Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
ਅਥਾਤੋ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ||੧||
ਯਥੋਵਾਚ ਭਗਵਾਨ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ ||੨||
View original
अथातो ज्वरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
ਕੁਮਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨਨ੍ਤਰਂ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਰਮ੍ਭਃ; ਯਤਃ ਕੁਮਾਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਵਸਾਨੇ ‘ਅਪਪ੍ਰਜਾਤਾਰੋਗਾਂਸ਼੍ਚ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦੁਤ੍ਤਰਾਦ੍ਭਿਸਕ੍’ ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯੇ ਉਤ੍ਤਰਾਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਸੂਚਿਤਤ੍ਵਾਤ੍, ਅਥਵਾ ਕੁਮਾਰਾਣਾਮਪਿ ਜ੍ਵਰਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਤੌ ਸਤ੍ਯਾਂ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯੋਪਯੋਗਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ੍ਰ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸਙ੍ਘਾਤ ਉਚ੍ਯਤੇ, ਤੇਨ ਕਾਯਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾ, ਮਞ੍ਚਾਃ ਕ੍ਰੋਸ਼ਨ੍ਤੀਤਿਵਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਕਾਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਾਯਾਗ੍ਨਿਂ ਵਦਨ੍ਤਿ, ਯਤੋਗ੍ਨਿਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਵੈ ਜ੍ਵਰਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਪਰੇ ਦੁਸ੍ਟਕਾਯਃ ਕਾਯਃ ਤਸ੍ਯ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍ਯਾਹੁਃ| ਤਸ੍ਯਾਮਪਿ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਬਹੁਸੂਪਦ੍ਰਵੇਸੁ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਸਮ੍ਭਵਤਯਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰਮ੍ਭ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਅਥਾਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਥਸ਼ਬ੍ਦੋਨਨ੍ਤਰਾਰ੍ਥਃ| ਕੁਤੋਨਨ੍ਤਰਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਤ ਇਤਿ; ਅਸ੍ਮਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਤਃਸ਼ਬ੍ਦੋ ਹੇਤੌ ਵਾ, ਯਤੋਯਂ ਜ੍ਵਰੋ ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਸਮ੍ਭਵਤਯਾ ਗਰੀਯਾਨਤੋ ਹੇਤੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਃ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਵਿਃ ਵਿਸ਼ੇਸੇ ਵਿਵਿਧਪ੍ਰਕਾਰੇ ਚ; ਆਙ੍ ਅਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਤੌ, ਆਭਿਮੁਖ੍ਯੇ ਵਾ; ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਕਥਯਿਸ੍ਯਾਮਃ||੧-੨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
ਯੇਨਾਮਤਮਪਾਂ ਮਧ੍ਯਾਦੁਦ੍ਧਤਂ ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਨਿ |
ਯਤੋਮਰਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦਿਵੇਸ਼੍ਵਰਾਤ੍ ||੩||
ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਸ੍ਤਂ ਦੇਵਮਾਸੀਨਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਯਃ |
ਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਿਨਾਮਪ੍ਯਤਃ ਪਰਮ੍ ||੪||
ਸਮਾਸਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਸਤਸ਼੍ਚੈਵ ਬ੍ਰੂਹਿ ਨੋ ਭਿਸਜਾਂਵਰ |੫|
View original
येनामृतमपां मध्यादुद्धृतं पूर्वजन्मनि |
यतोऽमरत्वं सम्प्राप्तास्त्रिदशास्त्रिदिवेश्वरात् ||३||
शिष्यास्तं देवमासीनं पप्रच्छुः सुश्रुतादयः |
व्रणस्योपद्रवाः प्रोक्ता व्रणिनामप्यतः परम् ||४||
समासाद् व्यासतश्चैव ब्रूहि नो भिषजांवर |५|
ਇਦਾਨੀਂ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਰੂਪਾਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਸ੍ਤੁਤਿਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਨ੍ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਹੇਤੁਕਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਂ ਗੁਰੁਂ ਪ੍ਰਤਿ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮਾਹ- ਯੇਨਾਮਤਮਪਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੇਨ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣਾ| ਅਪਾਂ ਮਧ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਰ੍ਣਵਮਧ੍ਯਾਤ੍| ਉਦ੍ਧਤਮ੍ ਆਨੀਤਮ੍| ਪੂਰ੍ਵਜਨ੍ਮਨਿ ਦੇਵਤ੍ਵੇ ਸਤਿ| ਯਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍| ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰਾਤ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਃ| ਅਮਰਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਅਮਤਦਾਨੇਨ; ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾ ਦੇਵਾ ਅਮਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਅਮਰਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ| ਤਂ ਦੇਵਂ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਨਾਮਾਨਮ੍| ਆਸੀਨਮ੍ ਉਪਵਿਸ੍ਟਮ੍| ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਃ ਪਸ੍ਟਵਨ੍ਤਃ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ‘ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰਾ’ ਇਤਿ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਯਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰੇਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾ ਦੇਵਾ ਅਮਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਅਮਰਤ੍ਵਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਪ੍ਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ਸਞ੍ਜਾਤਾ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਯੇਨਾਮਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕੇ ਅਮਤਾਮਰਯੋਰ੍ਨਾਮ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਦੌ ਮਙ੍ਗਲਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਕਰ੍ਤਤ੍ਵੇਨ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮਨੁਗ੍ਰਹਾਯ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨੇਧਿਕਾਰਃ| ਕਿਂ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛੁਰਿਤ੍ਯਾਹ- ਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾ ਵੇਦਨਾਵਰ੍ਣਾਸ੍ਰਾਵਾਦਯਃ| ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਾਸ੍ਰਾਵਵਿਜ੍ਞਾਨੀਯਾਦਿਸੁ| ਵ੍ਰਣਿਨਾਮਿਤਿ ਵ੍ਰਣਿਨਃ ਪੁਰੁਸਾਃ, ਤੇਸਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾ ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਾਦਯਃ, ਤਾਨ੍ ਸਮਾਸਾਤ੍ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ, ਵ੍ਯਾਸਤੋ ਵਿਸ੍ਤਾਰਾਤ੍; ਹੇ ਭਿਸਜਾਂਵਰ ਨੋਸ੍ਮਾਕਂ ਬ੍ਰੂਹਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਰਣਸ੍ਯੋਪਦ੍ਰਵਾ ਵਰ੍ਣਾਸ੍ਰਾਵਵੇਦਨਾਦਯਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ, ਵ੍ਰਣਿਨਾਮਪਿ ਸਮਾਸਾਤ੍ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ; ਤਥਾ ਚ- “ਵਿਸਰ੍ਪਃ ਪਕ੍ਸਘਾਤਸ਼੍ਚ ਸਿਰਾਸ੍ਤਮ੍ਭੋਪਤਾਨਕਃ| ਮੋਹੋਨ੍ਮਾਦੌ ਵ੍ਰਣਰੁਜਾ ਜ੍ਵਰਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਹਨੁਗ੍ਰਹਃ|| ਕਾਸਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰਤੀਸਾਰੋ ਹਿਕ੍ਕਾ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸਵੇਪਥੁਃ| ਸੋਡਸ਼ੋਪਦ੍ਰਵਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਵ੍ਰਣਿਨਾਂ ਵ੍ਰਣਚਿਨ੍ਤਕੈਃ”- ਇਤਿ; ਵ੍ਯਾਸਤਸ਼੍ਚਾਤਃ ਪਰਂ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੩-੪||-
Adhikarana 3 (5-7) · Śloka 7
ਉਪਦ੍ਰਵੇਣ ਜੁਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਿਧ੍ਯਤਿ ||੫||
ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ੍ਤੁ ਵ੍ਰਣਿਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ |
ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਬਲਮਾਂਸਸ੍ਯ ਸ਼ੇਸਧਾਤੁਪਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍ ||੬||
ਤਸ੍ਮਾਦੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਕਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ ਬ੍ਰੂਹਿ ਨਃ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨ੍ |
ਸਰ੍ਵਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁ ਯੇ ਦਸ੍ਟਾਃ ਪਰਮਰ੍ਸਿਣਾ ||੭||
View original
उपद्रवेण जुष्टस्य व्रणः कृच्छ्रेण सिध्यति ||५||
उपद्रवास्तु व्रणिनः कृच्छ्रसाध्याः प्रकीर्तिताः |
प्रक्षीणबलमांसस्य शेषधातुपरिक्षयात् ||६||
तस्मादुपद्रवान् कृत्स्नान् ब्रूहि नः सचिकित्सितान् |
सर्वकायचिकित्सासु ये दृष्टाः परमर्षिणा ||७||
ਨ ਪਰਂ ਵ੍ਰਣਿਤੋਪਦ੍ਰਵਾਣਾਮਨਭਿਹਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਃ, ਕਿਂ ਤਰ੍ਹਿ ਸੋਪਦ੍ਰਵਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਵ੍ਰਣਿਤੋਪਦ੍ਰਵਾਣਾਂ ਚ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਹੇਤੁਦ੍ਵਯੇਨ ਪੁਨਃ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮਾਹ- ਉਪਦ੍ਰਵੇਣ ਜੁਸ੍ਟਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਦ੍ਰਵੇਣ ਜ੍ਵਰਾਦਿਨਾ ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਉਪਦ੍ਰਵੇਣ ਜੁਸ੍ਟਸ੍ਤੁ’ ਇਤਿ ਵ੍ਰਣਵਿਸ਼ੇਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਨ੍ਮਤੇ ਉਪਦ੍ਰਵੇਣ ਵ੍ਰਣਵੇਦਨਾਦਿਨਾ , ਜੁਸ੍ਟੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਃ| ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਕਸ੍ਟੇਨ| ਵ੍ਰਣਿਨ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਜ੍ਵਰਾਦਿਕਾਃ, ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਿਕਾ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਕੀਦਸ਼ਸ੍ਯ ਵ੍ਰਣਿਨ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਾਃ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਬਲਮਾਂਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਮ੍ ਉਤ੍ਸਾਹਲਕ੍ਸਣਂ, ਮਾਂਸਮ੍ ਉਪਚਯਲਕ੍ਸਣਮ੍| ਸ਼ੇਸਧਾਤਵੋ ਮੇਦਃਪ੍ਰਭਤਯਃ, ਤੇਸਾਂ ਪਰਿਕ੍ਸਯਾਤ੍; ਰਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁ ਮਾਂਸਾਸ਼੍ਰਯਤ੍ਵਾਨ੍ਮਾਂਸਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦੁਪਦ੍ਰਵਜੁਸ੍ਟਸ੍ਯਾਤਿਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕਤ੍ਸ੍ਨਾਨ੍ ਸਮਸ੍ਤਾਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨ੍ ਨੋਸ੍ਮਾਕਂ ਬ੍ਰੂਹੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸਰ੍ਵਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ੍ਵਿਤਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਯੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਤਾਸੁ| ਯੇ ਦਸ੍ਟਾ ਉਪਦ੍ਰਵਾ ਜ੍ਵਰਾਦਯਃ| ਪਰਮਰ੍ਸਿਣਾ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਣਾ| ਅਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰ ਉਚ੍ਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਮਭਿਧਾਯ ਮੂਲਤਨ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮੌਪਧੇਨਵੌਰਭ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮਵਰੋਧਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਅਪਰੇ ‘ਸਟ੍ਸੁ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਸੁ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤੇਸਾਂ ਮਤੇ ਸਟ੍ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਅਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਭੇਡਜਾਤੂਕਰ੍ਣਹਾਰੀਤਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਪਰਾਸ਼ਰਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਸਟ੍ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਲਭ੍ਯਨ੍ਤੇ; ਅਤ੍ਰ ਪਕ੍ਸੇ ‘ਪਰਮਰ੍ਸਿਣਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪਰਮਰ੍ਸਿਭਿਃ’ ਇਤਿ ਪਾਠਃ||੫-੭||
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9
ਤੇਸਾਂ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ਭਿਸਜਾਂਵਰਃ |
ਜ੍ਵਰਮਾਦੌ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਾਮਿ ਸ ਰੋਗਾਨੀਕਰਾਟ੍ ਸ੍ਮਤਃ ||੮||
ਰੁਦ੍ਰਕੋਪਾਗ੍ਨਿਸਮ੍ਭੂਤਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਪ੍ਰਤਾਪਨਃ |
ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਨਾਮਭਿਰਨ੍ਯੇਸਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ||੯||
View original
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजांवरः |
ज्वरमादौ प्रवक्ष्यामि स रोगानीकराट् स्मृतः ||८||
रुद्रकोपाग्निसम्भूतः सर्वभूतप्रतापनः |
तैस्तैर्नामभिरन्येषां सत्त्वानां परिकीर्त्यते ||९||
ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਸ਼ਿਸ੍ਯਾਣਾਮ੍| ਭਿਸਜਾਂਵਰੋ ਧਨ੍ਵਨ੍ਤਰਿਃ| ਜ੍ਵਰਮਾਦਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਃ| ਰੋਗਾਨੀਕਰਾਡਿਤਿ ਰੋਗਸਮੂਹਸ੍ਯ ਰਾਜਾ| ਤੈਸ੍ਤੈਰ੍ਨਾਮਭਿਃ ਪਾਕਲਾਭਿਤਾਪਖੋਰਕਭ੍ਰਮਰਕਾਦਿਭਿਃ| ਅਨ੍ਯੇਸਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਗਜਾਸ਼੍ਵਾਦੀਨਾਮ੍||੮-੯||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
ਜਨ੍ਮਾਦੌ ਨਿਧਨੇ ਚੈਵ ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਸ਼ਤਿ ਦੇਹਿਨਮ੍ |
ਅਤਃ ਸਰ੍ਵਵਿਕਰਾਣਾਮਯਂ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ ||੧੦||
View original
जन्मादौ निधने चैव प्रायो विशति देहिनम् |
अतः सर्वविकराणामयं राजा प्रकीर्तितः ||१०||
ਇਦਾਨੀਮੁਕ੍ਤਮੇਵ ਰੋਗਸਮੂਹਰਾਟ੍ਤ੍ਵਂ ਸਹੇਤੁਕਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ- ਜਨ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ||੧੦||
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 13
ਤੇ ਦੇਵਮਨੁਸ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਨਾਨ੍ਯੋ ਵਿਸਹਤੇ ਤੁ ਤਮ੍ |
ਕਰ੍ਮਣਾ ਲਭਤੇ ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਦੇਵਤ੍ਵਂ ਮਾਨੁਸਾਦਪਿ ||੧੧||
ਪੁਨਸ਼੍ਚੈਵ ਚ੍ਯੁਤਃ ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਨ੍ਮਾਨੁਸ੍ਯਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ |
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਦੇਵਭਾਵੇਨ ਸਹਨ੍ਤੇ ਮਾਨੁਸਾ ਜ੍ਵਰਮ੍ ||੧੨||
ਸ਼ੇਸਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤੈਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਾ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਦਿਤਾਃ |੧੩|
View original
ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यो विषहते तु तम् |
कर्मणा लभते यस्माद्देवत्वं मानुषादपि ||११||
पुनश्चैव च्युतः स्वर्गान्मानुष्यमनुवर्तते |
तस्मात्ते देवभावेन सहन्ते मानुषा ज्वरम् ||१२||
शेषाः सर्वे विपद्यन्ते तैर्यग्योना ज्वरार्दिताः |१३|
ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨਯਸ੍ਤੇਨ ਪੀਡਿਤਾ ਵਿਪਦ੍ਯਨ੍ਤ ਏਵੇਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਿਤੁਂ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਭਾਵਮਾਹ- ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇ ਵਿਨਾ| ਨਾਨ੍ਯੋ ਵਿਸਹਤੇ ਨਾਨ੍ਯਃ ਸੋਢੁਂ ਸ਼ਕ੍ਨੋਤਿ| ਦੇਵਾਃ ਸ੍ਵਤਪੋਮਾਹਾਤ੍ਮ੍ਯਾਤ੍ ਸਹਨ੍ਤੇ; ਮਨੁਸ੍ਯਾਃ ਕਥਂ ਸੋਢੁਂ ਸਮਰ੍ਥਾਃ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਕਰ੍ਮਣੇਤ੍ਯਾਦਿ; ਏਨਂ ਪਾਠਂ ਕੇਚਿਨ੍ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਈਦਸ਼ੇ ਕ੍ਰਮੇ ਨਿਸ਼੍ਚਯੋ ਨਾਸ੍ਤਿ ਯਤ੍ਸ੍ਵਰ੍ਗਾਚ੍ਚ੍ਯੁਤੋ ਮਾਨੁਸ ਏਵ ਭਵਤਿ||੧੧-੧੨||-
Adhikarana 7 (13) · Śloka 14
ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧਃ ਸਨ੍ਤਾਪਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਂ ਤਥਾ ||੧੩||
ਵਿਕਾਰਾ ਯੁਗਪਦ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਜ੍ਵਰਃ ਸ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ |੧੪|
View original
स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा ||१३||
विकारा युगपद्यस्मिन् ज्वरः स परिकीर्तितः |१४|
ਇਦਾਨੀਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧਃ ਸ੍ਵੇਦਾਨਿਰ੍ਗਮਃ; ਏਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਾਯਿਕਂ ਲਕ੍ਸਣਂ, ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਸ੍ਵੇਦਨਿਰ੍ਗਮਾਤ੍| ਸਨ੍ਤਾਪ ਇਤਿ ਸਨ੍ਤਾਪਯਤੀਤਿ ਸਂਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਮਾਨਸੋਪਿ ਤਾਪੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ; ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ,- ‘ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਦੇਹਮਾਨਸ’ ਇਤਿ| ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਗ੍ਰਹਣਂ ਵੇਦਨਯਾ| ਯੁਗਪਦਿਤਿ ਏਕਕਾਲੇ| ‘ਸ੍ਵੇਦਾਵਰੋਧ ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਵੇਗੋਪਰੋਧਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਵੇਗੋਪਰੋਧੋ ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮਨਿਰ੍ਗਮਃ||੧੩||-
Adhikarana 8 (14) · Śloka 15
ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰਾਗਨ੍ਤੁਰੇਵ ਚ ||੧੪||
ਅਨੇਕਕਾਰਣੋਤ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸ੍ਮਤਸ੍ਤ੍ਵਸ੍ਟਵਿਧੋ ਜ੍ਵਰਃ |੧੫|
View original
दोषैः पृथक् समस्तैश्च द्वन्द्वैरागन्तुरेव च ||१४||
अनेककारणोत्पन्नः स्मृतस्त्वष्टविधो ज्वरः |१५|
ਅਤਃ ਪਰਂ ਹੇਤੁਭੇਦਾਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਨੇਕਤ੍ਵਮਾਹ- ਦੋਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਥਕ੍ ਤ੍ਰਯਃ, ਸਮਸ੍ਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰੇਕਃ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ, ਆਗਨ੍ਤੁਰੇਕਃ, ਏਵਮਨੇਕਕਾਰਣੋਤ੍ਪਨ੍ਨੋਪਿ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਟਵਿਧਤ੍ਵਂ ਨ ਤ੍ਯਜਤਿ||੧੪||-
Adhikarana 9 (15-18) · Śloka 19
ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਃ ਸ੍ਵੇਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਸ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਃ ||੧੫||
ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਦੇਹਮਸ਼ੇਸੇਣ ਜ੍ਵਰਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਹਿ |
ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਰ੍ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯਮੂਸ੍ਮਣਾ ||੧੬||
ਸਹਿਤਾ ਰਸਮਾਗਤ੍ਯ ਰਸਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਵਾਹਿਣਾਮ੍ |
ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮਾਰ੍ਗਮਾਵਤ੍ਯ ਮਨ੍ਦੀਕਤ੍ਯ ਹੁਤਾਸ਼ਨਮ੍ ||੧੭||
ਨਿਰਸ੍ਯ ਬਹਿਰੂਸ੍ਮਾਣਂ ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਚ੍ਚ ਕੇਵਲਮ੍ |
ਸ਼ਰੀਰਂ ਸਮਭਿਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਸ੍ਵਕਾਲੇਸੁ ਜ੍ਵਰਾਗਮਮ੍ ||੧੮||
ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯਥ ਵਦ੍ਧਿਂ ਵਾ ਸ੍ਵਵਰ੍ਣਂ ਚ ਤ੍ਵਗਾਦਿਸੁ |੧੯|
View original
दोषाः प्रकुपिताः स्वेषु कालेषु स्वैः प्रकोपणैः ||१५||
व्याप्य देहमशेषेण ज्वरमापादयन्ति हि |
दुष्टाः स्वहेतुभिर्दोषाः प्राप्यामाशयमूष्मणा ||१६||
सहिता रसमागत्य रसस्वेदप्रवाहिणाम् |
स्रोतसां मार्गमावृत्य मन्दीकृत्य हुताशनम् ||१७||
निरस्य बहिरूष्माणं पक्तिस्थानाच्च केवलम् |
शरीरं समभिव्याप्य स्वकालेषु ज्वरागमम् ||१८||
जनयन्त्यथ वृद्धिं वा स्ववर्णं च त्वगादिषु |१९|
ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਾਹ- ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚਯਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯਾ; ਸ੍ਵੇਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਸ਼ਰਦ੍ਵਸਨ੍ਤੇਸੁ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਿਕੇਸੁ ਚ; ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਾਕਤੋ ਜ੍ਵਰ ਉਕ੍ਤਃ| ਸ੍ਵੈਃ ਪ੍ਰਕੋਪਣੈਰਿਤਿ ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਕ੍ਰੋਧਾਦਿਦਿਵਾਸ੍ਵਾਪਾਦਿਭਿਰ੍ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਕ੍ਤੈਃ| ਅਨੇਨ ਚ ਵੈਕਤਃ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਪ੍ਰਕੋਪਸ੍ਯ ਹੇਤੂਨਤ੍ਰ ਪਥਗਾਹ; ਯਥਾ,- “ਵਿਸਮਾਧ੍ਯਸ਼ਨਾਤ੍ਯਸ਼ਨਂ ਲਕੁਚਾਮਫਲਂ ਸ਼ਿਲੋਚ੍ਚਯੇ ਸਲਿਲਮ੍| ਪਿਣ੍ਯਾਕਮਾਮਮੂਲਕਸਰ੍ਸਪਸ਼ਾਕਂ ਯਵੈਃ ਕਤਾ ਚ ਸੁਰਾ|| ਕਸ਼ਸ਼ੁਸ੍ਕਾਮਿਸਸ਼ਾਕਂ ਯਾਵਕਮਸ਼ਨਂ ਚ ਪਰ੍ਵਤੇ ਵਾਸਃ| ਵ੍ਯਾਪਨ੍ਨਾਮ੍ਬੁਸੁਰਾਦਧਿਕਨ੍ਦਂ ਪਿਡਕੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਿਰ੍ਦੇਹੇ|| ਮਦ੍ਵਿਸਗਰਾਦਿਭਕ੍ਸਣਮਨਾਰ੍ਤਵਂ ਦੁਰ੍ਦਿਨਂ ਪੁਰੋਵਾਤਃ| ਅਨ੍ਨਪਰਿਵਰ੍ਤਭੂਤਾਵੇਸ਼ੌ ਪੀਡਾ ਗ੍ਰਹਰ੍ਕ੍ਸਸਮ੍ਭੂਤਾ|| ਅਨੁਚਿਤਭੇਸਜਗਨ੍ਧਾਘ੍ਰਾਣਂ ਪਾਪਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣੋਭ੍ਯਾਸਃ| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦੀਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਪੁਰਾਕਤਂ ਕਰ੍ਮ|| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਿਸਮਪ੍ਰਸਵੋ ਮਿਥ੍ਯਾਯੋਗਃ ਪ੍ਰਸੂਤਾਨਾਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਦੀਨਾਂ ਰਸਾਯਨਸ੍ਯਾਪਿ ਚ ਵ੍ਯਾਪਤ੍|| ਏਤੇ ਹੇਤਵ ਉਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਕੋਪਣੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ”- ਇਤਿ| ਅਸ਼ੇਸੇਣ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ| ਆਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਜਨਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਦੋਸਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਗਾਢਮਪਥ੍ਯਾਹਾਰਸੇਵਨਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਗਾਢਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪ੍ਰਕਤਃ, ਅਪਥ੍ਯਾਹਾਰਸੇਵਿਨ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਵੈਕਤਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਜ੍ਵਰਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਮਨੇਨ ਪਾਠੇਨ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ੍ਟਾਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾਸ਼੍ਚਯਾਦਿਰੂਪੇਣ, ਸ੍ਵੇਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਪ੍ਰਾਕਤਂ ਜ੍ਵਰਂ, ਸ੍ਵਹੇਤੁਭਿਰਦ੍ਯਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਸ਼੍ਲੋਕਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੈਰ੍ਬਲਵਦ੍ਵਿਗ੍ਰਹਾਦਿਭਿਰ੍ਵੈਕਤਮ੍| ਊਸ੍ਮਣਾ ਵਹ੍ਨਯੂਸ੍ਮਣਾ ਸਹਿਤਾ ਧਾਤੂਸ੍ਮਣਾ ਦੋਸੋਸ੍ਮਣਾ ਵਾ ਸਹਿਤਾ ਦੋਸਾ ਰਸਂ ਹਦਯਸ੍ਥਮਾਗਤ੍ਯ, ਹੁਤਾਸ਼ਨਂ ਜਠਰਾਗ੍ਨਿਂ ਮਨ੍ਦੀਕਤ੍ਯ, ਊਸ੍ਮਾਣਮਗ੍ਨੇਰੇਵ, ਪਕ੍ਤਿਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਅਗ੍ਨਿਸ੍ਥਾਨਾਤ੍, ਬਹਿਃ ਨਿਰਸ੍ਯ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ, ਕੇਵਲਂ ਸਰ੍ਵਂ, ਸ੍ਵਕਾਲੇਸੁ ਆਰ੍ਤਵੇਸੁ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਿਕੇਸੁ ਚ ਜ੍ਵਰਾਗਮਂ ਜਨਯਨ੍ਤਿ, ਅਥਵਾ ਵਦ੍ਧਿਮਾਗਤਸ੍ਯ; ਸ੍ਵਵਰ੍ਣਂ ਨਖਤ੍ਵਙ੍ਨਯਨਾਦਿਸੁ ਜਨਯਨ੍ਤਿ||੧੫-੧੮||-
Adhikarana 10 (19-22) · Śloka 22
ਮਿਥ੍ਯਾਤਿਯੁਕ੍ਤੈਰਪਿ ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੈਃ ਕਰ੍ਮਭਿਰ੍ਨਣਾਮ੍ ||੧੯||
ਵਿਵਿਧਾਦਭਿਘਾਤਾਚ੍ਚ ਰੋਗੋਤ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਪਾਕਤਃ |
ਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ ਕ੍ਸਯਾਦਜੀਰ੍ਣਾਚ੍ਚ ਵਿਸਾਤ੍ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰ੍ਤੁਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ||੨੦||
ਓਸਧੀਪੁਸ੍ਪਗਨ੍ਧਾਚ੍ਚ ਸ਼ੋਕਾਨ੍ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਪੀਡਯਾ |
ਅਭਿਚਾਰਾਭਿਸ਼ਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਮਨੋਭੂਤਾਭਿਸ਼ਙ੍ਕਯਾ ||੨੧||
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਪਪ੍ਰਜਾਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਜਾਤਾਨਾਂ ਤਥਾਹਿਤੈਃ |
ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਵਤਰਣੇ ਚੈਵ ਜ੍ਵਰੋ ਦੋਸੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੨੨||
View original
मिथ्यातियुक्तैरपि च स्नेहाद्यैः कर्मभिर्नृणाम् ||१९||
विविधादभिघाताच्च रोगोत्थानात् प्रपाकतः |
श्रमात् क्षयादजीर्णाच्च विषात्सात्म्यर्तुपर्ययात् ||२०||
ओषधीपुष्पगन्धाच्च शोकान्नक्षत्रपीडया |
अभिचाराभिशापाभ्यां मनोभूताभिशङ्कया ||२१||
स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः |
स्तन्यावतरणे चैव ज्वरो दोषैः प्रवर्तते ||२२||
ਨ ਕੇਵਲਮੇਵਂ ਸ੍ਵਪ੍ਰਕੋਪਣੈਰ੍ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨੋਕ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤਾ ਦੋਸਾ ਜ੍ਵਰਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ, ਅਪਿ ਤੁ ਤੇਨ੍ਯੈਰਪਿ ਕਾਰਣੈਰਿਤ੍ਯਤ ਆਹ- ਮਿਥ੍ਯਾਤਿਯੁਕ੍ਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਿਥ੍ਯਾਤਿਯੁਕ੍ਤੈਃ ਅਯਥਾਵਿਧਿਯੁਕ੍ਤੈਰਤਿਯੁਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ| ਸ੍ਨੇਹਾਦ੍ਯੈਃ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਦਿਕੈਃ| ਨਣਾਂ ਜ੍ਵਰੋ ਦੋਸੈਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ; ‘ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍| ਵਿਵਿਧਾਦਭਿਘਾਤਾਤ੍ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਲੋਸ੍ਟ੍ਰਕਾਸ੍ਠਾਦਿਪ੍ਰਹਾਰਾਤ੍| ਰੋਗੋਤ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਰੋਗਾ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤੇਸਾਮੁਤ੍ਥਾਨਾਤ੍| ਸ਼੍ਰਮਾਤ੍ ਅਤਿਵ੍ਯਾਯਾਮਾਤ੍| ਪ੍ਰਪਾਕਸ੍ਤੇਸਾਮੇਵ| ਆਮਾਤ੍ ਅਜੀਰ੍ਣਾਤ੍| ਕ੍ਸਯਾਤ੍ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਣਃ| ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਰ੍ਤੁਪਰ੍ਯਯਾਤ੍ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਵਿਪਰ੍ਯਯਾਦਤੁਵਿਪਰ੍ਯਯਾਚ੍ਚ| ਓਸਧੀਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯਾਦੌ ਵਿਸਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ, ਤੇਨ ਵਿਸੌਸਧੀਪੁਸ੍ਪਗਨ੍ਧਾਤ੍| ਨਕ੍ਸਤ੍ਰਂ ਜਨ੍ਮਨਕ੍ਸਤ੍ਰਂ, ਤਸ੍ਯ ਪੀਡਾ ਤਥਾ ਕ੍ਰੂਰਗ੍ਰਹਾਣਾਂ ਬਾਧਾ ਤਯਾ| ਅਭਿਚਾਰੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਯਭਿਪੀਡਨਮ੍, ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਦ੍ਵਿਜਗੁਰੁਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਭਿਸ਼ਪਨਂ, ਤਾਭ੍ਯਾਮ੍| ਮਨੋਭੂਤਾਭ੍ਯਾਮਭਿਸ਼ਙ੍ਕਾਸ਼ਬ੍ਦਃ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ, ਅਭਿਸ਼ਙ੍ਕਾ ਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਅਭਿਸਙ੍ਗਤ੍ਵਂ ਕਥ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਮਨੋਭਿਸਙ੍ਗੇਣ ਕਾਮਾਦ੍ਯਭਿਸਙ੍ਗੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਭੂਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਦੇਵਾਦਿਗ੍ਰਹਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇਨ ਦੇਵਾਦਿਗ੍ਰਹਾਭਿਸਙ੍ਗੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਪਪ੍ਰਜਾਤਾਨਾਮ੍ ਅਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਸੂਤਾਨਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਤਾਨਾਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਸੂਤਾਨਾਮ੍, ਅਹਿਤੈਃ ਕਤ੍ਵਾ| ਸ੍ਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ, ਅਵਤਰਣੇ ਪ੍ਰਥਮਮੁਨ੍ਮੁਖੀਭਵਨੇ||੧੯-੨੨||
Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24
ਤੈਰ੍ਵੇਗਵਦ੍ਭਿਰ੍ਬਹੁਧਾ ਸਮੁਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੈਰ੍ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੈਃ |
ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣੋਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਬਹਿਸ਼੍ਚਰਃ ||੨੩||
ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਚਾਪ੍ਯਪਾਨ੍ਧਾਤੁਂ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਤੁਰਃ |
ਭਵਤ੍ਯਤ੍ਯੁਸ੍ਣਗਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਤੇਨ ਚੋਚ੍ਯਤੇ ||੨੪||
View original
तैर्वेगवद्भिर्बहुधा समुद्भ्रान्तैर्विमार्गगैः |
विक्षिप्यमाणोऽन्तरग्निर्भवत्याशु बहिश्चरः ||२३||
रुणद्धि चाप्यपान्धातुं यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः |
भवत्यत्युष्णगात्रश्च ज्वरितस्तेन चोच्यते ||२४||
ਏਵਂ ਜ੍ਵਰਹੇਤੂਨੁਦਾਹਤ੍ਯ ਯਥੋਸ੍ਣਗਾਤ੍ਰਤ੍ਵਾਂ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਤੈਰ੍ਵੇਗਵਦ੍ਭਿਰ੍ਬਹੁਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੈਃ ਦੋਸੈਃ| ਵੇਗਵਦ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਸਰਣਸ਼ੀਲੈਃ| ਸਮੁਦ੍ਭ੍ਰਾਨ੍ਤੈਃ ਇਤਸ਼੍ਚੇਤਸ਼੍ਚ ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤੈਃ| ਵਿਮਾਰ੍ਗਗੈਃ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਗਤੈਃ| ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯਮਾਣਃ ਪ੍ਰੇਰ੍ਯਮਾਣਃ| ਅਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਰ੍ਬਹਿਸ਼੍ਚਰੋ ਭਵਤਿ ‘ਰੋਮਕੂਪੈਃ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਪਾਨ੍ਧਾਤੁਂ ਸ੍ਵੇਦਂ, ਰੁਣਦ੍ਧਿ| ਸ ਏਵ ਬਹਿਰ੍ਨਿਃਸਤੋਨ੍ਤਰਗ੍ਨਿਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦਪਾਨ੍ਧਾਤੁਂ ਰੁਣਦ੍ਧਿ ਤਸ੍ਮਾਦਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗੋ ਭਵਤਿ, ਯਤੋਤ੍ਯੁਸ੍ਣ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੇਨ ਕਾਰਣੇਨ ਜ੍ਵਰਿਤ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਤੇਨ ਚੋਚ੍ਯਤੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਨ ਚ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ (ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਨ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤਿ, ਚ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸ੍ਵਿਦ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ)||੨੩-੨੪||
Adhikarana 12 (25-28) · Śloka 28
ਸ਼੍ਰਮੋਰਤਿਰ੍ਵਿਵਰ੍ਣਤ੍ਵਂ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਨਯਨਪ੍ਲਵਃ |
ਇਚ੍ਛਾਦ੍ਵੇਸੌ ਮੁਹੁਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ੀਤਵਾਤਾਤਪਾਦਿਸੁ ||੨੫||
ਜਮ੍ਭਾਙ੍ਗਮਰ੍ਦੋ ਗੁਰੁਤਾ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਮਃ |
ਅਪ੍ਰਹਰ੍ਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਂ ਚ ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਪਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ਜ੍ਵਰੇ ||੨੬||
ਸਾਮਾਨ੍ਯਤੋ, ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਜਮ੍ਭਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਮੀਰਣਾਤ੍ |
ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਨਯਨਯੋਰ੍ਦਾਹਃ, ਕਫਾਨ੍ਨਾਨ੍ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍ ||੨੭||
ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਸਮਵਾਯਃ ਸਰ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਜੇ |
ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤੁ ਰੂਪੇਣ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਵਿਦੁਃ ||੨੮||
View original
श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः |
इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु ||२५||
जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः |
अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे ||२६||
सामान्यतो, विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् |
पित्तान्नयनयोर्दाहः, कफान्नान्नाभिनन्दनम् ||२७||
सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे |
द्वयोर्द्वयोस्तु रूपेण संसृष्टं द्वन्द्वजं विदुः ||२८||
ਇਦਾਨੀਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਸ਼੍ਰਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਰਤਿਃ ਸ਼ਯਨਾਸਨਾਦੌ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਪਿ ਸੁਖਾਭਾਵਃ| ਨਯਨਪ੍ਲਵੋ ਨਯਨਯੋਰਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਤਾ| ਆਤਪਾਦਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਗ੍ਰਹਣਾਚ੍ਛਯ੍ਯਾਸਨਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤਮਃ ਅਨ੍ਧਕਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਅਪ੍ਰਹਰ੍ਸ ਆਨਨ੍ਦਾਭਾਵਃ| ਉਤ੍ਪਤ੍ਸ੍ਯਤਿ ਭਾਵਿਨਿ ਜ੍ਵਰੇ| ਸਾਮਾਨ੍ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਜ੍ਵਰੇ| ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਦੋਸਜਜ੍ਵਰੇ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪਮਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ਤੁ ਜਮ੍ਭਾਤ੍ਯਰ੍ਥਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨ ਅਨ੍ਨਾਭਿਨਨ੍ਦਨਮ੍ ਅਨ੍ਨਾਨਭਿਲਾਸਃ||੨੫-੨੮||
Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 30
ਵੇਪਥੁਰ੍ਵਿਸਮੋ ਵੇਗਃ ਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਪਰਿਸ਼ੋਸਣਮ੍ |
ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ਃ ਕ੍ਸੁਤਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮੇਵ ਚ ||੨੯||
ਸ਼ਿਰੋਹਦ੍ਗਾਤ੍ਰਰੁਗ੍ਵਕ੍ਤ੍ਰਵੈਰਸ੍ਯਂ ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਤਾ |
ਜਮ੍ਭਾਧ੍ਮਾਨਂ ਤਥਾ ਸ਼ੂਲਂ ਭਵਤ੍ਯਨਿਲਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ||੩੦||
View original
वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् |
निद्रानाशः क्षुतः स्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च ||२९||
शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं बद्धविट्कता |
जृम्भाऽऽध्मानं तथा शूलं भवत्यनिलजे ज्वरे ||३०||
ਵਾਤਾਦਿਜਤ੍ਵੇਨ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯਾਹ- ਵੇਪਥੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੇਪਥੁਃ ਕਮ੍ਪਃ| ਵਿਸਮੋ ਵੇਗ ਇਤਿ ਕਦਾਚਿਦਤਿਸ਼ਯਿਤਃ ਕਦਾਚਿਨ੍ਮਨ੍ਦਸ਼੍ਚ ਵੇਗਃ| ਕ੍ਸੁਤਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਕ੍ਸੁਤ੍ ਛਿਕ੍ਕਾ ਤਸ੍ਯਾਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋਨਿਰ੍ਗਮਨਂ; ‘ਕ੍ਸੁਤ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਅਨ੍ਯੇ ‘ਕ੍ਸਵ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਮਤੇ ਕ੍ਸਵਃ ਛਿਕ੍ਕਾ, ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਯ| ਨਨੁ, ਵਾਤਜ੍ਵਰਮੋਕ੍ਸੇਪਿ ਛਿਕ੍ਕਾ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਤ੍ ਕਥਂ ਜ੍ਵਰਾਗਮਮੋਕ੍ਸਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਅਪਰਵੇਪਥ੍ਵਾਦਿਵਾਤਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨਾਮਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰਮੋਕ੍ਸੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ| ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮੇਵ ਚੇਤਿ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ (ਰੂਕ੍ਸਗ੍ਰਹਣੇਨੈਵ ਕਸ੍ਣਾਰੁਣਵਰ੍ਣਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਂ); ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕਸ੍ਣਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਮੇਵ ਚ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸ਼੍ਯਾਵਾਙ੍ਗਮਲਨੇਤ੍ਰਤਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਿਰਸਃ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਮਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼ਿਰੋਰੁਗ੍ਭਵਤੀਤਿ ਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍; ਅਨ੍ਯਥਾ ਗਾਤ੍ਰਰੁਗਿਤ੍ਯਨੇਨੈਵ ਤਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ| ‘ਜਮ੍ਭਾਧ੍ਮਾਨੇ ਭ੍ਰਮਃ ਸ਼ੂਲਂ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੯-੩੦||
Adhikarana 14 (31-32) · Śloka 32
ਵੇਗਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਤਿਸਾਰਸ਼੍ਚ ਨਿਦ੍ਰਾਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਤਥਾ ਵਮਿਃ |
ਕਣ੍ਠੌਸ੍ਠਮੁਖਨਾਸਾਨਾਂ ਪਾਕਃ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਜਾਯਤੇ ||੩੧||
ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਕਟੁਤਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਦਾਹੋ ਮਦਸ੍ਤਸਾ |
ਪੀਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਭ੍ਰਮ ਏਵ ਚ ||੩੨||
View original
वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः |
कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते ||३१||
प्रलापः कटुता वक्त्रे मूर्च्छा दाहो मदस्तृषा |
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ||३२||
ਵੇਗ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਕਟੁਤਾ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪ੍ਰਲਾਪਸ੍ਤਿਕ੍ਤਵਕ੍ਤ੍ਰਤ੍ਵਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਮਦਃ ਪੂਗਫਲੇਨੇਵ ਮਤ੍ਤਤਾ||੩੧-੩੨||
Adhikarana 15 (33-34) · Śloka 34
ਗੌਰਵਂ ਸ਼ੀਤਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ |
ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧੋ ਰੁਗਲ੍ਪਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾ ||੩੩||
ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਗਾਤ੍ਰਤਾ ਛਰ੍ਦਿਰਙ੍ਗਸਾਦੋਵਿਪਾਕਤਾ |
ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋਰੁਚਿਃ ਕਾਸਃ ਕਫਜੇਕ੍ਸ੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ ||੩੪||
View original
गौरवं शीतमुत्क्लेशो रोमहर्षोऽतिनिद्रता |
स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको मधुरास्यता ||३३||
नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादोऽविपाकता |
प्रतिश्यायोऽरुचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता ||३४||
ਗੌਰਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੌਰਵਂ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ, ਉਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਸ੍ਠੀਵਨਂ, ਪ੍ਰਸੇਕੋ ਲਾਲਾਸ੍ਰਾਵਃ, ਅਙ੍ਗਸਾਦਃ ਅਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- ‘ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਵੇਗ ਆਲਸ੍ਯਂ ਮਧੁਰਾਸ੍ਯਤਾ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤ੍ਵਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਤਪ੍ਤਿਰਥਾਪਿ ਚ|| ਗੌਰਵਂ ਸ਼ੀਤਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋਤਿਨਿਦ੍ਰਤਾ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋਰੁਚਿਃ ਕਾਸਃ ਕਫਜੇਕ੍ਸ੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਤਾ’ ਇਤਿ| ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯ, ਵੇਗੋਪਿ ਸ੍ਤਿਮਿਤਃ ਸਤਤਸ੍ਥਿਤੋ ਨਿਸ਼੍ਚਲਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸ੍ਤਿਮਿਤੋ ਵੇਗੋ ਮਨ੍ਦ ਉਦ੍ਗਮਃ||੩੩-੩੪||
Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 38
ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ੋ ਭ੍ਰਮਃ ਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸੁਪ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾਰੁਚਿਃ |
ਤਸ੍ਣਾ ਮੋਹੋ ਮਦਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਦਾਹਃ ਸ਼ੀਤਂ ਹਦਿ ਵ੍ਯਥਾ ||੩੫||
ਪਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚਿਰੇਣ ਦੋਸਾਣਾਮੁਨ੍ਮਾਦਃ ਸ਼੍ਯਾਵਦਨ੍ਤਤਾ |
ਰਸਨਾ ਪਰੁਸਾ ਕਸ੍ਣਾ ਸਨ੍ਧਿਮੂਰ੍ਧਾਸ੍ਥਿਜਾ ਰੁਜਃ ||੩੬||
ਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨੇ ਕਲੁਸੇ ਨੇਤ੍ਰੇ ਕਰ੍ਣੌ ਸ਼ਬ੍ਦਰੁਗਨ੍ਵਿਤੌ |
ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਪਾਕਃ ਕੂਜਨਂ ਚੇਤਨਾਚ੍ਯੁਤਿਃ ||੩੭||
ਸ੍ਵੇਦਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਮਲ੍ਪਸ਼ਃ ਸੁਚਿਰਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤਿਃ |੩੮|
View original
निद्रानाशो भ्रमः श्वासस्तन्द्रा सुप्ताङ्गताऽरुचिः |
तृष्णा मोहो मदः स्तम्भो दाहः शीतं हृदि व्यथा ||३५||
पक्तिश्चिरेण दोषाणामुन्मादः श्यावदन्तता |
रसना परुषा कृष्णा सन्धिमूर्धास्थिजा रुजः ||३६||
निर्भुग्ने कलुषे नेत्रे कर्णौ शब्दरुगन्वितौ |
प्रलापः स्रोतसां पाकः कूजनं चेतनाच्युतिः ||३७||
स्वेदमूत्रपुरीषाणामल्पशः सुचिरात् स्रुतिः |३८|
ਏਕੈਕਦੋਸਜਂ ਜ੍ਵਰਮਭਿਧਾਯ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਿਕਮਾਹ- ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਣਮ੍| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਕ੍ਸਣਮੁਚ੍ਯਤੇ “ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥੇਸ੍ਵਸਂਵਿਤ੍ਤਿਰ੍ਗੌਰਵਂ ਜਮ੍ਭਣਂ ਕ੍ਲਮਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯੇਵ ਯਸ੍ਯੇਹਾ ਤਸ੍ਯ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਸੁਪ੍ਤਾਙ੍ਗਤਾ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਜ੍ਞਤਾ, ਮੋਹੋਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ, ਮਦਃ ਪੂਗਫਲੇਨੇਵ ਮਤ੍ਤਤਾ, ਸ੍ਤਮ੍ਭਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ| ਉਨ੍ਮਾਦੋ ਮਾਨਸੋ ਵਿਕਾਰਃ| ਰਸਨਾ ਜਿਹ੍ਵਾ, ਪਰੁਸਾ ਕਰ੍ਕਸ਼ਾ| ਸਨ੍ਧਿਮੂਰ੍ਧਾਸ੍ਥਿਜਾ ਰੁਜ ਇਤਿ ਸਨ੍ਧਿਰੁਜਾ ਮੂਰ੍ਧਰੁਜਾ ਅਸ੍ਥਿਰੁਜਾ ਚ; ਅਨ੍ਯੇ ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਦਿਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਲੋਠਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਰੁਜਾ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਲੋਠਨਂ ਸ਼ਿਰਸੋ ਵਿਧੂਨਨਮ੍| ਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨੇ ਕੁਟਿਲੇ, ਕਲੁਸੇ ਮਲਿਨੇ | ਸ਼ਬ੍ਦਰੁਗਨ੍ਵਿਤੌ ਸ਼ਬ੍ਦਾਨ੍ਵਿਤੌ ਰੁਗਨ੍ਵਿਤੌ ਚ ਕਰ੍ਣੌ ਭਵਤਃ| ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਣਮ੍| ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮੁਖਨਾਸਾਦਿਰਨ੍ਧ੍ਰਾਣਾਮ੍| ਕੂਜਨਮ੍ ਅਵ੍ਯਕ੍ਤਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਥਾਨਂ ਕਣ੍ਠੇ| ਚੇਤਨਾਚ੍ਯੁਤਿਃ ਚਿਤ੍ਤਨਾਸ਼ਃ| ਅਲ੍ਪਸ਼ਃ ਸੁਚਿਰਾਤ੍ ਸ੍ਰੁਤਿਰਿਤਿ ਅਲ੍ਪਮਲ੍ਪਂ ਕਤ੍ਵਾ ਚਿਰਕਾਲੇਨ ਨਿਃਸਰਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੫-੩੭||-
Adhikarana 17 (38) · Śloka 38
ਸਰ੍ਵਜੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਨਿ... |੩੮|
View original
सर्वजे सर्वलिङ्गानि... |३८|
ਨਿਦ੍ਰਾਨਾਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠੇਨ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਭਿਧਾਯ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਸਮਵੇਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਜੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਦੋਸਜੇ ਸਰ੍ਵਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਕਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਾਨਿ|੩੮|-
Adhikarana 18 (38-40) · Śloka 41
...ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਚਾਤ੍ਰ ਮੇ ਸ਼ਣੁ ||੩੮||
ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤੋਲ੍ਪਸਞ੍ਜ੍ਞੋ ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸੀ ਹਤਸ੍ਵਰਃ |
ਖਰਜਿਹ੍ਵਃ ਸ਼ੁਸ੍ਕਕਣ੍ਠਃ ਸ੍ਵੇਦਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਜਿਤਃ ||੩੯||
ਸਾਸ੍ਰੋ ਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨਹਦਯੋ ਭਕ੍ਤਦ੍ਵੇਸੀ ਹਤਪ੍ਰਭਃ |
ਸ਼੍ਵਸਨ੍ਨਿਪਤਿਤਃ ਸ਼ੇਤੇ ਪ੍ਰਲਾਪੋਪਦ੍ਰਵਾਯੁਤਃ ||੪੦||
ਤਮਭਿਨ੍ਯਾਸਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰ੍ਹਤੌਜਸਮਥਾਪਰੇ |੪੧|
View original
...विशेषं चात्र मे शृणु ||३८||
नात्युष्णशीतोऽल्पसञ्ज्ञो भ्रान्तप्रेक्षी हतस्वरः |
खरजिह्वः शुष्ककण्ठः स्वेदविण्मूत्रवर्जितः ||३९||
सास्रो निर्भुग्नहृदयो भक्तद्वेषी हतप्रभः |
श्वसन्निपतितः शेते प्रलापोपद्रवायुतः ||४०||
तमभिन्यासमित्याहुर्हतौजसमथापरे |४१|
ਇਦਾਨੀਮਭਿਨ੍ਯਾਸਾਦਿਸਞ੍ਜ੍ਞਾਭਿਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਮਾਹ- ਵਿਸ਼ੇਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਭੇਦਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇ| ਨਾਤ੍ਯੁਸ੍ਣਸ਼ੀਤਃ ਸਾਧਾਰਣਾਙ੍ਗਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ| ਭ੍ਰਾਨ੍ਤਪ੍ਰੇਕ੍ਸੀ ਸਰ੍ਵਪਦਾਰ੍ਥਾਯਥਾਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ੀ| ਸਾਸ੍ਰਃ ਅਸ਼੍ਰੁਪੂਰ੍ਣਨੇਤ੍ਰਃ| ਨਿਰ੍ਭੁਗ੍ਨਹਦਯਃ ਕੁਟਿਲਹਦਯਃ| ਸ਼੍ਵਸਨ੍ ਸ਼੍ਵਾਸਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍| ਨਿਪਤਿਤ ਇਵ ਸ਼ੇਤੇ, ਏਤੇਨ ਵਿਕਲਾਙ੍ਗ ਉਕ੍ਤਃ| ਪ੍ਰਲਾਪ ਏਵੋਪਦ੍ਰਵਸ੍ਤੇਨ ਆਯੁਤੋਤ੍ਯਰ੍ਥਯੁਕ੍ਤਃ| ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਮ੍||੩੮-੪੦||-
Adhikarana 19 (41) · Śloka 41
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਂ ਕਚ੍ਛ੍ਰਮਸਾਧ੍ਯਮਪਰੇ ਵਿਦੁਃ ||੪੧||
View original
सन्निपातज्वरं कृच्छ्रमसाध्यमपरे विदुः ||४१||
ਮਤਭੇਦੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਚੋਚ੍ਯਤੇ- ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਮਸ੍ਤਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ, ਸਮਸ੍ਤਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵੇ ਵਿਬਦ੍ਧਦੋਸਤ੍ਵੇਗ੍ਨੌ ਚ ਨਸ੍ਟੇ ਸਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮ੍||੪੧||
Adhikarana 20 (42) · Śloka 42
ਨਿਦ੍ਰੋਪੇਤਮਭਿਨ੍ਯਾਸਂ ਕ੍ਸੀਣਮੇਨਂ ਹਤੌਜਸਮ੍ |
ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਂ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਵਾਤ੍ਮਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ||੪੨||
View original
निद्रोपेतमभिन्यासं क्षीणमेनं हतौजसम् |
सन्न्यस्तगात्रं सन्न्यासं विद्यात्सर्वात्मके ज्वरे ||४२||
ਅਭਿਨ੍ਯਾਸਸ੍ਯ ਭੇਦਮਾਹ- ਨਿਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮੇਵ ਨਿਦ੍ਰੋਪੇਤਮਭਿਨ੍ਯਾਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਏਨਂ ਕ੍ਸੀਣਂ ਸਨ੍ਤਂ ਹਤੌਜਸਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍, ਤਮੇਵ ਚ ਸਨ੍ਨ੍ਯਸ੍ਤਗਾਤ੍ਰਂ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਮਿਤਿ| ਕੇਚਿਦਮੁਮਭਿਨ੍ਯਾਸਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਂ ਵਾਕ੍ਯਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਨਿਦ੍ਰੋਪੇਤਮਭਿਨ੍ਯਾਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ‘ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪਨ੍ਨਿਵ ਗਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਗੌਰਵੇਣ ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ‘ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰਪ੍ਰਲਾਪਸ੍ਤੁ ਸਸ਼ੀਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਲੇਪਕਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨਾਪਰਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਪਾਠੇਨ ਪ੍ਰਲੇਪਕਲਕ੍ਸਣਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਚ੍ਚ ਨ ਪਠਨੀਯਂ; ‘ਤਥਾ ਪ੍ਰਲੇਪਕੋ ਜ੍ਞੇਯ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠੇਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਤਸ੍ਯ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ‘ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕ੍ਸਾਰਪਾਣਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾਤਬਲਾਸਕਲਕ੍ਸਣਮਪਰੇ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਦਪਿ ਨ ਪਠਨੀਯਂ, ‘ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਵਾਤਬਲਾਸਕਂ ਚ’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤੇਃ| ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿਪਾਠਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇਨ੍ਯੇ ਤਣਪੁਸ੍ਪਕਲਕ੍ਸਣਮਧੀਯਨ੍ਤੇ- “ਪੁਸ੍ਪੇਭ੍ਯੋ ਗਨ੍ਧਰਜਸੀ ਤੇਜਸ੍ਵਿਭ੍ਯੋ ਯਦਾਨਿਲਃ| ਉਪਾਦਾਯ ਮਨੁਸ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਣਾਪਾਨੌ ਨਿਯਚ੍ਛਤਿ|| ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦਨੁਸਤੋ ਧਾਤੂਨ੍ ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਪਿ ਚ ਤੇਜਸਾ| ਕਰ੍ਮ ਚਿਤਂ ਬਲਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦਾਸ੍ਯਾਭ੍ਯੇਤਿ ਮਾਰੁਤਃ|| ਕਰ੍ਮਾਦਿਸੁ ਨਿਰੁਦ੍ਧੇਸੁ ਸ੍ਵਪਿਤੀਤਿ ਸੁਹਜ੍ਜਨਃ| ਮਨ੍ਯਤੇ ਹਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਾਦੋਜਸ੍ਯੁਪਰਤੇ ਸਤਿ|| ਤਸ੍ਯਾਦਿਤਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗਃ ਸਸਞ੍ਜ੍ਞਸ੍ਯੇਵ ਜਾਯਤੇ| ਵਿਗਨ੍ਧਂ ਚ ਸੁਗਨ੍ਧਂ ਚ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾਕਸ੍ਮਾਤ੍ ਸ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਤਿ|| ਤਣਪੁਸ੍ਪਕਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਜ੍ਵਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ”- ਇਤਿ; ਤਚ੍ਚੌਸਧੀਗਨ੍ਧਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਤਥੌਪਤ੍ਯਕੇ ਚਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਨ੍ਨਾਧ੍ਯੇਯਮਿਤਿ||੪੨||
Adhikarana 21 (43-44) · Śloka 45
ਓਜੋ ਵਿਸ੍ਰਂਸਤੇ ਯਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਯਾਤ੍ |
ਸ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ੀਤਾਭ੍ਯਾਂ ਸ਼ਯਨੇਪ੍ਸੁਰਚੇਤਨਃ ||੪੩||
ਅਪਿ ਜਾਗ੍ਰਤ੍ ਸ੍ਵਪਨ੍ ਜਨ੍ਤੁਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲੁਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਲਾਪਵਾਨ੍ |
ਸਂਹਸ੍ਟਰੋਮਾ ਸ੍ਰਸ੍ਤਾਙ੍ਗੋ ਮਨ੍ਦਸਨ੍ਤਾਪਵੇਦਨਃ ||੪੪||
ਓਜੋਨਿਰੋਧਜਂ ਤਸ੍ਯ ਜਾਨੀਯਾਤ੍ ਕੁਸ਼ਲੋ ਭਿਸਕ੍ |੪੫|
View original
ओजो विस्रंसते यस्य पित्तानिलसमुच्छ्रयात् |
स गात्रस्तम्भशीताभ्यां शयनेप्सुरचेतनः ||४३||
अपि जाग्रत् स्वपन् जन्तुस्तन्द्रालुश्च प्रलापवान् |
संहृष्टरोमा स्रस्ताङ्गो मन्दसन्तापवेदनः ||४४||
ओजोनिरोधजं तस्य जानीयात् कुशलो भिषक् |४५|
ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਹਤੌਜਸਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਯਥਾ- ਓਜੋ ਵਿਸ੍ਰਂਸਤੇ ਯਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਜ੍ਵਰੀ ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼ੀਤਾਭ੍ਯਾਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸ਼ਯਨੇਪ੍ਸੁਃ ਸ੍ਵਪਿਤੁਮਿਚ੍ਛੁਃ ਜਾਗ੍ਰਦਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਚ ਚੇਤਨਾਰਹਿਤੋ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਿਨ ਏਤਦ੍ਗਾਤ੍ਰਸ੍ਤਮ੍ਭਾਦਿਕਮੋਜੋਨਿਰੋਧਜਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਜਾਨੀਯਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਾਸ੍ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾਪਿ ਦੋਸੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਤਾਰਤਮ੍ਯੇਨ ਧਾਤ੍ਵਾਵਰਣਭੇਦੇਨ ਚ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਭੇਦਾਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਨ੍ਨੇਹ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ||੪੩-੪੪||-
Adhikarana 22 (45) · Śloka 46
ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਵਸੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਦਸ਼ਮੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਪਿ ਵਾ ||੪੫||
ਪੁਨਰ੍ਘੋਰਤਰੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਹਨ੍ਤਿ ਵਾ |੪੬|
View original
सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा ||४५||
पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा |४६|
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸਵਧਯੋਰਵਧਿਮਾਹ- ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਵਸੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਧ੍ਯਮਨ੍ਦਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਨੇ ਵਾਤਾਧਿਕਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਃ, ਦਸ਼ਮੇ ਦਿਨੇ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਃ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਦਿਨੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਧਿਕੋ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ਮਲਪਾਕਾਤ੍, ਹਨ੍ਤਿ ਚ ਧਾਤੁਪਾਕਾਤ੍; ਯਦਿ ਹਿ ਤਸ੍ਯ ਦੀਰ੍ਘਜੀਵਨਂ(ਨੇ) ਕਰ੍ਮਾਸ੍ਤਿ ਤਦਾ ਮਲਪਾਕੋ ਭਵਤਿ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਧਾਤੁਪਾਕਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਪ੍ਤਾਹੇਭਿਨ੍ਯਾਸੋ, ਦਸ਼ਾਹੇ ਹਤੌਜਾਃ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹੇ ਸਨ੍ਨ੍ਯਾਸਃ, ਮਲਪਾਕਾਤ੍ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਯਾਤਿ ਧਾਤੁਪਾਕਾਦ੍ਧਨ੍ਤੀਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਧਾਤੁਪਾਕਾਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- “ਸਮ੍ਬਾਧ੍ਯਮਾਨੋ ਹਦਿ ਨਾਭਿਦੇਸ਼ੇ ਗਾਤ੍ਰੇਸੁ ਵਾ ਪਾਕਰੁਜੋਜ੍ਝਿਤੇਸੁ| ਪਕ੍ਵੇਸ੍ਵਿਵਾਚੈਤਿ ਰੁਜਂ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਃ ਸ ਧਾਤੁਪਾਕੀ ਕਥਿਤੋ ਭਿਸਗ੍ਭਿਃ”- ਇਤਿ| ਸ਼ਕੁਨੈਰਰਿਸ੍ਟੈਰ੍ਵਾ ਮਰਣਕਾਰੀ ਧਾਤੁਪਾਕੀ(ਕੋ) ਜ੍ਞੇਯ ਇਤਿ ਵਦ੍ਧਾਃ| ‘ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇਪਿ ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਭਾਲੁਕਿਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਮੋਕ੍ਸਵਧਯੋਰਵਧਿਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ “ਸਪ੍ਤਮੀ ਦ੍ਵਿਗੁਣਾ ਯਾ ਤੁ ਨਵਮ੍ਯੇਕਾਦਸ਼ੀ ਤਥਾ| ਏਸਾ ਤ੍ਰਿਦੋਸਮਰ੍ਯਾਦਾ ਮੋਕ੍ਸਾਯ ਚ ਵਧਾਯ ਚ” ਇਤਿ ਲਬ੍ਧਮ੍| ਪੁਨਰ੍ਘੋਰਤਰ ਇਤਿ ਪੁਨਃਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਘੋਰ ਆਸੀਤ੍ ਤਤਃ ਪੁਨਰ੍ਘੋਰਤਰ ਇਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ||੪੫||-
Adhikarana 23 (46) · Śloka 46
ਦ੍ਵਿਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਲਿਙ੍ਗਾਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾਃ ਸ੍ਮਤਾਃ ||੪੬||
View original
द्विदोषोच्छ्रायलिङ्गास्तु द्वन्द्वजास्त्रिविधाः स्मृताः ||४६||
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਕਤਿਸਮਵੇਤਾਸ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਜ੍ਵਰਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤੇ- ਦ੍ਵਿਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯਲਿਙ੍ਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਵਿਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਾਯੇਤ੍ਯੁਚ੍ਛ੍ਰਾਯਗ੍ਰਹਣਂ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਦੋਸਯੋਃ ਸ੍ਵਕਾਰਣੋਚ੍ਛ੍ਰਿਤਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧਤ੍ਵਮਤ੍ਰ ਸਮਵਦ੍ਧਦ੍ਵਿਦੋਸਜਾਪੇਕ੍ਸਯੇਤਿ||੪੬||
