારપ્રત્યનીકત્વદર્શનાર્થમ્, અતો ન પુનરુક્તિઃ||૧૫૦||-

Adhikarana 100 (151-152) · Śloka 152

પટોલપત્રં વાર્તાકં કઠિલ્લં પાપચૈલિકમ્ ||૧૫૧|| કર્કોટકં પર્પટકં ગોજિહ્વાં બાલમૂલકમ્ | પત્રં ગુડૂચ્યાઃ શાકાર્થે જ્વરિતાનાં પ્રદાપયેત્ ||૧૫૨||

પટોલપત્રમિત્યાદિ| કઠિલ્લં પુનર્નવાશાકં, પાપચૈલિકં પાઠાશાકં, ગોજિહ્વાં ગોજીશાકમ્||૧૫૧-૧૫૨||

Adhikarana 101 (153) · Śloka 154

લાવાન્ કપિઞ્જલાનેણાન્ પૃષતાઞ્છરભાઞ્છશાન્ | કાલપુચ્છાન્ કુરઙ્ગાંશ્ચ તથૈવ મૃગમાતૃકાન્ ||૧૫૩|| માંસાર્થે માંસસાત્મ્યાનાં જ્વરિતાનાં પ્રદાપયેત્ |૧૫૪|

લાવાનિત્યાદિ| કપિઞ્જલો ગૌરતિત્તિરિઃ, એણઃ કૃષ્ણમૃગઃ, પૃષતઃ ચિત્રમૃગઃ ‘ચીતલ’ ઇતિ લોકે, શરભઃ અષ્ટપાદુષ્ટ્રપ્રમાણો મહાશૃઙ્ગઃ, કાલપુચ્છઃ સ ચ પ્રસિદ્ધઃ, કુરઙ્ગઃ ચતુઃશૃઙ્ગઃ ‘મેદુલી’ ઇતિ લોકે| માંસાર્થે માંસપ્રયોગે; કેચિન્માંસાર્થે બૃંહણાર્થે ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ, ‘માંસં માંસેન વર્ધતે’ ઇત્યુક્તત્વાત્||૧૫૩||-

Adhikarana 102 (154) · Śloka 155

સારસક્રૌઞ્ચશિખિનઃ કુક્કુટાંસ્તિત્તિરાં(રીં)સ્તથા ||૧૫૪|| ગુરૂષ્ણત્વાન્ન શંસન્તિ જ્વરે કેચિચ્ચિકિત્સકાઃ |૧૫૫|

અતઃ પરં સારસાદીનમપ્રશસ્તત્વં પરમતેન દર્શયન્નાહ- સારસક્રૌઞ્ચશિખિન ઇત્યાદિ| સારસો રક્તચઞ્ચુકઃ પક્ષિવિશેષઃ, ક્રૌઞ્ચઃ ‘ક્રૌઞ્ચિ’ ઇતિ પ્રસિદ્ધઃ, શિખી મયૂરઃ, તિત્તિરઃ કૃષ્ણતિત્તિરિઃ, તિત્તિરિશબ્દ અકારાન્તોઽપ્યસ્તિ| યદ્યપિ માંસવર્ગે કુક્કુટતિત્તિરી પરમુષ્ણૌ દર્શિતૌ ન સારસાદયસ્તથાઽપ્યત એવ વિધાનાત્ ‘ઉષ્ણૌ મયૂરતિત્તિરૌ’ ઇતિ દર્શનાત્ સારસાદયોઽપ્યુષ્ણા જ્ઞેયાઃ||૧૫૪||-

Adhikarana 103 (155) · Śloka 156

જ્વરિતાનાં પ્રકોપં તુ યદા યાતિ સમીરણઃ ||૧૫૫|| તદૈતેઽપિ હિ શસ્યન્તે માત્રાકાલોપપાદિતાઃ |૧૫૬|

નિષિદ્ધાનામપિ સારસાદીનામવસ્થાયાં જ્વરે પ્રયોગમાહ- જ્વરિતાનામિત્યાદિ||૧૫૫||-

Adhikarana 104 (156-158) · Śloka 158

પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ સ્નેહાન્ સંશોધનાનિ ચ ||૧૫૬|| (સ્નાનાભ્યઙ્ગદિવાસ્વપ્નશીતવ્યાયામયોષિતઃ) | કષાયગુરુરૂક્ષાણિ ક્રોધાદીનિ તથૈવ ચ ||૧૫૭|| સારવન્તિ ચ ભોજ્યાનિ વર્જયેત્તરુણજ્વરી | તથૈવ નવધાન્યાદિં વર્જયેચ્ચ સમાસતઃ ||૧૫૮||

ઇદાનીં નવજ્વરે યાનિ વર્જનીયાનિ તાન્યાહ- પરિષેકાનિત્યાદિ| પરિષેકો ધારાપ્રસેકઃ| અવગાહઃ જલપૂર્ણકટાહાદૌ નિમજ્જનમ્| સ્નેહાન્ સ્નેહપાનમ્| સંશોધનાનિ વમનાદીનિ| કષાયઃ કષાયદ્રવ્યકૃતઃ ક્વાથઃ| ક્રોધાદીનીત્યત્ર આદિશબ્દાચ્છોકાદીનિ| સારવન્તિ સ્નિગ્ધાન્યભિષ્યન્દીનિ ચ| નવધાન્યાદિવર્ગસ્તક્રાન્તો વ્રણિતોપાસનીયોક્તઃ| સમાસતઃ સઙ્ક્ષેપતઃ| યદ્યપિ પરિષેકાદિવર્જનમામજ્વરલક્ષણાનન્તરં પઠિતુમુચિતં સ્યાત્, તથાઽપિ નવજ્વરે ભેષજસ્યાત્યન્તનિષેધજ્ઞાપનાર્થં તત્ર નોક્તમ્| કેચિદમુમેવ પાઠમીદૃશં પઠન્તિ- “પરિષેકાન્ પ્રદેહાંશ્ચ સ્નેહાન્ સંશોધનાનિ ચ| સારવન્તિ ચ ભોજ્યાનિ વર્જયેત્તરુણજ્વરી|| તથૈવ નવધાન્યાનિ ક્રોધાદીનિ ચ વર્જયેત્’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- સ્નાનનિષેધાદવગાહનિષેધો બોદ્ધવ્યઃ, અભ્યઙ્ગનિષેધશ્ચ સ્નેહનિષેધાત્, ક્રોધાદીનિ ચેત્યત્ર ચકારાત્ કષાયો ગૃહીતવ્યઃ||૧૫૬-૧૫૮||

Adhikarana 105 (159) · Śloka 159

અનવસ્થિતદોષાગ્નેરેભિઃ સન્ધુક્ષિતો જ્વરઃ | ગમ્ભીરતીક્ષ્ણવેગત્વં યાત્યસાધ્યત્વમેવ ચ ||૧૫૯||

ઇદાનીં નવજ્વરે પરિષેકાદિસેવનાત્કિં સ્યાદિત્યાહ- અનવસ્થિતેત્યાદિ| અનવસ્થિતદોષાગ્નેઃ નવજ્વરિણઃ, એભિઃ પરિષેકાદિભિઃ સન્ધુક્ષિતો વૃદ્ધો જ્વરો ગમ્ભીરાદિવેગિત્વં યાતીતિ પિણ્ડાર્થઃ| અનવસ્થિતદોષા વિમાર્ગગાઃ, વહ્નિરનવસ્થિતો બહિર્ગમનાત્||૧૫૯||-

Adhikarana 106 (160-162) · Śloka 162

શીતતોયદિવાસ્વપ્નક્રોધવ્યાયામયોષિતઃ | ન સેવેત જ્વરોત્સૃષ્ટો યાવન્ન બલવાન્ ભવેત્ ||૧૬૦|| મુક્તસ્યાપિ જ્વરેણાશુ દુર્બલસ્યાહિતૈર્જ્વરઃ | પ્રત્યાપન્નો દહેદ્દેહં શુષ્કં વૃક્ષમિવાનલઃ ||૧૬૧|| તસ્માત્કાર્યઃ પરીહારો જ્વરમુક્તૈર્વિરિક્તવત્ | યાવન્ન પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથા ||૧૬૨||

ઇદાનીં જ્વરમુક્તસ્ય શીતતોયાદિનિષેધાર્થમાહ- શીતેત્યાદિ| જ્વરોત્સૃષ્ટો જ્વરવિમુક્તઃ| ઇદાનીં જ્વરમુક્તસ્ય શીતતોયાદિસેવનાત્ કિં સ્યાદિત્યાહ- મુક્તસ્યેત્યાદિ| અહિતૈઃ શીતતોયાદિભિઃ| પ્રત્યાપન્નઃ પુનરાગતઃ| દહેત્ વિનાશયેત્| યસ્માદહિતસેવનાત્ પુનરાગતો જ્વરો દેહં દહેત્, તસ્માદહિતાનાં પરિહારો જ્વરમુક્તેન પુરુષેણ કાર્ય ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| પ્રકૃતિસ્થઃ સ્યાદ્દોષતઃ પ્રાણતસ્તથેતિ દોષાણામવિકૃતકાર્યકારિત્વેન દોષતઃ પ્રકૃતિસ્થત્વં જ્ઞેયં, વ્યાયામાદિસેવનસામર્થ્યેન ચ પ્રાણતઃ પ્રકૃતિસ્થત્વં જ્ઞેયમ્||૧૬૦-૧૬૨||

Adhikarana 107 (163) · Śloka 163

જ્વરે પ્રમોહો ભવતિ સ્વલ્પૈરપ્યવચેષ્ટિતૈઃ | નિષણ્ણં ભોજયેત્તસ્માન્મૂત્રોચ્ચારૌ ચ કારયેત્ ||૧૬૩||

જ્વરે આયાસનિષેધાર્થમાહ- જ્વરે ઇત્યાદિ| જ્વરે જ્વરકર્શિતે પુરુષે| પ્રમોહોઽત્ર મૂર્ચ્છા| અવચેષ્ટિતૈઃ ઉત્થાનચઙ્ક્રમણાદિભિઃ| નિષણ્ણં શય્યાયામેવ આસીનમુપવિષ્ટમિતિ યાવત્, મૂત્રોચ્ચારૌ ચ કારયેદિત્યત્રાપિ નિષણ્ણમિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| ઉચ્ચારો વિષ્ઠા||૧૬૩||

Adhikarana 108 (164) · Śloka 164

અરોચકે ગાત્રસાદે વૈવર્ણ્યેઽઙ્ગમલાદિષુ | શાન્તજ્વરોઽપિ શોધ્યઃ સ્યાદનુબન્ધભયાન્નરઃ ||૧૬૪||

અતઃ પરં જ્વરોપશમેઽરોચકાદિપ્રતિષેધાર્થમાહ- અરોચકે ઇત્યાદિ| ગાત્રસાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ| શાન્ત ઇવ શાન્તો લીનજ્વર ઇત્યર્થઃ, નતુ સર્વથોપશાન્તજ્વરઃ, યસ્માદુપશાન્તજ્વરેઽરોચકાદીનામભાવ એવ| શોધ્યઃ શોધનીયઃ| અનુબન્ધભયાત્ પુનરુદ્ભવશઙ્કયા||૧૬૪||

Adhikarana 109 (165) · Śloka 165

ન જાતુ સ્નાપયેત્ પ્રાજ્ઞઃ સહસા જ્વરકર્શિતમ્ | તેન સન્દૂષિતો હ્યસ્ય પુનરેવ ભવેજ્જ્વરઃ ||૧૬૫||

અતઃ પરં જ્વરકર્શિતસ્ય સ્નાનનિષેધમાહ- ન જાતુ સ્નાપયેદિત્યાદિ| જાતુ કથઞ્ચન| પ્રાજ્ઞો વૈદ્યઃ| સહસા શીઘ્રં, યાવદ્બલં ન પ્રાપ્નોતીત્યર્થઃ| તેન સ્નાનેન||૧૬૫||

Adhikarana 110 (166-167) · Śloka 167

ચિકિત્સેચ્ચ જ્વરાન્ સર્વાન્નિમિત્તાનાં વિપર્યયૈઃ | શ્રમક્ષયાભિઘાતોત્થે મૂલવ્યાધિમુપાચરેત્ ||૧૬૬|| સ્ત્રીણામપપ્રજાતાનાં સ્તન્યાવતરણે ચ યઃ | તત્ર સંશમનં કુર્યાદ્યથાદોષં વિધાનવિત્ ||૧૬૭||

ઇદાનીં સઙ્ક્ષેપતઃ સર્વજ્વરચિકિત્સામાહ- ચિકિત્સેદિત્યાદિ| નિમિત્તાનાં કારણાનાં, વિપર્યયૈઃ વિપરીતૈઃ; યથા- સન્તર્પણોત્થેઽપતર્પણમ્, અપતર્પણજે સન્તર્પણમિતિ| શ્રમક્ષયાભિઘાતોત્થે ઇત્યાદિ| મૂલવ્યાધિમિત્યત્ર વ્યાધિશબ્દો દોષે પ્રવર્તતે, કારણે કાર્યોપચારાત્; તેન મૂલદોષં વાયું, શ્રમાદિભિર્વાતકોપાદિત્યર્થઃ| સ્ત્રીણામિત્યાદિ| અપપ્રજાતાઃ પતિતગર્ભાઃ સ્ત્રિયઃ, તાસાં યો જ્વરઃ, તથા સ્તન્યાવતરણે ચ સ્ત્રીણાં યો જ્વરઃ, તત્ર સંશમનં કુર્યાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| યથાદોષમિતિ યસ્ય દોષસ્ય તત્ર પ્રકોપો ભવેત્તસ્ય પ્રત્યનીકં સંશમનં કુર્યાદિત્યર્થઃ| સંશમનશબ્દેન પાચનમપિ ગૃહીતમ્| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ; શ્રીજેજ્જટાચાર્યપઠિતત્વાદસ્માભિઃ પઠિતઃ||૧૬૬-૧૬૭||

Adhikarana 111 (168) · Śloka 168

અતઃ સંશમનીયાનિ કષાયાણિ નિબોધ મે | સર્વજ્વરેષુ દેયાનિ યાનિ વૈદ્યેન જાનતા ||૧૬૮||

એવં સઙ્ક્ષેપેણ ચિકિત્સામુપદિશ્ય, અધુના સંશમનકષાયાન્ વિવક્ષુરાહ- અત ઇત્યાદિ| નિબોધ જાનીહિ| મે મત્સકાશાત્||૧૬૮||

Adhikarana 112 (169) · Śloka 169

પિપ્પલીસારિવાદ્રાક્ષાશતપુષ્પાહરેણુભિઃ | કૃતઃ કષાયઃ સગુડો હન્યાચ્છ્વસનજં જ્વરમ્ ||૧૬૯||

ઇદાનીં પ્રથમં વાતજ્વરે સંશમનમાહ- પિપ્પલીત્યાદિ| સારિવા ઉત્પલસારિવા, હરેણુઃ રેણુકા| શ્વસનજં વાતજમ્| પિપ્પલ્યાદિદ્રવ્યપલમુદકસ્ય ષોડશભિઃ પલૈરુત્ક્વાથ્ય, ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં પલચતુષ્ટયં ગૃહીત્વા, ગુડકર્ષસંયુક્તં પાયયેત્| તથા ચોક્તમ્,- “ભેષજાત્ ષોડશગુણં જલં; ક્વાથ્યં પલં મતમ્| ચતુર્ભાગાવશેષં તુ પેયમેવં સુખાર્થિના”- ઇતિ| ક્વાથ્યદ્રવ્યસ્ય યત્ પલં પ્રમાણં તદુત્તમાનાં; તથા ચોક્તમ્,- “ઉત્તમસ્ય પલં માનં ત્રિભિઃ કર્ષૈશ્ચ મધ્યમે| જઘન્યસ્ય પલાર્ધં ચ સ્નેહક્વાથૌષધેષુ ચ”- ઇતિ| વૃદ્ધવૈદ્યાશ્ચ મધ્યમપ્રમાણેનાષ્ટૌ શરાવાનુદકસ્ય પ્રક્ષિપ્યાષ્ટભાગાવશેષિતં શરાવમેકં ગૃહ્ણન્તિ, શેષં સમમેવ વ્યાખ્યાનયન્તિ; ગુડાવાપમપિ વૃદ્ધવૈદ્યા ન મન્યન્તે||૧૬૯||

Adhikarana 113 (170) · Śloka 170

શૃતં શીતકષાયં વા ગુડૂચ્યાઃ પેયમેવ તુ |૧૭૦|

શૃતમિત્યાદિ| શૃતમ્ અનન્તરોક્તકલ્પનયા ક્વાથીકૃતમ્| ઉષ્ણોદકપાચિતાદ્દ્રવ્યાદ્રાત્રિપર્યુષિતાદ્યો રસોઽભિનિર્યાતિ સ શીતકષાયશબ્દવાચ્યઃ| તથા ચોક્તં- “દ્રવ્યાદાપોત્થિતાત્તોયે પ્રતપ્તે સંસ્થિતાન્નિશિ| કષાયો યોઽભિનિર્યાતિ સ શીતઃ સમુદાહૃતઃ”- ઇતિ| શૃતકષાયપાનં કફાનુબન્ધવાતજ્વરે, પિત્તાનુબન્ધે તુ શીતકષાયપાનમિતિ|૧૭૦|-