Adhikarana 24 (47) · Śloka 48
ਤਸ੍ਣਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਭ੍ਰਮੋ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਾਸ਼ਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਜਾ |
ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਦਸ਼ੋਸੋ ਵਮਥੂ ਰੋਮਹਰ੍ਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਥਾ ||੪੭||
ਪਰ੍ਵਭੇਦਸ਼੍ਚ ਜਮ੍ਭਾ ਚ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ |੪੮|
View original
तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा |
कण्ठास्यदशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तथा ||४७||
पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः |४८|
ਇਦਾਨੀਂ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਾਨ੍ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਜ੍ਵਰਾਨਾਹ- ਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੋਸਃ ਕਣ੍ਠਸ਼ੋਸੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ| ਵਮਥੁਃ ਛਰ੍ਦਿਃ| ਯਤੋਯਂ ਵਿਕਤਿਵਿਸਮਸਮਵੇਤਃ ਅਤੋ ਵਾਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ਰੋਮਹਰ੍ਸਾਰੁਚ੍ਯੋਰਭਿਧਾਨਂ, ਕਫਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਭਿਧਾਨਮ੍||੪੭||-
Adhikarana 25 (48-49) · Śloka 49
ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਭੇਦੋ ਨਿਦ੍ਰਾ ਗੌਰਵਮੇਵ ਚ ||੪੮||
ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ ਕਾਸਃ ਸ੍ਵੇਦਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍ |
ਸਨ੍ਤਾਪੋ ਮਧ੍ਯਵੇਗਸ਼੍ਚ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ ||੪੯||
View original
स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च ||४८||
शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदप्रवर्तनम् |
सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः ||४९||
ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯ, ਪਰ੍ਵਣਾਂ ਭੇਦੋ ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਸ੍ਫੁਟਨਂ, ਸ਼ਿਰੋਗ੍ਰਹਃ ਸ਼ਿਰੋ ਗਹੀਤਮਿਵ ਮਨ੍ਯਤੇ, ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯੋ ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਃ||੪੮-੪੯||
Adhikarana 26 (50) · Śloka 3
ਲਿਪ੍ਤਾਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਮੋਹਃ ਕਾਸੋਰੁਚਿਸ੍ਤਸਾ |
ਮੁਹੁਰ੍ਦਾਹੋ ਮੁਹੁਃ ਸ਼ੀਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਕਤਿਃ ||੫੦||
(ਜਮ੍ਭਾਧ੍ਮਾਨਮਦੋਤ੍ਕਮ੍ਪਪਰ੍ਵਭੇਦਪਰਿਕ੍ਸਯਾਃ|
ਤਟ੍ਪ੍ਰਲਾਪਾਭਿਤਾਪਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਜ੍ਵਰੇ ਮਾਰੁਤਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ||੧||
ਸ਼ੂਲਕਾਸਕਫੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਸ਼ੀਤਵੇਪਥੁਪੀਨਸਾਃ|
ਗੌਰਵਾਰੁਚਿਵਿਸ੍ਟਮ੍ਭਾ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸਮੁਦ੍ਭਵੇ||੨||
ਸ਼ੀਤਦਾਹਾਰੁਚਿਸ੍ਤਮ੍ਭਸ੍ਵੇਦਮੋਹਮਦਭ੍ਰਮਾਃ|
ਕਾਸਾਙ੍ਗਸਾਦਹਲ੍ਲਾਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਕਫਪੈਤ੍ਤਿਕੇ||੩||) |
View original
लिप्तातिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा |
मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः ||५०||
(जृम्भाध्मानमदोत्कम्पपर्वभेदपरिक्षयाः|
तृट्प्रलापाभितापाः स्युर्ज्वरे मारुतपैत्तिके ||१||
शूलकासकफोत्क्लेशशीतवेपथुपीनसाः|
गौरवारुचिविष्टम्भा वातश्लेष्मसमुद्भवे||२||
शीतदाहारुचिस्तम्भस्वेदमोहमदभ्रमाः|
कासाङ्गसादहृल्लासा भवन्ति कफपैत्तिके||३||) |
ਲਿਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਿਪ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਚ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਜ੍ਵਰਪਾਠਮੇਕਮੇਵ ਪਠਤਿ- ਜਮ੍ਭੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ| ਅਯਂ ਵਾ ਪਠਨੀਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋ ਵਾ, ਨ ਤੁ ਦ੍ਵਯਮ੍||੫੦||
Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52
ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਮ੍ |
ਦੋਸਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਪਿ ਸਂਵਦ੍ਧੋ ਦੇਹਿਨਾਮਨਿਲੇਰਿਤਃ ||੫੧||
ਸਤਤਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਤ੍ਰ੍ਯਾਖ੍ਯਚਾਤੁਰ੍ਥਾਨ੍ ਸਪ੍ਰਲੇਪਕਾਨ੍ |
ਕਫਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗੇਨ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ਹਿ ||੫੨||
View original
कृशानां ज्वरमुक्तानां मिथ्याहारविहारिणाम् |
दोषः स्वल्पोऽपि संवृद्धो देहिनामनिलेरितः ||५१||
सततान्येद्युष्कत्र्याख्यचातुर्थान् सप्रलेपकान् |
कफस्थानविभागेन यथासङ्ख्यं करोति हि ||५२||
ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰਮਭਿਧਾਯੇਦਾਨੀਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਸਤਤਾਦੀਨਾਹ- ਕਸ਼ਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸ਼ਾਨਾਂ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਂ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਚ ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਿਣਾਂ ਦੋਸਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪੋਪਿ ‘ਅਪਥ੍ਯੈਃ ਕਤ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ, ਪੁਨਰ੍ਮਿਥ੍ਯਾਹਾਰਵਿਹਾਰਾਭ੍ਯਾਮਭਿਸਂਵਦ੍ਧੋ ਵਾਤਪ੍ਰੇਰਿਤਃ ਸਨ੍ ਸਤਤਾਦੀਨ੍ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਕਫਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗੇਨ ਕਰੋਤੀਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕਫਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਆਮਾਸ਼ਯੋਰਃਕਣ੍ਠਸ਼ਿਰਃਸਨ੍ਧਯੋ ਯਥਾਸਙ੍ਖ੍ਯਂ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਤਤ੍ਰ ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥਃ ਸਤਤਂ ਕਰੋਤਿ, ਸ ਚ ਪ੍ਰਤਿਦਿਨਂ ਕਾਲਦ੍ਵਯਾਨੁਵਰ੍ਤਨਾਤ੍ ਕਿਞ੍ਚਿਨ੍ਨ੍ਯੂਨਃ , ਉਰਃਸ੍ਥੋ ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਂ, ਕਣ੍ਠਸ੍ਥਃ ਤਤੀਯਕਂ, ਸ਼ਿਰਸ੍ਥਃ ਚਤੁਰ੍ਥਕਂ, ਸਨ੍ਧਿਸ੍ਥਃ ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ, ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਕਫਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੋ ਦੋਸਃ ਸਨ੍ਤਤਂ ਕਰੋਤੀਤਿ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਮ੍| ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦੋਤ੍ਰ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮਸ੍ਤਰੂਪੋ ਵਾਤਾਦਿਰ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ| ਅਨਿਲੇਰਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਵਾਤਸ੍ਯਾਪਿ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਬਾਹ੍ਯਹੇਤੁਪ੍ਰਚੁਰੀਭੂਤੇਨਾਪਰੇਣ ਵਾਤੇਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ||੫੧-੫੨||
Adhikarana 28 (53) · Śloka 53
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦਹੋਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਸ੍ਥਾਨਂ ਪ੍ਰਪਦ੍ਯਤੇ |
ਤਤਸ਼੍ਚਾਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਦੋਸਃ ਕੁਰ੍ਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਂ ਨਣਾਮ੍ ||੫੩||
View original
अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात् स्थानं प्रपद्यते |
ततश्चामाशयं प्राप्य दोषः कुर्याज्ज्वरं नृणाम् ||५३||
ਯਥਾ ਉਰਆਦਿਸ੍ਥਿਤੋ ਦੋਸੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਾਦੀਨ੍ ਕਰੋਤਿ ਤਥਾਹ- ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦੁਰਃਸ੍ਥੋ ਦੋਸ ਆਮਾਸ਼ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਂ ਕਰੋਤਿ ਅਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਦਿਵਸੇ, ਕਣ੍ਠਸ੍ਥਿਤੋ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਮਹੋਰਾਤ੍ਰਾਭ੍ਯਾਂ ਤਤੀਯਕਂ ਤਤੀਯਦਿਵਸੇ, ਸ਼ਿਰਃਸ੍ਥਿਤਃ ਸ੍ਥਾਨਤ੍ਰਯਮਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਥਕਂ ਚਤੁਰ੍ਥਦਿਵਸੇ, ਸਨ੍ਧਿਸੁ ਸ੍ਥਿਤੋ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਕਰੋਤਿ, ਸ ਚ ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਿਣਾਮੇਵ||੫੩||
Adhikarana 29 (54) · Śloka 54
ਤਥਾ ਪ੍ਰਲੇਪਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ ਸ਼ੋਸਿਣਾਂ ਪ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਨਃ |
ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮੋ ਮਨ੍ਦਃ ਸੁਕਸ੍ਟੋ ਧਾਤੁਸ਼ੋਸਕਤ੍ ||੫੪||
View original
तथा प्रलेपको ज्ञेयः शोषिणां प्राणनाशनः |
दुश्चिकित्स्यतमो मन्दः सुकष्टो धातुशोषकृत् ||५४||
ਪ੍ਰਲੇਪਕਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਤਥਾ ਪ੍ਰਲੇਪਕੋ ਜ੍ਞੇਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਤਮ ਇਤਿ ਹੇਤੁਭਾਵੇਨ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਮਨ੍ਦੋ ਮਨ੍ਦਵੇਗਃ| ਸੁਕਸ੍ਟ ਇਤਿ ਹੇਤੁਫਲਭਾਵੇਨ ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਤ੍||੫੪||
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
ਕਫਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਵਾ ਦੋਸਸ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਦ੍ਵਿਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਸੁ ਵਾ |
ਵਿਪਰ੍ਯਯਾਖ੍ਯਾਨ੍ ਕੁਰੁਤੇ ਵਿਸਮਾਨ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧਨਾਨ੍ ||੫੫||
View original
कफस्थानेषु वा दोषस्तिष्ठन् द्वित्रिचतुर्षु वा |
विपर्ययाख्यान् कुरुते विषमान् कृच्छ्रसाधनान् ||५५||
ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਨਭਿਧਾਯ ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਜ੍ਵਰਾਨਾਹ- ਕਫਸ੍ਥਾਨੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਸ੍ਥਾਨਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯੋਰੁਰਆਮਾਸ਼ਯਯੋਸ੍ਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਦੋਸੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਕਰੋਤਿ; ਕਸ੍ਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯਃ? ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਦੀਨਾਮੇਕਕਾਲਂ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਸਮਸ੍ਤਾਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਭਵਤੀਤਿ | ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਸੁ ਕਫਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਕਣ੍ਠੋਰਆਮਾਸ਼ਯੇਸੁ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਦੋਸਸ੍ਤਤੀਯਕਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਯਸ੍ਤਤੀਯਦਿਨੇ ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ| ਚਤੁਰ੍ਸੁ ਕਫਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਸ਼ਿਰਃਕਣ੍ਠੋਰਆਮਾਸ਼ਯੇਸੁ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਦੋਸਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਵਿਪਰ੍ਯਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਸ ਚਤੁਰ੍ਥੇਹ੍ਨਿ ਮੁਞ੍ਚਤੀਤਿ| ਸਤਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਪਰ੍ਯਯੋ ਨ ਭਵਤਿ, ਏਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਫਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਥਿਤੇਨ ਦੋਸੇਣ ਤਤ੍ਕਰਣਾਦ੍ ਵ੍ਯਾਧਿਸ੍ਵਭਾਵਾਦ੍ਵਾ| ਕਫਸ੍ਥਾਨੇਸੁ ਵਾ ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦੋਸਸ਼ਬ੍ਦਃ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮਸ੍ਤਦੋਸਪ੍ਰਤਿਪਾਦਕਃ|| ੫੫||
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
ਪਰੋ ਹੇਤੁਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਵਾ ਵਿਸਮੇ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦੀਰਿਤਃ |
ਆਗਨ੍ਤੁਸ਼੍ਚਾਨੁਬਨ੍ਧੋ ਹਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ||੫੬||
View original
परो हेतुः स्वभावो वा विषमे कैश्चिदीरितः |
आगन्तुश्चानुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे ||५६||
ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਨਿਯਤੈਕਕਾਲਾਗਮਨੇ ਏਕੀਯਮਤੇਨ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਪਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰੋ ਭੂਤਾਦਿਃ, ਹੇਤੁਃ ਕਾਰਣਂ, ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਵੇਤਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਹੇਤੁਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਵਾ ਪਰ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟੋ ਹੇਤੁਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯੈਰੀਰਿਤ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਭੂਤਾਦਿਰ੍ਹੇਤੁਰੁਕ੍ਤਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮਰ੍ਥਨਮਾਹ- ਆਗਨ੍ਤੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ੋ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ, ਆਗਨ੍ਤੁਃ ਭੂਤਾਦਿਃ, ਅਨੁਬਨ੍ਧਃ ਕਾਰਣਂ, ਹੀਤਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ||੫੬||
Adhikarana 32 (57-58) · Śloka 58
ਵਾਤਾਧਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਸ੍ਤਤੀਯਕਂ ਚਾਪਿ ਚਤੁਰ੍ਥਕਂ ਚ |
ਔਪਤ੍ਯਕੇ ਮਦ੍ਯਸਮੁਦ੍ਭਵੇ ਚ ਹੇਤੁਂ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਕਤਂ ਵਦਨ੍ਤਿ ||੫੭||
ਪ੍ਰਲੇਪਕਂ ਵਾਤਬਲਾਸਕਂ ਚ ਕਫਾਧਿਕਤ੍ਵੇਨ ਵਦਨ੍ਤਿ ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਃ |
ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਨੁਬਨ੍ਧਾ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾ ਯੇ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਤੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤੁ ||੫੮||
View original
वाताधिकत्वात् प्रवदन्ति तज्ज्ञास्तृतीयकं चापि चतुर्थकं च |
औपत्यके मद्यसमुद्भवे च हेतुं ज्वरे पित्तकृतं वदन्ति ||५७||
प्रलेपकं वातबलासकं च कफाधिकत्वेन वदन्ति तज्ज्ञाः |
मूर्च्छानुबन्धा विषमज्वरा ये प्रायेण ते द्वन्द्वसमुत्थितास्तु ||५८||
ਇਦਾਨੀਮੁਕ੍ਤਾਨਾਮਨ੍ਯੇਸਾਂ ਚਾਰਮ੍ਭਕਦੋਸਕਥਨਾਯਾਹ- ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ‘ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਤ੍ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਾਹੀ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਤਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥਕਯੋਰ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਦੋਸਸਮੁਦ੍ਭਵਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਲਿਙ੍ਗਤ੍ਵੇਪਿ ਤਯੋਰ੍ਵਾਤਾਧਿਕਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਔਪਤ੍ਯਕੇ ਪਰ੍ਵਤਾਸਨ੍ਨਭੂਮਿਸਮੁਦ੍ਭਵੇ ਜ੍ਵਰੇ| ਪਿਤ੍ਤਕਤਮਿਤਿ ਤਤ੍ਰ ਔਪਤ੍ਯਕਮਦ੍ਯਸਮੁਦ੍ਭਵਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਾਰਣਂ ਹੇਤੁਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਔਪਤ੍ਯਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ਪਰ੍ਵਤਾਸਨ੍ਨਭੂਮਿਸ੍ਥਿਤਾਨਾਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਾਣਮੁਗ੍ਰਗਨ੍ਧਾਨਾਮੌਸਧੀਨਾਂ ਪਿਤ੍ਤਕਾਰਿਤ੍ਵਂ, ਮਦ੍ਯਸਮੁਦ੍ਭਵੇ ਤੁ ਮਦ੍ਯਮੇਵ ਪਿਤ੍ਤਕਾਰੀ ਹੇਤੁਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਔਪਤ੍ਯਪਾਨਾਤ੍ਯਯਸਮ੍ਪ੍ਰਭੂਤੇ ਹੇਤੁਂ ਜ੍ਵਰੇ ਪਿਤ੍ਤਮੁਦਾਹਰਨ੍ਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਪ੍ਰਲੇਪਕੇ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਾਯੁਰੇਵ ਪ੍ਰੇਰਯਿਤਾ, ਤਥਾਪਿ ਸਨ੍ਧੀਨਾਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਤ੍ਵਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਕਟੋਯਂ, ਅਨ੍ਯਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੋਪਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ਚਰ੍ਥਾਸ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਯੇਭ੍ਯ ਏਵ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਾ ਇਤਿ ਪ੍ਰਮਾਣਾਤ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਦ੍ਵਾ ਵਾਤਬਲਾਸਕੋ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਤਥਾ ਚ- “ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਨ੍ਦਜ੍ਵਰੋ ਰੂਕ੍ਸਃ ਸ਼ੂਨਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰੇਣ ਸਿਧ੍ਯਤਿ| ਸ੍ਤਬ੍ਧਾਙ੍ਗਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਭੂਯਿਸ੍ਠੋ ਨਰੋ ਵਾਤਬਲਾਸਕੀ ”- ਇਤਿ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਨੁਬਨ੍ਧਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਨੁਬਨ੍ਧਾਃ ਸਤਤਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਯੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਃ; ਏਵਂਵਿਧਾਸ੍ਤੇ ਵਿਸਮਾ ਦੁਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ| ‘ਮੁਞ੍ਚਾਨੁਬਨ੍ਧਾ’ ਇਤ੍ਯੇਕੇ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਮੁਞ੍ਚਨ੍ਤਿ ਅਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ ਯੇ ਤੇ ਮੁਞ੍ਚਾਨੁਬਨ੍ਧਾਃ ਸਤਤਕਾਦਯਃ ਸਵਿਪਰ੍ਯਯਾਃ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨੁਬਨ੍ਧਾਨ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ, ਅਨੁਬਨ੍ਧਾਨ੍ ਅਨੁਬਨ੍ਧਜ੍ਵਰਾਨੇਵ ਵਿਸਮਾਨ੍ ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯੇਨ੍ਯੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਸ੍ਤੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾ ਇਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਅਨੁਬਨ੍ਧਾਨੁਪਦ੍ਰਵਜ੍ਵਰਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਯੇਨ੍ਯੇ ਮੌਲਾਃ ਸਤਤਕਾਦਯੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਤ੍ਵੇਨਾਭਿਮਤਾਸ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮੁਤ੍ਥਿਤਾਃ; ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪਥਕ੍ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਜਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਇਤਿ||੫੭-੫੮||
Adhikarana 33 (59-61) · Śloka 61
ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥੌ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲੌ ਸ਼ੀਤਮਾਦੌ ਜਨਯਤੋ ਜ੍ਵਰੇ |
ਤਯੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਮਨ੍ਤੇ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ ਚ ||੫੯||
ਕਰੋਤ੍ਯਾਦੌ ਤਥਾ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਂ ਦਾਹਮਤੀਵ ਚ |
ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤੇ ਕੁਰੁਤਸ੍ਤਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਛੀਤਮਨ੍ਤੇ ਚ ਤਾਵਪਿ ||੬੦||
ਦ੍ਵਾਵੇਤੌ ਦਾਹਸ਼ੀਤਾਦੀ ਜ੍ਵਰੌ ਸਂਸਰ੍ਗਜੌ ਸ੍ਮਤੌ |
ਦਾਹਪੂਰ੍ਵਸ੍ਤਯੋਃ ਕਸ੍ਟਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸ ਸ੍ਮਤਃ ||੬੧||
View original
त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे |
तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ||५९||
करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च |
प्रशान्ते कुरुतस्तस्मिंश्छीतमन्ते च तावपि ||६०||
द्वावेतौ दाहशीतादी ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ |
दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यश्च स स्मृतः ||६१||
ਅਤਃ ਪਰਂ ਸਤਤਾਦੀਨਾਂ ਸ਼ੀਤਦਾਹਪੂਰ੍ਵਤ੍ਵੇਨ ਦ੍ਵੈਵਿਧ੍ਯਮਾਹ- ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਯੋਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲਯੋਃ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਯੋਃ ਸ੍ਵਕਾਲਾਪਗਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਵਾ| ਅਨ੍ਤੇ ਦਾਹਂ ਕਰੋਤਿ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਮੋਹਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਦਯਃ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪਿਤ੍ਤੇ| ਤਾਵਪਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਨਿਲੌ; ਅਪਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਵਮਥੁਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦਯਃ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਤੌ ਜ੍ਵਰੌ ਦੋਸਤ੍ਰਯਜੌ ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਦੋਸਦ੍ਵਯੋਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸਂਸਰ੍ਗਜਾਵਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ, ਏਕਕਾਰ੍ਯਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ਕਫਵਾਤਯੋਰੇਕੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਦ੍ਵੇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਦ੍ਵਯੋਃ ਦਾਹਪੂਰ੍ਵਸ਼ੀਤਪੂਰ੍ਵਕਯੋਃ| ਕਸ੍ਟਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਦ੍ਵਯੋਪਾਦਾਨਾਦਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਦੁਃਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਂ; ਦਾਹਪੂਰ੍ਵੋਤ੍ਯਨ੍ਤਕਸ੍ਟਸਾਧ੍ਯਃ, ਸ਼ੀਤਪੂਰ੍ਵਃ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯ ਇਤਿ ਕੁਤਃ? ਰੋਗਸ਼ਕ੍ਤੇਰਚਿਨ੍ਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍||੫੯-੬੧||
Adhikarana 34 (62) · Śloka 62
ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਸ਼੍ਚਾਭਿਘਾਤੋਤ੍ਥਸ਼੍ਚੇਤਨਾਪ੍ਰਭਵਸ੍ਤੁ ਯਃ |੬੨|
View original
प्रसक्तश्चाभिघातोत्थश्चेतनाप्रभवस्तु यः |६२|
ਅਭਿਘਾਤਕਾਮਾਦਿਜਯੋਰਪ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਕਸ੍ਟਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਪ੍ਰਸਕ੍ਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਸਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਕਰ੍ਸੇਣ ਸਙ੍ਗੀ, ਏਤਚ੍ਚਾਭਿਘਾਤੋਤ੍ਥਚੇਤਨਾਪ੍ਰਭਵਜ੍ਵਰਯੋਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣਮ੍| ਅਭਿਘਾਤੋਤ੍ਥਃ ਕਾਸ੍ਠਲੋਸ੍ਟਾਦ੍ਯਭਿਘਾਤਜਃ| ਚੇਤਨਾਪ੍ਰਭਵਃ ਕਾਮਾਦਿਜਃ|੬੨|-
Adhikarana 35 (62) · Śloka 63
ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹ੍ਨੋਃ ਸਟ੍ਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਕੀਰ੍ਤਿਤੇਸੁ ਯਥਾ ਪੁਰਾ ||੬੨||
ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਵਿਸਮੋਭ੍ਯੇਤਿ ਮਾਨਵਂ ਬਹੁਧਾ ਜ੍ਵਰਃ |੬੩|
View original
रात्र्यह्नोः षट्सु कालेषु कीर्तितेषु यथा पुरा ||६२||
प्रसह्य विषमोऽभ्येति मानवं बहुधा ज्वरः |६३|
ਇਦਾਨੀਂ ਸਤਤਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਕਾਲੇਸੂਦ੍ਗਮਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਰਾਤ੍ਰ੍ਯਹ੍ਨੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਟ੍ਸੁ ਕਾਲੇਸੁ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਪਰਾਹ੍ਣਪ੍ਰਦੋਸਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸੇਸੁ, ਕੀਰ੍ਤਿਤੇਸੁ ਕਥਿਤੇਸੁ, ਯਥਾ ਪੁਰਾ ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵ੍ਰਣਪ੍ਰਸ਼੍ਨਾਧ੍ਯਾਯੇ| ਤਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਪ੍ਰਦੋਸਯੋਃ ਕਫਸ੍ਯ, ਮਧ੍ਯਾਹ੍ਨਾਰ੍ਧਰਾਤ੍ਰਯੋਃ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ, ਅਪਰਾਹ੍ਣਪ੍ਰਤ੍ਯੂਸਯੋਰ੍ਵਾਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤਿ; ਏਵਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਕਥਿਤੇਸੁ ਸ੍ਵਸ੍ਵਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਕਾਲੇਸੁ ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਹਠਾਦ੍ਵਿਸਮੋ ਜ੍ਵਰੋਭ੍ਯੇਤਿ ਅਭਿ ਸਮਨ੍ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ ਮਾਨਵਮਾਗਚ੍ਛਤਿ| ਬਹੁਧੇਤਿ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਕਾਲਦ੍ਵਯਂ, ਏਕਕਾਲਂ, ਏਕਦਿਨਾਨਨ੍ਤਰਂ, ਦ੍ਵਿਦਿਨਾਨਨ੍ਤਰਂ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਬਹੁਧਾ ਕਦਾਚਿਚ੍ਛੀਤਃ, ਕਦਾਚਿਦੁਸ੍ਣਃ, ਕਦਾਚਿਦ੍ਧਸ੍ਤਪਾਦਯੋਃ, ਕਦਾਚਿਦਂਸਾਦ੍ਯਵਯਵੇਸੁ, ਨਿਯਤਕਾਲਂ, ਚਿਰਕਾਲਮਲ੍ਪਕਾਲਂ ਚੇਤਿ| ਏਤੇਨ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮ੍||੬੨||-
Adhikarana 36 (63-64) · Śloka 64
ਸ ਚਾਪਿ ਵਿਸਮੋ ਦੇਹਂ ਨ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਮੁਞ੍ਚਤਿ ||੬੩||
ਗ੍ਲਾਨਿਗੌਰਵਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇਭ੍ਯਃ ਸ ਯਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ |
ਵੇਗੇ ਤੁ ਸਮਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਗਤੋਯਮਿਤਿ ਲਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੬੪||
View original
स चापि विषमो देहं न कदाचिद्विमुञ्चति ||६३||
ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते |
वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते ||६४||
ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਮੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਵੇਗਾਨਾਮਪਿ ਦੇਹਾਵਸ੍ਥਾਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਸ ਚਾਪੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਮੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ| ਸਮਾਹਾਰਤ੍ਵੇਨ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਿਦ੍ਧੇ ਯਤ੍ ਕਾਰ੍ਸ਼੍ਯੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਂ ਤੇਨ ਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਤਰਮਪਿ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ- “ਸ਼ਿਰਸੋ ਗੌਰਵਂ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਨਾਤਿਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾ ਚ ਭੋਜਨੇ| ਮਾਧੁਰ੍ਯਮਥ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਤਿਕ੍ਤਤ੍ਵਮਥਵਾ ਪੁਨਃ| ਵਕ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਜਾਯਤੇ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ ਪ੍ਰਵੇਗੇਪਿ ਗਤੇ ਸਤਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੁ ਨਿਯਤੋ ਲੀਨਃ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਃ”- ਇਤਿ||੬੩-੬੪||
Adhikarana 37 (65) · Śloka 65
ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਥੋ ਲੀਨਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸੌਕ੍ਸ੍ਮ੍ਯਾਦੁਪਲਭ੍ਯਤੇ |
ਅਲ੍ਪਦੋਸੇਨ੍ਧਨਃ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕ੍ਸੀਣੇਨ੍ਧਨ ਇਵਾਨਲਃ ||੬੫||
View original
धात्वन्तरस्थो लीनत्वान्न सौक्ष्म्यादुपलभ्यते |
अल्पदोषेन्धनः क्षीणः क्षीणेन्धन इवानलः ||६५||
ਯਦਿ ਵੇਗਾਪਗਮੇਪਿ ਨ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ਤਰ੍ਹਿ ਕਿਮਿਤਿ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਥੋ ਲੀਨਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਸ੍ਮਾਦ੍ਧਾਤੋਰਨ੍ਯੋ ਧਾਤੁਃ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਂ ਤਤ੍ਰਸ੍ਥਃ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਪ੍ਤ ਕਲਾਃ ਕਥਯਨ੍ਤਿ| ਲੀਨਤ੍ਵਾਦੇਕਦੇਸ਼ਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਤ੍ਵਾਤ੍ ਅਣੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਲ੍ਪਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ ਅਲ੍ਪਦੋਸ ਇਵ ਇਨ੍ਧਨਤ੍ਵੇਨ ਕ੍ਸੀਣੋਲ੍ਪੀਭੂਤੋ ਜ੍ਵਰਃ; ‘ਅਲ੍ਪਦੋਸਾ ਏਵ ਇਨ੍ਧਨਂ ਯਸ੍ਯ ਸ ਅਲ੍ਪਦੋਸੇਨ੍ਧਨਃ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ||੬੫||
Adhikarana 38 (66) · Śloka 66
ਦੋਸੋਲ੍ਪੋਹਿਤਸਮ੍ਭੂਤੋ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਾ ਪੁਨਃ |
ਧਾਤੁਮਨ੍ਯਤਮਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍ ||੬੬||
View original
दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः |
धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् ||६६||
ਇਦਾਨੀਂ ਭੋਜਭਾਲੁਕਿਪੁਸ੍ਕਲਾਵਤਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਸ਼ਲ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਵਿਦਾਂ ਮਤੇਨ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਮਭਿਧਾਯ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਵਿਦਾਮਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਮਤੇਨ ਧਾਤੁਸ੍ਥਾਨੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਦੋਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਿਤਸਮ੍ਭੂਤਃ ਅਪਥ੍ਯਾਦ੍ਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤਃ| ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ, ਵਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਕਸ਼ਸ੍ਯੇਤਿ ਸਮੁਚ੍ਚੀਯਤੇ| ਕਸ਼ਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਕਫਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗੇਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ ਸਤਤਾਦਯੋ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਾਃ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਗਤਭੇਦੇਨੇਤਿ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਤਾ||੬੬||
Adhikarana 39 (67) · Śloka 68
ਸਤਤਂ ਰਸਰਕ੍ਤਸ੍ਥਃ ਸੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼੍ਰਿਤਃ |
ਮੇਦੋਗਤਸ੍ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਮਜ੍ਜਗਤਃ ਪੁਨਃ ||੬੭||
ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਂ ਘੋਰਮਨ੍ਤਕਂ ਰੋਗਸਙ੍ਕਰਮ੍ |੬੮|
View original
सततं रसरक्तस्थः सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः |
मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः ||६७||
कुर्याच्चातुर्थकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् |६८|
ਇਦਾਨੀਂ ਰਸਾਦੀਨਾਂ ਧਾਤੂਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਯਂ ਯਂ ਧਾਤੁਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਯਂ ਯਂ ਦੋਸੋ ਯਂ ਯਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮਾਰਭਤੇ ਤਂ ਤਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਤਤਂ ਰਸਰਕ੍ਤਸ੍ਥ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਸਰਕ੍ਤਸ੍ਥੋ ਦੋਸਃ ਸਤਤਂ ਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤਿ, ਯੇਪਿ ‘ਦੋਸੋ ਰਕ੍ਤਾਸ਼੍ਰਯਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਕਰੋਤਿ ਸਤਤਜ੍ਵਰਂ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ ਤੈਰਪਿ ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਦ੍ਰਸੋਙ੍ਗੀਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਯਤੋ ਰਸਮਾਦਾਯ ਦੋਸਾ ਜ੍ਵਰਮਾਪਾਦਯਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਸਤਤਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰੈਵ ਸਨ੍ਤਤਮਿਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਸਨ੍ਤਤਮਿਤ੍ਯੇਤਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਸਤਤਮਿਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਤੇਨ ਰਸਸ੍ਥਃ ਸਨ੍ਤਤਂ, ਰਕ੍ਤਸ੍ਥਃ ਸਤਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਸਤਤਪਰ੍ਯਾਯਂ ਸਨ੍ਤਤਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਤ੍ਵਂ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਸਨ੍ਨਿਧੌ ਪਾਠਾਨ੍ਤਰੇਣ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਾਨ੍ਤਰੇਣ ਚ ਯਦ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਤਤ੍ ਸਨ੍ਤਤਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਤਤਾਦੀਨਾਂ ਵਿਸਮਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਿਸਮਤ੍ਵਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ; ਅਨ੍ਯਥਾ ਕਿਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯੈਸਾਂ ਵਿਸਮਤ੍ਵਂ ਭਵੇਤ੍| ਸ ਦੋਸਃ ਪਿਸ਼ਿਤਾਸ਼੍ਰਿਤੋਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮੇਦੋਗਤੋ ਦੋਸਸ੍ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਤਤੀਯਕਂ ਜ੍ਵਰਮਿਤਿ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍| ਘੋਰਂ ਕਸ੍ਟਕਾਰਿਣਮ੍| ਅਨ੍ਤਕਂ ਯਮਸਦਸ਼ਂ, ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਾਚ੍ਚਿਰਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ||੬੭||-
Adhikarana 40 (68) · Śloka 68
ਕੇਚਿਦ੍ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗੋਤ੍ਥਂ ਬ੍ਰੁਵਤੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍ ||੬੮||
View original
केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ||६८||
ਇਦਾਨੀਂ ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਸ੍ਥਦੋਸਾਰਬ੍ਧਤ੍ਵੇਪਿ ਸਤਤਕਾਦਾਵੇਕੀਯਮਤੇਨ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਂ ਹੇਤੁਮਾਹ- ਕੇਚਿਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗੋ ਗ੍ਰਹਾਵੇਸ਼ਃ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੋਸਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਦੋਸੋਤ੍ਥਿਤਾ ਏਵ ਪਰਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾ ਭੂਤਾਦਿਜਾ ਅਪਿ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ ‘ਪਰੋ ਹੇਤੁਃ ਸ੍ਵਭਾਵੋ ਵਾ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪਠਿਤਂ; ਇਹ ਤੁ ਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤਪ੍ਰਕਰਣਤ੍ਵਾਦਿਤਿ ਨ ਪੌਨਰੁਕ੍ਤ੍ਯਮ੍||੬੮||
Adhikarana 41 (69) · Śloka 69
ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਵਾ ਦਸ਼ਾਹਂ ਵਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਮਥਾਪਿ ਵਾ |
ਸਨ੍ਤਤ੍ਯਾ ਯੋਵਿਸਰ੍ਗੀ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਨ੍ਤਤਃ ਸ ਨਿਗਦ੍ਯਤੇ ||੬੯||
View original
सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा |
सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात्सन्ततः स निगद्यते ||६९||
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਰਬ੍ਧਸ੍ਯ ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ‘ਸਪ੍ਤਮੇ ਦਿਵਸੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਮੋਕ੍ਸਵਧਯੋਰਵਧਿਮਭਿਧਾਯੇਦਾਨੀਮੇਕਦੋਸਜਦ੍ਵਿਦੋਸਜਸ੍ਯ ਵਿਸਰ੍ਗਕਾਲਾਵਧਿਦ੍ਵਾਰੇਣ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਪ੍ਤਾਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਤਤ੍ਯਾ ਨੈਰਨ੍ਤਰ੍ਯੇਣ, ਅਵਿਸਰ੍ਗੀ ਅਵਿਸਰ੍ਜਨਸ਼ੀਲਃ| ਅਯਂ ਚ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ; ਯਦੁਕ੍ਤਂ,- “ਸਨ੍ਤਤਜ੍ਵਰ ਏਵਾਨ੍ਯਃ ਸ੍ਵਲ੍ਪਦੁਰ੍ਬਲਕਾਰਣਃ| ਏਕਦੋਸੋ ਦ੍ਵਿਦੋਸੋ ਵਾ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ”- ਇਤਿ||੬੯||
Adhikarana 42 (70) · Śloka 71
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਸਤਤਕੋ ਦ੍ਵੌ ਕਾਲਾਵਨੁਵਰ੍ਤਤੇ |
ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਸ੍ਤ੍ਵਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦੇਕਕਾਲਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੭੦||
ਤਤੀਯਕਸ੍ਤਤੀਯੇਹ੍ਨਿ ਚਤੁਰ੍ਥੇਹ੍ਨਿ ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ |੭੧|
View original
अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते |
अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्तते ||७०||
तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः |७१|
ਸਤਤਾਦੀਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਦੀਨਾਂ ਕਾਲਾਨਾਂ ਮਧ੍ਯੇ ਕਾਲਦ੍ਵਯਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ| ਏਕਕਾਲਮਿਤਿ ਅਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕੋ ਜ੍ਵਰਃ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਦਨ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਨਹੋਰਾਤ੍ਰੇ ਏਕਕਾਲਮਾਗਚ੍ਛਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤੀਯਕਸ੍ਤਤੀਯੇਹ੍ਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰੈਕਕਾਲਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਚਤੁਰ੍ਥਕਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥੇਹ੍ਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਏਕਕਾਲਮਿਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਦੋਸੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਪਕਰ੍ਸਾਭ੍ਯਾਮਧਿਕਕਾਲਤ੍ਵਂ ਹੀਨਕਾਲਤ੍ਵਮਪਿ ਚ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯਂ, ਨਤੁ ਨਿਯਮਃ||੭੦||-
Adhikarana 43 (71-74) · Śloka 75
ਵਾਤੇਨੋਦੀਰ੍ਯਮਾਣਾਸ਼੍ਚ ਹ੍ਰੀਯਮਾਣਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ |
ਏਕਦ੍ਵਿਦੋਸਾ ਮਰ੍ਤ੍ਯਾਨਾਂ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵੋਦਿਤੇਹਨਿ ||੭੧||
ਵੇਲਾਂ ਤਾਮੇਵ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰਵੇਗੇ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ |
(ਵਾਤੇਨੋਦ੍ਧੂਯਮਾਨਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਪੂਰ੍ਯੇਤ ਸਾਗਰਃ ||੭੨||
ਵਾਤੇਨੋਦੀਰਿਤਾਸ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਦੋਸਾਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਵੈ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ |
ਯਥਾ ਵੇਗਾਗਮੇ ਵੇਲਾਂ ਛਾਦਯਿਤ੍ਵਾ ਮਹੋਦਧੇਃ ||੭੩||
ਵੇਗਹਾਨੌ ਤਦੇਵਾਮ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰ੍ਨਿਲੀਯਤੇ |
ਦੋਸਵੇਗੋਦਯੇ ਤਦ੍ਵਦੁਦੀਰ੍ਯੇਤ ਜ੍ਵਰੋਸ੍ਯ ਵੈ ||੭੪||
ਵੇਗਹਾਨੌ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯੇਤ ਯਥਾਮ੍ਭਃ ਸਾਗਰੇ ਤਥਾ) |੭੫|
View original
वातेनोदीर्यमाणाश्च ह्रीयमाणाश्च सर्वतः |
एकद्विदोषा मर्त्यानां तस्मिन्नेवोदितेऽहनि ||७१||
वेलां तामेव कुर्वन्ति ज्वरवेगे मुहुर्मुहुः |
(वातेनोद्धूयमानस्तु यथा पूर्येत सागरः ||७२||
वातेनोदीरितास्तद्वद्दोषाः कुर्वन्ति वै ज्वरान् |
यथा वेगागमे वेलां छादयित्वा महोदधेः ||७३||
वेगहानौ तदेवाम्भस्तत्रैवान्तर्निलीयते |
दोषवेगोदये तद्वदुदीर्येत ज्वरोऽस्य वै ||७४||
वेगहानौ प्रशाम्येत यथाऽम्भः सागरे तथा) |७५|
ਇਦਾਨੀਂ ਧਾਤੁਸ੍ਥਦੋਸਾਰਬ੍ਧਾਨਾਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਮੁਦ੍ਗਮਕਾਲਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮੇਵਾਹ- ਵਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਪੂਰ੍ਵੇ, ਉਦਿਤੇ ਕਥਿਤੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨ੍ਯਹਨਿ ਦਿਨੇ, ਮਾਨੁਸਾਣਾਮੇਕਦ੍ਵਿਦੋਸਾਃ ਪਥਗ੍ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਭਾਵੇਨ ਸ੍ਥਿਤਾ ਵਾਤੇਨੋਤ੍ਕਟੀਕ੍ਰਿਯਮਾਣਾ ਹ੍ਰੀਯਮਾਣਾ ਆਕਸ੍ਯਮਾਣਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਤਃ, ਤਾਮੇਵ ਪੂਰ੍ਵਾਹ੍ਣਾਦਿਕਾਂ ਵੇਲਾਂ ਜ੍ਵਰਵੇਗਵਿਸਯੇ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ‘ਜ੍ਵਰਵੇਗਾਤ੍’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍; ਤਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰਵੇਗਾਦ੍ਧੇਤੋਸ੍ਤਾਂ ਵੇਲਾਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ‘ਵਾਤੇਨੋਦ੍ਧੂਯਮਾਨਾਸ੍ਤੁ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਯਾਵਤ੍ ‘ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਂ ਗ੍ਰਨ੍ਥਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚ ਉਕ੍ਤਾਰ੍ਥਃ, ਅਤਃ ਸਰ੍ਵੈਰਪਿ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਃ ਪਰਿਹਤਃ, ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯਃ||੭੧-੭੪||-
Adhikarana 44 (75) · Śloka 76
ਵਿਵਿਧੇਨਾਭਿਘਾਤੇਨ ਜ੍ਵਰੋ ਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ||੭੫||
ਯਥਾਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਂ ਤੁ ਤਥਾ ਮਨ੍ਯੇਤ ਤਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ |੭੬|
View original
विविधेनाभिघातेन ज्वरो यः सम्प्रवर्तते ||७५||
यथादोषप्रकोपं तु तथा मन्येत तं ज्वरम् |७६|
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਾਦਿਕਤਾਨ੍ ਸਪ੍ਤਜ੍ਵਰਾਨਭਿਧਾਯ ਆਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਮਨੇਕਮੇਦਭਿਨ੍ਨਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਵਿਵਿਧੇਨਾਭਿਘਾਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਿਧੇਨੇਤਿ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਲੋਸ੍ਟਕਾਸ੍ਠਾਦਿਨਾ, ਦੋਸਪ੍ਰਕੋਪਜਤ੍ਵੇਪਿ ਆਦ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤੇਨ ਵ੍ਯਪਦੇਸ਼ਾਦਭਿਘਾਤਜ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ||੭੫||-
Adhikarana 45 (76-79) · Śloka 80
ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ੍ਯਤਾ ਵਿਸਕਤੇ ਦਾਹਾਤੀਸਾਰਹਦ੍ਗ੍ਰਹਾਃ ||੭੬||
ਅਭਕ੍ਤਰੁਕ੍ ਪਿਪਾਸਾ ਚ ਤੋਦੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਬਲਕ੍ਸਯਃ |
ਓਸਧੀਗਨ੍ਧਜੇ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਵਮਥੁਃ ਕ੍ਸਵਃ ||੭੭||
ਕਾਮਜੇ ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਮਰੋਚਕਃ |
ਹਦਯੇ ਵੇਦਨਾ ਚਾਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਂ ਚ ਪਰਿਸ਼ੁਸ੍ਯਤਿ ||੭੮||
ਭਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਸ਼ੋਕਾਚ੍ਚ ਭਵੇਤ੍ ਕੋਪਾਚ੍ਚ ਵੇਪਥੁਃ |
ਅਭਿਚਾਰਾਭਿਸ਼ਾਪਾਭ੍ਯਾਂ ਮੋਹਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਚ ਜਾਯਤੇ ||੭੯||
ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਦੁਦ੍ਵੇਗਹਾਸ੍ਯਕਮ੍ਪਨਰੋਦਨਮ੍ |੮੦|
View original
श्यावास्यता विषकृते दाहातीसारहृद्ग्रहाः ||७६||
अभक्तरुक् पिपासा च तोदो मूर्च्छा बलक्षयः |
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुक् वमथुः क्षवः ||७७||
कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्राऽऽलस्यमरोचकः |
हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति ||७८||
भयात् प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः |
अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते ||७९||
भूताभिषङ्गादुद्वेगहास्यकम्पनरोदनम् |८०|
ਕੇਸੁਚਿਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟੇਸੁ ਨਿਮਿਤ੍ਤੇਸੁ ਵੈਸ਼ੇਸਿਕਂ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ੍ਯਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਸ੍ਯ ਤ੍ਰਿਦੋਸਕਰਤ੍ਵੇਪ੍ਯਤ੍ਯਨ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਸ਼੍ਯਾਵਾਸ੍ਯਤਾ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਅਭਕ੍ਤਰੁਕ੍ ਅਰੋਚਕਃ| ਔਸਧਿਗਨ੍ਧਜੇ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਮਥੁਃ ਛਰ੍ਦਿਃ, ਕ੍ਸਵਃ ਛਿਕ੍ਕਾ| ਕਾਮਜੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਚਿਤ੍ਤਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਃ ਕਿਙ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਤਾਮੂਢਤ੍ਵਮ੍| ਭਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਅਸਮ੍ਬਦ੍ਧਭਾਸਣਂ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਲਾਪ ਇਤਿ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਤਥਾਪਿ ਨਿਦਾਨਾਦਿਭਿਃ ਕਤ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ੇਸੋ ਜ੍ਞਾਤਵ੍ਯ ਇਤਿ| ਵੇਪਥੁਃ ਕਮ੍ਪਃ| ਅਭਿਚਾਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਚਾਰੋ ਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਮਾਰਣਪ੍ਰਯੋਗਃ, ਅਭਿਸ਼ਾਪੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਰ੍ਸਿਗੁਰੁਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਃ| ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤਾਨਾਂ ਦੇਵਾਦਿਗ੍ਰਹਾਣਾਮਭਿ ਸਮਨ੍ਤਤੋ ਭਾਵੇਨ ਸਙ੍ਗੋ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਃ| ਉਦ੍ਵੇਗ ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਚਿਤ੍ਤਤਾ||੭੬-੭੯||-
Adhikarana 46 (80) · Śloka 81
ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਸਯਾਭਿਘਾਤੇਭ੍ਯੋ ਦੇਹਿਨਾਂ ਕੁਪਿਤੋਨਿਲਃ ||੮੦||
ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾਖਿਲਂ ਦੇਹਂ ਜ੍ਵਰਮਾਪਾਦਯੇਦ੍ਭਸ਼ਮ੍ |੮੧|
View original
श्रमक्षयाभिघातेभ्यो देहिनां कुपितोऽनिलः ||८०||
पूरयित्वाऽखिलं देहं ज्वरमापादयेद्भृशम् |८१|
ਸ਼੍ਰਮਾਦਿਜਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਦ੍ਵਾਰੇਣ ਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸ਼੍ਰਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰਯਿਤ੍ਵਾ ਵ੍ਯਾਪ੍ਯ||੮੦||-
Adhikarana 47 (81-82) · Śloka 82
ਰੋਗਾਣਾਂ ਤੁ ਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਦ੍ਵਿਦਾਹਾਗਨ੍ਤੁਤਸ੍ਤਥਾ ||੮੧||
ਜ੍ਵਰੋਪਰਃ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਤੈਸ੍ਤੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਭਿਃ |
ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ ਤੁ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਕਦਾਚਿਨ੍ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ ||੮੨||
View original
रोगाणां तु समुत्थानाद्विदाहागन्तुतस्तथा ||८१||
ज्वरोऽपरः सम्भवति तैस्तैरन्यैश्च हेतुभिः |
दोषाणां स तु लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते ||८२||
ਇਦਾਨੀਮਨ੍ਯਥਾਗਨ੍ਤੁਜ੍ਵਰਂ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਾਹ- ਰੋਗਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੋਗਾਣਾਂ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦੀਨਾਂ; ਵਿਦਾਹਾਗਨ੍ਤੁਤਸ੍ਤਥੇਤਿ ਵਿਦਾਹਤਃ ਪਾਕਾਤ੍ ਤੇਸਾਮੇਵ, ਆਗਨ੍ਤੁਤਃ ਅਭਿਘਾਤਾਤ੍, ਅਪਕ੍ਵਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਿਪਾਟਨਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਦਾਹਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਨ੍ਤਾਪਾਤ੍, ਆਗਨ੍ਤੁਤਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਭਿਘਾਤਾਦਿਭਿਰਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਜ੍ਵਰੋਪਰੋਨ੍ਯਃ, ਭੇਦਾਤ੍| ਤੈਸ੍ਤੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਹੇਤੁਭਿਰਿਤਿ ਵਿਦ੍ਰਧ੍ਯਾਦਿਸਮੁਤ੍ਥਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤੈਰਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਜ੍ਵਰਕਾਰਿਭਿਰ੍ਹੇਤੁਭਿਃ| ਸ ਤ੍ਵਿਤਿ ਸ ਪੁਨਰ੍ਜ੍ਵਰੋ ਹੇਤੁਭੇਦਾਦ੍ਭਿਨ੍ਨੋਪਿ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨਾਤਿਵਰ੍ਤਤੇ ਨ ਪਰਿਤ੍ਯਜ੍ਯ ਯਾਤਿ||੮੧-੮੨||
Adhikarana 48 (83-89) · Śloka 90
ਗੁਰੁਤਾ ਹਦਯੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਸਦਨਂ ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕੌ |
ਰਸਸ੍ਥੇ ਤੁ ਜ੍ਵਰੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਦੈਨ੍ਯਂ ਚਾਸ੍ਯੋਪਜਾਯਤੇ ||੮੩||
ਰਕ੍ਤਨਿਸ੍ਠੀਵਨਂ ਦਾਹਃ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਛਰ੍ਦਨਵਿਭ੍ਰਮੌ |
ਪ੍ਰਲਾਪਃ ਪਿਟਿਕਾ ਤਸ੍ਣਾ ਰਕ੍ਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਨਣਾਮ੍ ||੮੪||
ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤਾ |
ਊਸ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਵਿਕ੍ਸੇਪੌ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਗੇ ਜ੍ਵਰੇ ||੮੫||
ਭਸ਼ਂ ਸ੍ਵੇਦਸ੍ਤਸਾ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰੇਵ ਚ |
ਦੌਰ੍ਗਨ੍ਧ੍ਯਾਰੋਚਕੌ ਗ੍ਲਾਨਿਰ੍ਮੇਦਃਸ੍ਥੇ ਚਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ ||੮੬||
ਭੇਦੋਸ੍ਥ੍ਨਾਂ ਕੁਞ੍ਚ(ਜ)ਨਂ ਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਿਰੇਕਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਰੇਵ ਚ |
ਵਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮੇਤਦਸ੍ਥਿਗਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ||੮੭||
ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਂ ਹਿਕ੍ਕਾ ਕਾਸਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਵਮਿਸ੍ਤਥਾ |
ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੋ ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸੋ ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਸ਼੍ਚ ਮਜ੍ਜਗੇ |
ਮਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਾਨਗਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ||੮੮||
ਸ਼ੇਫਸਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਮੋਕ੍ਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ |
ਦਗ੍ਧ੍ਵੇਨ੍ਧਨਂ ਯਥਾ ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਧਾਤੂਨ੍ ਹਤ੍ਵਾ ਯਥਾ ਵਿਸਮ੍ ||੮੯||
ਕਤਕਤ੍ਯੋ ਵ੍ਰਜੇਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਂ ਦੇਹਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਃ |੯੦|
View original
गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ |
रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते ||८३||
रक्तनिष्ठीवनं दाहः स्वेदश्छर्दनविभ्रमौ |
प्रलापः पिटिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् ||८४||
पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता |
ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे ||८५||
भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च |
दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता ||८६||
भेदोऽस्थ्नां कुञ्च(ज)नं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च |
विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे ||८७||
तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा |
अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे |
मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे ||८८||
शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः |
दग्ध्वेन्धनं यथा वह्निर्धातून् हत्वा यथा विषम् ||८९||
कृतकृत्यो व्रजेच्छान्तिं देहं हत्वा तथा ज्वरः |९०|
ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਗਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਰਸਸ੍ਥੇ ਤੁ ਜ੍ਵਰੇ ਵਤ੍ਸ! ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ| ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਦੈਨ੍ਯਮੁਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ਃ ਸਦਨਂ ਛਰ੍ਦ੍ਯਰੋਚਕੌ|| ਰਾਗੋਸ੍ਣਪਿਟਿਕਾਸ੍ਤਸ੍ਣਾ ਸਰਕ੍ਤਂ ਸ੍ਠੀਵਨਂ ਭ੍ਰਮਃ| ਦਾਹੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਰੁਚਿਸ਼੍ਛਰ੍ਦਿਃ ਪ੍ਰਲਾਪੋ ਰਕ੍ਤਸਂਸ੍ਥਿਤੇ|| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਤਸ੍ਣਾ ਸਸ੍ਟਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਤਾ| ਊਸ੍ਮਾਨ੍ਤਰ੍ਮੋਹਵਿਕ੍ਸੇਪੌ ਗ੍ਲਾਨਿਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮਾਂਸਗੇ ਜ੍ਵਰੇ|| ਵੇਗਸ੍ਤੀਵ੍ਰਃ ਪਿਪਾਸਾ ਚ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ ਛਰ੍ਦਿਃ ਪ੍ਰਲਾਪਕਃ| ਗਨ੍ਧਸ੍ਯ ਚਾਸਹਤ੍ਵਂ ਚ ਮੇਦਃਸ੍ਥੇ ਗ੍ਲਾਨ੍ਯਰੋਚਕੌ|| ਵਿਰੇਕਵਮਨੇ ਚੋਭੇ ਤ੍ਵਸ੍ਥਿਭੇਦਃ ਪ੍ਰਕੂਜਨਮ੍| ਵਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਚਾਸ੍ਥਿਗਤੇ ਜ੍ਵਰੇ|| ਹਿਕ੍ਕਾ ਕਾਸੋ ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸਸ੍ਤਮਸਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦੋ ਬਹਿਃ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਦਾਹੋਨ੍ਤਸ਼੍ਚੈਵ ਮਜ੍ਜਗੇ|| ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਰਣਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਪਸਰ੍ਪਣੇ| ਸ਼ੇਫਸਃ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਮੋਕ੍ਸਃ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ”- ਇਤਿ| ਏਤਚ੍ਚ ਨ ਪਠਨੀਯਮ੍| ਕੁਤਃ? ਯਤਃ ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਂ ਸਨ੍ਤਤੇਨ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਂ, ਸਤਤਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚ ਰਸਾਦਿਧਾਤਵ ਇਤਿ ਕੁਤੋਪਰੋ ਰਸਾਦਿਧਾਤੁਗਤਜ੍ਵਰਾਵਕਾਸ਼ ਇਤਿ ਰਸਾਦਿਸ੍ਥਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਪਾਠੋ ਨ ਪਠਨੀਯ ਏਵੇਤਿ ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਾਭਿਮਤਮ੍| ਸ਼੍ਰੀਗਯਦਾਸਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਚਾਯਂ ਪਾਠੋਨ੍ਯਾਦਸ਼ਃ ਪਠਿਤੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਸ਼੍ਚ, ਤਨ੍ਮਤਾਨੁਸਾਰਿਭਿਰਸ੍ਮਾਭਿਰਪਿ ਪਠ੍ਯਤੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਤੇ ਚ- ਗੁਰੁਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਰੁਤਾ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮ੍| ਸਦਨਂ ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਮੇਵ| ਦੈਨ੍ਯਂ ਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਅਸ੍ਯੇਤਿ ਪ੍ਰਾਣਿਨਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਸੈਕਧਾਤੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਾ ਸਨ੍ਤਤ ਏਵਾਯਂ ਤਥਾਪ੍ਯਨੁਕ੍ਤਧਾਤ੍ਵਾਸ਼੍ਰਿਤਲਕ੍ਸਣਕਥਨਾਰ੍ਥਮਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਃ| ਰਕ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੋਹੋ ਵਿਗਤਚਿਤ੍ਤਤਾ| ਪਿਣ੍ਡਿਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਜਙ੍ਘਾਕ੍ਰੋਡੇ ਜਾਨੁਨੋਧੋਭਾਗੇ ਪੀਡਾ| ਊਸ੍ਮਾਨ੍ਤਃ ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਃ| ਵਿਕ੍ਸੇਪਃ ਅਙ੍ਗਵਿਕ੍ਸੇਪਃ| ਭਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸਹਿਸ੍ਣੁਤਾ ਕ੍ਰੋਧਨਤ੍ਵਂ, ਕੇਚਿਤ੍ਤੁ ਸ੍ਵਗਨ੍ਧਸ੍ਯਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਮਿਤਿ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਕੁਞ੍ਚਨਂ ਸਙ੍ਕੋਚਃ, ਸ ਚ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਦਸ੍ਥ੍ਨਾਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਤਮ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਨਮ੍ ਅਨ੍ਧਕਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਮਹਾਸ਼੍ਵਾਸੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਲਕ੍ਸਣਃ| ਮਰ੍ਮਚ੍ਛੇਦਸ਼੍ਚੇਤਿ ਹਦਯਸ੍ਯ ਛੇਦਨਮਿਵ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਥਾਨਗਤ ਇਤਿ| ਨਨੁ ਸ਼ੁਕ੍ਰਗੇ ਜ੍ਵਰੇ ਮਰਣਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਨ, ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਸਰ੍ਵਦੇਹਗਤਂ ਤਤਸ਼੍ਚ ਰਸਾਦਿਧਾਤ੍ਵਾਭਿਭਵੇਨਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸ੍ਤਦ੍ਗਤੇਪਿ ਮਰਣਮਿਤਿ| ਨੈਵਂ, ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਸ੍ਥਸ੍ਯਾਪਿ ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਕਲਾਨ੍ਤਰਿਤਤ੍ਵੇਨ ਤ੍ਵਚਾਂ ਕ੍ਰਮੇਣ ਮਰ੍ਮਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਃ| ਯਦ੍ਯੇਵਮਨੁਕ੍ਰਮਾਦੇਵ ਸ਼ੁਕ੍ਰਂ ਜ੍ਵਰੇਣ ਕਥਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤ ਇਤਿ ਚੇਤ੍? ਧਾਤ੍ਵਨ੍ਤਰਾਨਤਿਕ੍ਰਮ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮਾਰ੍ਗਗਮਨਦਿਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਰਗਤੋ ਜ੍ਵਰੋਪਰਵ੍ਯਾਪਾਰਾਭਾਵਾਦ੍ਦੇਹਘਾਤੇਨੈਵੋਪਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਦਗ੍ਧ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਤਸ਼ਰੀਰੇ ਊਸ੍ਮਾਭਾਵਾਜ੍ਜ੍ਵਰੋਪਸ਼ਮੋ ਜ੍ਞਾਯਤੇ, ਵਿਸਾਕ੍ਤਕਾਣ੍ਡਵਿਦ੍ਧਸਰ੍ਪਦਸ੍ਟਮਗਾਦੇਰ੍ਮਰਣਾਦ੍ਵਿਸੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪ੍ਰਤੀਯਤੇ||੮੩-੮੯||-