Adhikarana 114 (170) · Śloka 171

બલાદર્ભશ્વદંષ્ટ્રાણાં કષાયં પાદશેષિતમ્ ||૧૭૦|| શર્કરાઘૃતસંયુક્તં પિબેદ્વાતજ્વરાપહમ્ |૧૭૧|

બલાદર્ભશ્વદંષ્ટ્રાણામિત્યાદિ| શ્વદંષ્ટ્રા ગોક્ષુરકઃ, કષાયઃ પૂર્વોક્તકલ્પનયા ક્વથિતઃ| શર્કરાઘૃતયોઃ પ્રમાણં કર્ષમ્||૧૭૦||-

Adhikarana 115 (171-172) · Śloka 172

શતપુષ્પાવચાકુષ્ઠદેવદારુહરેણુકાઃ ||૧૭૧|| કુસ્તુમ્બુરૂણિ નલદં મુસ્તં ચૈવાપ્સુ સાધયેત્ | ક્ષૌદ્રેણ સિતયા ચાપિ યુક્તઃ ક્વાથોઽનિલાધિકે ||૧૭૨||

શતપુષ્પેત્યાદિ| હરેણુકા રેણુકા, કુસ્તુમ્બુરુ ધાન્યકં નલદમ્ ઉશીરમ્| શર્કરાક્ષૌદ્રપ્રમાણં પૂર્વવત્| શતપુષ્પાદિહરેણુકાન્તૈરેકો યોગઃ પરં શર્કરાહીનઃ; કુસ્તુમ્બુરુપ્રભૃતિભિશ્ચ દ્વિતીયઃ||૧૭૧-૧૭૨||

Adhikarana 116 (173-174) · Śloka 174

દ્રાક્ષાગુડૂચીકાશ્મર્યત્રાયમાણાઃ સસારિવાઃ | નિષ્ક્વાથ્ય સગુડં ક્વાથં પિબેદ્વાતકૃતે જ્વરે ||૧૭૩|| ગુડૂચ્યાઃ સ્વરસો ગ્રાહ્યઃ શતાવર્યાશ્ચ તત્સમઃ | નિહન્યાત્સગુડઃ પીતઃ સદ્યોઽનિલકૃતં જ્વરમ્ ||૧૭૪||

દ્રાક્ષાગુડૂચીત્યાદિ| કાશ્મર્યં ગમ્ભારીફલમ્| સગુડમિતિ ક્વાથોપરિ કર્ષપ્રમાણસ્ય ગુડસ્ય પશ્ચાન્નિક્ષેપઃ||૧૭૩-૧૭૪||

Adhikarana 117 (175) · Śloka 175

ઘૃતાભ્યઙ્ગસ્વેદલેપાનવસ્થાસુ ચ યોજયેત્ |૧૭૫|

ઘૃતેત્યાદિ| નનુ, યથાપ્રતિજ્ઞં કષાયેષુ વાચ્યેષુ સ્નેહનાદ્યુપદેશઃ કુતોઽભિધીયતે? ઉચ્યતે- વાતજ્વરપ્રતીકારપ્રસ્તાવાત્| અવસ્થાસુ શીતોદ્ગમાદિષુ| તત્ર જીર્ણજ્વરે ત્વગ્ગતે ઘૃતાભ્યઙ્ગઃ, શીતોદ્ગમે ચ સ્વેદલેપાવિતિ|૧૭૫|-

Adhikarana 118 (175) · Śloka 176

શ્રીપર્ણીચન્દનોશીરપરૂષકમધૂકજઃ ||૧૭૫|| શર્કરામધુરો હન્તિ કષાયઃ પૈત્તિકં જ્વરમ્ |૧૭૬|

પૈત્તિકજ્વરસંશમનમાહ- શ્રીપર્ણીત્યાદિ| શ્રીપર્ણીશબ્દેન ગમ્ભારીફલં, ચન્દનં રક્તચન્દનં, પરૂષકં સ્વનામપ્રસિદ્ધં, મધૂકો ગુડપુષ્પઃ , તસ્યાપિ ફલં ગ્રાહ્યમ્| યાવત્પ્રમાણયા શર્કરયા મધુરઃ ક્વાથો ભવતિ તાવત્યેવ શર્કરા પ્રક્ષેપ્તવ્યા, વૃદ્ધવૈદ્યા આદિદ્રવ્યસમાં શર્કરામાહુઃ||૧૭૫||

Adhikarana 119 (176) · Śloka 176

પીતં પિત્તજ્વરં હન્યાત્સારિવાદ્યં સશર્કરમ્ ||૧૭૬||

પીતં પિત્તજ્વરમિત્યાદિ| સારિવાદ્યં સારિવાદિદ્રવ્યગણજાતં કષાયકલ્પનયા નિષ્ક્વાથ્ય કર્ષપ્રમાણશર્કરાયુતં પીતં સત્ પિત્તજ્વરં હન્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ||૧૭૬||

Adhikarana 120 (177) · Śloka 177

સયષ્ટીમધુકં હન્યાત્તથૈવોત્પલપૂર્વકમ્ |૧૭૭|

સયષ્ટીમધુકમિત્યાદિ| ઉત્પલાદિગણોક્તં દ્રવ્યજાતં સયષ્ટીમધુકં નિષ્ક્વાથ્ય પીતં સત્ પિત્તજ્વરં હન્યાદિતિ સમ્બન્ધઃ| યદ્યપિ ઉત્પલાદિગણેનૈવ યષ્ટીમધુકં પ્રાપ્તં તથાઽપિ પુનઃ સયષ્ટીમધુકમિતિ યત્કૃતં તદ્યષ્ટીમધુકસ્ય ભાગદ્વયપ્રતિપાદનાર્થમ્|૧૭૭|-

Adhikarana 121 (177) · Śloka 177

શૃતં શીતકષાયં વા સોત્પલં શર્કરાયુતમ્ ||૧૭૭||

શૃતમિત્યાદિ| શૃતં શીતકષાયં વેતિ વિકલ્પો દાહાદિતારતમ્યાદ્યપેક્ષયા| સોત્પલમિત્યત્ર આદિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ; તેન, ઉત્પલાદિગણસહિતમ્, ઉત્પલાદિગણકૃતમિત્યર્થઃ||૧૭૭||

Adhikarana 122 (178) · Śloka 178

ગુડૂચીપદ્મરોધ્રાણાં સારિવોત્પલયોસ્તથા | શર્કરામધુરઃ ક્વાથઃ શીતઃ પિત્તજ્વરાપહઃ ||૧૭૮||

ગુડૂચીત્યાદિ| પદ્મં કમલમ્, ઉત્પલમ્ ઈષન્નીલમ્| એતે ચ સર્વ એવાનન્તરોક્તાઃ પાક્યકષાયાઃ શીતકષાયા વા દોષાદિબલં દૃષ્ટ્વા વૈદ્યેન યોજ્યાઃ||૧૭૮||

Adhikarana 123 (179) · Śloka 180

દ્રાક્ષારગ્વધયોશ્ચાપિ કાશ્મર્યસ્યાથવા પુનઃ | સ્વાદુતિક્તકષાયાણાં કષાયૈઃ શર્કરાયુતૈઃ ||૧૭૯|| સુશીતૈઃ શમયેત્તૃષ્ણાં પ્રવૃદ્ધાં દાહમેવ ચ |૧૮૦|

ઇદાનીં પિત્તજ્વરે આવસ્થિકં ક્રમમાહ- દ્રાક્ષારગ્વધયોરિત્યાદિ| દ્રાક્ષારગ્વધયોશ્ચાપીત્યેકો યોગઃ, કાશ્મર્યસ્યાથવેતિ દ્વિતીયઃ, સ્વાદુતિક્તકષાયાણામિતિ તૃતીયઃ| આરગ્વધઃ કૃતમાલફલં, કાશ્મર્યં ગમ્ભારીફલમ્| સ્વાદુતિક્તકષાયાણામિતિ સ્વાદૂનિ દ્રાક્ષામધુકસારિવાદીનિ, તિક્તાનિ દુરાલભાપર્પટકકિરાતતિક્તકપ્રભૃતીનિ, કષાયાણિ પદ્મોત્પલપ્રભૃતીનિ, તેષાં કષાયૈઃ| સુશીતૈરિતિ શીતકષાયૈરેવેતિ કાર્તિકકુણ્ડાચાર્યઃ, જેજ્જટાચાર્યસ્તુ પૂર્વ ક્વથિતૈઃ પશ્ચાચ્છીતીકૃતૈરિતિ મન્યતે||૧૭૯||-

Adhikarana 124 (180) · Śloka 181

શીતં મધુયુતં તોયમાકણ્ઠાદ્વા પિપાસિતમ્ ||૧૮૦|| વામયેત્પાયયિત્વા તુ તેન તૃષ્ણા પ્રશામ્યતિ |૧૮૧|

પિત્તજ્વરેઽપરમાવસ્થિકં કાર્યમાહ- શીતં મધુયુતમિત્યાદિ| યદ્યપિ સંશમનપ્રસ્તાવે વમનં નોપયુક્તં, તથાઽપિ પ્રવૃદ્ધાયાં તૃષ્ણાયાં વમનસ્યાપિ સંશમનકાર્યકરત્વાદુપદેશઃ||૧૮૦||-

Adhikarana 125 (181) · Śloka 182

ક્ષીરૈઃ ક્ષીરિકષાયૈશ્ચ સુશીતૈશ્ચન્દનાયુતૈઃ ||૧૮૧|| અન્તર્દાહે વિધાતવ્યમેભિશ્ચાન્યૈશ્ચ શીતલૈઃ |૧૮૨|

ક્ષીરૈરિત્યાદિ| ક્ષીરિકષાયૈઃ વટાદિક્વાથૈઃ, વિધાતવ્યં પાનલેપનપરિષેકાવગાહાદિકમ્| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ બહિઃપરિમાર્જનમેવેચ્છતિ| અન્યૈશ્ચ શીતલૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ શીતવીર્યૈઃ, તથા શીતસ્પર્શૈરપીત્યર્થઃ||૧૮૧||-

Adhikarana 126 (182-183) · Śloka 184

પદ્મકં મધુકં દ્રાક્ષાં પુણ્ડરીકમથોત્પલમ્ ||૧૮૨|| યવાન્ ભૃષ્ટાનુશીરાણિ સમઙ્ગાં કાશ્મરીફલમ્ | નિદધ્યાદપ્સુ ચાલોડ્ય નિશાપર્યુષિતં તતઃ ||૧૮૩|| ક્ષૌદ્રેણ યુક્તં પિબતો જ્વરદાહૌ પ્રશામ્યતઃ |૧૮૪|

પિત્તજ્વરાવસ્થાયાં શીતકષાયમાહ- પદ્મકં મધુકમિત્યાદિ| સમઙ્ગા અઞ્જલિકારિકા, વરાહક્રાન્તામપરે| યદ્યપિ કાશ્મરીફલમિત્યુક્તં તથાઽપિ કાશ્મરીફલમજ્જા ગૃહ્યતે, અત્યન્તપિત્તહરત્વાત્| નિદધ્યાત્ ધારયેત્| અપ્સુ ચાલોડ્યેતિ અર્ધક્વથિતામ્બુનિ પ્રતપ્તે આલોડ્યેત્યર્થઃ; અથવા અનુષ્ણમપિ વાર્યૌષધાન્વિતં પર્યુષિતં શીતકષાયમ્, અવિશેષાત્| જ્વરદાહૌ પ્રશામ્યત ઇતિ જ્વરશ્ચ દાહશ્ચ, તૌ પ્રશામ્યતઃ; એતેન જ્વરસંયુક્તો દાહઃ શામ્યતિ, તથા જ્વરં વિનાઽપિ યો દાહઃ સોઽપિ શામ્યતીત્યર્થઃ| અન્યે તુ ‘જ્વરો દાહશ્ચ શામ્યતિ’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર પાઠે જ્વરોઽપિ શામ્યતીતિ લભ્યતે| અનેન શીતકષાયવિધાનેનાન્યાન્યપિ શીતકષાયાણિ કાર્યાણિ| કેચિત્ ‘પદ્મકં મધુકં દ્રાક્ષાં પુણ્ડરીકમથોત્પલમ્’ ઇતિ પાઠં ન પઠન્તિ||૧૮૨-૧૮૩||-

Adhikarana 127 (184) · Śloka 184

જિહ્વાતાલુગલક્લોમશોષે મૂર્ધ્નિ ચ દાપયેત્ ||૧૮૪||

પિત્તજ્વરાવસ્થાયાં મૂર્ધપ્રલેપમાહ- જિહ્વાતાલુગલક્લોમેત્યાદિ| ક્લોમ તિલકમ્| મૂર્ધ્નિ મસ્તકે| દાપયેત્ પદ્મકાદિશીતકષાયસ્ય જિહ્વાદિશોષે મસ્તકરુજાસુ ચાભ્યન્તરમુપયોગઃ સ્પર્શે ચેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| નનુ, કષાયાધિકારે કથં મૂર્ધ્નિ લેપો ગણ્ડૂષશ્ચ નિર્દિશ્યતે? ઉચ્યતે- કષાયાણીતિ બાહુલ્યેન નિર્દેશાત્; યથા છત્રિણઃ, તેનાદોષ ઇતિ||૧૮૪||

Adhikarana 128 (185) · Śloka 186

કેશરં માતુલઙ્ગસ્ય મધુસૈન્ધવસંયુતમ્ | શર્કરાદાડિમાભ્યાં વા દ્રાક્ષાખર્જૂરયોસ્તથા ||૧૮૫|| વૈરસ્યે ધારયેત્કલ્કં ગણ્ડૂષં ચ તથા હિતમ્ |૧૮૬|

પિત્તજ્વરે આવસ્થિકં ક્રમમાહ- કેશરમિત્યાદિ| કેશરાદિઃ મધુસૈન્ધવસંયુતમિત્યન્ત એકો યોગઃ, શર્કરાદિઃ ખર્જૂરયોસ્તથેત્યન્તો દ્વિતીયઃ| વૈરસ્યે મુખવૈરસ્યે| ધારયેત્ ‘મુખે’ ઇતિ શેષઃ| કલ્કો દૃષદિ પેષિતઃ સદ્રવઃ| તથા હિતમિતિ વિશિષ્ટદોષારબ્ધજ્વરપ્રત્યનીકમિત્યર્થઃ| કેચિજ્જિહ્વાતાલ્વાદિશોષે માતુલુઙ્ગકેશરસ્યૈવ કેવલં મધુસૈન્ધવયુક્તસ્ય મૂર્ધ્નિ ધારણમિચ્છન્તિ, તથા દ્રાક્ષાખર્જૂરકલ્કસ્ય શર્કરાદાડિમયુતસ્ય વૈરસ્યે આસ્યે ધારણમિચ્છન્તિ| યદ્યપિ મુખવૈરસ્યં વાતલિઙ્ગં, તથાઽપિ પિત્તાદપિ વૈરસ્યં જ્ઞેયં, તન્ત્રાન્તરોક્તત્વાત્| કેચિત્ ‘પદ્મકં મધુકં દ્રાક્ષાં’ ઇત્યાદિકં ‘ગણ્ડૂષં ચ તથા હિતં’ ઇતિ પર્યન્તં ન પઠન્તિ; સ ચ પાઠઃ પઠનીયઃ, સર્વનિબન્ધકારૈઃ પઠિતત્વાત્||૧૮૫||-

Adhikarana 129 (186) · Śloka 187

સપ્તચ્છદં ગુડૂચીં ચ નિમ્બં સ્ફૂર્જકમેવ ચ ||૧૮૬|| ક્વાથયિત્વા પિબેત્ ક્વાથં સક્ષૌદ્રં કફજે જ્વરે |૧૮૭|

કફજ્વરસંશમનાન્યાહ- સપ્તચ્છદમિત્યાદિ| સપ્તચ્છદઃ સપ્તપર્ણઃ, સ્ફૂર્જકો વનકુરણ્ટકાકારઃ ફણિજ્જકાપરપર્યાયઃ| ક્વાથમિત્યત્ર કલ્કમિત્યન્યે| પિબેત્ પરં શીતીકૃતં, મધુના ઉષ્ણેન સહ નિષિદ્ધત્વાત્; મધુ ચાત્ર ક્વાથ્યદ્રવ્યચતુર્થાંશમ્||૧૮૬||-

Adhikarana 130 (187) · Śloka 188

કટુત્રિકં નાગપુષ્પં હરિદ્રા કટુરોહિણી ||૧૮૭|| કૌટજં ચ ફલં હન્યાત્ સેવ્યમાનં કફજ્વરમ્ |૧૮૮|

કટુત્રિકમિત્યાદિ| નાગપુષ્પં નાગકેશરમ્| સેવ્યમાનમ્ અસકૃદુપયોગાત્||૧૮૭||-

Adhikarana 131 (188-189) · Śloka 189

હરિદ્રાં ચિત્રકં નિમ્બમુશીરાતિવિષે વચામ્ ||૧૮૮|| કુષ્ઠમિન્દ્રયવાન્ મૂર્વાં પટોલં ચાપિ સાધિતમ્ | પિબેન્મરિચસંયુક્તં સક્ષૌદ્રં કફજે જ્વરે ||૧૮૯||