Adhikarana 49 (90-91) · Śloka 92
ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫੋਤ੍ਥਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਯਥਾ ||੯੦||
ਤਥਾ ਤੇਸਾਂ ਭਿਸਗ੍ਬ੍ਰੂਯਾਦ੍ਰਸਾਦਿਸ੍ਵਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ |
ਸਮਸ੍ਤੈਃ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਨ ਧਾਤੁਸ੍ਥਮਪਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍ ||੯੧||
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੈਰੇਵ ਦੋਸੈਸ਼੍ਚਾਪਿ ਵਦੇਤ੍ ਕਤਮ੍ |੯੨|
View original
वातपित्तकफोत्थानां ज्वराणां लक्षणं यथा ||९०||
तथा तेषां भिषग्ब्रूयाद्रसादिष्वपि बुद्धिमान् |
समस्तैः सन्निपातेन धातुस्थमपि निर्दिशेत् ||९१||
द्वन्द्वजं द्वन्द्वजैरेव दोषैश्चापि वदेत् कृतम् |९२|
ਇਦਾਨੀਂ ਧਾਤੁਗਤਾਨਾਮਪਿ ਜ੍ਵਰਾਣਾਮੁਕ੍ਤੈਰੇਵ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣੈਰ੍ਦੋਸਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵੇਨਾਵਗਮ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ- ਵਾਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾ ਯੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਤੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦਿਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਰਸਾਦਿਸੁ ਸਪ੍ਤਸੁ ਧਾਤੁਸੁ ਗਤਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸਣਂ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਭਿਸਕ੍ ਬ੍ਰੂਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸਮਸ੍ਤੈਃ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਃ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਂ ਜ੍ਵਰਂ, ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੈਰੇਵੇਤਿ ਦ੍ਵਿਦੋਸਜਨਿਤੈਃ| ਦੋਸੈਸ਼੍ਚਾਪੀਤਿ ਦੋਸਲਕ੍ਸਣੈਃ ਧਾਤੁਸ੍ਥਂ ਵਦੇਦਿਤਿ||੯੦-੯੧||-
Adhikarana 50 (92) · Śloka 93
ਗਮ੍ਭੀਰਸ੍ਤੁ ਜ੍ਵਰੋ ਜ੍ਞੇਯੋ ਹ੍ਯਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੇਨ ਤਸ੍ਣਯਾ ||੯੨||
ਆਨਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਚਾਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸੋਦ੍ਗਮੇਨ ਚ |੯੩|
View original
गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया ||९२||
आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च |९३|
ਗਮ੍ਭੀਰ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਨਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਪੁਰੀਸਵਿਬਨ੍ਧੇਨ| ਆਨਦ੍ਧਤ੍ਵੇਨ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਪ੍ਰਲਾਪਭ੍ਰਮਸਨ੍ਧ੍ਯਸ੍ਥਿਸ਼ੂਲਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ; ਏਤਦ੍ਵਿਪਰ੍ਯਯੇਣਾਨ੍ਯੇ ਜ੍ਵਰਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੯੨||-
Adhikarana 51 (93) · Śloka 94
ਹਤਪ੍ਰਭੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਕ੍ਸੀਣਮਰੋਚਕਨਿਪੀਡਿਤਮ੍ ||੯੩||
ਗਮ੍ਭੀਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਾਰ੍ਤਂ ਜ੍ਵਰਿਤਂ ਪਰਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ |੯੪|
View original
हतप्रभेन्द्रियं क्षीणमरोचकनिपीडितम् ||९३||
गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् |९४|
ਗਮ੍ਭੀਰਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਹਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਤਪ੍ਰਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਹਤਸ਼ਰੀਰਦੀਪ੍ਤਿਂ ਤਥਾ ਹਤਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਚਕ੍ਸੁਰਾਦਿਸ਼ਕ੍ਤਿਕਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਵਦਨ੍ਤਿ; ਤੇਨ ਹਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਕ੍ਤਿਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਗਮ੍ਭੀਰ ਇਵ ਗਮ੍ਭੀਰੋਨ੍ਤਰ੍ਵੇਗਃ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਤਿਦੁਃਸਹੋ ਬਹਿਰਨ੍ਤਸ਼੍ਚ ਵੇਗਃ, ਤਾਭ੍ਯਾਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਾਰ੍ਤਂ ਪੀਡਿਤਂ; ਏਤੇਨ ਕ੍ਸੀਣਂ ਗਮ੍ਭੀਰਾਰ੍ਤਂ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਾਰ੍ਤਂ ਚ ਕ੍ਸੀਣਮਿਤਿ| ‘ਅਰੋਚਕਨਿਪੀਡਿਤਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਮੁਪਦ੍ਰੁਤਂ’ ਇਤਿ ਤਥਾ ‘ਉਪਦ੍ਰਵਨਿਪੀਡਿਤਂ’ ਇਤਿ ਚ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਦੁਰਾਤ੍ਮਾਨਂ ਦੁਃਖਿਤਾਨ੍ਤਃਕਰਣਂ, ਉਪਦ੍ਰੁਤਂ ਜ੍ਵਰੋਪਦ੍ਰਵੈਃ| ‘ਅਪਰੇ ਦੁਰਾਤ੍ਮਭਿਰੁਪਦ੍ਰੁਤਮ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰੇਤਭੂਤਪਿਸ਼ਾਚਰਕ੍ਸੋਭਿਃ ਪੀਡਿਤਮ੍||੯੩||-
Adhikarana 52 (94) · Śloka 95
ਹੀਨਮਧ੍ਯਾਧਿਕੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਿਕਃ ||੯੪||
ਜ੍ਵਰਵੇਗੋ ਭਵੇਤ੍ਤੀਵ੍ਰੋ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਸੁਖਕ੍ਰਿਯਃ |੯੫|
View original
हीनमध्याधिकैर्दोषैस्त्रिसप्तद्वादशाहिकः ||९४||
ज्वरवेगो भवेत्तीव्रो यथापूर्वं सुखक्रियः |९५|
ਅਤੋਨਨ੍ਤਰਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਸ੍ਯ ਸੁਖਕ੍ਰਿਯਤ੍ਵਮਾਹ- ਹੀਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹੀਨੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰ੍ਯਹਂ ਸੁਖਕ੍ਰਿਯਸ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਃ, ਮਧ੍ਯੈਃ ਸਪ੍ਤਾਹਂ, ਅਧਿਕੈਰ੍ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਨੀਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਹੀਨਮਧ੍ਯਤ੍ਵਂ ਵਦ੍ਧਾਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਸੁਖਕ੍ਰਿਯਾ ਇਤਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਿਕਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਾਤ੍ ਸਪ੍ਤਾਹਿਕਃ ਸੁਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ, ਸਪ੍ਤਾਹਿਕਾਤ੍ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਾਤ੍ ਤ੍ਰ੍ਯਾਹਿਕਃ ਸੁਚਿਕਿਤ੍ਸ੍ਯਃ| ਹੀਨਮਧ੍ਯਾਧਿਕੈਰ੍ਦੋਸੈਸ੍ਤ੍ਰਿਸਪ੍ਤਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਿਕ ਇਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਵਧਿਮਾਤ੍ਰਦ੍ਯੋਤਕਂ; ਤੇਨ ਦੋਸਤਾਰਤਮ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਭੇਦਾਨਾਮਾਨਨ੍ਤ੍ਯਾਦੁਕ੍ਤਾਵਧੇਰ੍ਨ੍ਯੂਨੋ ਨ੍ਯੂਨਤਰੋ ਨ੍ਯੂਨਤਮੋ, ਅਧਿਕੋਧਿਕਤਰੋਧਿਕਤਮੋਪ੍ਯਵਧਿਰ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ||੯੪||-
Adhikarana 53 (95-96) · Śloka 96
ਕਾਲੋ ਹ੍ਯੋਸ ਯਮਸ਼੍ਚੈਵ ਨਿਯਤਿਰ੍ਮਤ੍ਯੁਰੇਵ ਚ ||੯੫||
ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਵ੍ਯਪਗਤੇ ਦੇਹਾਜ੍ਜਨ੍ਮੇਹ ਪੁਨਰੁਚ੍ਯਤੇ |
ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਾਃ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾਃ ਕਰ੍ਮੇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ ||੯੬||
View original
कालो ह्योष यमश्चैव नियतिर्मृत्युरेव च ||९५||
तस्मिन् व्यपगते देहाज्जन्मेह पुनरुच्यते |
इति ज्वराः समाख्याताः कर्मेदानीं प्रवक्ष्यते ||९६||
ਇਦਾਨੀਂ ਕਾਲਨਾਮਭਿਰ੍ਵਿਸ਼ੇਸਣੈਰ੍ਮਾਰਣਾਤ੍ਮਕਤ੍ਵਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸੂਚਯਨ੍ ਤਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਪੁਨਰ੍ਜਨ੍ਮ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਯਤਿ- ਕਾਲ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਇਤਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਨਿਦਾਨਪਰਿਸਮਾਪ੍ਤੌ| ਕਰ੍ਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਰ੍ਮਚਿਕਿਤ੍ਸਾ||੯੫-੯੬||
Adhikarana 54 (97-98) · Śloka 98
ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇਸੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ |
ਪਾਯਯੇਤ ਘਤਂ ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਤਤਃ ਸ ਲਭਤੇ ਸੁਖਮ੍ ||੯੭||
ਵਿਧਿਰ੍ਮਾਰੁਤਜੇਸ੍ਵੇਸ, ਪੈਤ੍ਤਿਕੇਸੁ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ |
ਮਦੁ, ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ਕਫਜੇਸੁ ਵਿਧੀਯਤੇ ||੯੮||
View original
ज्वरस्य पूर्वरूपेषु वर्तमानेषु बुद्धिमान् |
पाययेत घृतं स्वच्छं ततः स लभते सुखम् ||९७||
विधिर्मारुतजेष्वेष, पैत्तिकेषु विरेचनम् |
मृदु, प्रच्छर्दनं तद्वत्कफजेषु विधीयते ||९८||
ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੇਤਿ ਨਿਰਾਮਵਾਤਜਨਿਤਸ੍ਯ| ਘਤਂ ਪੁਰਾਣਂ, ਤਸ੍ਯ ਕਾਲਦਿਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਵਿਸ਼ੇਸਗੁਣਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਸ੍ਵਚ੍ਛਂ ਸੁਸ੍ਠੁ ਅਚ੍ਛਂ ਕੇਵਲਂ, ਸ੍ਵਚ੍ਛਵਚਨਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਯੋਗੋ ਨਿਸਿਧ੍ਯਤੇ, ਨ ਤੁ ਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਪਾਕੇਨ ਕਾਲੇਨ ਚ| ਮਾਰੁਤਜੇਸੁ ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਸਯਾਦਿਕੁਪਿਤਵਾਤਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ, ਨਤ੍ਵਾਮਾਸ਼ਯਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ਸਾਮਵਾਤਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ| ਅਤ ਏਵ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍ ਪਾਯਯੇਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਏਸ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਵਿਧਿਃ| ਸੁਖਮਿਤਿ ਤਾਵਦਚ੍ਛਂ ਕੇਵਲਂ ਘਤਂ ਪਾਤਵ੍ਯਂ ਯਾਵਤ੍ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਤਦਨਨ੍ਤਰਂ ਲਘੁਭੋਜਨਾਦਿ| ਪੈਤ੍ਤਿਕੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ| ਮਦੁ ਅਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮ੍| ਤਦ੍ਵਨ੍ਮਦੁ| ਕਫਜੇਸੁ ਕਫਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ||੯੭-੯੮||
Adhikarana 55 (99) · Śloka 99
ਸਰ੍ਵਦ੍ਵਿਦੋਸਜੇਸੂਕ੍ਤਂ ਯਥਾਦੋਸਂ ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ |੯੯|
View original
सर्वद्विदोषजेषूक्तं यथादोषं विकल्पयेत् |९९|
ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ, ਦ੍ਵਿਦੋਸਜੇਸੁ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇਸੁ; ਉਕ੍ਤਂ ਯਥਾਦੋਸਂ ਸਰ੍ਪਿਃਪਾਨਾਦਿਕਂ, ਵਿਕਲ੍ਪਯੇਤ੍ ਅਵਧਾਰਯੇਤ੍|੯੯|-
Adhikarana 56 (99) · Śloka 99
ਅਸ੍ਨੇਹਨੀਯੋਸ਼ੋਧ੍ਯਸ਼੍ਚ ਸਂਯੋਜ੍ਯੋ ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਨਾ ||੯੯||
View original
अस्नेहनीयोऽशोध्यश्च संयोज्यो लङ्घनादिना ||९९||
ਇਦਾਨੀਂ ਘਤਾਦ੍ਯਨਰ੍ਹਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਕਿਂ ਵਿਧੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਸ੍ਨੇਹਨੀਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਨੇਹਨੀਯੋਜੀਰ੍ਣੀ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੀਤ੍ਯਾਦਿਕਃ| ਅਸ਼ੋਧ੍ਯੋ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਯੋਗ੍ਯਃ| ਲਙ੍ਘਨਾਦਿਨੇਤ੍ਯਾਦਿਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਸਡਙ੍ਗਾਦਿਸ਼ਤਸ਼ੀਤੋਸ੍ਣੋਦਕਾਦਿਕਂ ਗਹ੍ਯਤੇ||੯੯||
Adhikarana 57 (100) · Śloka 100
ਰੂਪਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਯੋਰ੍ਵਿਦ੍ਯਾਨ੍ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਵਹ੍ਨਿਧੂਮਵਤ੍ |੧੦੦|
View original
रूपप्राग्रूपयोर्विद्यान्नानात्वं वह्निधूमवत् |१००|
ਅਥ ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਸ੍ਨੇਹਸਂਸ਼ੋਧਨਵਰ੍ਜਨਾਤ੍ ਕਥਂ ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਤਦੁਪਦੇਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਰੂਪਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਰੂਪਪ੍ਰਾਗ੍ਰੂਪਯੋਃ ਨਾਨਾਤ੍ਵਂ ਪਥਕ੍ਤ੍ਵਂ ਵਹ੍ਨਿਧੂਮਵਤ੍ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍; ਵਹ੍ਨਿਧੂਮਦਸ੍ਟਾਨ੍ਤੇਨ ਨਾਨਾਤ੍ਵਮਨਯੋਰ੍ਨ ਘਟਪਟਾਦਿਵਤ੍, ਅਤੋਨਯੋਰ੍ਜ੍ਞਾਨੇ ਯਤ੍ਨੋ ਵਿਧੇਯਃ|੧੦੦|-
Adhikarana 58 (100) · Śloka 100
ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪੇਸੁ ਹਿਤਮੇਕਾਨ੍ਤੇਨਾਪਤਰ੍ਪਣਮ੍ ||੧੦੦||
View original
प्रव्यक्तरूपेषु हितमेकान्तेनापतर्पणम् ||१००||
ਪੂਰ੍ਵਰੂਪੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਭਿਧਾਯ ਰੂਪੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਪ੍ਰਵ੍ਯਕ੍ਤਰੂਪੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਕਾਨ੍ਤੇਨ ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ| ਅਤਰ੍ਪਣਮਤ੍ਰ ਉਪਵਾਸਃ, ਸ਼ੇਸਾਣਾਮਤਰ੍ਪਣਭੇਦਾਨਾਮਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਨਾਮਾਸ਼ਯਾਨੁਪੂਰ੍ਵ੍ਯੋਤ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ਜ੍ਵਰੇਸੂਪਵਾਸਾਰ੍ਹੇਸੁ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੦੦||
Adhikarana 59 (101) · Śloka 101
ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਦੋਸੇ ਤੁ ਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੇ ਵਮਨਂ ਪਰਮ੍ |੧੦੧|
View original
आमाशयस्थे दोषे तु सोत्क्लेशे वमनं परम् |१०१|
ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣਾਪਤਰ੍ਪਣਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਲ੍ਲਾਸਲਾਲਾਪ੍ਰਸੇਕਾਦਿਨਾ ਦੋਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੋ ਜ੍ਞੇਯਃ|੧੦੧|-
Adhikarana 60 (101) · Śloka 102
ਆਨਦ੍ਧਃ ਸ੍ਤਿਮਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰ੍ਯਾਵਨ੍ਤਂ ਕਾਲਮਾਤੁਰਃ ||੧੦੧||
ਕੁਰ੍ਯਾਦਨਸ਼ਨਂ ਤਾਵਤ੍ਤਤਃ ਸਂਸਰ੍ਗਮਾਚਰੇਤ੍ |੧੦੨|
View original
आनद्धः स्तिमितैर्दोषैर्यावन्तं कालमातुरः ||१०१||
कुर्यादनशनं तावत्ततः संसर्गमाचरेत् |१०२|
ਲਙ੍ਘਨਂ ਕਿਯਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਕਾਰ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਆਨਦ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਾਵਨ੍ਤਂ ਕਾਲਮਾਤੁਰਃ ਸ੍ਤਿਮਿਤੈਰ੍ਦੋਸੈਰਪ੍ਰਚਲਿਤਰੂਪੈਰਾਨਦ੍ਧੋ ਬਦ੍ਧ ਇਵ ਭਵੇਤ੍ਤਾਵਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਲਙ੍ਘਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸ੍ਤਿਮਿਤਤ੍ਵਂ ਚ ਦੋਸਾਣਾਮਾਮਰਸਾਵਨਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ ਆਨਦ੍ਧਤ੍ਵੇ ਨਿਵਤ੍ਤੇ, ਅਤ੍ਰਾਭਿਲਾਸੇ ਸਤਿ, ਸਂਸਰ੍ਗਂ ਪੇਯਾਦਿਕ੍ਰਮਮਾਚਰੇਤ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਸ਼੍ਲੋਕੋਤ੍ਤਰਾਰ੍ਧਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਨ੍ਤਿ,- “ਕਾਲਂ ਤਾਵਨ੍ਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਲ੍ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਂ ਤੁ ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਤ੍” ਇਤਿ| ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਮਿਤਿ ਅਤ੍ਰਾਨ੍ਨਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਂ ਲਘ੍ਵਨ੍ਨਂ; ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਮਾਤ੍ਰਾਲਘੁਤ੍ਵਮ੍||੧੦੧||-
Adhikarana 61 (102) · Śloka 103
ਨ ਲਙ੍ਘਯੇਨ੍ਮਾਰੁਤਜੇ ਕ੍ਸਯਜੇ ਮਾਨਸੇ ਤਥਾ ||੧੦੨||
ਅਲਙ੍ਘ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਯੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦ੍ਵਿਵ੍ਰਣੀਯੇ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ |੧੦੩|
View original
न लङ्घयेन्मारुतजे क्षयजे मानसे तथा ||१०२||
अलङ्घ्याश्चापि ये पूर्वं द्विव्रणीये प्रकीर्तिताः |१०३|
ਉਚਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਯ ਕ੍ਵਚਿਨ੍ਨਿਸੇਧਮਾਹ- ਨ ਲਙ੍ਘਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸਯਜੇ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਜੇ ਯਕ੍ਸ੍ਮਜ੍ਵਰੇ ਵਾ, ਮਾਨਸੇ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਾਦਿਸਮ੍ਭੂਤੇ| ਅਲਙ੍ਘ੍ਯਾ “ਗਰ੍ਭਿਣੀਵਦ੍ਧਬਾਲਦੁਰ੍ਬਲਭੀਰੁਭਿਃ ” ਇਤ੍ਯਨੇਨੋਕ੍ਤਾਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ- ਮਾਰੁਤਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਨ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍; ਕਿਮ੍ਭੂਤੇ? ਕ੍ਸਯਜੇ| ਏਤੇਨ ਧਾਤੁਕ੍ਸਯਪ੍ਰਕੁਪਿਤਵਾਤਜ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ; ਅਥਵਾ ਕ੍ਸਯਜੇ ਨ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍; ਕਿਮ੍ਭੂਤੇ? ਮਾਰੁਤਜੇ| ਏਤੇਨ ਯਕ੍ਸ੍ਮਜ੍ਵਰੇ ਮਾਰੁਤਸਮ੍ਭੂਤੇ ਨ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍| (ਯਃ ਸਾਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਮਾਰੁਤਜ੍ਵਰੋ ਯਕ੍ਸ੍ਮਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਸ ਲਙ੍ਘਨੀਯ ਏਵ, ਨਿਰਾਮੇ ਮਾਰੁਤਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ਨ ਲਙ੍ਘਯੇਤ੍)||੧੦੨||-
Adhikarana 62 (103) · Śloka 104
ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਗ੍ਨੇਰ੍ਲਙ੍ਘਨਂ ਦੋਸਪਾਚਨਮ੍ ||੧੦੩||
ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਂ ਦੀਪਨਂ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾਰੁਚਿਲਾਘਵਕਾਰਕਮ੍ |੧੦੪|
View original
अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम् ||१०३||
ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम् |१०४|
ਅਤੋ ਲਙ੍ਘਨਵਰ੍ਣਨਮਾਹ- ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਗ੍ਨੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਗ੍ਨੇਰਿਤਿ ‘ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਤਤ੍ਰ ਦੋਸਾ ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਾਃ ਸ੍ਥਾਨਾਨ੍ਤਰਗਮਨਾਤ੍, ਵਹ੍ਨਿਸ਼੍ਚਾਨਵਸ੍ਥਿਤੋ ਬਹਿਰ੍ਵਿਕ੍ਸਿਪ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਆਹਾਰੇਚ੍ਛਾ ਹਦਿ ਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ, ਮੁਖੋਪਨੀਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਰਸਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯੇਚ੍ਛਾ ਰੁਚਿਃ||੧੦੩||-
Adhikarana 63 (104) · Śloka 105
ਸਸ੍ਟਮਾਰੁਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਂ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਸਹਂ ਲਘੁਮ੍ ||੧੦੪||
ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਕ੍ਸਾਮਂ ਨਰਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ ਸੁਲਙ੍ਘਿਤਮ੍ |੧੦੫|
View original
सृष्टमारुतविण्मूत्रं क्षुत्पिपासाऽसहं लघुम् ||१०४||
प्रसन्नात्मेन्द्रियं क्षामं नरं विद्यात् सुलङ्घितम् |१०५|
ਸਮ੍ਯਗ੍ਲਙ੍ਘਿਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਸਸ੍ਟਮਾਰੁਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਸ੍ਟਮਾਰੁਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਮਿਤਿ ਅਧਃਪ੍ਰਵਤ੍ਤਵਾਤਪੁਰੀਸਮੂਤ੍ਰਂ, ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਸਹਮਿਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਲਙ੍ਘਨਾਦੇਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵ ਕਾਲੇ ਯੇ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸੇ ਸਮਵੇਤੇ ਭਵਤਸ੍ਤੇ ਸੋਢੁਮਸ਼ਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ,- “ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਾਣਾਂ ਵਿਸਰ੍ਗੇ ਗਾਤ੍ਰਲਾਘਵੇ| ਹਦਯੋਦਰਕਣ੍ਠਾਸ੍ਯਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਕ੍ਲਮੇ ਗਤੇ|| ਸ੍ਵੇਦੇ ਜਾਤੇ ਰੁਚੌ ਚਾਪਿ ਕ੍ਸੁਤ੍ਪਿਪਾਸਾਸਹੋਦਯੇ| ਕਤਂ ਲਙ੍ਘਨਮਾਦੇਸ਼੍ਯਂ ਨਿਰ੍ਵ੍ਯਥੇ ਚਾਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਨਿ”- ਇਤਿ| ਲਘੁਮ੍ ਅਙ੍ਗਗੌਰਵਾਦਿਰਹਿਤਮ੍| ਆਤ੍ਮਾ ਅਨ੍ਤਃਕਰਣਮ੍| ਕ੍ਸਾਮਂ ਸਰ੍ਵਾਕ੍ਸਮਮ੍| ਏਵਮ੍ਭੂਤਂ ਸੁਲਙ੍ਘਿਤਂ ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍||੧੦੪||-
Adhikarana 64 (105) · Śloka 106
ਬਲਕ੍ਸਯਸ੍ਤਸਾ ਸ਼ੋਸਸ੍ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਦ੍ਰਾਭ੍ਰਮਕ੍ਲਮਾਃ ||੧੦੫||
ਉਪਦ੍ਰਵਾਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਵਾਸਾਦ੍ਯਾਃ ਸਮ੍ਭਵਨ੍ਤ੍ਯਤਿਲਙ੍ਘਨਾਤ੍ |੧੦੬|
View original
बलक्षयस्तृषा शोषस्तन्द्रानिद्राभ्रमक्लमाः ||१०५||
उपद्रवाश्च श्वासाद्याः सम्भवन्त्यतिलङ्घनात् |१०६|
ਅਤਿਲਙ੍ਘਨਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਬਲਕ੍ਸਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਕ੍ਸਯ ਇਤਿ ਕਾਲਜਯੁਕ੍ਤਿਜਸਹਜਾਨਾਂ ਬਲਾਨਾਂ ਹਾਨਿਃ, ਅਥਵਾ ਬਲਕ੍ਸਯ ਓਜਃਕ੍ਸਯਃ| ਸ਼ੋਸੋ ਮੁਖਸ਼ੋਸਃ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਸ਼ਾਰੀਰੋਕ੍ਤਲਿਙ੍ਗਾ ਨਿਦ੍ਰਾਭੇਦਃ| ਨਿਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਾ| ਨਨੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾ ਨਿਦ੍ਰਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਅਤਿਲਙ੍ਘਨਾਤ੍ਤੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਕ੍ਸਯੇ ਜਾਤੇ ਕਥਂ ਸਾ ਉਤ੍ਪਦ੍ਯਤੇ? ਸਤ੍ਯਂ; ਨਿਦ੍ਰੇਵ ਨਿਦ੍ਰੇਤ੍ਯੁਪਮਯਾ ਚੇਸ੍ਟੋਪਰਮਾਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਤ੍ਵੇਨ ਵਿਵਕ੍ਸਿਤਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਨਿਦ੍ਰਯੋਰ੍ਮਧ੍ਯੇ ਅਕਾਰਪ੍ਰਸ਼੍ਲੇਸਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਤਸ਼੍ਚਾਨਿਦ੍ਰੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਭ੍ਰਮਃ ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਣਂ, ਕ੍ਲਮਃ ਅਨਾਯਾਸਸ਼੍ਰਮਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕਾਸਸ੍ਵਰਕ੍ਸਯਚ੍ਛਰ੍ਦਿਹਿਕ੍ਕਾਦਯਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਪਰ੍ਵਭੇਦਾਦੀਨ੍ਯਤਿਲਙ੍ਘਨਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਸੁਲਙ੍ਘਨਲਕ੍ਸਣੋਕ੍ਤਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਤ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਦਿਵੈਪਰੀਤ੍ਯਾਦਧਿਗਨ੍ਤਵ੍ਯਾਨਿ||੧੦੫||-
Adhikarana 65 (106) · Śloka 107
ਦੀਪਨਂ ਕਫਵਿਚ੍ਛੇਦਿ ਪਿਤ੍ਤਵਾਤਾਨੁਲੋਮਨਮ੍ ||੧੦੬||
ਕਫਵਾਤਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁ ਤਟ੍ਛਿਦਮ੍ |
ਤਦ੍ਧਿ ਮਾਰ੍ਦਵਕਦ੍ਦੋਸਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ... |੧੦੭|
View original
दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम् ||१०६||
कफवातज्वरार्तेभ्यो हितमुष्णाम्बु तृट्छिदम् |
तद्धि मार्दवकृद्दोषस्रोतसां ... |१०७|
ਅਰ੍ਧਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟੋਦਕਗੁਣਮਾਹ- ਦੀਪਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਵਿਚ੍ਛੇਦਿ ਸ੍ਤ੍ਯਾਨਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਵਿਚ੍ਛੇਦਕਮ੍| ਕਫਵਾਤਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤੇਭ੍ਯ ਇਤਿ ਬਹੁਵਚਨਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍ ਕਫਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਵਾਤਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਕਫਵਾਤਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤੇਭ੍ਯੋ ਹਿਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਾਨੀਯਵਰ੍ਗੇ ਉਸ੍ਣੋਦਕਗੁਣਾ ਵਰ੍ਣਿਤਾਸ੍ਤਥਾਪਿ ਤਤ੍ਰੋਕ੍ਤਗੁਣੇਭ੍ਯੋਧਿਕਵਿਧਾਨਾਰ੍ਥਮਤ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹ੍ਯੇਤੇ ਗੁਣਾਸ੍ਤਤ੍ਰੈਵ ਕੁਤੋ ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ? ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਤੁਰਯੋਪ੍ਯੁਸ੍ਣੋਦਕਸ੍ਯ ਹਿਤਤ੍ਵਾਪਾਦਨਾਰ੍ਥਂ; ਤਚ੍ਚੋਸ੍ਣੋਦਕਂ ਮਾਰ੍ਦਵਕਤ੍ ਮਦੁਕਾਰਿ; ਦੋਸਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੋਸਵਹਸ੍ਰੋਤਸਾਮ੍, ਅਥਵਾ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮਦੁਤ੍ਵਂ ਵਿਦਧਾਤਿ| ਏਵਙ੍ਗੁਣਮਪ੍ਯੁਸ੍ਣੋਦਕਂ ਜ੍ਵਰੇਲ੍ਪਂ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹੁਰਾਚਾਰ੍ਯਾਃ||੧੦੬||-
Adhikarana 66 (107) · Śloka 108
... ਸ਼ੀਤਮਨ੍ਯਥਾ ||੧੦੭||
ਸੇਵ੍ਯਮਾਨੇਨ ਤੋਯੇਨ ਜ੍ਵਰਃ ਸ਼ੀਤੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ |੧੦੮|
View original
... शीतमन्यथा ||१०७||
सेव्यमानेन तोयेन ज्वरः शीतेन वर्धते |१०८|
ਸ਼ੀਤੋਦਕਗੁਣਮਾਹ- ਸ਼ੀਤਮਨ੍ਯਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੀਤਮ੍ ਅਕ੍ਵਥਿਤਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਉਸ੍ਣੋਦਕਗੁਣਵਿਪਰੀਤਗੁਣਮ੍| ਕਿਂ ਸ਼ੀਤੋਦਕਮੁਸ੍ਣਾਮ੍ਬੁਗੁਣਵਿਪਰੀਤਮੇਵ ਸ੍ਯਾਦੁਤਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਮਪਿ ਕੁਰੁਤ ਇਤ੍ਯਾਹ- ਸੇਵ੍ਯਮਾਨੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੦੭||-
Adhikarana 67 (108) · Śloka 109
ਪਿਤ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿਸੋਤ੍ਥੇਸੁ ਸ਼ੀਤਲਂ ਤਿਕ੍ਤਕੈਃ ਸ਼ਤਮ੍ ||੧੦੮||
ਗਾਙ੍ਗੇਯਨਾਗਰੋਸ਼ੀਰਪਰ੍ਪਟੋਦੀਚ੍ਯਚਨ੍ਦਨੈਃ |੧੦੯|
View original
पित्तमद्यविषोत्थेषु शीतलं तिक्तकैः शृतम् ||१०८||
गाङ्गेयनागरोशीरपर्पटोदीच्यचन्दनैः |१०९|
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਸ੍ਯ ਗੁਣਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਿਤ੍ਤਮਦ੍ਯਵਿਸੋਤ੍ਥੇਸੁ ਜ੍ਵਰੇਸੁ ਤਿਕ੍ਤਕੈਃ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਲਂ ਜਲਂ ਦੇਯਂ, ਕੇਵਲਂ ਵਾ ਸ਼ਤਸ਼ੀਤਲਂ ਜਲਂ ਦੇਯਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਵਚਨਾਤ੍| ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਤਿਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਗਾਙ੍ਗੇਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਙ੍ਗੇਯਂ ਮੁਸ੍ਤਮ੍, ਉਦੀਚ੍ਯਂ ਵਾਲਕਂ, ਚਨ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍| ਕਲ੍ਪਨੋਚ੍ਯਤੇ- ਗਾਙ੍ਗੇਯਾਦਿਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਮੁਦਕਪ੍ਰਸ੍ਥੇ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਾਰ੍ਧਸ਼ਤਂ ਕਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ; ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਗਾਙ੍ਗੇਯਾਦਿਸਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਪਲਮੁਦਕਾਢਕੇ ਪਕ੍ਤ੍ਵਾਰ੍ਧਾਢਕਮਵਸ਼ੇਸਯਨ੍ਤਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਤਿਕ੍ਤਾ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ ਤਥਾਪਿ ਪਾਚਨੀਯਤ੍ਵੇਨ ਯੌਗਿਕਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਿਨ੍ ਯੋਗੇ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪਃ| ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਤੁ, “ਕਰ੍ਸਮਾਤ੍ਰਂ ਤਤੋ ਦ੍ਰਵ੍ਯਂ ਸਾਧਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਸ੍ਥਿਕੇਮ੍ਭਸਿ| ਅਰ੍ਧਸ਼ਤਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪਾਨੇ ਪੇਯਾਦਿਸਂਵਿਧੌ”- ਇਤਿ| ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਧਮੇਵ ਪਠਤਿ ਨੋਤ੍ਤਰਾਰ੍ਧਂ; ਤਿਕ੍ਤਕੈਸ੍ਤਿਕ੍ਤਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਪਰ੍ਪਟਾਦਿਭਿਰਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੦੮||-
Adhikarana 68 (109) · Śloka 110
ਦੀਪਨੀ ਪਾਚਨੀ ਲਘ੍ਵੀ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਪਹਾ ||੧੦੯||
ਅਨ੍ਨਕਾਲੇ ਹਿਤਾ ਪੇਯਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪਾਚਨੈਃ ਕਤਾ |੧੧੦|
View original
दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्तानां ज्वरापहा ||१०९||
अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता |११०|
ਦੀਪਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਨਕਾਲੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਭਿਧਾਸ੍ਯਮਾਨੇ ‘ਵਿਸਸ੍ਟੇ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕੇ, ‘ਦਿਨਾਨ੍ਤੇ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਪਾਚਨੈਃ ਕਤਾ ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ ਸਂਸ੍ਕਤਾ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪਾਚਨੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬਹੁਵਚਨਮਾਦ੍ਯਰ੍ਥੇ, ਤੇਨ ਦੀਪਨਪਾਚਨਸਂਸ਼ਮਨੀਯਾਦਿਭਿਃ ਸਂਸ੍ਕਤੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਪੁਨਃ ਪੇਯਾਗੁਣਾਭਿਧਾਨਮੁਸ੍ਣੋਦਕਗੁਣਾਭਿਧਾਨਵਤ੍, ਅਤੋ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ||੧੦੯||-
Adhikarana 69 (110-111) · Śloka 112
ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਃ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ ਪਰਂ ਜ੍ਵਰੇ ||੧੧੦||
ਲਙ੍ਘਨਾਮ੍ਬੁਯਵਾਗੂਭਿਰ੍ਯਦਾ ਦੋਸੋ ਨ ਪਚ੍ਯਤੇ |
ਤਦਾ ਤਂ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਤਸ੍ਣਾਰੋਚਕਨਾਸ਼ਨੈਃ ||੧੧੧||
ਕਸਾਯੈਃ ਪਾਚਨੈਰ੍ਹਦ੍ਯੈਰ੍ਜ੍ਵਰਘ੍ਨੈਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ |੧੧੨|
View original
बहुदोषस्य मन्दाग्नेः सप्तरात्रात् परं ज्वरे ||११०||
लङ्घनाम्बुयवागूभिर्यदा दोषो न पच्यते |
तदा तं मुखवैरस्यतृष्णारोचकनाशनैः ||१११||
कषायैः पाचनैर्हृद्यैर्ज्वरघ्नैः समुपाचरेत् |११२|
ਕਤਲਙ੍ਘਨਾਦੇਰ੍ਜ੍ਵਰਿਣੋ ਯਸ੍ਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪਾਚਨਂ ਦੇਯਂ ਤਾਮਾਹ- ਬਹੁਦੋਸਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਸ੍ਵੇਦਤਿਕ੍ਤਕਰਸੌ ਪਾਚਨਾਰ੍ਥਮੁਕ੍ਤੌ, ਤਾਵਤ੍ਰ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੌ? ਸਤ੍ਯਂ, ਉਸ੍ਣੋਦਕਵਿਧਾਨੇਨ ਤਾਵਤ੍ ਕਫਵਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਸ੍ਵੇਦੋ ਲਬ੍ਧਃ, ਸਡਙ੍ਗਕਲ੍ਪਨਯਾ ਪਾਨੀਯਸਂਸ੍ਕਾਰੇਣ ਚ ਤਿਕ੍ਤਕਰਸੋ ਗਹੀਤ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟੌ| ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਤਸ੍ਣਾਰੋਚਕਨਾਸ਼ਨੈਰਿਤਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣੈਃਮਰੁਤ੍ਪਿਤ੍ਤਕਫਜ੍ਵਰਪਾਚਨੈਃ, ਵਾਤਾਦਿਲਕ੍ਸਣਤ੍ਵਾਦ੍ਵਦਨਵੈਰਸ੍ਯਾਦੀਨਾਮ੍| ਕਸਾਯੈਃ ਕ੍ਵਾਥੈਃ| ਆਮਦੋਸਪਾਚਨਾਰ੍ਥਂ ਯਵਾਗੂਃ ਕਥਮਾਮੇ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ? ਸਤ੍ਯਂ, ਦ੍ਵਿਪ੍ਰਕਾਰਾ ਹ੍ਯਾਮਤਾ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਅਲ੍ਪਾ ਚ, ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂਤਾਮਤਾਂ ਵਿਹਾਯਾਲ੍ਪਾਮਤਾਯਾਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤ ਇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ||੧੧੦-੧੧੧||-
Adhikarana 70 (112-113) · Śloka 114
ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਕਸਾਯਂ ਤੁ ਪਾਚਨਂ ਪਵਨਜ੍ਵਰੇ ||੧੧੨||
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਮੁਸ੍ਤਕਟੁਕੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੈਃ ਕਤਮ੍ |
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਕਸਾਯਂ ਤੁ ਕਫਜੇ ਪਰਿਪਾਚਨਮ੍ ||੧੧੩||
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜੇਸੁ ਤੁ ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ ... |੧੧੪|
View original
पञ्चमूलीकषायं तु पाचनं पवनज्वरे ||११२||
सक्षौद्रं पैत्तिके मुस्तकटुकेन्द्रयवैः कृतम् |
पिप्पल्यादिकषायं तु कफजे परिपाचनम् ||११३||
द्वन्द्वजेषु तु संसृष्टं दद्यात् ... |११४|
ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਾਚਨਾਨਿ ਪ੍ਰਤਿਦੋਸਮਾਹ- ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਞ੍ਚਮੂਲੀ ਮਹਤੀ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਕਫਾਨੁਗੇ ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਮਹਤੀ, ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਗੇ ਚ ਕਨੀਯਸੀ, ਇਤਿ ਦ੍ਵਿਵਿਧਾਮਪਿ ਪਞ੍ਚਮੂਲੀਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ| ਸਂਸਸ੍ਟਂ ਮਿਸ਼੍ਰਮ੍| ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮੇਵਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਾ, ਅਤਃ ਪਥਙ੍ਨੋਕ੍ਤਾ||੧੧੨-੧੧੩||-
Adhikarana 71 (114) · Śloka 114
... ਅਥ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ |
ਪੀਤਾਮ੍ਬੁਰ੍ਲਙ੍ਘਿਤੋ ਭੁਕ੍ਤੋਜੀਰ੍ਣੀ ਕ੍ਸੀਣਃ ਪਿਪਾਸਿਤਃ ||੧੧੪||
View original
... अथ विवर्जयेत् |
पीताम्बुर्लङ्घितो भुक्तोऽजीर्णी क्षीणः पिपासितः ||११४||
ਯੇਸਾਂ ਪਾਚਨਮਹਿਤਂ ਤਾਨਾਹ- ਅਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ‘ਪਾਚਨਮ੍’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਪੀਤਾਮ੍ਬੁਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਪੀਤੋਦਕਃ| ਲਙ੍ਘਿਤਃ ਕਤੋਪਵਾਸਃ| ਭੁਕ੍ਤਃ ਸਦ੍ਯ ਏਵ ਕਤਾਹਾਰਃ| ਅਜੀਰ੍ਣੀ ਅਪਰਿਪਕ੍ਵਭੋਜਨਃ||੧੧੪||
Adhikarana 72 (115) · Śloka 115
(ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੇ ਜ੍ਵਰੇ ਗੁਰੌ ਦੇਹੇ ਵਿਬਦ੍ਧੇਸੁ ਮਲੇਸੁ ਚ|
ਸਾਮਦੋਸਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਂ ਪਕ੍ਵਮਤੋਨ੍ਯਥਾ ||) ਮਦੌ ਜ੍ਵਰੇ ਲਘੌ ਦੇਹੇ ਪ੍ਰਚਲੇਸੁ ਮਲੇਸੁ ਚ |
ਪਕ੍ਵਂ ਦੋਸਂ ਵਿਜਾਨੀਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰੇ ਦੇਯਂ ਤਦੌਸਧਮ੍ ||੧੧੫||
View original
(तीक्ष्णे ज्वरे गुरौ देहे विबद्धेषु मलेषु च|
सामदोषं विजानीयाज्ज्वरं पक्वमतोऽन्यथा ||) मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च |
पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम् ||११५||
ਇਦਾਨੀਂ ਪਕ੍ਵਦੋਸਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਮਦਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਸ਼ਮਨਸ਼ੋਧਨਾਖ੍ਯਮੌਸਧਮ੍||੧੧੫||
Adhikarana 73 (116) · Śloka 116
ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਵੈਕਤ੍ਯਾਦੇਕੇਸਾਂ ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮ੍ |੧੧੬|
View original
दोषप्रकृतिवैकृत्यादेकेषां पक्वलक्षणम् |११६|
ਏਕੀਯਮਤਮਾਹ- ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਵੈਕਤ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੋਸਪ੍ਰਕਤਿਵੈਕਤ੍ਯਾਦਿਤਿ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਪਾਦਿਕਾਯਾ ਦੋਸਪ੍ਰਕਤੇਰੁਚ੍ਛ੍ਰਿਤਾਯਾ ਅਨ੍ਯਥਾਤ੍ਵਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੧੧੬|-
Adhikarana 74 (116-118) · Śloka 119
ਹਦਯੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਲਾਲਾਸ੍ਰੁਤਿਰਰੋਚਕਃ ||੧੧੬||
ਦੋਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰਾਲਸ੍ਯਂ ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤਾ |
ਗੁਰੂਦਰਤ੍ਵਮਸ੍ਵੇਦੋ ਨ ਪਕ੍ਤਿਃ ਸ਼ਕਤੋਰਤਿਃ ||੧੧੭||
ਸ੍ਵਾਪਃ ਸ੍ਤਮ੍ਭੋ ਗੁਰੁਤ੍ਵਂ ਚ ਗਾਤ੍ਰਾਣਾਂ ਵਹ੍ਨਿਮਾਰ੍ਦਵਮ੍ |
ਮੁਖਸ੍ਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧਿਰਗ੍ਲਾਨਿਃ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੀ ਬਲਵਾਞ੍ਜ੍ਵਰਃ ||੧੧੮||
ਲਿਙ੍ਗੈਰੇਭਿਰ੍ਵਿਜਾਨੀਯਾਜ੍ਜ੍ਵਰਮਾਮਂ ਵਿਚਕ੍ਸਣਃ |੧੧੯|
View original
हृदयोद्वेष्टनं तन्द्रा लालास्रुतिररोचकः ||११६||
दोषाप्रवृत्तिरालस्यं विबन्धो बहुमूत्रता |
गुरूदरत्वमस्वेदो न पक्तिः शकृतोऽरतिः ||११७||
स्वापः स्तम्भो गुरुत्वं च गात्राणां वह्निमार्दवम् |
मुखस्याशुद्धिरग्लानिः प्रसङ्गी बलवाञ्ज्वरः ||११८||
लिङ्गैरेभिर्विजानीयाज्ज्वरमामं विचक्षणः |११९|
ਇਦਾਨੀਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯਮਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਹਦਯੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਦਯੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਹਦਯਸ੍ਯ ਆਮੋਟਨਮਿਵ| ਦੋਸਾਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਨਿਸ਼੍ਚਲਤਾ| ਵਿਬਨ੍ਧੋ ਵਿਡ੍ਵਾਤਯੋਰਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਮ੍| ਅਰਤਿਃ ਨ ਕੁਤ੍ਰਚਿਦਵਸ੍ਥਿਤਿਸ਼੍ਚੇਤਸਃ| ਅਗ੍ਲਾਨਿਃ ਈਸਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਃ| ਪ੍ਰਸਙ੍ਗੀ ਸਂਸਕ੍ਤਃ| ਏਤਾਨਿ ਲਕ੍ਸਣਾਨਿ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਂ ਯਾਵਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ| ਅਮੁਂ ਪਾਠਂ ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰੋ ‘ਲਾਲਾਪ੍ਰਸੇਕੋ ਹਲ੍ਲਾਸੋ ਹਦਯਾਸ਼ੁਦ੍ਧ੍ਯਰੋਚਕਾਃ| ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸ੍ਯਾਵਿਪਾਕਾਸ੍ਯਵੈਰਸ੍ਯਂ ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ|| ਕ੍ਸੁਨ੍ਨਾਸ਼ੋ ਬਹੁਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਂ ਸ੍ਤਬ੍ਧਤਾ ਬਲਵਾਞ੍ਜ੍ਵਰਃ| ਆਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਨ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਤਤ੍ਰ ਭੇਸਜਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਗ੍ਰਨ੍ਥੇਨ ਪਠਤਿ||੧੧੬-੧੧੮||-
Adhikarana 75 (119) · Śloka 120
ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪਰਂ ਕੇਚਿਨ੍ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਦੇਯਮੌਸਧਮ੍ ||੧੧੯||
ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਪਰਂ ਕੇਚਿਦ੍ਦਾਤਵ੍ਯਮਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾਃ |੧੨੦|
View original
सप्तरात्रात्परं केचिन्मन्यन्ते देयमौषधम् ||११९||
दशरात्रात्परं केचिद्दातव्यमिति निश्चिताः |१२०|
ਇਦਾਨੀਂ ਕਸਾਯਰਸਸ੍ਯੌਸਧਸ੍ਯੋਪਯੋਗਕਾਲਂ ਪਰਮਤੇਨਾਹ- ਸਪ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਔਸਧਂ ਕਸਾਯਰਸਮਪਿ, ਨਤੁ ਤਿਕ੍ਤਰਸਮੇਵ, ਤਸ੍ਯ ਸਾਮੇਪ੍ਯੁਪਯੋਗਾਰ੍ਹਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਨੁ, ‘ਮਦੌ ਜ੍ਵਰੇ ਲਘੌ ਦੇਹੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨੈਵ ਪਕ੍ਵਲਕ੍ਸਣੇਭਿਹਿਤੇ ਭੇਸਜਦਾਨਮੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਕਥਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪਰਮਤਮਙ੍ਗੀਕ੍ਰਿਯਤੇ? ਸਤ੍ਯਂ, ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਾਦਰ੍ਵਾਕ੍ ਪਾਚਨਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਂ ਸਪ੍ਤਰਾਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਂ, ਦਸ਼ਾਹਾਦਨਨ੍ਤਰਮਵਿਦ੍ਯਮਾਨੇਪਿ ਪਾਕਲਕ੍ਸਣੇ ਔਸਧਂ ਦੇਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਚ ਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਕਾਰਿਣੋ ਵੈਦ੍ਯਾਃ||੧੧੯||-
Adhikarana 76 (120) · Śloka 121
ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਵਾ ਜ੍ਵਰੇ ਦੇਯਮਲ੍ਪਕਾਲਸਮੁਤ੍ਥਿਤੇ ||੧੨੦||
ਅਚਿਰਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਦੇਯਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਪਾਕਤਃ |੧੨੧|
View original
पैत्तिके वा ज्वरे देयमल्पकालसमुत्थिते ||१२०||
अचिरज्वरितस्यापि देयं स्याद्दोषपाकतः |१२१|
ਯਦਾ ਪੁਨਃ ਸਪ੍ਤਾਹਾਦਰ੍ਵਾਗਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਲ੍ਪਦੋਸਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ ਪਾਕਂ ਯਾਯਾਤ੍ਤਦੌਸਧਂ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਲ੍ਪਕਾਲਸਮੁਤ੍ਥਿਤੇਪਿ ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ਯਦੌਸਧਂ ਦੇਯਂ ਦਾਤਵ੍ਯਂ ਭਵੇਤ੍ ਤਤ੍ਤਦਾ ਦੇਯਮਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਵਾਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਦਿਜ੍ਵਰੇ ਦੋਸਪਾਕੇ ਸਤ੍ਯੌਸਧਂ ਦੇਯਮ੍||੧੨੦||-
Adhikarana 77 (121) · Śloka 122
ਭੇਸਜਂ ਹ੍ਯਾਮਦੋਸਸ੍ਯ ਭੂਯੋ ਜ੍ਵਲਯਤਿ ਜ੍ਵਰਮ੍ ||੧੨੧||
ਸ਼ੋਧਨਂ, ਸ਼ਮਨੀਯਂ ਤੁ ਕਰੋਤਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍ |੧੨੨|
View original
भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ||१२१||
शोधनं, शमनीयं तु करोति विषमज्वरम् |१२२|
ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸਾਣਾਂ ਪਾਕੇ ਸਤ੍ਯੇਵੌਸਧਂ ਦੇਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਭੇਸਜਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੋਧਨਮੌਸਧਮਾਮਦੋਸਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਂ ਜ੍ਵਲਯਤਿ ਦੀਪਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਸ਼ਮਨੀਯਂ ਤੁ ਪੁਨਰੌਸਧਂ ਦਤ੍ਤਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਂ ਕਰੋਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਜ੍ਵਲਯਤਿ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਵਰ੍ਧਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੨੧||-
Adhikarana 78 (122) · Śloka 123
ਚ੍ਯਵਮਾਨਂ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮੁਪੇਕ੍ਸੇਤ ਮਲਂ ਸਦਾ ||੧੨੨||
ਅਤਿਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਂ ਚ ਸਾਧਯੇਦਤਿਸਾਰਵਤ੍ |੧੨੩|
View original
च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा ||१२२||
अतिप्रवर्तमानं च साधयेदतिसारवत् |१२३|
ਇਦਾਨੀਂ ਜ੍ਵਰਿਣਾਮਾਵਸ੍ਥਿਕਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਾਹ- ਚ੍ਯਵਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਯਤੋ ਜ੍ਵਰੇਣਾਮਾਸ਼ਯਾਚ੍ਚਾਲਿਤਮਤ ਏਵ ਚ੍ਯਵਮਾਨਂ, ਮਲਂ ਵਾਤਾਦਿਕਂ, ਸਦਾਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਪਕ੍ਵਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਚ| ਅਤਿਸਾਰਵਦਿਤ੍ਯਨੇਨ ਪਾਚਯਨ੍ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਂ ਨਯੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ ਸੂਚ੍ਯਤੇ| ਮਲੋਤ੍ਰ ਨ ਪੁਰੀਸਮੇਵ, ਅਨਿਰ੍ਗਮਨੇ ਵਮਨਾਦਿਭਿਰ੍ਨਿਰ੍ਹਰਣੋਪਦੇਸ਼ਾਤ੍||੧੨੨||-
Adhikarana 79 (123) · Śloka 124
ਯਦਾ ਕੋਸ੍ਠਾਨੁਗਾਃ ਪਕ੍ਵਾ ਵਿਬਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਮਲਾਃ ||੧੨੩||
ਅਚਿਰਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯਾਪਿ ਤਦਾ ਦਦ੍ਯਾਦ੍ਵਿਰੇਚਨਮ੍ |੧੨੪|
View original
यदा कोष्ठानुगाः पक्वा विबद्धाः स्रोतसां मलाः ||१२३||
अचिरज्वरितस्यापि तदा दद्याद्विरेचनम् |१२४|
ਤਰ੍ਹਿ ਕਦਾ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਹ- ਯਦਾ ਕੋਸ੍ਟਾਨੁਗਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਰੇਚਨਮਤ੍ਰ ਸ਼ੋਧਨਂ, ਨ ਤ੍ਵਧੋਰੇਚਨਮੇਵ| ਕੇਚਿਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਤ੍ਰ ਅਸ੍ਮਿਂਸ਼੍ਚ ਵਾਕ੍ਯੇ ਮਲਂ ਪੁਰੀਸਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ||੧੨੩||-
Adhikarana 80 (124-125) · Śloka 125
ਪਕ੍ਵੋ ਹ੍ਯਨਿਰ੍ਹਤੋ ਦੋਸੋ ਦੇਹੇ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ ਮਹਾਤ੍ਯਯਮ੍ ||੧੨੪||
ਵਿਸਮਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਬਲਵ੍ਯਾਪਦਮੇਵ ਚ |
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦੋਸਾਣਾਂ ਵਮਨਾਦਿਭਿਃ ||੧੨੫||
View original
पक्वो ह्यनिर्हृतो दोषो देहे तिष्ठन् महात्ययम् ||१२४||
विषमं वा ज्वरं कुर्याद्बलव्यापदमेव च |
तस्मान्निर्हरणं कार्यं दोषाणां वमनादिभिः ||१२५||
ਪਕ੍ਵਦੋਸੋਪੇਕ੍ਸਣੇ ਦੂਸਣਮਾਹ- ਪਕ੍ਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਿਰ੍ਹਤੋ ਵਮਨਾਦਿਨਾ, ਮਹਾਤ੍ਯਯਂ ਗਮ੍ਭੀਰਂ, ਬਲਵ੍ਯਾਪਦਂ ਬਲਾਪਚਯਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਤਸ੍ਮਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਹਰਣਮ੍ ਈਸਦ੍ਧਰਣਮ੍||੧੨੪-੧੨੫||
Adhikarana 81 (126) · Śloka 127
ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਰ੍ਮ ਵਮਨਂ ਚਾਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਮਾਸ੍ਥਾਪਨਂ ਤਥਾ |
ਵਿਰੇਚਨਂ ਤਥਾ ਕੁਰ੍ਯਾਚ੍ਛਿਰਸਸ਼੍ਚ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ ||੧੨੬||
ਕ੍ਰਮਸ਼ਃ... |੧੨੭|
View original
प्राक्कर्म वमनं चास्य कार्यमास्थापनं तथा |
विरेचनं तथा कुर्याच्छिरसश्च विरेचनम् ||१२६||
क्रमशः... |१२७|
ਇਦਾਨੀਂ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਵਮਨਾਦਿਪਰਿਪਾਟੀਮਾਹ- ਪ੍ਰਾਗਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਥਮਂ ਲਙ੍ਘਨਸ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਵਸ੍ਥਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਤ੍ਵਾਦ੍ਵਮਨਸ੍ਯਾਪਿ ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਰ੍ਮਤ੍ਵਮ੍| ਕ੍ਰਮਸ਼ ਇਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣ, ਨ ਯੁਗਪਤ੍; ਅਥਵਾ ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸ੍ਨੇਹਾਦਿਨਾ ਕੋਸ੍ਠਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇਸੁ ਦੋਸੇਸੁ ਮਧ੍ਯਮਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੇਤਿ ਕ੍ਰਮਸ਼ੋ ਦੇਯਮ੍| ਪ੍ਰਾਕ੍ਕਰ੍ਮ ਵਮਨਂ ਚਾਸ੍ਯੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਾਦਗ੍ਰੇਨੁਵਾਸਨਮਿਤ੍ਯਪਿ||੧੨੬||-
Adhikarana 82 (127-129) · Śloka 129
...ਬਲਿਨੇ ਦੇਯਂ ਵਮਨਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ |
ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਯੇ ਵਿਰੇਕਸ੍ਤੁ ਕਾਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਸ਼ਿਥਿਲਾਸ਼ਯੇ ||੧੨੭||
ਸਰੁਜੇਨਿਲਜੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਸੋਦਾਵਰ੍ਤੇ ਨਿਰੂਹਣਮ੍ |
ਕਟੀਪਸ੍ਠਗ੍ਰਹਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨੇਰਨੁਵਾਸਨਮ੍ ||੧੨੮||
ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਸ਼ੂਲਘ੍ਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਪ੍ਰਤਿਬੋਧਨਮ੍ |
ਕਫਾਭਿਪਨ੍ਨੇ ਸ਼ਿਰਸਿ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਮ੍ ||੧੨੯||
View original
...बलिने देयं वमनं श्लैष्मिके ज्वरे |
पित्तप्राये विरेकस्तु कार्यः प्रशिथिलाशये ||१२७||
सरुजेऽनिलजे कार्यं सोदावर्ते निरूहणम् |
कटीपृष्ठग्रहार्तस्य दीप्ताग्नेरनुवासनम् ||१२८||
शिरोगौरवशूलघ्नमिन्द्रियप्रतिबोधनम् |
कफाभिपन्ने शिरसि कार्यं मूर्धविरेचनम् ||१२९||
ਯਾਦਸ਼ਸ੍ਯ ਪੁਂਸੋ ਯਦਾਤ੍ਮਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ਵਮਨਾਦਿਕਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਦਾਹ- ਬਲਿਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਲਿਨੇ ਪੁਰੁਸਾਯ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ਵਮਨਂ ਦੇਯਮ੍, ‘ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਦੋਸੇ ਤੁ ਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੇ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਮਨਾਵਸ੍ਥਾ ਕਥਿਤਾ ਤਸ੍ਯਾਂ ਜਾਤਾਯਾਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਾਯੇ ਪਿਤ੍ਤਬਾਹੁਲ੍ਯੇ, ਪ੍ਰਸ਼ਿਥਿਲਾਸ਼ਯੇ ਅਸ੍ਤਬ੍ਧਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੇ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦਾਦ੍ਵਮਨਮਪਿ ਪਿਤ੍ਤੇ ਦੇਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ,- “ਉਪਸ੍ਥਿਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤੇ ਵ੍ਯਾਧਾਵਾਮਾਸ਼ਯਾਸ਼੍ਰਯੇ| ਵਮਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ ਭਿਸਗ੍ਦੇਹਮਦੂਸਯਨ੍”- ਇਤਿ| ਸਰੁਜੇ ਕੋਸ੍ਠਰੁਗ੍ਯੁਕ੍ਤੇ| ਸੋਦਾਵਰ੍ਤੇ ਸਵਿਬਨ੍ਧੇ| ਸ਼ਿਰੋਗੌਰਵਸ਼ੂਲਘ੍ਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਮਿਤਿ| ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇ ਮੂਰ੍ਧਵਿਰੇਚਨਂ ਨ ਤੁ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ ਪਰਂ ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਕਂ ਵਿਹਾਯ, ਸਾਨ੍ਨਿਪਾਤਕੇ ਪੁਨਃ ਸਞ੍ਜ੍ਞਾਪ੍ਰਬੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਤਰੁਣੇਪਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰਸ੍ਤੁ ‘ਕ੍ਰਮੇਣ ਬਲਿਨੇ ਦੇਯਂ ਵਮਨਂ ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਆਮਾਸ਼ਯਸ੍ਥੇ ਦੋਸੇ ਤੁ ਸੋਤ੍ਕ੍ਲੇਸ਼ੇ ਵਮਨੇ ਪਰਮ੍’ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਮੇਵ ਪਾਠਂ ਪਠਤਿ||੧੨੭-੧੨੯||
Adhikarana 83 (130) · Śloka 131
ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਸਮਾਧ੍ਮਾਤਮੁਦਰਂ ਸਰੁਜਂ ਦਿਹੇਤ੍ |
ਦਾਰੁਹੈਮਵਤੀਕੁਸ੍ਠਸ਼ਤਾਹ੍ਵਾਹਿਙ੍ਗੁਸੈਨ੍ਧਵੈਃ ||੧੩੦||
ਅਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚ... |੧੩੧|
View original
दुर्बलस्य समाध्मातमुदरं सरुजं दिहेत् |
दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः ||१३०||
अम्लपिष्टैः सुखोष्णैश्च... |१३१|
ਅਤਃ ਪਰਂ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯੋਦਰਲੇਪਮਾਹ- ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਰੁ ਦੇਵਦਾਰੁ, ਹੈਮਵਤੀ ਵਚਾ, ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਮ੍||੧੩੦||-
Adhikarana 84 (131) · Śloka 131
...ਪਵਨੇ ਤੂਰ੍ਧ੍ਵਮਾਗਤੇ |
ਰੁਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਪੂਰੀਸਾਯ ਗੁਦੇ ਵਰ੍ਤਿਂ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍ ||੧੩੧||
View original
...पवने तूर्ध्वमागते |
रुद्धमूत्रपूरीषाय गुदे वर्तिं निधापयेत् ||१३१||
ਵਰ੍ਤਿਵਿਸਯਮਾਹ- ਪਵਨੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤਿਰਤ੍ਰ ਦਾਰੁਹੈਮਵਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃਕਤਾ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਮਦਨਫਲਸੈਨ੍ਧਵਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਯੌਗਿਕੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਕਤਾ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੧੩੧||
Adhikarana 85 (132) · Śloka 132
ਪਿਪ੍ਪਲੀਪਿਪ੍ਪਲੀਮੂਲਯਵਾਨੀਚਵ੍ਯਸਾਧਿਤਾਮ੍ |
ਪਾਯਯੇਤ ਯਵਾਗੂਂ ਵਾ ਮਾਰੁਤਾਦ੍ਯਨੁਲੋਮਿਨੀਮ੍ ||੧੩੨||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचव्यसाधिताम् |
पाययेत यवागूं वा मारुताद्यनुलोमिनीम् ||१३२||
ਊਰ੍ਧ੍ਵਗਤਪਵਨੇ ਰੁਦ੍ਧਮੂਤ੍ਰਪੁਰੀਸਸ੍ਯਾਨ੍ਯਤ੍ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩੨||
Adhikarana 86 (133) · Śloka 133
ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯੋਭਯਤੋ ਯਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨ ਗਚ੍ਛਤਿ |
ਸਸ਼ੇਸਦੋਸਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਤਂ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਜਯੇਤ੍ ||੧੩੩||
View original
शुद्धस्योभयतो यस्य ज्वरः शान्तिं न गच्छति |
सशेषदोषरूक्षस्य तस्य तं सर्पिषा जयेत् ||१३३||
ਸਸ਼ੇਸਦੋਸਤ੍ਵਾਦ੍ਰੂਕ੍ਸਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਜ੍ਵਰੇਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਸਤਿ ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਾਹ- ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ||੧੩੩||
Adhikarana 87 (134) · Śloka 134
ਕਸ਼ਂ ਚੈਵਾਲ੍ਪਦੋਸਂ ਚ ਸ਼ਮਨੀਯੈਰੁਪਾਚਰੇਤ੍ |
ਉਪਵਾਸੈਰ੍ਬਲਸ੍ਥਂ ਤੁ ਜ੍ਵਰੇ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋਤ੍ਥਿਤੇ ||੧੩੪||
View original
कृशं चैवाल्पदोषं च शमनीयैरुपाचरेत् |
उपवासैर्बलस्थं तु ज्वरे सन्तर्पणोत्थिते ||१३४||
ਸ਼ੋਧਨਵਿਧਿਮਭਿਧਾਯ ਸਂਸ਼ਮਨਵਿਧਿਮਾਹ- ਕਸ਼ਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਵਾਸੈਰਿਤਿ ਭੋਜਨਪਰਿਤ੍ਯਾਗੈਃ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ- ਉਪਵਾਸਸ੍ਯਾਪਿ ਸਂਸ਼ਮਨੀਯਤ੍ਵਾਦ੍ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵਿਸਯੇ ਤਨ੍ਨਿਯੋਗਮਾਹ- ਉਪਵਾਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਪਵਾਸੈਰਿਤਿ ਬਹੁਵਚਨਾਦ੍ਦਸ਼ਵਿਧਮਪਿ ਲਙ੍ਘਨਂ ਯਥਾਵਸ੍ਥਂ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ,- “ਚਤੁਸ੍ਪ੍ਰਕਾਰਾ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਿਃ ਪਿਪਾਸਾਮਾਰੁਤਾਤਪੌ| ਪਾਚਨਾਨ੍ਯੁਪਵਾਸਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਯਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ ਲਙ੍ਘਨਮ੍”- ਇਤਿ| ਈਦਸ਼ੇ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨੇ ਸਂਸ਼ਮਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇਪਿ ਪੁਨਃ ਸ਼ੋਧਨਮਭਿਹਿਤਂ ਭਵਤਿ||੧੩੪||
Adhikarana 88 (135) · Śloka 135
ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਂ ਯਵਾਗੂਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨਿਂ ਤਸਾਰ੍ਤਂ ਪਾਯਯੇਨ੍ਨਰਮ੍ |੧੩੫|
View original
क्लिन्नां यवागूं मन्दाग्निं तृषार्तं पाययेन्नरम् |१३५|
ਸਂਸ਼ਮਨੇਸ੍ਵਾਹਾਰਸ੍ਯ ਵਰਤ੍ਵਾਤ੍ਤਦਭਿਧਾਨਮਾਹ- ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਮ੍ ਅਲ੍ਪਸਿਕ੍ਥਤ੍ਵੇਨ; ‘ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਾਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਤਨ੍ਵੀਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਸ ਏਵਾਰ੍ਥਃ|੧੩੫|-
Adhikarana 89 (135-137) · Śloka 138
ਤਟ੍ਛਰ੍ਦਿਦਾਹਘਰ੍ਮਾਰ੍ਤਂ ਮਦ੍ਯਪਂ ਲਾਜਤਰ੍ਪਣਮ੍ ||੧੩੫||
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮਮ੍ਭਸਾ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜੀਰ੍ਣੇ ਯੂਸਰਸੌਦਨਮ੍ |
ਉਪਵਾਸਸ਼੍ਰਮਕਤੇ ਕ੍ਸੀਣਂ(ਣੇ) ਵਾਤਾਧਿਕੇ ਜ੍ਵਰੇ ||੧੩੬||
ਦੀਪ੍ਤਾਗ੍ਨਿਂ ਭੋਜਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਨਰਂ ਮਾਂਸਰਸੌਦਨਮ੍ |
ਮੁਦ੍ਗਯੂਸੌਦਨਸ਼੍ਚਾਪਿ ਹਿਤਃ ਕਫਸਮੁਤ੍ਥਿਤੇ ||੧੩੭||
ਸ ਏਵ ਸਿਤਯਾ ਯੁਕ੍ਤਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਹਿਤਃ |੧੩੮|
View original
तृट्छर्दिदाहघर्मार्तं मद्यपं लाजतर्पणम् ||१३५||
सक्षौद्रमम्भसा पश्चाज्जीर्णे यूषरसौदनम् |
उपवासश्रमकृते क्षीणं(णे) वाताधिके ज्वरे ||१३६||
दीप्ताग्निं भोजयेत् प्राज्ञो नरं मांसरसौदनम् |
मुद्गयूषौदनश्चापि हितः कफसमुत्थिते ||१३७||
स एव सितया युक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः |१३८|
ਯਵਾਗ੍ਵਨਰ੍ਹਸ੍ਯ ਤਰ੍ਪਣਮਾਹ- ਤਡਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿਤ ਇਤਿ ‘ਅਨ੍ਨਕਾਲੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਸ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ ਏਵ ਮੁਦ੍ਗਯੂਸ ਏਵ||੧੩੫-੧੩੭||-
Adhikarana 90 (138-140) · Śloka 140
ਦਾਡਿਮਾਮਲਮੁਦ੍ਗਾਨਾਂ ਯੂਸਸ਼੍ਚਾਨਿਲਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ||੧੩੮||
ਹ੍ਰਸ੍ਵਮੂਲਕਯੂਸਸ੍ਤੁ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਧਿਕੇ ਹਿਤਃ |
ਪਟੋਲਨਿਮ੍ਬਯੂਸਸ੍ਤੁ ਪਥ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਤ੍ਮਕੇ ||੧੩੯||
ਦਾਹਚ੍ਛਰ੍ਦਿਯੁਤਂ ਕ੍ਸਾਮਂ ਨਿਰਨ੍ਨਂ ਤਸ੍ਣਯਾਰ੍ਦਿਤਮ੍ |
ਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਯੁਤਂ ਲਾਜਤਰ੍ਪਣਂ ਪਾਯਯੇਤ ਚ ||੧੪੦||
View original