હરિદ્રામિત્યાદિ| મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ, ‘સક્ષૌદ્રં’ ઇત્યત્ર ‘સગુડં’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ||૧૮૮-૧૮૯||

Adhikarana 132 (190) · Śloka 190

સારિવાતિવિષાકુષ્ઠપુરાખ્યૈઃ સદુરાલભૈઃ | મુસ્તેન ચ કૃતઃ ક્વાથઃ પીતો હન્યાત્ કફજ્વરમ્ ||૧૯૦||

સારિવાતિવિષાકુષ્ઠેત્યાદિ| પુરો ગુગ્ગુલુઃ||૧૯૦||

Adhikarana 133 (191) · Śloka 191

મુસ્તં વૃક્ષકબીજાનિ ત્રિફલા કટુરોહિણી | પરૂષકાણિ ચ ક્વાથઃ કફજ્વરવિનાશનઃ ||૧૯૧||

મુસ્તમિત્યાદિ| વૃક્ષકબીજાનિ ઇન્દ્રયવાઃ||૧૯૧||

Adhikarana 134 (192) · Śloka 192

રાજવૃક્ષાદિવર્ગસ્ય કષાયો મધુસંયુતઃ | કફવાતજ્વરં હન્યાચ્છીઘ્રં કાલેઽવચારિતઃ ||૧૯૨||

ઇદાનીં યદ્યપ્યુદ્દેશશાસ્ત્રસામર્થ્યાત્ કફજ્વરચિકિત્સાનન્તરં સન્નિપાતજ્વરચિકિત્સિતં પઠિતુમુચિતં, તથાઽપિ સન્નિપાતે દ્વન્દ્વજચિકિત્સા કર્તવ્યેતિ દર્શનાર્થં પૂર્વં દ્વન્દ્વજચિકિત્સામાહ- રાજવૃક્ષાદિવર્ગસ્યેત્યાદિ| રાજવૃક્ષાદિઃ આરગ્વધાદિઃ, કાલેઽવચારિત ઔષધકાલે દત્તઃ| પૂર્વોક્તં વાતપિત્તદ્વન્દ્વજક્રમં વિહાય વાતશ્લેષ્મદ્વન્દ્વજચિકિત્સિતં પ્રથમં યદત્ર કૃતં તત્ કેવલકફજ્વરેઽપિ વાતશ્લેષ્મદ્વન્દ્વજચિકિત્સિતં વિધેયમિતિ દર્શનાર્થમ્||૧૯૨||

Adhikarana 135 (193-194) · Śloka 195

નાગરં ધાન્યકં ભાર્ગીમભયાં સુરદારુ ચ | વચાં પર્પટકં મુસ્તં ભૂતીકમથ કટ્ફલમ્ ||૧૯૩|| નિષ્ક્વાથ્ય કફવાતોત્થે ક્ષૌદ્રહિઙ્ગુસમન્વિતમ્ | દા(પા)તવ્યં શ્વાસકાસઘ્નં શ્લેષ્મોત્સેકે ગલગ્રહે ||૧૯૪|| હિક્કાસુ કણ્ઠશ્વયથૌ શૂલે હૃદયપાર્શ્વજે |૧૯૫|

નાગરમિત્યાદિ| ભૂતીકં સુગન્ધિતૃણં ‘રોહિષં’ ઇતિ પ્રસિદ્ધમ્| નિષ્ક્વાથ્ય પૂર્વોક્તયા કષાયકલ્પનયા| મધુ કર્ષપ્રમાણમ્| હિઙ્ગુ માષકપ્રમાણં, “માષિકે હિઙ્ગુસિન્ધૂત્થે” ઇતિ વચનાત્| શ્લેષ્મોત્સેકે શ્લેષ્મવૃદ્ધૌ| હૃદયપાર્શ્વજે ઇત્યત્રાપિ ‘શૂલે’ ઇતિ સમ્બધ્યતે| એષ યોગઃ શૃઙ્ગીસહિતઃ કટ્ફલાદિઃ| કેચિદમું પાઠં દેવદાર્વભયેત્યાદિના પઠન્તિ||૧૯૩-૧૯૪||-

Adhikarana 136 (195-198) · Śloka 199

બલાપટોલત્રિફલાયષ્ટ્યાહ્વાનાં વૃષસ્ય ચ ||૧૯૫|| ક્વાથો મધુયુતઃ પીતો હન્તિ પિત્તકફજ્વરમ્ | કટુકાવિજયાદ્રાક્ષામુસ્તપર્પટકૈઃ કૃતઃ ||૧૯૬|| કષાયો નાશયેત્ પીતઃ શ્લેષ્મપિત્તભવં જ્વરમ્ | ભાર્ગીવચાપર્પટકધાન્યહિઙ્ગ્વભયાઘનૈઃ ||૧૯૭|| કાશ્મર્યનાગરૈઃ ક્વાથઃ સક્ષૌદ્રઃ શ્લેષ્મપિત્તજે | સશર્કરામક્ષમાત્રાં કટુકામુષ્ણવારિણા ||૧૯૮|| પીત્વા જ્વરં જયેજ્જન્તુઃ કફપિત્તસમુદ્ભવમ્ |૧૯૯|

બલાપટોલત્રિફલેત્યાદિ| વિજયા હરીતકી| ભાર્ગીવચેત્યાદિ| અક્ષમાત્રાં કર્ષપ્રમાણામ્||૧૯૫-૧૯૮||-

Adhikarana 137 (199-200) · Śloka 201

કિરાતતિક્તમમૃતાં દ્રાક્ષામામલકં શટીમ્ ||૧૯૯|| નિષ્ક્વાથ્ય વાતપિત્તોત્થે તં ક્વાથં સગુડં પિબેત્ | રાસ્ના વૃષોઽથ ત્રિફલા રાજવૃક્ષફલૈઃ સહ ||૨૦૦|| કષાયઃ સાધિતઃ પીતો વાતપિત્તજ્વરં જયેત્ |૨૦૧|

કિરાતતિક્તમિત્યાદિ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ સન્નિપાતજ્વરચિકિત્સાં પઠિત્વા દ્વન્દ્વજચિકિત્સાં પઠતિ, ‘દોષૈઃ પૃથક્ સમસ્તૈશ્ચ દ્વન્દ્વૈરાગન્તુભિસ્તથા’ ઇત્યુક્તત્વાત્||૧૯૯-૨૦૦||-

Adhikarana 138 (201) · Śloka 201

સર્વદોષસમુત્થે તુ સંસૃષ્ટાનવચારયેત્ ||૨૦૧||

ઇદાનીં સમસન્નિપાતજ્વરચિકિત્સામાહ- સર્વદોષેત્યાદિ| સર્વદોષસમુત્થે સમસન્નિપાતે| સંસૃષ્ટાનવચારયેદિતિ વાતાદિવિહિતાન્ કષાયાનેકીકૃત્ય પ્રયુઞ્જીતેત્યર્થઃ| અસ્યાગ્રે કેચિત્ ‘વર્ધનૈઃ ક્ષપણૈર્વાપિ’ ઇત્યાદિકં પાઠં પઠન્તિ, સ ચ વર્તમાનેષુ પુસ્તકેષુ ન દૃશ્યતે, અતો ન લિખિતઃ||૨૦૧||

Adhikarana 139 (202) · Śloka 202

યથાદોષોચ્છ્રયં ચાપિ જ્વરાન્ સર્વાનુપાચરેત્ |૨૦૨|

વિષમસન્નિપાતચિકિત્સામાહ- યથાદોષોચ્છ્રયમિત્યાદિ| યથાદોષોચ્છ્રયમિતિ યસ્ય દોષસ્ય ઉચ્છ્રયો ભવતિ તદ્દોષપ્રતીકારેણેત્યર્થઃ| સર્વાન્ વિષમસન્નિપાતજ્વરાન્| એતત્ સામાન્યં સર્વેષામેવ જ્વરાણાં ચિકિત્સિતેષુ આગન્તૂનામપિ ચિકિત્સિતે ચ|૨૦૨|-

Adhikarana 140 (202) · Śloka 203

વૃશ્ચીવબિલ્વવર્ષાભ્વઃ પયશ્ચોદકમેવ ચ ||૨૦૨|| પચેત્ ક્ષીરાવશિષ્ટં તુ તદ્ધિ સર્વજ્વરાપહમ્ |૨૦૩|

સામાન્યસન્નિપાતચિકિત્સાં નિર્દિદિક્ષુરાદૌ ક્ષીરસ્ય જીવનતયા ક્ષીરપ્રયોગમાહ- વૃશ્ચીવેત્યાદિ| વૃશ્ચીવઃ શ્વેતપુનર્નવા, વર્ષાભૂઃ રક્તપુનર્નવા| પચેદિતિ “દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષં કર્તવ્યં ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ”- ઇતિ પરિભાષયા| કેચિદગ્રિમશ્લોકોક્તમેવોદકપ્રમાણમિચ્છન્તિ| અન્યે એનં યોગદ્વયં મન્યન્તે, તન્ત્રાન્તરોક્તત્વાત્; વૃશ્ચીવબિલ્વમિત્યેકો યોગઃ, વર્ષાભ્વાદિઃ દ્વિતીયઃ||૨૦૨||-

Adhikarana 141 (203) · Śloka 204

ઉદકાંશાસ્ત્રયઃ ક્ષીરં શિંશપાસારસંયુતમ્ ||૨૦૩|| તત્ ક્ષીરશેષં ક્વથિતં પેયં સર્વજ્વરાપહમ્ |૨૦૪|

સન્નિપાતેઽપરમપિ ક્ષીરયોગમાહ- ઉદકાંશાસ્ત્રય ઇત્યાદિ| ઉદકાંશાસ્ત્રયઃ ક્ષીરાંશાપેક્ષયા, ક્ષીરસ્યાષ્ટૌ પલાનિ, શિંશપાસારઃ પલપ્રમિતઃ||૨૦૩||-

Adhikarana 142 (204-207) · Śloka 207

નલવેતસયોર્મૂલે મૂર્વાયાં દેવદારુણિ ||૨૦૪|| કષાયં વિધિવત્ કૃત્વા પેયમેતજ્જ્વરાપહમ્ | હરિદ્રા ભદ્રમુસ્તં ચ ત્રિફલા કટુરોહિણી ||૨૦૫|| પિચુમન્દઃ પટોલી ચ દેવદારુ નિદિગ્ધિકા | એષાં કષાયઃ પીતસ્તુ સન્નિપાતજ્વરં જયેત્ ||૨૦૬|| અવિપક્તિં પ્રસેકં ચ શોફં કાસમરોચકમ્ | ત્રૈફલો વા સસર્પિષ્કઃ ક્વાથઃ પેયસ્ત્રિદોષજે ||૨૦૭||

નલવેતસયોરિત્યાદિ| કષાયં વિધિવત્ કૃત્વેતિ પૂર્વોક્તકષાયકલ્પનયા| ક્ષીરસાધ્યાયામવસ્થાયામયમપિ યોગો દેયઃ| કેચિન્નલવેતસાદિયોગં ન પઠન્તિ; સ ચ પઠનીયઃ, સર્વનિબન્ધકારૈઃ પઠિતત્વાત્||૨૦૪-૨૦૭||

Adhikarana 143 (208) · Śloka 209

અનન્તાં બાલકં મુસ્તાં નાગરં કટુરોહિણીમ્ સુખામ્બુના પ્રાગુદયાત્પાયયેતાક્ષસમ્મિતમ્ ||૨૦૮|| એષ સર્વજ્વરાન્ હન્તિ દીપયત્યાશુ ચાનલમ્ |૨૦૯|

અનન્તામિત્યાદિ| અનન્તા દુરાલભા| સુખામ્બુના અત્રોષ્ણોદકેન પલપ્રમિતેન| પ્રાગુદયાદિતિ અત્રોદયઃ સૂર્યસ્ય બોદ્ધવ્યઃ; ન તુ જ્વરસ્ય; તેન સૂર્યોદયાત્ પૂર્વં દેયં, એતેન પ્રાતરેવ| અક્ષસમ્મિતં કર્ષસમમ્| સુખામ્બુના પ્રાગુદયાત્’ ઇત્યત્ર ‘પિષ્ટ્વા સુખામ્બુના કલ્કં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૨૦૮||-

Adhikarana 144 (209) · Śloka 210

દ્રવ્યાણિ દીપનીયાનિ તથા વૈરેચનાનિ ચ ||૨૦૯|| એકશો વા દ્વિશો વાઽપિ જ્વરઘ્નાનિ પ્રયોજયેત્ |૨૧૦|

ઇદાનીમુક્તાનુક્તસઙ્ગ્રહાર્થમાહ- દ્રવ્યાણિ દીપનીયાનીત્યાદિ| દીપનીયાનિ પિપ્પલ્યાદીનિ, વૈરેચનાનિ ત્રિવૃદભયાદીનિ, જ્વરઘ્નાનિ દીર્ઘજ્વરઘ્નાનિ| પ્રયોજયેત્ દોષબલમપેક્ષ્ય સન્નિપાતજીર્ણજ્વરાવસ્થાયામેકશો દ્વિશો વા દાપયેત્| યે ત્વેવં વદન્તિ- પિપ્પલ્યાદીનિ પ્રાયશઃ કટુકાનિ, તાનિ ચ જ્વરે ન પ્રાયોગિકાન્યુષ્ણવીર્યત્વાત્; વિરેચનાન્યપિ ગુરુત્વાદયૌગિકાનિ; તેષાં સમ્યક્ શાસ્ત્રાવબોધો નાસ્તિ, પિપ્પલ્યાદીનાં જ્વરે પઠિતત્વાત્||૨૦૯||-

Adhikarana 145 (210) · Śloka 211

સર્પિર્મધ્વભયાતૈલલેહોઽયં સર્વજં જ્વરમ્ ||૨૧૦|| શાન્તિં નયેત્ત્રિવૃચ્ચાપિ સક્ષૌદ્રા પ્રબલં જ્વરમ્ |૨૧૧|

સર્પિરિત્યાદિ| પ્રબલં દાહાદિસમન્વિતમ્| લેહાવસ્થા ચ તન્ત્રાન્તરાજ્જ્ઞેયા| તથા ચ તન્ત્રાન્તરં- “પથ્યાતૈલઘૃતક્ષૌદ્રૈર્લેહો દાહશ્રમજ્વરાન્| કાસાસૃક્પિત્તવીસર્પશ્વાસાન્ હન્તિ વમીરપિ”- ઇતિ| ‘સક્ષૌદ્રા વિષમજ્વરં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તન્ન, વિષમજ્વરસ્ય પરતોઽભિધાસ્યમાનત્વાત્||૨૧૦||-

Adhikarana 146 (211) · Śloka 211

જ્વરે તુ વિષમે કાર્યમૂર્ધ્વં ચાધશ્ચ શોધનમ્ ||૨૧૧||

ઇદાનીં વિષમજ્વરચિકિત્સામાહ- જ્વરે ત્વિત્યાદિ| ઊર્ધ્વશોધનં વમનં, તચ્ચ કફાધિકે વિષમજ્વરે| અધઃશોધનં વિરેચનં, તચ્ચ પિત્તાધિકે| એતેન સર્વેષ્વેવ વિષમજ્વરેષુ કફપિત્તાધિકતયા વમનવિરેચને પ્રયોક્તવ્યે ઇત્યુક્તમ્| અન્યે તુ વિષમજ્વરે ઇત્યત્ર યદ્યપિ વિષમજ્વરશબ્દેન સન્તતં વિહાયાન્યે વિષમજ્વરાઃ પ્રોક્તાઃ, તથાઽપ્યત્ર તૃતીયચતુર્થકૌ ગ્રાહ્યૌ, યતસ્તયોરેવ સાધારણં વાતાદિહરમાસ્થાપનવિરેચનવમનાદિકં યુક્તમિતિ વ્યાચક્ષતે||૨૧૧||

Adhikarana 147 (212) · Śloka 212

ઘૃતં પ્લીહોદરોક્તં વા નિહન્યાદ્વિષમજ્વરમ્ |૨૧૨|

ઘૃતમિત્યાદિ| પ્લીહોદરોક્તં ઘૃતં ષટ્પલં, તચ્ચ કફોત્તરે વિષમજ્વરે દેયં, તીક્ષ્ણત્વાત્|૨૧૨|-

Adhikarana 148 (212) · Śloka 212

ગુડપ્રગાઢાં ત્રિફલાં પિબેદ્વા વિષમાર્દિતઃ ||૨૧૨||

ગુડપ્રગાઢામિત્યાદિ| ગુડપ્રગાઢાં કિઞ્ચિદધિકકર્ષગુડપ્રતિવાપયુતાં ત્રિફલાં પિબેત્, ‘ક્વથિતાં’ ઇતિ શેષઃ| વિષમાર્દિતો વિષમજ્વરપીડિતઃ||૨૧૨||

Adhikarana 149 (213) · Śloka 213

ગુડૂચીનિમ્બધાત્રીણાં કષાયં વા સમાક્ષિકમ્ |૨૧૩|

ગુડૂચીનિમ્બધાત્રીણામિત્યાદિ| ધાત્રી આમલકી| એષ યોગશ્ચાતુર્થકજ્વરઘ્નઃ, સમાનતન્ત્રોક્તત્વાત્|૨૧૩|-