दाडिमामलमुद्गानां यूषश्चानिलपैत्तिके ||१३८||
ह्रस्वमूलकयूषस्तु वातश्लेष्माधिके हितः |
पटोलनिम्बयूषस्तु पथ्यः पित्तकफात्मके ||१३९||
दाहच्छर्दियुतं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽर्दितम् |
सिताक्षौद्रयुतं लाजतर्पणं पाययेत च ||१४०||
ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਪਥ੍ਯਮਾਹ- ਦਾਡਿਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹ੍ਰਸ੍ਵਮੂਲਕੋ ਲਘੁਮੂਲਕਃ| ਲਾਜਤਰ੍ਪਣਂ ਪਾਯਯੇਤ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਦ੍ਰਵਾਨੁਕ੍ਤੇਃ ਸ਼ੀਤੋਦਕੇਨ ਲਾਜਤਰ੍ਪਣਪਾਨਂ; ਕੇਚਿਚ੍ਛਤਸ਼ੀਤੇਨ ਪਾਨਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਜ੍ਵਰਾਪਹੈਃ ਫਲਰਸੈਃ ਪਾਨਂ ਲਾਜਤਰ੍ਪਣਸ੍ਯ ਪਥ੍ਯਮਾਹੁਃ ||੧੩੮-੧੪੦||
Adhikarana 91 (141) · Śloka 142
ਕਫਪਿਤ੍ਤਪਰੀਤਸ੍ਯ ਗ੍ਰੀਸ੍ਮੇਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਿਨਸ੍ਤਥਾ |
ਮਦ੍ਯਨਿਤ੍ਯਸ੍ਯ ਨ ਹਿਤਾ ਯਵਾਗੂਸ੍ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੧੪੧||
ਯੂਸੈਰਮ੍ਲੈਰਨਮ੍ਲੈਰ੍ਵਾ ਜਾਙ੍ਗਲੈਸ਼੍ਚ ਰਸੈਰ੍ਹਿਤੈਃ |੧੪੨|
View original
कफपित्तपरीतस्य ग्रीष्मेऽसृक्पित्तिनस्तथा |
मद्यनित्यस्य न हिता यवागूस्तमुपाचरेत् ||१४१||
यूषैरम्लैरनम्लैर्वा जाङ्गलैश्च रसैर्हितैः |१४२|
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਯਾ ਯਵਾਗ੍ਵਾ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਵਿਸਯੇਹਿਤਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਕਫਪਿਤ੍ਤਪਰੀਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਪਰੀਤਸ੍ਯ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਮਿਲਿਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯਾਪ੍ਤਸ੍ਯ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇ ਘਤਮਿਸ਼੍ਰਾਯਾ ਯਵਾਗ੍ਵਾ ਹਿਤਤ੍ਵਮਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਜ੍ਵਰੇ ਸਤਿ ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤੇ ਯਵਾਗੂਰਹਿਤਾ, ਸਂਯੋਗੇ ਪੁਨਸ੍ਤਥੇਤਿ ਤਸ੍ਯ ਯਵਗੂਰਹਿਤਾ| ਤਸ੍ਯ ਪਥ੍ਯਮਾਹ- ਤਮੁਪਾਚਰੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯੂਸੈਃ ਅਮ੍ਲੈਰਨਮ੍ਲੈਰ੍ਵੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪਃ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਅਗ੍ਨ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ| ਯੂਸਜਾਙ੍ਗਲਰਸੋਪਦੇਸ਼ੋਪਿ ਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਅਵਸ੍ਥਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਚ| ਯੂਸੋ ਮੁਦ੍ਗਾਦਿਯੂਸਃ| ਕਫਪਿਤ੍ਤਪਰੀਤਾਦੀਨਾਂ ਦਾਹਾਦ੍ਯਭਿਭੂਤਾਨਾਂ ਯੂਸਰਸੋਪਦੇਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਾਲਿਕੋ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਃ||੧੪੧||-
Adhikarana 92 (142) · Śloka 142
ਮਦ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਂ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਰ੍ਯਵਾਨ੍ਨੋਪਹਿਤਂ ਹਿਤਮ੍ ||੧੪੨||
View original
मद्यं पुराणं मन्दाग्नेर्यवान्नोपहितं हितम् ||१४२||
ਇਦਾਨੀਂ ਸ਼ਮਨਤ੍ਵਾਨ੍ਮਦ੍ਯਤਕ੍ਰੇਵਸ੍ਥਾਵਸ਼ੇਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਨ੍ਤਰੋਪਹਿਤੇ ਹਿਤਤਯਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਮਦ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਦ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਪਕ੍ਵਂ, ਦੀਪਨੀਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਕਫਘ੍ਨਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ||੧੪੨||
Adhikarana 93 (143) · Śloka 143
ਸਵ੍ਯੋਸਂ ਵਿਤਰੇਤ੍ਤਕ੍ਰਂ ਕਫਾਰੋਚਕਪੀਡਿਤੇ |੧੪੩|
View original
सव्योषं वितरेत्तक्रं कफारोचकपीडिते |१४३|
ਤਕ੍ਰਪ੍ਰਯੋਗਮਾਹ- ਸਵ੍ਯੋਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਵ੍ਯੋਸਂ ਤ੍ਰਿਕਟੁਕਸਂਸ੍ਕਤਂ, ਵਿਤਰੇਤ੍ ਦਦ੍ਯਾਤ੍||੧੪੩||-
Adhikarana 94 (143-144) · Śloka 144
ਕਸ਼ੋਲ੍ਪਦੋਸੋ ਦੀਨਸ਼੍ਚ ਨਰੋ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਰ੍ਦਿਤਃ ||੧੪੩||
ਵਿਬਦ੍ਧਃ ਸਸ੍ਟਦੋਸਸ਼੍ਚ ਰੂਕ੍ਸਃ ਪਿਤ੍ਤਾਨਿਲਜ੍ਵਰੀ |
ਪਿਪਾਸਾਰ੍ਤਃ ਸਦਾਹੋ ਵਾ ਪਯਸਾ ਸ ਸੁਖੀ ਭਵੇਤ੍ ||੧੪੪||
View original
कृशोऽल्पदोषो दीनश्च नरो जीर्णज्वरार्दितः ||१४३||
विबद्धः सृष्टदोषश्च रूक्षः पित्तानिलज्वरी |
पिपासार्तः सदाहो वा पयसा स सुखी भवेत् ||१४४||
ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ੍ਥਾਮਾਹ- ਕਸ਼ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੀਨਃ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਚਿਤ੍ਤਃ| ਵਿਬਦ੍ਧਦੋਸਃ ਅਪ੍ਰਵਤ੍ਤਦੋਸਃ, ਸਸ੍ਟਦੋਸਃ ਚ੍ਯੁਤਦੋਸਃ| ਨਨੁ, ਯਦਿ ਵਿਬਦ੍ਧਦੋਸੇ ਕ੍ਸੀਰਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ਤਤ੍ਕਥਂ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤੇਪਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ? ਸਤ੍ਯਂ, ਉਭਯਸ਼ਕ੍ਤਿਕਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤੇਪਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ; ਅਥਵਾ ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤੋ ਦੋਸਃ ਸ੍ਤੋਕਸ੍ਤੋਕੇਨ ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਅਤ੍ਰ ਸੋਭਿਪ੍ਰੇਤਃ; ਤਤਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦੋਸਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਰ੍ਥਂ ਭੇਦਨਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਚ੍ਯੁਤਦੋਸੇਪਿ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਏਸ ਪਾਠੋ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਃ ਕਿਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਃ ਪਠਿਤਃ ਕਿਯਨ੍ਮਾਤ੍ਰਸ਼੍ਚ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤਃ, ਅਸ੍ਮਾਭਿਰ੍ਵਦ੍ਧਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵੋਪਿ ਲਿਖਿਤਃ||੧੪੩-੧੪੪||
Adhikarana 95 (145) · Śloka 145
ਤਦੇਵ ਤਰੁਣੇ ਪੀਤਂ ਵਿਸਵਦ੍ਧਨ੍ਤਿ ਮਾਨਵਮ੍ |੧੪੫|
View original
तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम् |१४५|
ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ ਪਯਃ ਪੀਤਂ ਸਤ੍ ਕਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਤਦੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦੇਵੇਤਿ ਪਯਃ| ਤਰੁਣੇ ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੇ|੧੪੫|-
Adhikarana 96 (145) · Śloka 146
ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਸੁਲਘੁ ਮਾਤ੍ਰਾਵਦ੍ਭੋਜਨਂ ਹਿਤਮ੍ ||੧੪੫||
ਵੇਗਾਪਾਯੇਨ੍ਯਥਾ ਤਦ੍ਧਿ ਜ੍ਵਰਵੇਗਾਭਿਵਰ੍ਧਨਮ੍ |੧੪੬|
View original
सर्वज्वरेषु सुलघु मात्रावद्भोजनं हितम् ||१४५||
वेगापायेऽन्यथा तद्धि ज्वरवेगाभिवर्धनम् |१४६|
ਇਦਾਨੀਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੋਚਿਤਸ੍ਯਾਹਾਰਸ੍ਯ ਯਥਾਕਾਲਮੁਪਯੋਗਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸੁਲਘੁ ਪੁਰਾਣਰਕ੍ਤਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿ, ਮਾਤ੍ਰਾਵਤ੍ ਅਲ੍ਪਂ, ਵੇਗਾਪਾਯੇ ਜ੍ਵਰਵੇਗਹਾਨੌ, ਅਨ੍ਯਥਾ ਉਕ੍ਤਪ੍ਰਕਾਰਵੈਪਰੀਤ੍ਯੇਨ, ਤਤ੍ ਭੋਜਨਂ, ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਵੇਗਾਪਾਯੇ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਦਿਨਾਪਾਯੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਦਿਨਾਨ੍ਤੇ ਇਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ‘ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਸਪ੍ਤਾਹਂ ਮਾਤ੍ਰਾਵਲ੍ਲਘੁ ਭੋਜਯੇਤ੍’ ਇਤੀਦਸ਼ਂ ਪੂਰ੍ਵਾਰ੍ਧਂ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚ ਨਿਬਨ੍ਧੇਸੁ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ||੧੪੫||-
Adhikarana 97 (146-148) · Śloka 149
ਜ੍ਵਰਿਤੋ ਹਿਤਮਸ਼੍ਨੀਯਾਦ੍ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਸ੍ਯਾਰੁਚਿਰ੍ਭਵੇਤ੍ ||੧੪੬||
ਅਨ੍ਨਕਾਲੇ ਹ੍ਯਭੁਞ੍ਜਾਨਃ ਕ੍ਸੀਯਤੇ ਮ੍ਰਿਯਤੇਥਵਾ |
ਸ ਕ੍ਸੀਣਃ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤਾਂ ਯਾਤਿ ਯਾਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ ਚ ||੧੪੭||
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ਸੇਦ੍ਬਲਂ ਪੁਂਸਾਂ ਬਲੇ ਸਤਿ ਹਿ ਜੀਵਿਤਮ੍ |
ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ੍ਯਕਾਲੇ ਚ ਜ੍ਵਰੀ ਨਾਦ੍ਯਾਤ੍ ਕਥਞ੍ਚਨ ||੧੪੮||
ਨ ਤੁ ਤਸ੍ਯਾਹਿਤਂ ਭੁਕ੍ਤਮਾਯੁਸੇ ਵਾ ਸੁਖਾਯ ਵਾ |੧੪੯|
View original
ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् ||१४६||
अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽथवा |
स क्षीणः कृच्छ्रतां याति यात्यसाध्यत्वमेव च ||१४७||
तस्माद्रक्षेद्बलं पुंसां बले सति हि जीवितम् |
गुर्वभिष्यन्द्यकाले च ज्वरी नाद्यात् कथञ्चन ||१४८||
न तु तस्याहितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा |१४९|
ਇਦਾਨੀਂ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯਾਰੁਚਾਵਪਿ ਹਿਤਭੋਜਨੋਪਦੇਸ਼ਮਾਹ- ਜ੍ਵਰਿਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਿਣੋ ਯਦਿ ਹਿਤਭੋਜਨੇ ਕਥਞ੍ਚਿਦਰੁਚਿਸ੍ਤਦਾ ਹਿਤਮੇਵਾਨੇਕਪ੍ਰਕਾਰਾਭਿਃ ਕਲ੍ਪਨਾਭਿਰ੍ਮੁਖਾਪ੍ਰਿਯਂ ਕਤ੍ਵਾਰੁਚਿਨਿਵਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਜ੍ਵਰਿਤੋਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ,- “ਸਾਤਤ੍ਯਾਤ੍ ਸ੍ਵਾਦ੍ਵਭਾਵਾਚ੍ਚ ਪਥ੍ਯਂ ਦ੍ਵੇਸ੍ਯਤ੍ਵਾਮਾਗਤਮ੍| ਕਲ੍ਪਨਾਵਿਧਿਭਿਸ੍ਤੈਸ੍ਤੈਃ ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵਂ ਗਮਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ”- ਇਤਿ| ਕਸ੍ਮਾਦੇਵਂਵਿਧਮਪਿ ਕਤ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਿਤੋਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਨ੍ਨਕਾਲੇ ਹ੍ਯਭੁਞ੍ਜਾਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਯਦ੍ਯਸ੍ਯ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਿਣੋਰੁਚਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤਦਾ ਅਹਿਤਮਪ੍ਯਸ਼੍ਨੀਯਾਦਿਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ, ਯਦ੍ਯਰੁਚੌ ਸਤ੍ਯਾਮਹਿਤਭੋਜਨਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਦਾ ‘ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ੍ਯਕਾਲੇ ਚ’ ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯੁਤ੍ਤਰੋਕ੍ਤਸ਼੍ਲੋਕੇਨ ਸਹ ਕਥਂ ਨ ਵਿਰੋਧਃ? ਸਤ੍ਯਂ, ਅਹਿਤਸ੍ਯ ਸਾਤਤ੍ਯਸੇਵਨਨਿਰਾਕਰਣਾਰ੍ਥਂ ਗੁਰ੍ਵਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ੍ਯਕਾਲੇ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਲੋਕਃ| ਗੁਰ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ ਅਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿ ਦੋਸਧਾਤੁਮਲਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਕ੍ਲੇਦਪ੍ਰਾਪ੍ਤਿਜਨਨਮ੍| ਕਥਞ੍ਚਨ ਸਕਦਪਿ| ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ, ਤੇਨ ਯਸ੍ਮਾਦਹਿਤਂ ਭੁਕ੍ਤਂ ਭੋਜਨਂ ਜ੍ਵਰਿਤਸ੍ਯ ਨ ਆਯੁਸੋਰ੍ਥੇ ਸੁਖਾਰ੍ਥੇ ਵਾ ਭਵਤਿ, ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਗੁਰ੍ਵਾਦਿ ਨ ਭਕ੍ਸਯੇਤ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕੈਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰੇਸ ਪਾਠੋ ਨ ਪਠਿਤਸ੍ਤਥਾਪਿ ਸਰ੍ਵਨਿਬਨ੍ਧੋਪਜੀਵਿਨਾ ਮਯਾ ਪਞ੍ਜਿਕਾਕਾਰਪਠਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਠਿਤਃ||੧੪੬-੧੪੮||-
Adhikarana 98 (149) · Śloka 150
ਸਨ੍ਤਤਂ ਵਿਸਮਂ ਵਾਪਿ ਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਸੁਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤਮ੍ ||੧੪੯||
ਜ੍ਵਰਂ ਸਮ੍ਭੋਜਨੈਃ ਪਥ੍ਯੈਰ੍ਲਘੁਭਿਃ ਸਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ |੧੫੦|
View original
सन्ततं विषमं वाऽपि क्षीणस्य सुचिरोत्थितम् ||१४९||
ज्वरं सम्भोजनैः पथ्यैर्लघुभिः समुपाचरेत् |१५०|
ਇਦਾਨੀਂ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਚਿਰੋਤ੍ਥਿਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ਪਥ੍ਯਸਮ੍ਭੋਜਨੈਰ੍ਬਂਹਣਵਿਧਿਮਾਹ- ਸਨ੍ਤਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਨ੍ਤਤਂ ਨਿਤ੍ਯਲਗ੍ਨਂ, ਵਿਸਮਂ ਸਤਤਾਨ੍ਯੇਦ੍ਯੁਸ੍ਕਾਦਿਕਮ੍| ਸਮ੍ਭੋਜਨੈਃ ਯਥੇਸ੍ਟਭੋਜਨੈਃ||੧੪੯||-
Adhikarana 99 (150) · Śloka 151
ਮੁਦ੍ਗਾਨ੍ਮਸੁਰਾਂਸ਼੍ਚਣਕਾਨ੍ ਕੁਲਤ੍ਥਾਨ੍ ਸਮਕੁਸ੍ਠਕਾਨ੍ ||੧੫੦||
ਆਹਾਰਕਾਲੇ ਯੂਸਾਰ੍ਥਂ ਜ੍ਵਰਿਤਾਯ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ |੧੫੧|
View original
मुद्गान्मसुरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्ठकान् ||१५०||
आहारकाले यूषार्थं ज्वरिताय प्रदापयेत् |१५१|
ਮੁਦ੍ਗਾਨ੍ ਮਸੂਰਾਂਸ਼੍ਚਣਕਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੋਸਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਮੁਦ੍ਗਾਦਿਯੂਸਾਣਾਮੁਪਾਦਾਨਂ, ਅਤ੍ਰ ਤੁ ਵਿਕਾਰਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍, ਅਤੋ ਨ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਿਃ||੧੫੦||-
Adhikarana 100 (151-152) · Śloka 152
ਪਟੋਲਪਤ੍ਰਂ ਵਾਰ੍ਤਾਕਂ ਕਠਿਲ੍ਲਂ ਪਾਪਚੈਲਿਕਮ੍ ||੧੫੧||
ਕਰ੍ਕੋਟਕਂ ਪਰ੍ਪਟਕਂ ਗੋਜਿਹ੍ਵਾਂ ਬਾਲਮੂਲਕਮ੍ |
ਪਤ੍ਰਂ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਃ ਸ਼ਾਕਾਰ੍ਥੇ ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ ||੧੫੨||
View original
पटोलपत्रं वार्ताकं कठिल्लं पापचैलिकम् ||१५१||
कर्कोटकं पर्पटकं गोजिह्वां बालमूलकम् |
पत्रं गुडूच्याः शाकार्थे ज्वरितानां प्रदापयेत् ||१५२||
ਪਟੋਲਪਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਠਿਲ੍ਲਂ ਪੁਨਰ੍ਨਵਾਸ਼ਾਕਂ, ਪਾਪਚੈਲਿਕਂ ਪਾਠਾਸ਼ਾਕਂ, ਗੋਜਿਹ੍ਵਾਂ ਗੋਜੀਸ਼ਾਕਮ੍||੧੫੧-੧੫੨||
Adhikarana 101 (153) · Śloka 154
ਲਾਵਾਨ੍ ਕਪਿਞ੍ਜਲਾਨੇਣਾਨ੍ ਪਸਤਾਞ੍ਛਰਭਾਞ੍ਛਸ਼ਾਨ੍ |
ਕਾਲਪੁਚ੍ਛਾਨ੍ ਕੁਰਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਤਥੈਵ ਮਗਮਾਤਕਾਨ੍ ||੧੫੩||
ਮਾਂਸਾਰ੍ਥੇ ਮਾਂਸਸਾਤ੍ਮ੍ਯਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਦਾਪਯੇਤ੍ |੧੫੪|
View original
लावान् कपिञ्जलानेणान् पृषताञ्छरभाञ्छशान् |
कालपुच्छान् कुरङ्गांश्च तथैव मृगमातृकान् ||१५३||
मांसार्थे मांससात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत् |१५४|
ਲਾਵਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਪਿਞ੍ਜਲੋ ਗੌਰਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ, ਏਣਃ ਕਸ੍ਣਮਗਃ, ਪਸਤਃ ਚਿਤ੍ਰਮਗਃ ‘ਚੀਤਲ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ, ਸ਼ਰਭਃ ਅਸ੍ਟਪਾਦੁਸ੍ਟ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣੋ ਮਹਾਸ਼ਙ੍ਗਃ, ਕਾਲਪੁਚ੍ਛਃ ਸ ਚ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਕੁਰਙ੍ਗਃ ਚਤੁਃਸ਼ਙ੍ਗਃ ‘ਮੇਦੁਲੀ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਮਾਂਸਾਰ੍ਥੇ ਮਾਂਸਪ੍ਰਯੋਗੇ; ਕੇਚਿਨ੍ਮਾਂਸਾਰ੍ਥੇ ਬਂਹਣਾਰ੍ਥੇ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ, ‘ਮਾਂਸਂ ਮਾਂਸੇਨ ਵਰ੍ਧਤੇ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੫੩||-
Adhikarana 102 (154) · Śloka 155
ਸਾਰਸਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ਼ਿਖਿਨਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟਾਂਸ੍ਤਿਤ੍ਤਿਰਾਂ(ਰੀਂ)ਸ੍ਤਥਾ ||੧੫੪||
ਗੁਰੂਸ੍ਣਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਜ੍ਵਰੇ ਕੇਚਿਚ੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਾਃ |੧੫੫|
View original
सारसक्रौञ्चशिखिनः कुक्कुटांस्तित्तिरां(रीं)स्तथा ||१५४||
गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः |१५५|
ਅਤਃ ਪਰਂ ਸਾਰਸਾਦੀਨਮਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਵਂ ਪਰਮਤੇਨ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸਾਰਸਕ੍ਰੌਞ੍ਚਸ਼ਿਖਿਨ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਰਸੋ ਰਕ੍ਤਚਞ੍ਚੁਕਃ ਪਕ੍ਸਿਵਿਸ਼ੇਸਃ, ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਃ ‘ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਿ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ, ਸ਼ਿਖੀ ਮਯੂਰਃ, ਤਿਤ੍ਤਿਰਃ ਕਸ੍ਣਤਿਤ੍ਤਿਰਿਃ, ਤਿਤ੍ਤਿਰਿਸ਼ਬ੍ਦ ਅਕਾਰਾਨ੍ਤੋਪ੍ਯਸ੍ਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮਾਂਸਵਰ੍ਗੇ ਕੁਕ੍ਕੁਟਤਿਤ੍ਤਿਰੀ ਪਰਮੁਸ੍ਣੌ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤੌ ਨ ਸਾਰਸਾਦਯਸ੍ਤਥਾਪ੍ਯਤ ਏਵ ਵਿਧਾਨਾਤ੍ ‘ਉਸ੍ਣੌ ਮਯੂਰਤਿਤ੍ਤਿਰੌ’ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ ਸਾਰਸਾਦਯੋਪ੍ਯੁਸ੍ਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ||੧੫੪||-
Adhikarana 103 (155) · Śloka 156
ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕੋਪਂ ਤੁ ਯਦਾ ਯਾਤਿ ਸਮੀਰਣਃ ||੧੫੫||
ਤਦੈਤੇਪਿ ਹਿ ਸ਼ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ ਮਾਤ੍ਰਾਕਾਲੋਪਪਾਦਿਤਾਃ |੧੫੬|
View original
ज्वरितानां प्रकोपं तु यदा याति समीरणः ||१५५||
तदैतेऽपि हि शस्यन्ते मात्राकालोपपादिताः |१५६|
ਨਿਸਿਦ੍ਧਾਨਾਮਪਿ ਸਾਰਸਾਦੀਨਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਯੋਗਮਾਹ- ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੧੫੫||-
Adhikarana 104 (156-158) · Śloka 158
ਪਰਿਸੇਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਦੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਚ ||੧੫੬||
(ਸ੍ਨਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼ੀਤਵ੍ਯਾਯਾਮਯੋਸਿਤਃ) |
ਕਸਾਯਗੁਰੁਰੂਕ੍ਸਾਣਿ ਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨਿ ਤਥੈਵ ਚ ||੧੫੭||
ਸਾਰਵਨ੍ਤਿ ਚ ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੀ |
ਤਥੈਵ ਨਵਧਾਨ੍ਯਾਦਿਂ ਵਰ੍ਜਯੇਚ੍ਚ ਸਮਾਸਤਃ ||੧੫੮||
View original
परिषेकान् प्रदेहांश्च स्नेहान् संशोधनानि च ||१५६||
(स्नानाभ्यङ्गदिवास्वप्नशीतव्यायामयोषितः) |
कषायगुरुरूक्षाणि क्रोधादीनि तथैव च ||१५७||
सारवन्ति च भोज्यानि वर्जयेत्तरुणज्वरी |
तथैव नवधान्यादिं वर्जयेच्च समासतः ||१५८||
ਇਦਾਨੀਂ ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਯਾਨਿ ਵਰ੍ਜਨੀਯਾਨਿ ਤਾਨ੍ਯਾਹ- ਪਰਿਸੇਕਾਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਰਿਸੇਕੋ ਧਾਰਾਪ੍ਰਸੇਕਃ| ਅਵਗਾਹਃ ਜਲਪੂਰ੍ਣਕਟਾਹਾਦੌ ਨਿਮਜ੍ਜਨਮ੍| ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਸ੍ਨੇਹਪਾਨਮ੍| ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਵਮਨਾਦੀਨਿ| ਕਸਾਯਃ ਕਸਾਯਦ੍ਰਵ੍ਯਕਤਃ ਕ੍ਵਾਥਃ| ਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨੀਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਛੋਕਾਦੀਨਿ| ਸਾਰਵਨ੍ਤਿ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਨ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦੀਨਿ ਚ| ਨਵਧਾਨ੍ਯਾਦਿਵਰ੍ਗਸ੍ਤਕ੍ਰਾਨ੍ਤੋ ਵ੍ਰਣਿਤੋਪਾਸਨੀਯੋਕ੍ਤਃ| ਸਮਾਸਤਃ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪਰਿਸੇਕਾਦਿਵਰ੍ਜਨਮਾਮਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨਨ੍ਤਰਂ ਪਠਿਤੁਮੁਚਿਤਂ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਤਥਾਪਿ ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਭੇਸਜਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਨਿਸੇਧਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਂ ਤਤ੍ਰ ਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਕੇਚਿਦਮੁਮੇਵ ਪਾਠਮੀਦਸ਼ਂ ਪਠਨ੍ਤਿ- “ਪਰਿਸੇਕਾਨ੍ ਪ੍ਰਦੇਹਾਂਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਾਨ੍ ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਨਿ ਚ| ਸਾਰਵਨ੍ਤਿ ਚ ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ਤਰੁਣਜ੍ਵਰੀ|| ਤਥੈਵ ਨਵਧਾਨ੍ਯਾਨਿ ਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨਿ ਚ ਵਰ੍ਜਯੇਤ੍’ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਸ੍ਨਾਨਨਿਸੇਧਾਦਵਗਾਹਨਿਸੇਧੋ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ, ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਨਿਸੇਧਸ਼੍ਚ ਸ੍ਨੇਹਨਿਸੇਧਾਤ੍, ਕ੍ਰੋਧਾਦੀਨਿ ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਕਸਾਯੋ ਗਹੀਤਵ੍ਯਃ||੧੫੬-੧੫੮||
Adhikarana 105 (159) · Śloka 159
ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਗ੍ਨੇਰੇਭਿਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤੋ ਜ੍ਵਰਃ |
ਗਮ੍ਭੀਰਤੀਕ੍ਸ੍ਣਵੇਗਤ੍ਵਂ ਯਾਤ੍ਯਸਾਧ੍ਯਤ੍ਵਮੇਵ ਚ ||੧੫੯||
View original
अनवस्थितदोषाग्नेरेभिः सन्धुक्षितो ज्वरः |
गम्भीरतीक्ष्णवेगत्वं यात्यसाध्यत्वमेव च ||१५९||
ਇਦਾਨੀਂ ਨਵਜ੍ਵਰੇ ਪਰਿਸੇਕਾਦਿਸੇਵਨਾਤ੍ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਅਨਵਸ੍ਥਿਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾਗ੍ਨੇਃ ਨਵਜ੍ਵਰਿਣਃ, ਏਭਿਃ ਪਰਿਸੇਕਾਦਿਭਿਃ ਸਨ੍ਧੁਕ੍ਸਿਤੋ ਵਦ੍ਧੋ ਜ੍ਵਰੋ ਗਮ੍ਭੀਰਾਦਿਵੇਗਿਤ੍ਵਂ ਯਾਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਦੋਸਾ ਵਿਮਾਰ੍ਗਗਾਃ, ਵਹ੍ਨਿਰਨਵਸ੍ਥਿਤੋ ਬਹਿਰ੍ਗਮਨਾਤ੍||੧੫੯||-
Adhikarana 106 (160-162) · Śloka 162
ਸ਼ੀਤਤੋਯਦਿਵਾਸ੍ਵਪ੍ਨਕ੍ਰੋਧਵ੍ਯਾਯਾਮਯੋਸਿਤਃ |
ਨ ਸੇਵੇਤ ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟੋ ਯਾਵਨ੍ਨ ਬਲਵਾਨ੍ ਭਵੇਤ੍ ||੧੬੦||
ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਜ੍ਵਰੇਣਾਸ਼ੁ ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯਾਹਿਤੈਰ੍ਜ੍ਵਰਃ |
ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਪਨ੍ਨੋ ਦਹੇਦ੍ਦੇਹਂ ਸ਼ੁਸ੍ਕਂ ਵਕ੍ਸਮਿਵਾਨਲਃ ||੧੬੧||
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰ੍ਯਃ ਪਰੀਹਾਰੋ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤੈਰ੍ਵਿਰਿਕ੍ਤਵਤ੍ |
ਯਾਵਨ੍ਨ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਤਃ ਪ੍ਰਾਣਤਸ੍ਤਥਾ ||੧੬੨||
View original
शीततोयदिवास्वप्नक्रोधव्यायामयोषितः |
न सेवेत ज्वरोत्सृष्टो यावन्न बलवान् भवेत् ||१६०||
मुक्तस्यापि ज्वरेणाशु दुर्बलस्याहितैर्ज्वरः |
प्रत्यापन्नो दहेद्देहं शुष्कं वृक्षमिवानलः ||१६१||
तस्मात्कार्यः परीहारो ज्वरमुक्तैर्विरिक्तवत् |
यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||१६२||
ਇਦਾਨੀਂ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਦਿਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਸ਼ੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰੋਤ੍ਸਸ੍ਟੋ ਜ੍ਵਰਵਿਮੁਕ੍ਤਃ| ਇਦਾਨੀਂ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਦਿਸੇਵਨਾਤ੍ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਹ- ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਹਿਤੈਃ ਸ਼ੀਤਤੋਯਾਦਿਭਿਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਪਨ੍ਨਃ ਪੁਨਰਾਗਤਃ| ਦਹੇਤ੍ ਵਿਨਾਸ਼ਯੇਤ੍| ਯਸ੍ਮਾਦਹਿਤਸੇਵਨਾਤ੍ ਪੁਨਰਾਗਤੋ ਜ੍ਵਰੋ ਦੇਹਂ ਦਹੇਤ੍, ਤਸ੍ਮਾਦਹਿਤਾਨਾਂ ਪਰਿਹਾਰੋ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤੇਨ ਪੁਰੁਸੇਣ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਦੋਸਤਃ ਪ੍ਰਾਣਤਸ੍ਤਥੇਤਿ ਦੋਸਾਣਾਮਵਿਕਤਕਾਰ੍ਯਕਾਰਿਤ੍ਵੇਨ ਦੋਸਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਸੇਵਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯੇਨ ਚ ਪ੍ਰਾਣਤਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਤ੍ਵਂ ਜ੍ਞੇਯਮ੍||੧੬੦-੧੬੨||
Adhikarana 107 (163) · Śloka 163
ਜ੍ਵਰੇ ਪ੍ਰਮੋਹੋ ਭਵਤਿ ਸ੍ਵਲ੍ਪੈਰਪ੍ਯਵਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ |
ਨਿਸਣ੍ਣਂ ਭੋਜਯੇਤ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰੌ ਚ ਕਾਰਯੇਤ੍ ||੧੬੩||
View original
ज्वरे प्रमोहो भवति स्वल्पैरप्यवचेष्टितैः |
निषण्णं भोजयेत्तस्मान्मूत्रोच्चारौ च कारयेत् ||१६३||
ਜ੍ਵਰੇ ਆਯਾਸਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਜ੍ਵਰੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਜ੍ਵਰੇ ਜ੍ਵਰਕਰ੍ਸ਼ਿਤੇ ਪੁਰੁਸੇ| ਪ੍ਰਮੋਹੋਤ੍ਰ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ| ਅਵਚੇਸ੍ਟਿਤੈਃ ਉਤ੍ਥਾਨਚਙ੍ਕ੍ਰਮਣਾਦਿਭਿਃ| ਨਿਸਣ੍ਣਂ ਸ਼ਯ੍ਯਾਯਾਮੇਵ ਆਸੀਨਮੁਪਵਿਸ੍ਟਮਿਤਿ ਯਾਵਤ੍, ਮੂਤ੍ਰੋਚ੍ਚਾਰੌ ਚ ਕਾਰਯੇਦਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਨਿਸਣ੍ਣਮਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍| ਉਚ੍ਚਾਰੋ ਵਿਸ੍ਠਾ||੧੬੩||
Adhikarana 108 (164) · Śloka 164
ਅਰੋਚਕੇ ਗਾਤ੍ਰਸਾਦੇ ਵੈਵਰ੍ਣ੍ਯੇਙ੍ਗਮਲਾਦਿਸੁ |
ਸ਼ਾਨ੍ਤਜ੍ਵਰੋਪਿ ਸ਼ੋਧ੍ਯਃ ਸ੍ਯਾਦਨੁਬਨ੍ਧਭਯਾਨ੍ਨਰਃ ||੧੬੪||
View original
अरोचके गात्रसादे वैवर्ण्येऽङ्गमलादिषु |
शान्तज्वरोऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयान्नरः ||१६४||
ਅਤਃ ਪਰਂ ਜ੍ਵਰੋਪਸ਼ਮੇਰੋਚਕਾਦਿਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਅਰੋਚਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਗਾਤ੍ਰਸਾਦਃ ਅਙ੍ਗਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਸ਼ਾਨ੍ਤ ਇਵ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋ ਲੀਨਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਨਤੁ ਸਰ੍ਵਥੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਜ੍ਵਰਃ, ਯਸ੍ਮਾਦੁਪਸ਼ਾਨ੍ਤਜ੍ਵਰੇਰੋਚਕਾਦੀਨਾਮਭਾਵ ਏਵ| ਸ਼ੋਧ੍ਯਃ ਸ਼ੋਧਨੀਯਃ| ਅਨੁਬਨ੍ਧਭਯਾਤ੍ ਪੁਨਰੁਦ੍ਭਵਸ਼ਙ੍ਕਯਾ||੧੬੪||
Adhikarana 109 (165) · Śloka 165
ਨ ਜਾਤੁ ਸ੍ਨਾਪਯੇਤ੍ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਃ ਸਹਸਾ ਜ੍ਵਰਕਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ |
ਤੇਨ ਸਨ੍ਦੂਸਿਤੋ ਹ੍ਯਸ੍ਯ ਪੁਨਰੇਵ ਭਵੇਜ੍ਜ੍ਵਰਃ ||੧੬੫||
View original
न जातु स्नापयेत् प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् |
तेन सन्दूषितो ह्यस्य पुनरेव भवेज्ज्वरः ||१६५||
ਅਤਃ ਪਰਂ ਜ੍ਵਰਕਰ੍ਸ਼ਿਤਸ੍ਯ ਸ੍ਨਾਨਨਿਸੇਧਮਾਹ- ਨ ਜਾਤੁ ਸ੍ਨਾਪਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜਾਤੁ ਕਥਞ੍ਚਨ| ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਵੈਦ੍ਯਃ| ਸਹਸਾ ਸ਼ੀਘ੍ਰਂ, ਯਾਵਦ੍ਬਲਂ ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨ ਸ੍ਨਾਨੇਨ||੧੬੫||
Adhikarana 110 (166-167) · Śloka 167
ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਚ੍ਚ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ |
ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਸਯਾਭਿਘਾਤੋਤ੍ਥੇ ਮੂਲਵ੍ਯਾਧਿਮੁਪਾਚਰੇਤ੍ ||੧੬੬||
ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਪਪ੍ਰਜਾਤਾਨਾਂ ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਵਤਰਣੇ ਚ ਯਃ |
ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਯਥਾਦੋਸਂ ਵਿਧਾਨਵਿਤ੍ ||੧੬੭||
View original
चिकित्सेच्च ज्वरान् सर्वान्निमित्तानां विपर्ययैः |
श्रमक्षयाभिघातोत्थे मूलव्याधिमुपाचरेत् ||१६६||
स्त्रीणामपप्रजातानां स्तन्यावतरणे च यः |