Adhikarana 150 (213) · Śloka 213

પ્રાતઃ પ્રાતઃ સસર્પિષ્કં રસોનમુપયોજયેત્ ||૨૧૩||

પ્રાતઃ પ્રાતઃ સસર્પિષ્કમિત્યાદિ||૨૧૩||

Adhikarana 151 (214) · Śloka 215

ત્રિચતુર્ભિઃ પિબેત્ ક્વાથં પઞ્ચભિર્વા સમન્વિતૈઃ | મધુકસ્ય પટોલસ્ય રોહિણ્યા મુસ્તકસ્ય ચ ||૨૧૪|| હરીતક્યાશ્ચ સર્વોઽયં ત્રિવિધો યોગ ઇષ્યતે |૨૧૫|

મધુકાદીનાં હરીતક્યન્તાનાં દ્રવ્યાણાં ત્રિભિઃ, ચતુર્ભિઃ, પઞ્ચભિર્વા દ્રવ્યૈઃ સમન્વિતૈઃ કૃતં ક્વાથં પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| મધુકં યષ્ટીમધુ, રોહિણી કટુકા, મુસ્તં પ્રસિદ્ધમ્| સર્વોઽયં ત્રિવિધો યોગ ઇષ્યતે; અયં મધુકાદિયોગસ્ત્રિપ્રકારો વક્ષ્યતે| કથં? મધુકપટોલરોહિણીભિસ્ત્રિરેકો યોગઃ, મધુકપટોલરોહિણીમુસ્તકૈશ્ચતુર્ભિર્દ્વિતીયઃ, મધુકપટોલરોહિણીમુસ્તકહરીતકીભિઃ પઞ્ચભિસ્તૃતીયઃ, એવં ત્રયો યોગાઃ| કેચિન્મુસ્તકસ્થાને ‘વત્સકં’ પઠિત્વાઽન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ; તદ્યથા- મધુકાદિહરીતકીપર્યન્તાનાં દ્રવ્યાણાં રસભેદવત્ ત્રિયોગચતુષ્કસંયોગપઞ્ચસંયોગસંસ્કૃતં ક્વાથં પિબેત્; તદ્યથા,- મધુકપટોલરોહિણીભિઃ, મધુકપટોલવત્સકૈઃ, મધુકપટોલહરીતકીભિઃ, મધુકરોહિણીવત્સકૈઃ, મધુકરોહિણીહરીતકીભિઃ, મધુકવત્સકહરીતકીભિઃ, પટોલરોહિણીવત્સકૈઃ, પટોલવત્સકહરીતકીભિઃ, પટોલરોહિણીહરીતકીભિઃ, રોહિણીવત્સકહરીતકીભિઃ, એવં ત્રિભિર્દ્રવ્યૈર્દશવિકલ્પા ભવન્તિ; મધુકપટોલરોહિણીવત્સકૈઃ, મધુકપટોલરોહિણીહરીતકીભિઃ, મધુકરોહિણીવત્સકહરીતકીભિઃ, મધુકપટોલવત્સકહરીતકીભિઃ, પટોલરોહિણીવત્સકહરીતકીભિઃ, એવં ચતુર્ભિઃ પઞ્ચ વિકલ્પાઃ; મધુકરોહિણીવત્સકપટોલકહરીતકીભિઃ પઞ્ચભિરેકઃ; ઇત્થં ત્રિપ્રકરસ્યાપિ યોગસ્ય ષોડશ વિકલ્પા ભવન્તિ, તે ચ સૂક્ષ્મમતિના વૈદ્યેન દોષાપેક્ષયા પ્રયોક્તવ્યાઃ||૨૧૪||-

Adhikarana 152 (215) · Śloka 216

સર્પિઃક્ષીરસિતાક્ષૌદ્રમાગધીર્વા યથાબલમ્ ||૨૧૫|| દશમૂલીકષાયેણ માગધીર્વા પ્રયોજયેત્ |૨૧૬|

સર્પિઃક્ષીરસિતાક્ષૌદ્રેત્યાદિ| સર્પિઃપ્રભૃતીનાં સમુદિતાનામયં પ્રયોગો વિષમજ્વરે જ્ઞેયઃ| દશમૂલીકષાયેણ પાતવ્યકષાયકલ્પનયા ક્વથિતેન, કર્ષણપ્રમાણાં પિપ્પલીં પિબેત્, યસ્માદયં પિપ્પલીવર્ધમાનો ન ભવતિ||૨૧૫||-

Adhikarana 153 (216) · Śloka 216

પિપ્પલીવર્ધમાનં વા પિબેત્ ક્ષીરરસાશનઃ ||૨૧૬||

વર્ધમાનપિપ્પલીપ્રયોગમાહ- પિપ્પલીવર્ધમાનમિત્યાદિ| વર્ધમાનપિપ્પલીપ્રયોગો વાતવ્યાધિચિકિત્સિતમવલોક્ય કર્તવ્યઃ||૨૧૬||

Adhikarana 154 (217) · Śloka 217

તામ્રચૂડસ્ય માંસેન પિબેદ્વા મદ્યમુત્તમમ્ |૨૧૭|

તામ્રચૂડસ્યેત્યાદિ| તામ્રચૂડઃ કુક્કુટઃ| મદ્યમુત્તમં માર્દ્વીકં સસ્યકં ચ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ માર્દ્વીકસ્થાને માધ્વીકમાહ| કુક્કુટમાંસેન સહોત્તમમદ્યપાનં વાતપ્રધાનસ્ય મન્દાગ્નેશ્ચ| એતાનિ વક્ષ્યમાણાનિ પૂર્વોક્તાનિ ચ યદ્યપિ વિષમજ્વરે પઠિતાનિ, તથાઽપિ જીર્ણજ્વરેઽપિ દેયાનિ|૨૧૭|-

Adhikarana 155 (217) · Śloka 218

કોલાગ્નિમન્થત્રિફલાક્વાથે દધ્ના ઘૃતં પચેત્ ||૨૧૭|| તિલ્વકાવાપમેતદ્ધિ વિષમજ્વરનાશનમ્ |૨૧૮|

કોલાગ્નિમન્થત્રિફલેત્યાદિ| કોલં પઞ્ચકોલં, તિલ્વકઃ પટ્ટિકારોધ્રઃ| કલ્પનામાહ- પઞ્ચકોલાદિદ્રવ્યાણાં પલશતં, પાનીયપલાનિ દ્વાદશાધિકાનિ પઞ્ચશતાનિ, એકીકૃત્ય વિપચેત્, યાવચ્ચતુર્થાંશમષ્ટાવિંશત્યધિકશતં નિષ્પદ્યતે; તેન ક્વાથેન ચતુર્ગુણેન તથા ચતુર્ગુણેન ચ દધ્ના દ્વાત્રિંશત્પલપ્રમિતં ઘૃતમ્, અષ્ટપલપ્રમાણં તિલ્વકાવાપં દત્ત્વા પચેત્| અનેન વિધિનાઽનુક્તપ્રમાણાનિ તૈલઘૃતાનિ પાચનીયાનિ| બ્રહ્મદેવાચાર્યસ્તુ પઞ્ચકોલાદીનાં કષાયત્રયેણ પૃથક્ સ્નેહચતુર્ગુણેન તથા ચતુર્થેન દધ્ના સ્નેહચતુર્ગુણેન ચ ઘૃતં તિલ્વકાવાપં સાધયતિ; તચ્ચ પ્રમાદવ્યાખ્યાનં, પઞ્ચકોલાદિકષાયત્રયસ્ય જેજ્જટાદિષ્વનુક્તેઃ||૨૧૭||-

Adhikarana 156 (218-220) · Śloka 221

પિપ્પલ્યતિવિષાદ્રાક્ષાસારિવાબિલ્વચન્દનૈઃ ||૨૧૮|| કટુકેન્દ્રયવોશીરસિંહીતામલકીઘનૈઃ | ત્રાયમાણાસ્થિરાધાત્રીવિશ્વભેષજચિત્રકૈઃ ||૨૧૯|| પક્વમેતૈર્ઘૃતં પીતં વિજિત્ય વિષમાગ્નિતામ્ | જીર્ણજ્વરશિરઃશૂલગુલ્મોદરહલીમકાન્ ||૨૨૦|| ક્ષયકાસં સસન્તાપં પાર્શ્વશૂલાનપાસ્યતિ |૨૨૧|

પિપ્પલ્યતિવિષેત્યાદિ| સારિવા ઉત્પલસારિવા સુગન્ધમૂલા, સિંહી બૃહત્કણ્ટકારિકા, તામલકી દરફલિકા, ભૂમ્યામલકીતિ લોકે, સ્થિરા શાલપર્ણી, તેષાં કલ્કકષાયાભ્યાં ઘૃતં સાધયેત્||૨૧૮-૨૨૦||-

Adhikarana 157 (221-222) · Śloka 223

ગુડૂચીત્રિફલાવાસાત્રાયમાણાયવાસકૈઃ ||૨૨૧|| ક્વથિતૈર્વિધિવત્પક્વમેતૈઃ કલ્કીકૃતૈઃ સમૈઃ | દ્રાક્ષામાગધિકામ્ભોદનાગરોત્પલચન્દનૈઃ ||૨૨૨|| પીતં સર્પિઃ ક્ષયશ્વાસકાસજીર્ણજ્વરાન્ જયેત્ |૨૨૩|

ગુડૂચીત્રિફલેત્યાદિ| એભિઃ દ્રાક્ષાદિભિઃ||૨૨૧-૨૨૨||-

Adhikarana 158 (223-225) · Śloka 226

કલશીબૃહતીદ્રાક્ષાત્રાયન્તીનિમ્બગોક્ષુરૈઃ ||૨૨૩|| બલાપર્પટકામ્ભોદશાલપર્ણીયવાસકૈઃ | પક્વમુત્ક્વથિતૈઃ સર્પિઃ કલ્કૈરેભિઃ સમન્વિતમ્ ||૨૨૪|| શટીતામલકીભાર્ગીમેદામલકપૌષ્કરૈઃ | ક્ષીરદ્વિગુણસંયુક્તં જીર્ણજ્વરમપોહતિ ||૨૨૫|| શિરઃપાર્શ્વરુજાકાસક્ષયપ્રશમનં પરમ્ |૨૨૬|

કલશીત્યાદિ| કલશી પૃશ્નિપર્ણી, ત્રાયન્તી ત્રાયમાણા, અમ્ભોદો મુસ્તા| એભિઃ શટ્યાદિભિઃ| અનુક્તમપિ ચતુર્ગુણં જલં દેયં, તદ્વિના પાકો ન સ્યાદિતિ વૃદ્ધભિષજઃ||૨૨૩-૨૨૫||-

Adhikarana 159 (226-228) · Śloka 229

પટોલીપર્પટારિષ્ટગુડૂચીત્રિફલાવૃષૈઃ ||૨૨૬|| કટુકામ્બુદભૂનિમ્બયાસયષ્ટ્યાહ્વચન્દનૈઃ | દાર્વીશક્રયવોશીરત્રાયમાણાકણોત્પલૈઃ ||૨૨૭|| ધાત્રીભૃઙ્ગરજોભીરુકાકમાચીરસૈર્ઘૃતમ્ | સિદ્ધમાશ્વપચીકુષ્ઠજ્વરશુક્રાર્જુનવ્રણાન્ ||૨૨૮|| હન્યાન્નયનવદનશ્રવણઘ્રાણજાન્ ગદાન્ |૨૨૯|

પટોલીપર્પટારિષ્ટેત્યાદિ| પટોલ્યાદીનાં કુષ્ઠાન્તાનાં કલ્કૈઃ, ધાત્ર્યાદીનાં સ્વરસૈશ્ચ ઘૃતં પાચનીયમ્| અરિષ્ટો નિમ્બઃ, વૃષો વાસકઃ, અમ્બુદો મુસ્તં, ભૂનિમ્બઃ કિરાતતિક્તકઃ, યાસો દુરાલભા, શક્રયવઃ ઇન્દ્રયવઃ, ઉત્પલં કુષ્ઠમ્ ||૨૨૬-૨૨૮||-

Adhikarana 160 (229-233) · Śloka 234

વિડઙ્ગત્રિફલામુસ્તમઞ્જિષ્ઠાદાડિમોત્પલૈઃ ||૨૨૯|| પ્રિયઙ્ગ્વેલૈલવાલૂકચન્દનામરદારુભિઃ | બર્હિષ્ઠકુષ્ઠરજનીપાર્ણિનીસારિવાદ્વયૈઃ ||૨૩૦|| હરેણુકાત્રિવૃદ્દન્તીવચાતાલીશકેસરૈઃ | દ્વિક્ષીરં વિપચેત્સર્પિર્માલતીકુસુમૈઃ સહ ||૨૩૧|| જીર્ણજ્વરશ્વાસકાસગુલ્મોન્માદગરાપહમ્ | એતત્કલ્યાણકં નામ સર્પિર્માઙ્ગલ્યમુત્તમમ્ ||૨૩૨|| અલક્ષ્મીગ્રહરક્ષોગ્નિમાન્દ્યાપસ્મારપાપનુત્ | શસ્યતે નષ્ટશુક્રાણાં વન્ધ્યાનાં ગર્ભદં પરમ્ ||૨૩૩|| મેધ્યં ચક્ષુષ્યમાયુષ્યં રેતોમાર્ગવિશોધનમ્ |૨૩૪|

વિડઙ્ગત્રિફલામુસ્તેત્યાદિ| ઉત્પલં નીલોત્પલં, એલા સૂક્ષ્મૈલા, એલવાલુકં કુષ્ઠગન્ધિકં, ચન્દનં રક્તચન્દનં, અમરદારુઃ દેવદારુઃ, બર્હિષ્ઠં વાલુકં, રજનીદ્વયં પિણ્ડહરિદ્રા દારુહરિદ્રા ચ, પર્ણિનીદ્વયં શાલપર્ણી પૃશ્નિપર્ણી ચ, સારિવાદ્વયં સારિવા ઉત્પલસારિવા ચ| વિડઙ્ગાદિદ્રવ્યકલ્કમષ્ટપલપ્રમાણં ગવ્યઘૃતપ્રસ્થં ચોદકસ્ય ચતુર્ભિઃ પ્રસ્થૈઃ સાધયેત્| કાર્તિકકુણ્ડસ્તુ ઇદં ઘૃતમન્યથા પઠતિ, સ ચાદર્શનાન્ન લિખિતઃ||૨૨૯-૨૩૩||-

Adhikarana 161 (234-239) · Śloka 240

એતૈરેવ તથા દ્રવ્યૈઃ સર્વગન્ધૈશ્ચ સાધિતમ્ ||૨૩૪|| કપિલાયા ઘૃતપ્રસ્થં સુવર્ણમણિસંયુતમ્ | તત્ક્ષીરેણ સહૈકધ્યં પ્રસાધ્ય કુસુમૈરિમૈઃ ||૨૩૫|| સુમનશ્ચમ્પકાશોકશિરીષકુસુમૈર્વૃતમ્ | તથા નલદપદ્માનાં કેશરૈર્દાડિમસ્ય ચ ||૨૩૬|| તિથૌ પ્રશસ્તે નક્ષત્રે સાધકસ્યાતુરસ્ય ચ | કૃતં મનુષ્યદેવાય બ્રાહ્મણૈરભિમન્ત્રિતમ્ ||૨૩૭|| દત્તં સર્વજ્વરાન્ હન્તિ મહાકલ્યાણકં ત્વિદમ્ ||૨૩૮|| દર્શનસ્પર્શનાભ્યાં ચ સર્વરોગહરં શિવમ્ | અધૃષ્યઃ સર્વભૂતાનાં વલીપલિતવર્જિતઃ ||૨૩૯|| અસ્યાભ્યાસાદ્ઘૃતસ્યેહ જીવેદ્વર્ષશતત્રયમ્ |૨૪૦|

મહાકલ્યાણકમાહ- એતૈરેવ તથા દ્રવ્યૈરિત્યાદિ| એતૈર્દ્રવ્યૈસ્તથા સર્વગન્ધૈશ્ચ કપિલાઘૃતપ્રસ્થં સુવર્ણાદિયુક્તં, તત્સાધિતં સર્પિરેતૈઃ સુમનાદિજૈઃ કુસુમૈઃ કપિલાક્ષીરેણ સહૈકધ્યં કૃતં, પુનઃ પ્રસાધ્ય બ્રાહ્મણૈરભિમન્ત્રિતં, વૈદ્યાતુરયોઃ પ્રશસ્તતિથ્યાદૌ મનુષ્યદેવાય રાજ્ઞે દત્તમિદં કલ્યાણકં ઘૃતં સર્વજ્વરાન્ હન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| એતૈઃ કલ્યાણકોક્તૈર્વિડઙ્ગાદિભિઃ, સર્વગન્ધૈઃ એલાદિપઠિતૈઃ, મણિભિઃ સ્ફટિકાદિભિઃ| તત્ક્ષીરેણ કપિલાક્ષીરેણ| સુમના જાતી, વૃતં યુક્તં, નલદં માંસી, પદ્મં લોહિતપદ્મમ્| સાધકસ્ય વૈદ્યસ્ય| મનુષ્યદેવાય નૃપતયે| અધૃષ્યઃ અજેયઃ| એતદ્ઘૃતં પાકદ્વયસાધિતં બોદ્ધવ્યમ્||૨૩૪-૨૩૯||-

Adhikarana 162 (240-242) · Śloka 242

ગવ્યં દધિ ચ મૂત્રં ચ ક્ષીરં સર્પિઃ શકૃદ્રસઃ ||૨૪૦|| સમભાગાનિ પાચ્યાનિ કલ્કાંશ્ચૈતાન્ સમાવપેત્ | ત્રિફલાં ચિત્રકં મુસ્તં હરિદ્રાતિવિષે વચામ્ ||૨૪૧|| વિડઙ્ગં ત્ર્યૂષણં ચવ્યં સુરદારુ તથૈવ ચ | પઞ્ચગવ્યમિદં પાનાદ્વિષમજ્વરનાશનમ્ ||૨૪૨||

ગવ્યમિત્યાદિ| શકૃદ્રસો ગોપુરીષોત્થરસઃ| પાચ્યાનિ પચનીયાનિ| કલ્કપ્રમાણમત્ર સ્નેહચતુર્થાંશમ્||૨૪૦-૨૪૨||

Adhikarana 163 (243) · Śloka 243

પઞ્ચગવ્યમૃતે ગર્ભાત્પાચ્યમન્યદ્... |૨૪૩|

અગર્ભપઞ્ચગવ્યમાહ- પઞ્ચગવ્યમૃતે ગર્ભાદિત્યાદિ| અન્યત્ દ્વિતીયં પઞ્ચગવ્યમ્| ઋતે ગર્ભાદિતિ દ્વિતીયં પઞ્ચગવ્યં કલ્કં વિના પચનીયમ્; એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- પૂર્વં પઞ્ચગવ્યં સકલ્કં, એતચ્ચ દ્વિતીયમકલ્કં; ફલં ચ તુલ્યમ્|૨૪૩|-

Adhikarana 164 (243) · Śloka 244

... વૃષેણ ચ | બલયાઽથ પરં પાચ્યં ગુડૂચ્યા તદ્વદેવ તુ ||૨૪૩|| જીર્ણજ્વરે ચ શોફે ચ પાણ્ડુરોગે ચ પૂજિતમ્ |૨૪૪|

ઇદાનીં પઞ્ચગવ્યોક્તત્રિફલાદિકલ્કેન વૃષાદિપૃથક્સ્વરસત્રયેણ ઘૃતત્રયસ્ય સાધનં નિર્દિશન્નાહ- વૃષેણ ચેત્યાદિ| તદ્વદિતિ પૂર્વોક્તકલ્પનયેત્યર્થઃ | તદ્વચ્છબ્દો ઘૃતત્રયેઽપિ સમ્બધ્યતે||૨૪૩||-

Adhikarana 165 (244) · Śloka 244

એતેનૈવ તુ કલ્પેન ઘૃતં પઞ્ચાવિકં પચેત્ | પઞ્ચાજં પઞ્ચમહિષં ચતુરુષ્ટ્રમથાપિ ચ ||૨૪૪||

ઇદાનીં પઞ્ચગવ્યોક્તવિધિના પઞ્ચાવિકાદીનિ ઘૃતાનિ પચનીયાનીતિ દર્શયન્નાહ- એતેનૈવ તુ કલ્પેનેત્યાદિ| અનેનૈવ કલ્પેન પૂર્વોક્તપઞ્ચગવ્યવિધિના| ચતુરુષ્ટ્રં શકૃદ્રસવર્જનેન||૨૪૪||

Adhikarana 166 (245-253) · Śloka 254

ત્રિફલોશીરશમ્પાકકટુકાતિવિષાઘનૈઃ | શતાવરીસપ્તપર્ણગુડૂચીરજનીદ્વયૈઃ ||૨૪૫|| ચિત્રકત્રિવૃતામૂર્વાપટોલારિષ્ટવાલકૈઃ | કિરાતતિક્તકવચાવિશાલાપદ્મકોત્પલૈઃ ||૨૪૬|| સારિવાદ્વયયષ્ટ્યાહ્વચવિકારક્તચન્દનૈઃ | દુરાલભાપર્પટકત્રાયમાણાટરૂષકૈઃ ||૨૪૭|| રાસ્નાકુઙ્કુમમઞ્જિષ્ઠામાગધીનાગરૈસ્તથા | ધાત્રીફલરસૈઃ સમ્યગ્દ્વિગુણૈઃ સાધિતં હવિઃ ||૨૪૮|| પરિસર્પજ્વરશ્વાસગુલ્મકુષ્ઠનિવારણમ્ | પાણ્ડુપ્લીહાગ્નિસાદિભ્ય એતદેવ પરં હિતમ્ ||૨૪૯|| પટોલકટુકાદાર્વીનિમ્બવાસાફલત્રિકમ્ | દુરાલભાપર્પટકત્રાયમાણાઃ પલોન્મિતાઃ ||૨૫૦|| પ્રસ્થમામલકાનાં ચ ક્વાથયેત્સલિલાર્મણે | તેન પાદાવશેષેણ ઘૃતપ્રસ્થં વિપાચયેત્ ||૨૫૧|| કલ્કૈઃ કુટજભૂનિમ્બઘનયષ્ટ્યાહ્વચન્દનૈઃ | સપિપ્પલીકૈસ્તત્સિદ્ધં ચક્ષુષ્યં શુક્લયોર્હિતમ્ ||૨૫૨|| ઘ્રાણકર્ણાક્ષિવદનવર્ત્મરોગવ્રણાપહમ્ | રક્તપિત્તકફસ્વેદક્લેદપૂયોપશોષણમ્ ||૨૫૩|| કામલાજ્વરવીસર્પગણ્ડમાલાહરં પરમ્ |૨૫૪|

ત્રિફલેત્યાદિ| શુક્લયોઃ નેત્રગતરોગયોઃ||૨૪૫-૨૫૩||-

Adhikarana 167 (254-255) · Śloka 255

શૃતં પયઃ શર્કરા ચ પિપ્પલ્યો મધુસર્પિષી ||૨૫૪|| પઞ્ચસારમિદં પેયં મથિતં વિષમજ્વરે | ક્ષતક્ષીણે ક્ષયે શ્વાસે હૃદ્રોગે ચૈતદિષ્યતે ||૨૫૫||

પઞ્ચસારમાહ- શૃતં પય ઇત્યાદિ| શૃતં પયઃ ક્વથિતં દુગ્ધં, મથિતં ‘હસ્તેન’ ઇતિ શેષઃ||૨૫૪-૨૫૫||

Adhikarana 168 (256) · Śloka 256

લાક્ષાવિશ્વનિશામૂર્વામઞ્જિષ્ઠાસ્વર્જિકામયૈઃ | ષડ્ગુણેન ચ તક્રેણ સિદ્ધં તૈલં જ્વરાન્તકૃત્ ||૨૫૬||

ઇદાનીમન્તઃપરિમાર્જનમભિધાય બહિઃપરિમાર્જનાર્થં તૈલમાહ- લાક્ષેત્યાદિ| વિશ્વં શુણ્ઠી, નિશા હરિદ્રા, મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ, આમયં કુષ્ઠમ્| લાક્ષાદિકલ્કસ્યાષ્ટૌ પલાનિ, તૈલસ્ય દ્વાત્રિંશત્પલાનિ, તૈલાત્ ષડ્ગુણેન તક્રેણ તૈલં સાધનીયમ્| જ્વરાન્તકૃત્ શીતપૂર્વદાહપૂર્વયોર્વિનાશકારીત્યર્થઃ||૨૫૬||

Adhikarana 169 (257-258) · Śloka 258

ક્ષીરિવૃક્ષાસનારિષ્ટજમ્બૂસપ્તચ્છદાર્જુનૈઃ | શિરીષખદિરાસ્ફોટામૃતવલ્લ્યાટરૂષકૈઃ ||૨૫૭|| કટુકાપર્પટોશીરવચાતેજોવતીઘનૈઃ | સાધિતં તૈલમભ્યઙ્ગાદાશુ જીર્ણજ્વરાપહમ્ ||૨૫૮||

ક્ષીરિવૃક્ષેત્યાદિ| ક્ષીરિવૃક્ષા ન્યગ્રોધાદયઃ, અસનો બીજકઃ, અરિષ્ટો નિમ્બઃ, સપ્તચ્છદઃ સપ્તપર્ણઃ, અર્જુનઃ કકુભઃ, આસ્ફોટા સારિવા અર્કો વા, તેજોવતી કાકમર્દનિકા| ક્ષીરિવૃક્ષાદિકલ્કેનાષ્ટપલમિતેન તૈલપ્રસ્થં ચતુર્ગુણજલેન સાધયેત્||૨૫૭-૨૫૮||

Adhikarana 170 (259-261) · Śloka 261

નિર્વિષૈર્ભુજગૈર્નાગૈર્વિનીતૈઃ કૃતતસ્કરૈઃ | ત્રાસયેદાગમે ચૈનં તદહર્ભોજયેન્ન ચ ||૨૫૯|| અત્યભિષ્યન્દિગુરુભિર્વામયેદ્વા પુનઃ પુનઃ | મદ્યં તીક્ષ્ણં પાયયેત ઘૃતં વા જ્વરનાશનમ્ ||૨૬૦|| પુરાણં વા ઘૃતં કામમુદારં વા વિરેચનમ્ | નિરૂહયેદ્વા મતિમાન્ સુસ્વિન્નં તદહર્નરમ્ ||૨૬૧||

ઇદાનીં વિષમજ્વરાણાં વિશિષ્ટાવસ્થાયાં ભૂતાભિષઙ્ગજાદીનાં વા વિષમજ્વરાણાં ચિકિત્સામાહ- નિર્વિષૈરિત્યાદિ| નિર્વિષૈઃભુજગૈઃ ડુણ્ડુભાહિપતાકાપ્રભૃતિભિઃ, નાગૈઃ હસ્તિભિઃ, વિનીતૈઃ હસ્તિશિક્ષાવિદ્ભિર્વિનમ્રીકૃતૈઃ , કૃતતસ્કરૈઃ મિથ્યાધ્યારોપિતચૌરૈઃ| આગમે જ્વરાગમકાલે, યસ્માજ્જ્વરારમ્ભોન્મુખસ્ય દોષસ્ય નિર્વિષભુજગાદિભયાત્ ક્ષુભિતેન વાયુના વિક્ષેપણં ક્રિયતે તસ્માજ્જ્વરાનુત્પાદો જ્વરકાલવિસ્મારકત્વાદ્વા| તદહરિતિ જ્વરાગમનદિને, ન ભોજયેન્ન ચાશ્નીયાત્; શેષદોષક્ષપણાર્થમ્| અત્યભિષ્યન્દિગુરુભિરિત્યાદિ| અત્યભિષ્યન્દિગુરુભિઃ ક્ષીરદધિયવાગૂભિઃ મદનફલસંસ્કૃતાભિર્વામયેત્, તદહરિતિ શેષઃ| અત્યભિષ્યન્દ્યાદિભિર્યદ્વમનં તદ્બલરક્ષણાર્થમ્| મદ્યં તીક્ષ્ણમિત્યાદિ| ઘૃતં વા જ્વરનાશનં ષટ્પલં; યદ્યેવં ‘ઘૃતં પ્લીહોદરોક્તં યત્’ ઇત્યનેન તસ્યોક્તેઃ કુતઃ પુનરભિધાનમ્? ઉચ્યતે, કામં તત્પાનસ્ય તદહઃ પ્રતિપાદનાર્થમ્| પુરાણં ઘૃતમૌષધાર્થે સંસ્કૃતં પાયયેત્| કામં સ્વેચ્છયા, ઉદારં વિરેચનમપીડાકરં, નત્વપ્રશિથિલાશયસ્ય વિરેચનાનર્હસ્ય વિધેયમ્| તં વિરેચનાર્થં પુનર્નિરૂહયેત્| તદહરિતિ સર્વત્ર સમ્બન્ધનીયમ્||૨૫૯-૨૬૧||

Adhikarana 171 (262) · Śloka 262

અજાવ્યોશ્ચર્મરોમાણિ વચા કુષ્ઠં પલઙ્કષા | નિમ્બપત્રં મધુયુતં ધૂપનં તસ્ય દાપયેત્ ||૨૬૨||

વિષમજ્વરે ધૂપનમાહ- અજેત્યાદિ| અજા છાગી, અવિઃ મેષી, પલઙ્કષા ગુગ્ગુલુઃ| વિષમજ્વરોક્તોઽપ્યસૌ યોગો જીર્ણજ્વરે ભૂતવિષમજ્વરે ચ પ્રયોક્તવ્યઃ, સમાનતન્ત્રોક્તત્વાત્||૨૬૨||

Adhikarana 172 (263) · Śloka 263

બૈડાલં વા શકૃદ્યોજ્યં વેપમાનસ્ય ધૂપનમ્ |૨૬૩|

અવસ્થાવિશેષેણ ધૂપનમાહ- બૈડાલમિત્યાદિ| બૈડાલં શકૃત્ બિડાલવિષ્ઠા|૨૬૩|-

Adhikarana 173 (263) · Śloka 263

પિપ્પલી સૈન્ધવં તૈલં નેપાલી ચેક્ષણાઞ્જનમ્ ||૨૬૩||

વિષમજ્વરેઽઞ્જનમાહ- પિપ્પલીત્યાદિ| યદ્યપિ અઞ્જનમિત્યુક્તોઽપિ નેત્રાઞ્જનં પ્રાપ્તં, તથાઽપ્યત્રેક્ષણાઞ્જનમિતિ યદુક્તં તદભ્યઙ્ગવાચિનોઽઞ્જનશબ્દસ્ય નિષેધાર્થમ્||૨૬૩||

Adhikarana 174 (264) · Śloka 264

ઉદરોક્તાનિ સર્પિંષિ યાન્યુક્તાનિ પુરા મયા | કલ્પોક્તં ચાજિતં સર્પિઃ સેવ્યમાનં જ્વરં જયેત્ ||૨૬૪||

ઇદાનીં વિષમજ્વરેઽતિદેશેન ચિકિત્સિતમાહ- ઉદરોક્તાનિ સર્પિંષીત્યાદિ| કલ્પોક્તં કલ્પસ્થાનોક્તમ્| અજિતમ્ અજેયાખ્યમ્| કેચિત્ ‘યાન્યુક્તાનિ પુરા મયા’ ઇત્યત્ર ‘કુર્યાત્ સર્વગણેષુ ચ’ ઇતિ પઠન્તિ, સર્વજ્વરસમૂહેષ્વિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અપરે તુ ‘સર્વજ્વરેષુ ચ’ ઇતિ પઠન્તિ||૨૬૪||

Adhikarana 175 (265) · Śloka 265

ભૂતવિદ્યાસમુદ્દિષ્ટૈર્બન્ધાવેશનપૂજનૈઃ | જયેદ્ભૂતાભિષઙ્ગોત્થં... |૨૬૫|

ભૂતજ્વરે ચિકિત્સિતમતિદેશેનાહ- ભૂતવિદ્યાસમુદ્દિષ્ટૈરિત્યાદિ| બન્ધઃ સમન્ત્રે રજ્જ્વાદિભિઃ, આવેશનં સમન્ત્રસર્ષપાદિતાડનં, પૂજનં બલ્યુપહારસ્તુત્યાદિભિઃ| યદ્યપિ નિદાનપ્રસ્તાવે પૂર્વં વિષાદિજ્વરસ્યોપદેશઃ પશ્ચાદ્ભૂતાભિષઙ્ગજસ્ય, તથાઽપ્યત્ર પૂર્વં યદ્ભૂતાભિષઙ્ગજ્વરચિકિત્સિતમુક્તં તદ્ભૂતવિદ્યાસમુદ્દિષ્ટસ્ય વિધેર્વિષમજ્વરેઽપિ હિતત્વં બોધયતિ|૨૬૫|-

Adhikarana 176 (265) · Śloka 265

... વિજ્ઞાનાદ્યૈશ્ચ માનસમ્ ||૨૬૫||

વિજ્ઞાનાદ્યૈરિતિ માનસં જ્વરં વિજ્ઞાનાદ્યૈર્જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| આદિશબ્દાત્ ધૈર્યસ્મૃતિજ્ઞાનસમાધયો ગૃહ્યન્તે| માનસં કામશોકક્રોધભયજમ્| વિજ્ઞાનાદ્યૈરિત્યત્ર ‘મનઃસાન્ત્વૈશ્ચ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, મનઃપ્રસાદનૈરિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૬૫||

Adhikarana 177 (266) · Śloka 266

શ્રમક્ષયોત્થે ભુઞ્જીત ઘૃતાભ્યક્તો રસૌદનમ્ |૨૬૬|

શ્રમક્ષયોત્થે ભુઞ્જીતેત્યાદિ| યદ્યપિ રસૌદનભોજનં પૂર્વમેવોક્તં, તથાઽપિ ઘૃતાભ્યઙ્ગયોગાદધિકફલદર્શનાર્થમત્રોક્તમ્|૨૬૬|-

Adhikarana 178 (266) · Śloka 266

અભિશાપાભિચારોત્થૌ જ્વરૌ હોમાદિના જયેત્ ||૨૬૬||

અભિશાપભિચારોત્થાવિત્યાદિ| અભિશાપઃ સિદ્ધાદીનામાક્રોશઃ, અભિચારો યન્ત્રમન્ત્રાદિભિરવપીડનં, આદિશબ્દાત્ શાન્તિપ્રયશ્ચિત્તમઙ્ગલજપાદયઃ||૨૬૬||

Adhikarana 179 (267) · Śloka 267

દાનસ્વસ્ત્યયનાતિથ્યૈરુત્પાતગ્રહપીડિતમ્ |૨૬૭|

દાનસ્વસ્ત્યયનાતિથ્યૈરિત્યાદિ| સ્વસ્ત્યયનમ્ આશીર્વાદઃ, આતિથ્યમ્ અતિથિપૂજનમ્| ઉત્પાતઃ અનિષ્ટસૂચકં નિર્ઘાતાદિ, ગ્રહા આદિત્યાદયઃ|૨૬૭|-

Adhikarana 180 (267) · Śloka 268

અભિઘાતજ્વરે કુર્યાત્ ક્રિયામુષ્ણવિવર્જિતામ્ ||૨૬૭|| કષાયમધુરાં સ્નિગ્ધાં યથાદોષમથાપિ વા |૨૬૮|

અભિઘાતજ્વરે કુર્યાદિત્યાદિ| યસ્માદ્વાતરક્તબહુલોઽભિઘાતજ્વરઃ તસ્માદેવમ્ભૂતાસ્તત્ર ક્રિયાઃ કાર્યાઃ||૨૬૭||-

Adhikarana 181 (268-269) · Śloka 269

ઓષધીગન્ધવિષજૌ વિષપિત્તપ્રસાધનૈઃ ||૨૬૮|| જયેત્ કષાયં ચ હિતં સર્વગન્ધકૃતં તથા | નિમ્બદારુકષાયં વા હિતં સૌમનસં યથા ||૨૬૯||

ઓષધીગન્ધવિષજાવિત્યાદિ| વિષપિત્તપ્રસાધનૈઃ વિષપિત્તચિકિત્સિતૈરિત્યર્થઃ| અન્યે ‘વિષપીતપ્રસાધનૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વિષપીતસ્ય યાનિ પ્રસાધનાનિ ચિકિત્સિતાનિ તૈરિત્યર્થઃ| ઓષધીગન્ધવિષજજ્વરયોરપરમપિ યોગમાહજયેદિત્યાદિ| સર્વગન્ધકૃતમ્ એલાદિકૃતં, સૌમનસં જાતીકૃતમ્| ભૂતાભિષઙ્ગાદિજાનાં જ્વરાણાં વિષમજ્વરમધ્યે વ્યતિક્રમેણ યદુપાદાનં તદ્ભૂતાભિષઙ્ગાદિજા અપિ જ્વરાઃ પ્રાયેણ વૈષમ્યેણ ભવન્તીતિ બોધયતિ||૨૬૮-૨૬૯||

Adhikarana 182 (270) · Śloka 270

યવાન્નવિકૃતિઃ સર્પિર્મદ્યં ચ વિષમે હિતમ્ |૨૭૦|

યવાન્નવિકૃતિરિત્યાદિ| યવાન્નવિકૃતિઃ યવભક્ષ્યવિકારઃ| સર્પિર્મદ્યયોર્વિષમજ્વરેઽત્યન્તહિતત્વોપાદાનાર્થં પુનરભિધાનમ્| અન્યે ‘યાવાન્નવિકૃતિઃ’ ઇતિ પઠન્તિ; યાવાન્નો યવૌદનઃ, વિકૃતિઃ યવવિકારઃ; યદ્યપિ યવવિકૃતિશબ્દેનૈવ યવૌદનો લબ્ધસ્તથાઽપિ યવૌદનસ્યાત્યન્તહિતત્વોપાદાનાર્થં યાવાન્નગ્રહણમિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ|૨૭૦|-

Adhikarana 183 (270) · Śloka 270

સમ્પૂજયેદ્દ્વિજાન્ ગાશ્ચ દેવમીશાનમમ્બિકામ્ ||૨૭૦||

વિષમજ્વરે યુક્તિવ્યપાશ્રયં ચિકિત્સિતમભિધાયેદાનીં દૈવવ્યપાશ્રયમાહ- સમ્પૂજયેદિત્યાદિ| ઈશાનો મહેશ્વરઃ, અમ્બિકા ચણ્ડી, દ્વિજાદિપૂજનાદ્દુરિતોપશાન્તિર્ધર્મોત્પત્તિશ્ચ||૨૭૦||

Adhikarana 184 (271-281) · Śloka 281

કફવાતોત્થયોશ્ચાપિ જ્વરયોઃ શીતપીડિતમ્ | દિહ્યાદુષ્ણેન વર્ગેણ પરશ્ચોષ્ણો વિધિર્હિતઃ ||૨૭૧|| સિઞ્ચેત્ કોષ્ણૈરારનાલશુક્તગોમૂત્રમસ્તુભિઃ | દિહ્યાત્ પલાશૈઃ પિષ્ટૈર્વા સુરસાર્જકશિગ્રુજૈઃ ||૨૭૨|| ક્ષારતૈલેન વાઽભ્યઙ્ગઃ સશુક્તેન વિધીયતે | પાનમારગ્વધાદેશ્ચ ક્વથિતસ્ય વિશેષતઃ ||૨૭૩|| અવગાહઃ સુખોષ્ણશ્ચ વાતઘ્નક્વાથયોજિતઃ | જિત્વા શીતં ક્રમૈરેભિઃ સુખોષ્ણજલસેચિતમ્ ||૨૭૪|| પ્રવેશ્યૌર્ણિકકાર્પાસકૌશેયામ્બરસંવૃતમ્ | શાયયેત્ ક્ષામદેહં ચ કાલાગુરુવિભૂષિતમ્ ||૨૭૫|| સ્તનાઢ્યા રૂપસમ્પન્નાઃ કુશલા નવયૌવનાઃ | ભજેયુઃ પ્રમદા ગાત્રૈઃ શીતદૈન્યાપહાઃ શુભાઃ ||૨૭૬|| શરચ્છશાઙ્કવદના નીલોત્પલવિલોચનાઃ | સ્ફુરિતભ્રૂલતાભઙ્ગલલાટતટકમ્પનાઃ ||૨૭૭|| પ્રલમ્બબિમ્બપ્રચલદ્બિમ્બીફલનિભાધરાઃ | કૃશોદર્યોઽતિવિસ્તીર્ણજઘનોદ્વહનાલસાઃ ||૨૭૮|| કુઙ્કુમાગુરુદિગ્ધાઙ્ગ્યો ઘનતુઙ્ગપયોધરાઃ | સુગન્ધિધૂપિતશ્લક્ષ્ણસ્રસ્તાંશુકવિભૂષણાઃ ||૨૭૯|| ગાઢમાલિઙ્ગયેયુસ્તં તરું વનલતા ઇવ | પ્રહ્લાદં ચાસ્ય વિજ્ઞાય તાઃ સ્ત્રીરપનયેત્ પુનઃ ||૨૮૦|| તાસામઙ્ગપરિષ્વઙ્ગનિવારિતહિમજ્વરમ્ | ભોજયેદ્ધિતમન્નં ચ યથા સુખમવાપ્નુયાત્ ||૨૮૧||

ઇદાનીં જીર્ણજ્વરાણાં દ્વન્દ્વજાનાં બહિઃપરિમાર્જનપ્રલેપાભિષેકાભ્યઙ્ગશયનાનુલેપનસ્ત્રીસંવાહનાદિકમાહ- કફવાતોત્થયોશ્ચાપિ જ્વરયોરિત્યાદિ| દિહ્યાત્ લિમ્પેત્| ઉષ્ણેન વર્ગેણ ભદ્રદાર્વાદિના સુરસાદિના એલાદિના વા| પરશ્ચોષ્ણો વિધિરિતિ પર ઉત્કૃષ્ટઃ, ઉષ્ણો વિધિઃ સ્વેદઃ| આરનાલં કાઞ્જિકં, શુક્તં ચુક્રં તચ્ચ તણ્ડુલામ્બુસૌવીરાદિભિઃ કૃતસન્ધાનં, તથા ચ તન્ત્રાન્તરે પઠ્યતે- “પ્રસ્થમેકં તુ ભક્તસ્ય ત્રયં સૌવીરકસ્ય ચ| અર્ધં પ્રસ્થં તુ દધ્નશ્ચ ભિષગમ્લસ્ય દાપયેત્|| પલષોડશકં ચૈવ શોધિતસ્યાર્દ્રકસ્ય ચ| સૈન્ધવં પિપ્પલીં ચૈવ ચૂર્ણીકૃત્ય વિનિક્ષિપેત્|| સ્થાપયેત્ સુદૃઢે ભાણ્ડે સર્પિષા પરિભાવિતે| હેમન્તે વાસરાણ્યષ્ટૌ વસન્તે ષટ્ દિનાનિ ચ|| પ્રાવૃટ્કાલે ચતુરહં વર્ષાસ્વપિ ચ વાસયેત્| અત ઊર્ધ્વં ક્ષિપેચ્ચૂર્ણં ચાતુર્જાતાત્પલદ્વયમ્”- ઇત્યાદિ| અસ્ય શુક્તસ્ય ગુણવર્ણનં બહુત્વાન્ન લિખિતમ્| પલાશૈઃ પત્રૈઃ| અર્જકઃ કુઠેરકઃ; અન્યે સિતપર્ણાસમાહુઃ; શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનાનુકારી વિટપઃ, શોભાઞ્જનમપરે| ક્ષારતૈલં ક્ષારેણ સિદ્ધં તૈલં ક્ષારતૈલમાહુઃ; અપરે તન્ત્રાન્તરોક્તં ‘શુષ્કમૂલકશુણ્ઠીનાં ક્ષાર’ ઇત્યાદિકં ક્ષારતૈલમિચ્છન્તિ; તન્ન, તસ્ય સશુક્તસ્ય સશુક્તેનેતિ વિશેષણવૈયર્થ્યાત્| અવગાહો દ્રવપૂર્ણભાજને નિમજ્જનં, સુખોષ્ણ ઈષદુષ્ણઃ| ક્રમૈરેભિઃ ઉષ્ણવર્ગપ્રલેપાદિભિઃ| પ્રવેશ્ય ‘નિવાતાગારે’ ઇતિ શેષઃ| ઔર્ણિકા નાનાપ્રકારાઃ કમ્બલાઃ, કાર્પાસાઃ કાર્પાસતન્તુરચિતાઃ, કૌશેયાઃ કોશકારક્રિમિલાલાતન્તુરચિતાઃ ‘તસર ’ ઇતિ લોકે| ક્ષામદેહમિત્યાદિ| એવમ્ભૂતાઃ સ્ત્રિયો ગ્લાનદેહં કૃષ્ણાગુરુવિભૂષિતં પુરુષં મૃદુમર્દનાર્થં ગાત્રૈઃ કૃત્વા ભજેયુરિતિ સમ્બન્ધઃ| કુશલાઃ કામસૂત્રજ્ઞાઃ| દૈન્યં ક્લિષ્ટચેતનાત્વમ્| શરચ્છશાઙ્કવદના ઇત્યાદિ| એવંવિધાશ્ચ લલનાસ્તં પુરુષં ગાઢમાલિઙ્ગયેયુરિતિ સમ્બન્ધઃ| પ્રહ્લાદમિત્યાદિ| અસ્ય પુરુષસ્ય પ્રહ્લાદં હર્ષં જ્ઞાત્વા તાઃ પૂર્વોક્તવનિતા અપનયેત્, અન્યથા તત્સંસર્ગાન્મહાનનર્થ ઇતિ| હિતમન્નં વાતશ્લેષ્મહરમ્ આહારમ્| ‘અવગાહઃ સુખોષ્ણશ્ચ વાતઘ્નક્વાથસંયુતઃ’ ઇત્યત્ર ‘અવગાહઃ સુખોષ્ણશ્ચ વાતઘ્નઃ ક્વાથભોજને’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- વાતઘ્નોઽવગાહઃ કાર્યઃ, સુખોષ્ણે ચ ક્વાથભોજને કાર્યે| અત્ર દ્વિતીયશ્ચકારો લુપ્તો જ્ઞેયઃ; તેન ક્વાથભોજનેઽપિ વાતઘ્ને બોદ્ધવ્યે| પ્રવેશ્યૌર્ણિકેત્યત્ર ‘પ્રવેણ્યૌર્ણિકે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- પ્રવેણી સૂચીબાણાખ્યો વસ્ત્રવિશેષઃ| ‘કાલાગુરુવિભૂષિતં’ ઇત્યત્ર ‘કૃષ્ણાગુરુવિભાવિતં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, કૃષ્ણાગુરુલિપ્તમિતિ ચ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૭૧-૨૮૧||

Adhikarana 185 (282-285) · Śloka 286

દાહાભિભૂતે તુ વિધિં કુર્યાદ્દાહવિનાશનમ્ | મધુફાણિતયુક્તેન નિમ્બપત્રામ્ભસાઽપિ વા ||૨૮૨|| દાહજ્વરાર્તં મતિમાન્ વામયેત્ ક્ષિપ્રમેવ ચ | શતધૌતઘૃતાભ્યક્તં દિહ્યાદ્વા યવશત્કુભિઃ ||૨૮૩|| કોલામલકસંયુક્તૈઃ શુક્તધાન્યામ્લસંયુતૈઃ | અમ્લપિષ્ટૈઃ સુશીતૈશ્ચ ફેનિલાપલ્લવૈસ્તથા ||૨૮૪|| અમ્લપિષ્ટૈઃ સુશીતૈર્વા પલાશતરુજૈર્દિહેત્ | બદરીપલ્લવોત્થેન ફેનેનારિષ્ટકસ્ય ચ ||૨૮૫|| લિપ્તેઽઙ્ગે દાહતૃણ્મૂર્ચ્છાઃ પ્રશામ્યન્તિ ચ સર્વશઃ |૨૮૬|

દાહાભિભૂતે ઇત્યાદિ| દાહવિનાશનવિધિઃ વક્ષ્યમાણઃ| નનુ યથા શીતપ્રતીકારે પૂર્વં ‘કફવાતોત્થયોશ્ચાપિ જ્વરયોઃ શીતપીડિતમ્’ ઇત્યુક્તં તથાઽત્રાપિ પિત્તજ્વરાભિભૂત ઇતિ કથં નોક્તં? સત્યં, જ્વરરહિતદાહે અસૌ વિધિઃ કાર્ય ઇતિ દર્શનાર્થમ્| મધુફાણિતયુક્તેનેત્યાદિ| ‘મધુફાણિતમિશ્રેણ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| તે ચ ‘અપિ વા’ ઇતિ શબ્દં પાદપૂરણાર્થં વર્ણયિત્વા નિમ્બપત્રામ્ભસેત્યસ્ય વિશેષણમાચક્ષતે| યદ્યપિ કફે વમનં પ્રયુજ્યતે ન પિત્તે, તથાઽપિ પ્રવૃદ્ધં પિત્તં કિઞ્ચિદ્વમનેનાપિ નિર્હ્રિયતે| તથા ચ તન્ત્રાન્તરં,- “સ્વસ્થાનગતમુત્ક્લિષ્ટમગ્નિનિર્વાપકં ભિષક્| પિત્તં જ્ઞાત્વા વિરેકેણ વમનેનાથવા હરેત્”- ઇતિ| અપરે તુ ‘મધુફાણિતમિશ્રેણ નિમ્બપત્રામ્ભસા પિબેત્’ ઇતિ પઠન્તિ| શતધૌતઘૃતાભ્યક્તમિત્યાદિ| શતવારાન્ શીતજલેન ધૌતં ફેનિલં ઘૃતં શતધૌતઘૃતમ્| દિહ્યાત્ લિમ્પેત્| શુક્તં ચુક્રં, ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકં; ‘શુક્તધાન્યામ્લસંયુતૈઃ’ ઇત્યત્રાપરે તુ ‘ધાન્યામ્લૈરપિ બુદ્ધિમાન્’ ઇતિ પઠન્તિ; તત્ર ધાન્યામ્લયુક્તૈર્યવશક્તુભિરિતિ જ્ઞેયમ્| અમ્લપિષ્ટૈરિત્યાદિ| અમ્લં કાઞ્જિકં, ફેનિલા ઉપોદિકા| તથાશબ્દાત્ કોલામલકશુક્તસંયુક્તૈઃ ફેનિલાપલ્લવૈર્લિમ્પેદિતિ જ્ઞેયમ્| અમ્લપિષ્ટૈઃ સુશીતૈરિત્યાદિ| પલાશતરુજૈઃ પલાશપલ્લવૈઃ| અરિષ્ટો નિમ્બઃ, ફેનિલાવૃક્ષો વા| ફેનકલ્પનામાહ- બદરીપલ્લવાન્ કાઞ્જિકપિષ્ટાન્ કાઞ્જિકપૂર્ણભાજને નિક્ષિપ્ય કરેણ વિલોડયેત્, તતો યઃ ફેન ઉત્તિષ્ઠેત્ તેન લિમ્પેત્||૨૮૨-૨૮૫||-

Adhikarana 186 (286-287) · Śloka 287

યવાર્ધકુડવં પિષ્ટ્વા મઞ્જિષ્ઠાર્ધપલં તથા ||૨૮૬|| અમ્લપ્રસ્થશતોન્મિશ્રં તૈલપ્રસ્થં વિપાચયેત્ | એતત્ પ્રહ્લાદનં તૈલં જ્વરદાહવિનાશનમ્ ||૨૮૭||

પ્રહ્લાદનતૈલમાહ- યવાર્ધકુડવમિત્યાદિ| અમ્લપ્રસ્થશતોન્મિશ્રં કાઞ્જિકપ્રસ્થશતયુક્તમ્||૨૮૬-૨૮૭||

Adhikarana 187 (288-293) · Śloka 293

ન્યગ્રોધાદિર્ગણો યસ્તુ કાકોલ્યાદિશ્ચ યો ગણઃ | ઉત્પલાદિર્ગણો યસ્તુ પિષ્ટૈર્વા તૈઃ પ્રલેપયેત્ ||૨૮૮|| તત્કષાયામ્લસંસિદ્ધાઃ સ્નેહાશ્ચાભ્યઞ્જને હિતાઃ | તેષાં શીતકષાયે વા દાહાર્તમવગાહયેત્ ||૨૮૯|| દાહવેગે ત્વતિક્રાન્તે તસ્માદુદ્ધૃત્ય માનવમ્ | પરિષિચ્યામ્બુભિઃ શીતૈઃ પ્રલિમ્પેચ્ચન્દનાદિભિઃ ||૨૯૦|| ગ્લાનં વા દીનમનસમાશ્લિષેયુર્વરાઙ્ગનાઃ | પેલવક્ષૌમસંવીતાશ્ચન્દનાર્દ્રપયોધરાઃ ||૨૯૧|| બિભ્રત્યોઽબ્જસ્રજશ્ચિત્રા મણિરત્નવિભૂષિતાઃ | ભજેયુસ્તાઃ સ્તનૈઃ શીતૈઃ સ્પૃશન્ત્યોઽમ્બુરુહૈઃ સુખૈઃ ||૨૯૨|| પ્રહ્લાદં ચાસ્ય વિજ્ઞાય તાઃ સ્ત્રીરપનયેત્ પુનઃ | હિતં ચ ભોજયેદન્નં તથાઽઽપ્નોતિ સુખં મહત્ ||૨૯૩||

તત્કષાયામ્લસંસિદ્ધા ઇતિ ન્યગ્રોધાદિકાકોલ્યાદ્યુત્પલાદિક્વાથકાઞ્જિકવિપક્વા ઇત્યર્થઃ| તેષામિત્યાદિ| તેષાં ન્યગ્રોધાદીનામ્| દાહવેગે ત્વતિક્રાન્તે ઇત્યાદિ| તસ્માત્ ન્યગ્રોધાદિપ્રભૃતિશીતકષાયાવગાહાત્| ચન્દનાદિના ચન્દનાદિગણેન; અપરે તુ ચન્દનં શ્રીચન્દનમ્, આદિશબ્દાત્ ઉશીરલામજ્જકાદય ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ગ્લાનં વા દીનમનસમિત્યાદિ| દીનમનસં ક્લિષ્ટચિત્તમ્| આશ્લિષેયુઃ આલિઙ્ગેયુઃ| પેલવં સુકુમારં , ક્ષૌમં દુકૂલં, પટ્ટવસ્ત્રમિત્યર્થઃ| સંવીતાઃ સમ્યગાચ્છાદિતાઃ| બિભ્રત્યો ધારયન્ત્યઃ, અબ્જસ્રજ ઉત્પલાદિમાલાઃ, ચિત્રા નાનાવર્ણાઃ| ભજેયુરિત્યાદિ| તાઃ સ્ત્રિયઃ, અમ્બુરુહૈઃ સુખૈરુત્પલાદિભિર્વિકચૈઃ સ્પૃશન્ત્યઃ, સ્તનૈઃ કૃત્વા ભજેયુરિતિ પિણ્ડાર્થઃ| હિતમન્નં પિત્તહરમ્||૨૮૮-૨૯૩||

Adhikarana 188 (294) · Śloka 294

પિત્તજ્વરોક્તં શમનં વિરેકોઽન્યદ્ધિતં ચ યત્ |૨૯૪|

જ્વરદાહેઽતિદેશેનાપરમપિ ચિકિત્સિતમાહ- પિત્તજ્વરોક્તમિત્યાદિ| અન્યદપિ યદ્ધિતં ભવેત્તત્કર્તવ્યમિત્યર્થઃ|૨૯૪|-

Adhikarana 189 (294) · Śloka 295

નિર્હરેત્પિત્તમેવાદૌ દોષેષુ સમવાયિષુ ||૨૯૪|| દુર્નિવારતરં તદ્ધિ જ્વરાર્તાનાં વિશેષતઃ |૨૯૫|

ઇદાનીં દાહપ્રતીકારપ્રસ્તાવે સંસર્ગજ્વરે તાવત્ પ્રકૃતિકાલાપેક્ષયા ક્વચિત્ સન્નિપાતેઽપિ પિત્તસ્યાદૌ પ્રતિકારાર્થમાહ- નિર્હરેદિત્યાદિ| સમવાયિષુ સંસર્ગિષુ, નતુ સન્નિપાતેષુ; તત્ર પ્રતીકારસ્યાદાવુક્તત્વાત્| પિત્તાન્વિતસંસર્ગસ્ય દ્વિત્વાત્ સમવાયિષ્વિત્યત્ર બહુવચનં ન સમ્ભવતિ, તથાઽપિ કાલપ્રકૃત્યપેક્ષયા સન્નિપાતેઽપિ કફવિરોધેનાદૌ કદાચિત્ પિત્તસ્ય પ્રતિક્રિયા કાર્યેતિ દર્શનાર્થં બહુવચનમ્| અન્યે તુ ‘શમયેત્ પિત્તમેવાદૌ જ્વરેષુ સમવાયિષુ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- સમવાયિષુ જ્વરેષુ સન્નિપાતજ્વરેષ્વાદૌ પિત્તં શમયેત્ લઙ્ઘનામ્બુયવાગ્વાદિભિઃ પ્રકૃતિસ્થં કુર્યાત્, યસ્માદગ્નિમુપહત્ય જ્વરો ભવતિ, અગ્નિશ્ચ પિત્તાન્તર્ગતઃ, તસ્માત્ પિત્તસંશમને આદૌ યત્નઃ કાર્યઃ| તથા ચોક્તં,- “સમવાયે તુ દોષાણાં પૂર્વં પિત્તમુપાચરેત્| જ્વરે ચૈવાતિસારે ચ સર્વત્રાન્યત્ર મારુતમ્”- ઇતિ| નનુ, સન્નિપાતજ્વરેષ્વાદાવન્યત્રામશ્લેષ્મણો નિર્હરણં કથિતં, તથા ચ- “સન્નિપાતજ્વરે પૂર્વં કુર્યાદામવિશોષણમ્| પશ્ચાચ્છ્લેષ્મણિ સઙ્ક્ષીણે શમયેત્ પિત્તમારુતૌ”- ઇતિ, તત્ કથમત્ર સન્નિપાતેષ્વાદૌ પિત્તશમનં? સત્યં, શમનશબ્દેનાત્ર પ્રકૃતિસ્થાપનમુચ્યતે ન નિર્હરણમિત્યદોષઃ | દુર્નિવારતરમિતિ વાતકફાવપિ સમવાયે દુર્નિવારૌ પિત્તં ચ દુર્નિવારતરમ્| હિ યસ્માદર્થે| અત્ર નિબન્ધકારૈર્બહૂક્તં તચ્ચ શિષ્યબુદ્ધિવ્યાકુલહેતુત્વાત્ પરિહૃતમ્||૨૯૪||-

Adhikarana 190 (295) · Śloka 296

છર્દિમૂર્ચ્છાપિપાસાદીનવિરોધાજ્જ્વરસ્ય ચ ||૨૯૫|| ઉપદ્રવાઞ્જયેચ્ચાપિ પ્રત્યનીકેન હેતુના |૨૯૬|

ઇદાનીં જ્વરચિકિત્સિતમભિધાયોપદ્રવચિકિત્સિતમાહ- છર્દિમૂર્ચ્છેત્યાદિ| છર્દ્યાદીનુપદ્રવાન્ જ્વરસ્યાવિરોધેન પ્રત્યનીકેન હેતુના જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ| નનુ, છર્દ્યાદય ઉપદ્રવાઃ કથં પ્રોચ્યન્તે, યાવતા જ્વરલક્ષણાન્યેતાનિ? સત્યં, યે જ્વરેણ સહોત્પન્નાશ્છર્દ્યાદયસ્તે જ્વરલક્ષણાનિ, યે તુ જ્વરસ્યોત્તરકાલજાસ્ત ઉપદ્રવાઃ; તથા ચોક્તં,- “વ્યાધેરુપરિ યો વ્યાધિર્ભવત્યુત્તરકાલજઃ| ઉપક્રમાવિરોધી ચ સ ઉપદ્રવ ઉચ્યતે”- ઇતિ| યદ્યપિ પ્રાગુક્તાત્- ‘સોપદ્રવમન્યોન્યાવિરોધેનોપચરેદ્બલવન્તમુપદ્રવં ચ’- ઇતિ વાક્યાદેવાન્યોન્યાવિરોધેન ચિકિત્સા સિદ્ધા, તથાઽપિ ‘અવિરોધાજ્જ્વરસ્ય’ ઇતિ યત્ પુનરુક્તં તન્નિયમાર્થં; તેન બલવન્તમુપદ્રવં વિહાયાન્યત્ર સર્વત્રાપ્યવિરોધેનૈવ ચિકિત્સા કર્તવ્યેતિ; અન્યે તુ પૂર્વં સામાન્યેનોક્તમત્ર તુ વિશેષેણેતિ ન દોષઃ| પ્રત્યનીકેન સ્વચિકિત્સિતેન| યદ્યેવં તર્હિ હેતુનેતિ પદં વ્યર્થં; તન્ન, યુક્તિવ્યપાશ્ચયદૈવવ્યપાશ્રયસત્ત્વાવજયેતિ ત્રિપ્રકારસ્યાપિ ચિકિત્સિતસ્ય સઙ્ગ્રહાર્થત્વાત્; અથવા હેતુગ્રહણં હેતુવિપરીતપ્રાપ્ત્યર્થં, યસ્માત્ત્રિવિધમૌષધં- હેતુવિપરીતં વ્યાધિવિપરીતં, તદર્થકારિ ચેતિ||૨૯૫||

Adhikarana 191 (296-299) · Śloka 299

વિશેષમપરં ચાત્ર શૃણૂપદ્રવનાશનમ્ ||૨૯૬|| મધુકં રજની મુસ્તં દાડિમં સામ્લવેતસમ્ | અઞ્જનં તિન્તિડીકં ચ નલદં પત્રમુત્પલમ્ ||૨૯૭|| ત્વચં વ્યાઘ્રનખં ચૈવ માતુલુઙ્ગરસો મધુ | દિહ્યાદેભિર્જ્વરાર્તસ્ય મધુશુક્તયુતૈઃ શિરઃ ||૨૯૮|| શિરોભિતાપસમ્મોહવમિહિક્કાપ્રવેપથૂન્ | પ્રદેહો નાશયત્યેષ જ્વરિતાનામુપદ્રવાન્ ||૨૯૯||

વિશેષમપરમિત્યાદિ| અઞ્જનં રસાઞ્જનં, નલદં માંસી, પત્રં પત્રકં, ઉત્પલં નીલોત્પલં, વ્યાઘ્રનખો નખઃ| મધુશુક્તં જમ્બીરરસકૃતઃ સન્ધાનવિશેષઃ; તથા ચોક્તં,- “જમ્બીરસ્ય ફલરસં પિપ્પલીચૂર્ણસંયુતમ્| મધુભાણ્ડે વિનિક્ષિપ્ય ધાન્યરાશૌ નિધાપયેત્|| માસેન તજ્જાતરસં મધુશુક્તં પ્રકીર્તિતમ્”- ઇતિ| પ્રદિહ્યાત્ લિમ્પેત્| શિરોભિતાપઃ શિરોરુક્| સમ્મોહો મૂર્ચ્છા||૨૯૬-૨૯૯||

Adhikarana 192 (300-301) · Śloka 301

મધૂકમથ હ્રીબેરમુત્પલાનિ મધૂલિકામ્ ||૩૦૦|| લીઢ્વા ચૂર્ણાનિ મધુના સર્પિષા ચ જયેદ્વમિમ્ | કફપ્રસેકાસૃક્પિત્તહિક્કાશ્વાસાંશ્ચ દારુણાન્ ||૩૦૧||

મધૂકમિત્યાદિ| હ્રીબેરં વાલકં, મધૂલિકા જલયષ્ટી||૩૦૦-૩૦૧||

Adhikarana 193 (302) · Śloka 302

લિહન્ જ્વરાર્તસ્ત્રિફલાં પિપ્પલીં ચ સમાક્ષિકામ્ | કાસે શ્વાસે ચ મધુના સર્પિષા ચ સુખી ભવેત્ ||૩૦૨||

લિહન્ જ્વરાર્તસ્ત્રિફલામિત્યાદિ| અત્ર યોગે યન્મધુનો વારદ્વયમુપાદાનં તદેકસ્ય મધુનઃ પેષ્યદ્રવ્યવત્ પ્રમાણં, અન્યસ્ય ત્વાલોડનવત્પ્રમાણમ્||૩૦૨||

Adhikarana 194 (303) · Śloka 303

વિદારી દાડિમં લોધ્રં દધિત્થં બીજપૂરકમ્ | એભિઃ પ્રદિહ્યાન્મૂર્ધાનં તૃડ્દાહાર્તસ્ય દેહિનઃ ||૩૦૩||

વિદારીમિત્યાદિ| દધિત્થં કપિત્થમ્||૩૦૩||

Adhikarana 195 (304) · Śloka 305

દાડિમસ્ય સિતાયાશ્ચ દ્રાક્ષામલકયોસ્તથા | વૈરસ્યે ધારયેત્ કલ્કં ગણ્ડૂષં ચ યથાહિતમ્ ||૩૦૪|| ક્ષીરેક્ષુરસમાક્ષીકસર્પિસ્તૈલોષ્ણવારિભિઃ |૩૦૫|

દાડિમસ્યેત્યાદિ| વૈરસ્યે મુખવૈરસ્યે| ક્ષીરેક્ષુરસમાધ્વીકેત્યાદિ| માક્ષીકં મધુ, અત્રાપિ મુખવૈરસ્યે ધારયેદિતિ યોજનીયમ્||૩૦૪||-

Adhikarana 196 (305) · Śloka 305

શૂન્યે મૂર્ધ્નિ હિતં નસ્યં જીવનીયશૃતં ઘૃતમ્ ||૩૦૫||

શૂન્યે ઇત્યાદિ| શૂન્યે રિક્તે| જીવનીયાનિ કાકોલ્યાદીનિ દશ| તથા ચોક્તં,- “જીવન્તી કાકોલ્યૌ દ્વે મેદે મુદ્ગમાષપર્ણ્યૌ ચ| જીવકર્ષભકૌ મધુકં ચેતી ગણો જીવનીયાખ્યઃ”||૩૦૫||

Adhikarana 197 (306) · Śloka 307

ચૂર્ણિતૈસ્ત્રિફલાશ્યામાત્રિવૃત્પિપ્પલિસંયુતૈઃ | સક્ષૌદ્રઃ શર્કરાયુક્તો વિરેકસ્તુ પ્રશસ્યતે ||૩૦૬|| પક્વે પિત્તજ્વરે રક્તે ચોર્ધ્વગે વેપથૌ તથા |૩૦૭|

ચૂર્ણિતૈરિત્યાદિ| શ્યામા વૃદ્ધદારકઃ| ઊર્ધ્વગે ઊર્ધ્વપ્રવૃત્તે રક્તે||૩૦૬||-

Adhikarana 198 (307) · Śloka 307

કફવાતોત્થયોરેવં સ્નેહાભ્યઙ્ગૈર્વિશોધયેત્ ||૩૦૭||

કફવાતોત્થયોરેવમિત્યાદિ| વિશોધયેત્ વિશુદ્ધિં નયેત્, શમં નયેદિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| કફવાતાવિતિ કર્મપદં શેષીભૂતમત્ર યોજનીયમ્||૩૦૭||

Adhikarana 199 (308) · Śloka 308

હૃતદોષો ભ્રમાર્તસ્તુ લિહ્યાત્ ક્ષૌદ્રસિતાભયાઃ |૩૦૮|

હૃતેત્યાદિ| હૃતદોષોઽપિ યો ભ્રમાર્તો ભવેત્ સ ક્ષૌદ્રેણ સિતાભયા લિહ્યાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ|૩૦૮|-

Adhikarana 200 (308) · Śloka 309

વાતઘ્નમધુરૈર્યોજ્યા નિરૂહા વાતજે જ્વરે ||૩૦૮|| અવેક્ષ્ય દોષં પ્રાણં ચ યથાસ્વં ચાનુવાસનાઃ |૩૦૯|

ઇદાનીં વાતજ્વરે નિરૂહદ્રવ્યાણ્યાહ- વાતઘ્નમધુરૈરિત્યાદિ| વાતઘ્ના ભદ્રદાર્વાદયઃ, મધુરાઃ કાકોલ્યાદયઃ| અવેક્ષ્ય દોષં પ્રાણં ચેતિ હીનમ્ધ્યોત્તમાદિભેદેન દોષં બલં ચ વીક્ષ્યેત્યર્થઃ| તેનાલ્પપ્રકુપિતદોષે અલ્પો નિરૂહઃ, મધ્યમે મધ્યમઃ, ઉત્તમે ઉત્તમઃ; એવં બલેઽપિ| યથાસ્વં ચાનુવાસના ઇતિ વાતહરદ્રવ્યસાધિતસ્નેહાનુવાસના યોજ્યા ઇતિ||૩૦૮||-

Adhikarana 201 (309-311) · Śloka 312

ઉત્પલાદિકષાયાદ્યા(ઢ્યા)શ્ચન્દનોશીરસંયુતાઃ ||૩૦૯|| શર્કરામધુરાઃ શીતાઃ પિત્તજ્વરહરા મતાઃ | આમ્રાદીનાં ત્વચં શઙ્ખં ચન્દનં મધુકોત્પલે ||૩૧૦|| ગૈરિકાઞ્જનમઞ્જિષ્ઠામૃણાલાન્યથ પદ્મકમ્ | શ્લક્ષ્ણપિષ્ટં તુ પયસા શર્કરામધુસંયુતમ્ ||૩૧૧|| સુપૂતં શીતલં બસ્તિં દહ્યમાનાય દાપયેત્ |૩૧૨|

પિત્તજ્વરે નિરૂહદ્રવ્યાણ્યાહ- ઉત્પલાદિકષાયાદ્યા ઇત્યાદિ| આદ્યાઃ પ્રધાનાઃ| ઉત્પલાદિકષાયાદ્યા ઇત્યાદિ વિશેષણયુક્તા નિરૂહા જ્ઞેયાઃ| પિત્તજ્વરે નિરૂહદ્રવ્યાણ્યભિધાયાપરાણ્યપિ નિરૂહદ્રવ્યાણ્યાહ- આમ્રાદીનાં ન્યગ્રોધાદિગણાન્તર્ભૂતત્વાત્ પૂર્વદ્રવ્યાણિ વિહાય આમ્રાદિકાનિ દ્રવ્યાણિ નન્દીવૃક્ષકપર્યન્તાનિ ગ્રાહ્યાણિ| ચન્દનં રક્તચન્દનમ્, ઉત્પલં નીલોત્પલમ્, અઞ્જનં સ્રોતોઽઞ્જનં, તદભાવે રસાઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનં વા, મૃણાલં બિસં, પદ્મકં પદ્મકાષ્ઠં, બસ્તિઃ નિરૂહબસ્તિઃ||૩૦૯-૩૧૧||-

Adhikarana 202 (312) · Śloka 312

જ્વરદાહાપહં તેષુ સિદ્ધં ચૈવાનુવાસનમ્ ||૩૧૨||

પિત્તજ્વરેઽનુવાસનદ્રવ્યાણ્યતિદેશેનાહ- જ્વરદાહપહમિત્યાદિ| તેષુ ન્યગ્રોધાદિત્વક્પ્રભૃતિષુ||૩૧૨||

Adhikarana 203 (313) · Śloka 313

આરગ્વધગણક્વાથાઃ પિપ્પલ્યાદિસમાયુતાઃ | સક્ષૌદ્રમૂત્રા દેયાઃ સ્યુઃ કફજ્વરવિનાશનાઃ ||૩૧૩||

કફજ્વરે નિરૂહદ્રવ્યાણ્યાહ- આરગ્વધેત્યાદિ| દેયાઃ સ્યુઃ દાતવ્યા ભવેયુઃ, ‘નિરૂહા’ ઇતિ શેષઃ| અન્યે તુ ‘આરગ્વધાદિસંસિદ્ધાઃ કફજે ક્ષૌદ્રસંયુતાઃ| જ્વરં હન્યુર્નિરૂહાશ્ચ તત્સિદ્ધાશ્ચાનુવાસનાઃ’- ઇતિ પઠન્તિ||૩૧૩||

Adhikarana 204 (314) · Śloka 314

કફઘ્નૈરેવ સંસિદ્ધા દ્રવ્યૈશ્ચાપ્યનુવાસનાઃ |૩૧૪|

કફજેઽનુવાસનમાહ- કફઘ્નૈરિત્યાદિ| કફઘ્નૈર્દ્રવ્યૈઃ આરગ્વધાદિભિઃ|૩૧૪|-

Adhikarana 205 (314) · Śloka 314

સંસર્ગે સન્નિપાતે ચ સંસૃષ્ટા બસ્તયો હિતાઃ ||૩૧૪||

સંસર્ગસન્નિપાતયોર્નિરૂહદ્રવ્યાણ્યાહ- સંસર્ગે ઇત્યાદિ| સંસર્ગે સન્નિપાતાદૌ, સંસૃષ્ટા મિલિતાઃ, બસ્તયો નિરૂહા ઇતિ||૩૧૪||

Adhikarana 206 (315) · Śloka 315

સંસૃષ્ટૈરેવ સંસૃષ્ટા દ્રવ્યૈશ્ચાપ્યનુવાસનાઃ |૩૧૫|

સંસર્ગસન્નિપાતયોરતિદેશેનાનુવાસનદ્રવ્યાણ્યાહ- સંસૃષ્ટૈરિત્યાદિ| સંસૃષ્ટૈઃ સમ્મિલિતૈઃ, સંસૃષ્ટા મિલિતાઃ|૩૧૫|-

Adhikarana 207 (315) · Śloka 316

વાતરોગાપહાઃ સર્વે સ્નેહા યે સમ્યગીરિતાઃ ||૩૧૫|| વિના તૈલં ત એવ સ્યુર્યોજ્યા મારુતજે જ્વરે |૩૧૬|

ઇદાનીં વાતજ્વરેઽનુવાસનવિષયે તૈલનિષેધમાહ- વાતરોગાપહા ઇત્યાદિ| સર્વે સ્નેહાઃ સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાનઃ, યોજ્યાઃ ‘અનુવાસને’ ઇતિ શેષઃ||૩૧૫||-

Adhikarana 208 (316) · Śloka 316

નિખિલેનોપયોજ્યાશ્ચ ત એવાભ્યઞ્જનાદિષુ ||૩૧૬||

વાતજ્વરેઽનુવાસનનિષિદ્ધસ્યાપિ તૈલસ્યાભ્યઙ્ગાદૌ પ્રયોગમાહ- નિખિલેનેત્યાદિ| નિખિલેન સામસ્ત્યેન| એતેન તૈલસ્યાપિ ગ્રહણમ્| ત એવ સર્પિસ્તૈલવસામજ્જાન એવ| એતે ચત્વારઃ સ્નેહા વ્યસ્તાઃ સમસ્તા વા સંસ્કૃતાશ્ચ પ્રયોજ્યાઃ| અત એવ ષટ્કટ્વરાદિતૈલમપિ શસ્યતે||૩૧૬||

Adhikarana 209 (317) · Śloka 317

પૈત્તિકે મધુરૈસ્તિક્તૈઃ સિદ્ધં સર્પિશ્ચ પૂજ્યતે |૩૧૭|

પિત્તજ્વરે પુનરભ્યઙ્ગાર્થં વિશિષ્ટં સ્નેહમાહ- પૈત્તિકે મધુરૈરિત્યાદિ| પૂજ્યતે અભ્યઙ્ગાદિષુ|૩૧૭|-

Adhikarana 210 (317) · Śloka 317

શ્લૈષ્મિકે કટુતિક્તૈશ્ચ, સંસૃષ્ટાનીતરેષુ ચ ||૩૧૭||

શ્લૈષ્મિકે પાનાભ્યઙ્ગાર્થં સ્નેહવિશેષમાહ- શ્લૈષ્મિકે ઇત્યાદિ| કટુતિક્તૈશ્ચેત્યત્ર સર્પિઃ સિદ્ધમિતિ યોજનીયમ્| યદ્યપિ કફસ્ય તુલ્યગુણં સર્પિસ્તથાઽપિ વિશિષ્ટસંસ્કારવશાત્ કફેઽપિ સર્પિઃ પ્રયુજ્યતે| અન્યે તુ ચકારાત્ અનુક્તમપિ તૈલં કથયન્તિ; તન્ન, અન્યતન્ત્રસંવાદાભાવાત્ સંસર્ગસન્નિપાતેષ્વભ્યઙ્ગાર્થં વિશિષ્ટસ્નેહમાહ- સંસૃષ્ટાનીતરેષુ ચેતિ|- સંસૃષ્ટાનિ સર્પિરાદીનિ અન્યોન્યમિશ્રાણિ તથા વાતાદિહરદ્રવ્યૈર્મિશ્રૈરેવ સાધિતાનિ ચ; ઇતરેષુ સન્નિપાતેષુ||૩૧૭||

Adhikarana 211 (318) · Śloka 319

હૃતાવશેષં પિત્તં તુ ત્વક્સ્થં જનયતિ જ્વરમ્ | પિબેદિક્ષુરસં તત્ર શીતં વા શર્કરોદકમ્ ||૩૧૮|| શાલિષષ્ટિકયોરન્નમશ્નીયાત્ ક્ષીરસમ્પ્લુતમ્ |૩૧૯|

ઇદાનીં હૃતાવશેષસ્ય પિત્તસ્ય પ્રતીકારમાહ- હૃતાવશેષમિત્યાદિ| તત્ર હૃતાવશેષપિત્તજ્વરે| અન્નમ્ ઓદનમ્| યદ્યપિ ત્વક્સ્થિતે પિત્તે બહિઃપરિમાર્જનં યુક્તં નાન્તઃપરિમાર્જનં, તથાઽપિ તદ્વીર્યયુક્તસ્ય રસસ્ય સર્વતોગમનાદન્તઃપરિમાર્જનમુક્તમ્||૩૧૮||-

Adhikarana 212 (319) · Śloka 319

કફવાતોત્થયોરેવ સ્વેદાભ્યઙ્ગૌ પ્રયોજયેત્ ||૩૧૯||

ઇદાનીં કફવાતયોરપિ હૃતાવશેષયોઃ પ્રતીકારાર્થમાહ- કફવાતોત્થયોરેવેત્યાદિ| કફવાતોત્થયોરિતિ હૃતાવશેષકફવાતજ્વરયોરિત્યર્થઃ||૩૧૯||

Adhikarana 213 (320) · Śloka 320

ઘૃતં દ્વાદશરાત્રાત્તુ દેયં સર્વજ્વરેષુ ચ | તેનાન્તરેણાશયં સ્વં ગતા દોષા ભવન્તિ હિ ||૩૨૦||

અધુના યાવતા કાલેન જ્વરે સર્પિર્દેયં તાવન્તં કાલં સકારણં દર્શયન્નાહ- ઘૃતમિત્યાદિ| સર્વજ્વરેષુ ચેતિ યે જ્વરા લઙ્ઘનોષ્ણોદકપાનપેયાપાચનૈસ્તુ પક્વાસ્તેષુ સર્વજ્વરેષુ દ્વાદશાહાદનન્તરં ઘૃતં દેયમ્| તેનાન્તરેણ તેનાવસરેણ તેન કાલેનેત્યર્થઃ, દ્વાદશરાત્રાદૂર્ધ્વમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| આશયં સ્વં ગતા દોષા ઇતિ સ્થાનમાત્મીયં પ્રાપ્તા વાતાદયો ભવન્તિ, પાકપ્રાપ્તત્વાત્| યદ્યપ્યષ્ટાહેન દશાહાત્પરં વા જ્વરપાકો ભવતિ તથાઽપિ સન્નિપાતજ્વરસ્ય દ્વાદશાહેન પાકો ભવતીતિ દર્શનાર્થં દ્વાદશાહગ્રહણમ્| કેચિદત્ર નસ્યાર્થં ઘૃતં પઠન્તિ; તન્ન પઠનીયં, નસ્યાર્થઘૃતસ્ય ગણ્ડૂષોત્તરં પ્રાગેવ પઠિતત્વાત્||૩૨૦||

Adhikarana 214 (321) · Śloka 321

ધાતૂન્ પ્રક્ષોભયન્ દોષો મોક્ષકાલે બલીયતે | તેન વ્યાકુલચિત્તસ્તુ મ્રિયમાણ ઇવેહતે ||૩૨૧||

શાન્તિં ગચ્છત્યપિ જ્વરે યથા ક્લેશાતિશયો ભવતિ તથા દર્શયન્નાહ- ધાતૂનિત્યાદિ| મોક્ષકાલે ધાતૂંશ્ચાલયન્ દોષો બલીયતે બલીવાચરતીતિ પિણ્ડાર્થઃ| નનુ, પ્રક્ષીણાવસ્થાયાં કસ્માદ્દોષો બલીવાચરતિ? સત્યં, પ્રભાવાત્; યથા દીપો નિર્વાણાવસ્થાયાં મહતીં જ્વાલાં પ્રદર્શયન્ નિર્વાણં યાતિ , તદ્વદયમપિ જ્વરારમ્ભકો દોષો બલીયત ઇતિ| કેચિત્ બલીયતે બલીયાન્ ગચ્છતિ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ, ઈયતે ઇતિ ઇદધાતોર્દિવાદિકસ્ય કર્તરિ પ્રયોગાત્| અપરે તુ ‘અવલીયતે’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- અવલીયતે તાદૃગ્રૂપેણ નોપલભ્યતે| તેન દોષેણ, મ્રિયમાણ ઇવેહતે મુમૂર્ષુવદ્ગાત્રવિક્ષેપણાદિકાં ક્રિયાં કરોતીત્યર્થઃ||૩૨૧||

Adhikarana 215 (322) · Śloka 322

લઘુત્વં શિરસઃ સ્વેદો મુખમાપાણ્ડુ પાકિ ચ | ક્ષવથુશ્ચાન્નકાઙ્ક્ષા ચ જ્વરમુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ||૩૨૨||

જ્વરમુક્તલક્ષણમાહ- લઘુત્વમિત્યાદિ| લઘુત્વં શિરસ ઇતિ શિરોલઘુત્વં, આપાણ્ડુ ઈષત્પાણ્ડુ, ક્ષવથુઃ છિક્કા| જ્વરાતીસારયોર્મહાવ્યાધિત્વાન્મુક્તિલક્ષણં કથિતં નાન્યેષામ્| કેચિદાચાર્યા ‘ઘાતૂન્ પ્રક્ષોભયન્ દોષ’ ઇત્યાદિકમનન્તરોક્તં સન્નિપાતજ્વરમુક્તિલક્ષણં, ‘લઘુત્વં શિરસ’ ઇત્યાદિકં ચેતરજ્વરમુક્તિલક્ષણમિતિ બ્રુવતે||૩૨૨||

Adhikarana 216 (323-324) · Śloka 324

શમ્ભુક્રોધોદ્ભવો ઘોરો બલવર્ણાગ્નિસાદકઃ | રોગરાટ્ રોઘસઙ્ઘાતો જ્વર ઇત્યુપદિશ્યતે ||૩૨૩|| વ્યાપિત્વાત્ સર્વસંસ્પર્શાત્ કૃચ્છ્રત્વાદન્તસમ્ભવાત્ | અન્તકો હ્યેષ ભૂતાનાં જ્વર ઇત્યુપદિશ્યતે ||૩૨૪||

ઇદાનીં જ્વરસ્યાતિશયેન પ્રતીકરણાય ગરીયસ્ત્વં દર્શયન્નાહ- શમ્ભુક્રોધોદ્ભવ ઇત્યાદિ| એતૈર્હેતુભિર્જ્વરોઽન્તક ઇત્યુપદિશ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| વ્યાપિત્વમસ્ય પુરુષપશ્વાદિસર્વપ્રાણિવ્યાપનાત્, સર્વસંસ્પર્શિત્વં સમનસ્કેન્દ્રિયસ્ય દેહસ્ય તાપનાત્, કૃચ્છ્રત્વમ્ અગ્નેરુપઘાતાદત્યન્તપીડાકરત્વાદ્વા, અન્તસમ્ભવત્વં ચાપરવ્યાધિગ્રસ્તસ્યાપિ પુરુષસ્ય જ્વરેણૈવ પ્રાણનાશિત્વાત્| અન્તક ઇવ અન્તકઃ, અન્તકારિત્વાત્| યદ્યપ્યયમધ્યાયો નિબન્ધકારૈરન્યક્રમપાઠૈઃ પઠિતઃ, તથાઽપિ મયા યથા ગુરુણોપદિષ્ટસ્તેન ક્રમેણ પઠિતઃ||૩૨૩-૩૨૪||

Adhikarana puShpikA · Śloka 39

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે જ્વરપ્રતિષેધો નામ(પ્રથમોઽધ્યાયઃ, આદિત) એકોનચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ ||૩૯||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતકાયચિકિત્સાયાં જ્વરપ્રતિષેધાધ્યાય એકોનચત્વારિંશત્તમઃ||૩૯||