तत्र संशमनं कुर्याद्यथादोषं विधानवित् ||१६७||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪਤਃ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਮਿਤ੍ਤਾਨਾਂ ਕਾਰਣਾਨਾਂ, ਵਿਪਰ੍ਯਯੈਃ ਵਿਪਰੀਤੈਃ; ਯਥਾ- ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣੋਤ੍ਥੇਪਤਰ੍ਪਣਮ੍, ਅਪਤਰ੍ਪਣਜੇ ਸਨ੍ਤਰ੍ਪਣਮਿਤਿ| ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਸਯਾਭਿਘਾਤੋਤ੍ਥੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਲਵ੍ਯਾਧਿਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦੋਸੇ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ, ਕਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਯੋਪਚਾਰਾਤ੍; ਤੇਨ ਮੂਲਦੋਸਂ ਵਾਯੁਂ, ਸ਼੍ਰਮਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਤਕੋਪਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਪਪ੍ਰਜਾਤਾਃ ਪਤਿਤਗਰ੍ਭਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ, ਤਾਸਾਂ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਤਥਾ ਸ੍ਤਨ੍ਯਾਵਤਰਣੇ ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਯੋ ਜ੍ਵਰਃ, ਤਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਯਥਾਦੋਸਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕੋਪੋ ਭਵੇਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਂ ਸਂਸ਼ਮਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਸ਼ਮਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਪਾਚਨਮਪਿ ਗਹੀਤਮ੍| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਪਾਠਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ਼੍ਰੀਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਪਠਿਤਤ੍ਵਾਦਸ੍ਮਾਭਿਃ ਪਠਿਤਃ||੧੬੬-੧੬੭||
Adhikarana 111 (168) · Śloka 168
ਅਤਃ ਸਂਸ਼ਮਨੀਯਾਨਿ ਕਸਾਯਾਣਿ ਨਿਬੋਧ ਮੇ |
ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਦੇਯਾਨਿ ਯਾਨਿ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਜਾਨਤਾ ||੧੬੮||
View original
अतः संशमनीयानि कषायाणि निबोध मे |
सर्वज्वरेषु देयानि यानि वैद्येन जानता ||१६८||
ਏਵਂ ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮੁਪਦਿਸ਼੍ਯ, ਅਧੁਨਾ ਸਂਸ਼ਮਨਕਸਾਯਾਨ੍ ਵਿਵਕ੍ਸੁਰਾਹ- ਅਤ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਬੋਧ ਜਾਨੀਹਿ| ਮੇ ਮਤ੍ਸਕਾਸ਼ਾਤ੍||੧੬੮||
Adhikarana 112 (169) · Śloka 169
ਪਿਪ੍ਪਲੀਸਾਰਿਵਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਹਰੇਣੁਭਿਃ |
ਕਤਃ ਕਸਾਯਃ ਸਗੁਡੋ ਹਨ੍ਯਾਚ੍ਛ੍ਵਸਨਜਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ||੧੬੯||
View original
पिप्पलीसारिवाद्राक्षाशतपुष्पाहरेणुभिः |
कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छ्वसनजं ज्वरम् ||१६९||
ਇਦਾਨੀਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਸਂਸ਼ਮਨਮਾਹ- ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਰਿਵਾ ਉਤ੍ਪਲਸਾਰਿਵਾ, ਹਰੇਣੁਃ ਰੇਣੁਕਾ| ਸ਼੍ਵਸਨਜਂ ਵਾਤਜਮ੍| ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਪਲਮੁਦਕਸ੍ਯ ਸੋਡਸ਼ਭਿਃ ਪਲੈਰੁਤ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ, ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਪਲਚਤੁਸ੍ਟਯਂ ਗਹੀਤ੍ਵਾ, ਗੁਡਕਰ੍ਸਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍,- “ਭੇਸਜਾਤ੍ ਸੋਡਸ਼ਗੁਣਂ ਜਲਂ; ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਂ ਪਲਂ ਮਤਮ੍| ਚਤੁਰ੍ਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਂ ਤੁ ਪੇਯਮੇਵਂ ਸੁਖਾਰ੍ਥਿਨਾ”- ਇਤਿ| ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਸ੍ਯ ਯਤ੍ ਪਲਂ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਦੁਤ੍ਤਮਾਨਾਂ; ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍,- “ਉਤ੍ਤਮਸ੍ਯ ਪਲਂ ਮਾਨਂ ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਕਰ੍ਸੈਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮੇ| ਜਘਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪਲਾਰ੍ਧਂ ਚ ਸ੍ਨੇਹਕ੍ਵਾਥੌਸਧੇਸੁ ਚ”- ਇਤਿ| ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਮਧ੍ਯਮਪ੍ਰਮਾਣੇਨਾਸ੍ਟੌ ਸ਼ਰਾਵਾਨੁਦਕਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕ੍ਸਿਪ੍ਯਾਸ੍ਟਭਾਗਾਵਸ਼ੇਸਿਤਂ ਸ਼ਰਾਵਮੇਕਂ ਗਹ੍ਣਨ੍ਤਿ, ਸ਼ੇਸਂ ਸਮਮੇਵ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਗੁਡਾਵਾਪਮਪਿ ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾ ਨ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ||੧੬੯||
Adhikarana 113 (170) · Śloka 170
ਸ਼ਤਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਂ ਵਾ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਃ ਪੇਯਮੇਵ ਤੁ |੧੭੦|
View original
शृतं शीतकषायं वा गुडूच्याः पेयमेव तु |१७०|
ਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਮ੍ ਅਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਕਲ੍ਪਨਯਾ ਕ੍ਵਾਥੀਕਤਮ੍| ਉਸ੍ਣੋਦਕਪਾਚਿਤਾਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦ੍ਰਾਤ੍ਰਿਪਰ੍ਯੁਸਿਤਾਦ੍ਯੋ ਰਸੋਭਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਸ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਸ਼ਬ੍ਦਵਾਚ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ- “ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਪੋਤ੍ਥਿਤਾਤ੍ਤੋਯੇ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ਨਿਸ਼ਿ| ਕਸਾਯੋ ਯੋਭਿਨਿਰ੍ਯਾਤਿ ਸ ਸ਼ੀਤਃ ਸਮੁਦਾਹਤਃ”- ਇਤਿ| ਸ਼ਤਕਸਾਯਪਾਨਂ ਕਫਾਨੁਬਨ੍ਧਵਾਤਜ੍ਵਰੇ, ਪਿਤ੍ਤਾਨੁਬਨ੍ਧੇ ਤੁ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਪਾਨਮਿਤਿ|੧੭੦|-
Adhikarana 114 (170) · Śloka 171
ਬਲਾਦਰ੍ਭਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਣਾਂ ਕਸਾਯਂ ਪਾਦਸ਼ੇਸਿਤਮ੍ ||੧੭੦||
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਘਤਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਤਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ |੧੭੧|
View original
बलादर्भश्वदंष्ट्राणां कषायं पादशेषितम् ||१७०||
शर्कराघृतसंयुक्तं पिबेद्वातज्वरापहम् |१७१|
ਬਲਾਦਰ੍ਭਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਵਦਂਸ੍ਟ੍ਰਾ ਗੋਕ੍ਸੁਰਕਃ, ਕਸਾਯਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਕਲ੍ਪਨਯਾ ਕ੍ਵਥਿਤਃ| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਘਤਯੋਃ ਪ੍ਰਮਾਣਂ ਕਰ੍ਸਮ੍||੧੭੦||-
Adhikarana 115 (171-172) · Śloka 172
ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਵਚਾਕੁਸ੍ਠਦੇਵਦਾਰੁਹਰੇਣੁਕਾਃ ||੧੭੧||
ਕੁਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੂਣਿ ਨਲਦਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਚੈਵਾਪ੍ਸੁ ਸਾਧਯੇਤ੍ |
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਸਿਤਯਾ ਚਾਪਿ ਯੁਕ੍ਤਃ ਕ੍ਵਾਥੋਨਿਲਾਧਿਕੇ ||੧੭੨||
View original
शतपुष्पावचाकुष्ठदेवदारुहरेणुकाः ||१७१||
कुस्तुम्बुरूणि नलदं मुस्तं चैवाप्सु साधयेत् |
क्षौद्रेण सितया चापि युक्तः क्वाथोऽनिलाधिके ||१७२||
ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਰੇਣੁਕਾ ਰੇਣੁਕਾ, ਕੁਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੁ ਧਾਨ੍ਯਕਂ ਨਲਦਮ੍ ਉਸ਼ੀਰਮ੍| ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਪ੍ਰਮਾਣਂ ਪੂਰ੍ਵਵਤ੍| ਸ਼ਤਪੁਸ੍ਪਾਦਿਹਰੇਣੁਕਾਨ੍ਤੈਰੇਕੋ ਯੋਗਃ ਪਰਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਹੀਨਃ; ਕੁਸ੍ਤੁਮ੍ਬੁਰੁਪ੍ਰਭਤਿਭਿਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ||੧੭੧-੧੭੨||
Adhikarana 116 (173-174) · Śloka 174
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਗੁਡੂਚੀਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਃ ਸਸਾਰਿਵਾਃ |
ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਸਗੁਡਂ ਕ੍ਵਾਥਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾਤਕਤੇ ਜ੍ਵਰੇ ||੧੭੩||
ਗੁਡੂਚ੍ਯਾਃ ਸ੍ਵਰਸੋ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਃ ਸ਼ਤਾਵਰ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਮਃ |
ਨਿਹਨ੍ਯਾਤ੍ਸਗੁਡਃ ਪੀਤਃ ਸਦ੍ਯੋਨਿਲਕਤਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ||੧੭੪||
View original
द्राक्षागुडूचीकाश्मर्यत्रायमाणाः ससारिवाः |
निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं पिबेद्वातकृते ज्वरे ||१७३||
गुडूच्याः स्वरसो ग्राह्यः शतावर्याश्च तत्समः |
निहन्यात्सगुडः पीतः सद्योऽनिलकृतं ज्वरम् ||१७४||
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਗੁਡੂਚੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਂ ਗਮ੍ਭਾਰੀਫਲਮ੍| ਸਗੁਡਮਿਤਿ ਕ੍ਵਾਥੋਪਰਿ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਸ੍ਯ ਗੁਡਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਕ੍ਸੇਪਃ||੧੭੩-੧੭੪||
Adhikarana 117 (175) · Śloka 175
ਘਤਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ੍ਵੇਦਲੇਪਾਨਵਸ੍ਥਾਸੁ ਚ ਯੋਜਯੇਤ੍ |੧੭੫|
View original
घृताभ्यङ्गस्वेदलेपानवस्थासु च योजयेत् |१७५|
ਘਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਨੁ, ਯਥਾਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਂ ਕਸਾਯੇਸੁ ਵਾਚ੍ਯੇਸੁ ਸ੍ਨੇਹਨਾਦ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਃ ਕੁਤੋਭਿਧੀਯਤੇ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਵਾਤਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤੀਕਾਰਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਤ੍| ਅਵਸ੍ਥਾਸੁ ਸ਼ੀਤੋਦ੍ਗਮਾਦਿਸੁ| ਤਤ੍ਰ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇ ਤ੍ਵਗ੍ਗਤੇ ਘਤਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ, ਸ਼ੀਤੋਦ੍ਗਮੇ ਚ ਸ੍ਵੇਦਲੇਪਾਵਿਤਿ|੧੭੫|-
Adhikarana 118 (175) · Śloka 176
ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰਪਰੂਸਕਮਧੂਕਜਃ ||੧੭੫||
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਰੋ ਹਨ੍ਤਿ ਕਸਾਯਃ ਪੈਤ੍ਤਿਕਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ |੧੭੬|
View original
श्रीपर्णीचन्दनोशीरपरूषकमधूकजः ||१७५||
शर्करामधुरो हन्ति कषायः पैत्तिकं ज्वरम् |१७६|
ਪੈਤ੍ਤਿਕਜ੍ਵਰਸਂਸ਼ਮਨਮਾਹ- ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਰੀਪਰ੍ਣੀਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਗਮ੍ਭਾਰੀਫਲਂ, ਚਨ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਂ, ਪਰੂਸਕਂ ਸ੍ਵਨਾਮਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ, ਮਧੂਕੋ ਗੁਡਪੁਸ੍ਪਃ , ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਫਲਂ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਮ੍| ਯਾਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਯਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਯਾ ਮਧੁਰਃ ਕ੍ਵਾਥੋ ਭਵਤਿ ਤਾਵਤ੍ਯੇਵ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਪ੍ਰਕ੍ਸੇਪ੍ਤਵ੍ਯਾ, ਵਦ੍ਧਵੈਦ੍ਯਾ ਆਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਸਮਾਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਾਹੁਃ||੧੭੫||
Adhikarana 119 (176) · Śloka 176
ਪੀਤਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਸਾਰਿਵਾਦ੍ਯਂ ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਮ੍ ||੧੭੬||
View original
पीतं पित्तज्वरं हन्यात्सारिवाद्यं सशर्करम् ||१७६||
ਪੀਤਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਰਿਵਾਦ੍ਯਂ ਸਾਰਿਵਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਗਣਜਾਤਂ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਯਾ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਤਂ ਪੀਤਂ ਸਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਂ ਹਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ||੧੭੬||
Adhikarana 120 (177) · Śloka 177
ਸਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ਤਥੈਵੋਤ੍ਪਲਪੂਰ੍ਵਕਮ੍ |੧੭੭|
View original
सयष्टीमधुकं हन्यात्तथैवोत्पलपूर्वकम् |१७७|
ਸਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਗਣੋਕ੍ਤਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਜਾਤਂ ਸਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਂ ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਪੀਤਂ ਸਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਂ ਹਨ੍ਯਾਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਗਣੇਨੈਵ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਤਥਾਪਿ ਪੁਨਃ ਸਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਮਿਤਿ ਯਤ੍ਕਤਂ ਤਦ੍ਯਸ੍ਟੀਮਧੁਕਸ੍ਯ ਭਾਗਦ੍ਵਯਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍|੧੭੭|-
Adhikarana 121 (177) · Śloka 177
ਸ਼ਤਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਂ ਵਾ ਸੋਤ੍ਪਲਂ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਤਮ੍ ||੧੭੭||
View original
शृतं शीतकषायं वा सोत्पलं शर्करायुतम् ||१७७||
ਸ਼ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਂ ਵੇਤਿ ਵਿਕਲ੍ਪੋ ਦਾਹਾਦਿਤਾਰਤਮ੍ਯਾਦ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ| ਸੋਤ੍ਪਲਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਦ੍ਰਸ੍ਟਵ੍ਯਃ; ਤੇਨ, ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਗਣਸਹਿਤਮ੍, ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਗਣਕਤਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੭੭||
Adhikarana 122 (178) · Śloka 178
ਗੁਡੂਚੀਪਦ੍ਮਰੋਧ੍ਰਾਣਾਂ ਸਾਰਿਵੋਤ੍ਪਲਯੋਸ੍ਤਥਾ |
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਰਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸ਼ੀਤਃ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਪਹਃ ||੧੭੮||
View original
गुडूचीपद्मरोध्राणां सारिवोत्पलयोस्तथा |
शर्करामधुरः क्वाथः शीतः पित्तज्वरापहः ||१७८||
ਗੁਡੂਚੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਦ੍ਮਂ ਕਮਲਮ੍, ਉਤ੍ਪਲਮ੍ ਈਸਨ੍ਨੀਲਮ੍| ਏਤੇ ਚ ਸਰ੍ਵ ਏਵਾਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਾਕ੍ਯਕਸਾਯਾਃ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਾ ਵਾ ਦੋਸਾਦਿਬਲਂ ਦਸ੍ਟ੍ਵਾ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਯੋਜ੍ਯਾਃ||੧੭੮||
Adhikarana 123 (179) · Śloka 180
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਗ੍ਵਧਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਸ੍ਯਾਥਵਾ ਪੁਨਃ |
ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਂ ਕਸਾਯੈਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਤੈਃ ||੧੭੯||
ਸੁਸ਼ੀਤੈਃ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ਤਸ੍ਣਾਂ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਂ ਦਾਹਮੇਵ ਚ |੧੮੦|
View original
द्राक्षारग्वधयोश्चापि काश्मर्यस्याथवा पुनः |
स्वादुतिक्तकषायाणां कषायैः शर्करायुतैः ||१७९||
सुशीतैः शमयेत्तृष्णां प्रवृद्धां दाहमेव च |१८०|
ਇਦਾਨੀਂ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਆਵਸ੍ਥਿਕਂ ਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਗ੍ਵਧਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਗ੍ਵਧਯੋਸ਼੍ਚਾਪੀਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ, ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਸ੍ਯਾਥਵੇਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਮਿਤਿ ਤਤੀਯਃ| ਆਰਗ੍ਵਧਃ ਕਤਮਾਲਫਲਂ, ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਂ ਗਮ੍ਭਾਰੀਫਲਮ੍| ਸ੍ਵਾਦੁਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਾਣਾਮਿਤਿ ਸ੍ਵਾਦੂਨਿ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਧੁਕਸਾਰਿਵਾਦੀਨਿ, ਤਿਕ੍ਤਾਨਿ ਦੁਰਾਲਭਾਪਰ੍ਪਟਕਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਪ੍ਰਭਤੀਨਿ, ਕਸਾਯਾਣਿ ਪਦ੍ਮੋਤ੍ਪਲਪ੍ਰਭਤੀਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਕਸਾਯੈਃ| ਸੁਸ਼ੀਤੈਰਿਤਿ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯੈਰੇਵੇਤਿ ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਾਚਾਰ੍ਯਃ, ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪੂਰ੍ਵ ਕ੍ਵਥਿਤੈਃ ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਛੀਤੀਕਤੈਰਿਤਿ ਮਨ੍ਯਤੇ||੧੭੯||-
Adhikarana 124 (180) · Śloka 181
ਸ਼ੀਤਂ ਮਧੁਯੁਤਂ ਤੋਯਮਾਕਣ੍ਠਾਦ੍ਵਾ ਪਿਪਾਸਿਤਮ੍ ||੧੮੦||
ਵਾਮਯੇਤ੍ਪਾਯਯਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਤੇਨ ਤਸ੍ਣਾ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ |੧੮੧|
View original
शीतं मधुयुतं तोयमाकण्ठाद्वा पिपासितम् ||१८०||
वामयेत्पाययित्वा तु तेन तृष्णा प्रशाम्यति |१८१|
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇਪਰਮਾਵਸ੍ਥਿਕਂ ਕਾਰ੍ਯਮਾਹ- ਸ਼ੀਤਂ ਮਧੁਯੁਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਂਸ਼ਮਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਵਮਨਂ ਨੋਪਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਯਾਂ ਤਸ੍ਣਾਯਾਂ ਵਮਨਸ੍ਯਾਪਿ ਸਂਸ਼ਮਨਕਾਰ੍ਯਕਰਤ੍ਵਾਦੁਪਦੇਸ਼ਃ||੧੮੦||-
Adhikarana 125 (181) · Śloka 182
ਕ੍ਸੀਰੈਃ ਕ੍ਸੀਰਿਕਸਾਯੈਸ਼੍ਚ ਸੁਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨਾਯੁਤੈਃ ||੧੮੧||
ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹੇ ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਮੇਭਿਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲੈਃ |੧੮੨|
View original
क्षीरैः क्षीरिकषायैश्च सुशीतैश्चन्दनायुतैः ||१८१||
अन्तर्दाहे विधातव्यमेभिश्चान्यैश्च शीतलैः |१८२|
ਕ੍ਸੀਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰਿਕਸਾਯੈਃ ਵਟਾਦਿਕ੍ਵਾਥੈਃ, ਵਿਧਾਤਵ੍ਯਂ ਪਾਨਲੇਪਨਪਰਿਸੇਕਾਵਗਾਹਾਦਿਕਮ੍| ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮੇਵੇਚ੍ਛਤਿ| ਅਨ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਸ਼ੀਤਲੈਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ ਸ਼ੀਤਵੀਰ੍ਯੈਃ, ਤਥਾ ਸ਼ੀਤਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੈਰਪੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੧੮੧||-
Adhikarana 126 (182-183) · Śloka 184
ਪਦ੍ਮਕਂ ਮਧੁਕਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਮਥੋਤ੍ਪਲਮ੍ ||੧੮੨||
ਯਵਾਨ੍ ਭਸ੍ਟਾਨੁਸ਼ੀਰਾਣਿ ਸਮਙ੍ਗਾਂ ਕਾਸ਼੍ਮਰੀਫਲਮ੍ |
ਨਿਦਧ੍ਯਾਦਪ੍ਸੁ ਚਾਲੋਡ੍ਯ ਨਿਸ਼ਾਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਤਤਃ ||੧੮੩||
ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪਿਬਤੋ ਜ੍ਵਰਦਾਹੌ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਃ |੧੮੪|
View original
पद्मकं मधुकं द्राक्षां पुण्डरीकमथोत्पलम् ||१८२||
यवान् भृष्टानुशीराणि समङ्गां काश्मरीफलम् |
निदध्यादप्सु चालोड्य निशापर्युषितं ततः ||१८३||
क्षौद्रेण युक्तं पिबतो ज्वरदाहौ प्रशाम्यतः |१८४|
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਮਾਹ- ਪਦ੍ਮਕਂ ਮਧੁਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਙ੍ਗਾ ਅਞ੍ਜਲਿਕਾਰਿਕਾ, ਵਰਾਹਕ੍ਰਾਨ੍ਤਾਮਪਰੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਾਸ਼੍ਮਰੀਫਲਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾਪਿ ਕਾਸ਼੍ਮਰੀਫਲਮਜ੍ਜਾ ਗਹ੍ਯਤੇ, ਅਤ੍ਯਨ੍ਤਪਿਤ੍ਤਹਰਤ੍ਵਾਤ੍| ਨਿਦਧ੍ਯਾਤ੍ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਅਪ੍ਸੁ ਚਾਲੋਡ੍ਯੇਤਿ ਅਰ੍ਧਕ੍ਵਥਿਤਾਮ੍ਬੁਨਿ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤੇ ਆਲੋਡ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ; ਅਥਵਾ ਅਨੁਸ੍ਣਮਪਿ ਵਾਰ੍ਯੌਸਧਾਨ੍ਵਿਤਂ ਪਰ੍ਯੁਸਿਤਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਮ੍, ਅਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍| ਜ੍ਵਰਦਾਹੌ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤ ਇਤਿ ਜ੍ਵਰਸ਼੍ਚ ਦਾਹਸ਼੍ਚ, ਤੌ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਤਃ; ਏਤੇਨ ਜ੍ਵਰਸਂਯੁਕ੍ਤੋ ਦਾਹਃ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ, ਤਥਾ ਜ੍ਵਰਂ ਵਿਨਾਪਿ ਯੋ ਦਾਹਃ ਸੋਪਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਜ੍ਵਰੋ ਦਾਹਸ਼੍ਚ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ ਪਾਠੇ ਜ੍ਵਰੋਪਿ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤੀਤਿ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਅਨੇਨ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਵਿਧਾਨੇਨਾਨ੍ਯਾਨ੍ਯਪਿ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯਾਣਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਪਦ੍ਮਕਂ ਮਧੁਕਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ ਪੁਣ੍ਡਰੀਕਮਥੋਤ੍ਪਲਮ੍’ ਇਤਿ ਪਾਠਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੮੨-੧੮੩||-
Adhikarana 127 (184) · Śloka 184
ਜਿਹ੍ਵਾਤਾਲੁਗਲਕ੍ਲੋਮਸ਼ੋਸੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਚ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੧੮੪||
View original
जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्ध्नि च दापयेत् ||१८४||
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਮੂਰ੍ਧਪ੍ਰਲੇਪਮਾਹ- ਜਿਹ੍ਵਾਤਾਲੁਗਲਕ੍ਲੋਮੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਲੋਮ ਤਿਲਕਮ੍| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਮਸ੍ਤਕੇ| ਦਾਪਯੇਤ੍ ਪਦ੍ਮਕਾਦਿਸ਼ੀਤਕਸਾਯਸ੍ਯ ਜਿਹ੍ਵਾਦਿਸ਼ੋਸੇ ਮਸ੍ਤਕਰੁਜਾਸੁ ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਮੁਪਯੋਗਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਚੇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਨਨੁ, ਕਸਾਯਾਧਿਕਾਰੇ ਕਥਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਲੇਪੋ ਗਣ੍ਡੂਸਸ਼੍ਚ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼੍ਯਤੇ? ਉਚ੍ਯਤੇ- ਕਸਾਯਾਣੀਤਿ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਤ੍; ਯਥਾ ਛਤ੍ਰਿਣਃ, ਤੇਨਾਦੋਸ ਇਤਿ||੧੮੪||
Adhikarana 128 (185) · Śloka 186
ਕੇਸ਼ਰਂ ਮਾਤੁਲਙ੍ਗਸ੍ਯ ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਸਂਯੁਤਮ੍ |
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਾਡਿਮਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਖਰ੍ਜੂਰਯੋਸ੍ਤਥਾ ||੧੮੫||
ਵੈਰਸ੍ਯੇ ਧਾਰਯੇਤ੍ਕਲ੍ਕਂ ਗਣ੍ਡੂਸਂ ਚ ਤਥਾ ਹਿਤਮ੍ |੧੮੬|
View original
केशरं मातुलङ्गस्य मधुसैन्धवसंयुतम् |
शर्करादाडिमाभ्यां वा द्राक्षाखर्जूरयोस्तथा ||१८५||
वैरस्ये धारयेत्कल्कं गण्डूषं च तथा हितम् |१८६|
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਆਵਸ੍ਥਿਕਂ ਕ੍ਰਮਮਾਹ- ਕੇਸ਼ਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੇਸ਼ਰਾਦਿਃ ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਸਂਯੁਤਮਿਤ੍ਯਨ੍ਤ ਏਕੋ ਯੋਗਃ, ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਿਃ ਖਰ੍ਜੂਰਯੋਸ੍ਤਥੇਤ੍ਯਨ੍ਤੋ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ| ਵੈਰਸ੍ਯੇ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯੇ| ਧਾਰਯੇਤ੍ ‘ਮੁਖੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਕਲ੍ਕੋ ਦਸਦਿ ਪੇਸਿਤਃ ਸਦ੍ਰਵਃ| ਤਥਾ ਹਿਤਮਿਤਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਦੋਸਾਰਬ੍ਧਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕੇਚਿਜ੍ਜਿਹ੍ਵਾਤਾਲ੍ਵਾਦਿਸ਼ੋਸੇ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਕੇਸ਼ਰਸ੍ਯੈਵ ਕੇਵਲਂ ਮਧੁਸੈਨ੍ਧਵਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਧਾਰਣਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ, ਤਥਾ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਖਰ੍ਜੂਰਕਲ੍ਕਸ੍ਯ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਦਾਡਿਮਯੁਤਸ੍ਯ ਵੈਰਸ੍ਯੇ ਆਸ੍ਯੇ ਧਾਰਣਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯਂ ਵਾਤਲਿਙ੍ਗਂ, ਤਥਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਾਦਪਿ ਵੈਰਸ੍ਯਂ ਜ੍ਞੇਯਂ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਪਦ੍ਮਕਂ ਮਧੁਕਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਂ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ‘ਗਣ੍ਡੂਸਂ ਚ ਤਥਾ ਹਿਤਂ’ ਇਤਿ ਪਰ੍ਯਨ੍ਤਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚ ਪਾਠਃ ਪਠਨੀਯਃ, ਸਰ੍ਵਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਃ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੮੫||-
Adhikarana 129 (186) · Śloka 187
ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਂ ਗੁਡੂਚੀਂ ਚ ਨਿਮ੍ਬਂ ਸ੍ਫੂਰ੍ਜਕਮੇਵ ਚ ||੧੮੬||
ਕ੍ਵਾਥਯਿਤ੍ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍ ਕ੍ਵਾਥਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਕਫਜੇ ਜ੍ਵਰੇ |੧੮੭|
View original
सप्तच्छदं गुडूचीं च निम्बं स्फूर्जकमेव च ||१८६||
क्वाथयित्वा पिबेत् क्वाथं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे |१८७|
ਕਫਜ੍ਵਰਸਂਸ਼ਮਨਾਨ੍ਯਾਹ- ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਃ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਃ, ਸ੍ਫੂਰ੍ਜਕੋ ਵਨਕੁਰਣ੍ਟਕਾਕਾਰਃ ਫਣਿਜ੍ਜਕਾਪਰਪਰ੍ਯਾਯਃ| ਕ੍ਵਾਥਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਲ੍ਕਮਿਤ੍ਯਨ੍ਯੇ| ਪਿਬੇਤ੍ ਪਰਂ ਸ਼ੀਤੀਕਤਂ, ਮਧੁਨਾ ਉਸ੍ਣੇਨ ਸਹ ਨਿਸਿਦ੍ਧਤ੍ਵਾਤ੍; ਮਧੁ ਚਾਤ੍ਰ ਕ੍ਵਾਥ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਮ੍||੧੮੬||-
Adhikarana 130 (187) · Śloka 188
ਕਟੁਤ੍ਰਿਕਂ ਨਾਗਪੁਸ੍ਪਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ ||੧੮੭||
ਕੌਟਜਂ ਚ ਫਲਂ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਂ ਕਫਜ੍ਵਰਮ੍ |੧੮੮|
View original
कटुत्रिकं नागपुष्पं हरिद्रा कटुरोहिणी ||१८७||
कौटजं च फलं हन्यात् सेव्यमानं कफज्वरम् |१८८|
ਕਟੁਤ੍ਰਿਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਾਗਪੁਸ੍ਪਂ ਨਾਗਕੇਸ਼ਰਮ੍| ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਮ੍ ਅਸਕਦੁਪਯੋਗਾਤ੍||੧੮੭||-
Adhikarana 131 (188-189) · Śloka 189
ਹਰਿਦ੍ਰਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਨਿਮ੍ਬਮੁਸ਼ੀਰਾਤਿਵਿਸੇ ਵਚਾਮ੍ ||੧੮੮||
ਕੁਸ੍ਠਮਿਨ੍ਦ੍ਰਯਵਾਨ੍ ਮੂਰ੍ਵਾਂ ਪਟੋਲਂ ਚਾਪਿ ਸਾਧਿਤਮ੍ |
ਪਿਬੇਨ੍ਮਰਿਚਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ ਕਫਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ||੧੮੯||
View original
हरिद्रां चित्रकं निम्बमुशीरातिविषे वचाम् ||१८८||
कुष्ठमिन्द्रयवान् मूर्वां पटोलं चापि साधितम् |
पिबेन्मरिचसंयुक्तं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे ||१८९||
ਹਰਿਦ੍ਰਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੂਰ੍ਵਾ ਚੋਰਸ੍ਨਾਯੁਃ, ‘ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਸਗੁਡਂ’ ਇਤ੍ਯਨ੍ਯੇ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੮੮-੧੮੯||
Adhikarana 132 (190) · Śloka 190
ਸਾਰਿਵਾਤਿਵਿਸਾਕੁਸ੍ਠਪੁਰਾਖ੍ਯੈਃ ਸਦੁਰਾਲਭੈਃ |
ਮੁਸ੍ਤੇਨ ਚ ਕਤਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਪੀਤੋ ਹਨ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਜ੍ਵਰਮ੍ ||੧੯੦||
View original
सारिवातिविषाकुष्ठपुराख्यैः सदुरालभैः |
मुस्तेन च कृतः क्वाथः पीतो हन्यात् कफज्वरम् ||१९०||
ਸਾਰਿਵਾਤਿਵਿਸਾਕੁਸ੍ਠੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੁਰੋ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ||੧੯੦||
Adhikarana 133 (191) · Śloka 191
ਮੁਸ੍ਤਂ ਵਕ੍ਸਕਬੀਜਾਨਿ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ |
ਪਰੂਸਕਾਣਿ ਚ ਕ੍ਵਾਥਃ ਕਫਜ੍ਵਰਵਿਨਾਸ਼ਨਃ ||੧੯੧||
View original
मुस्तं वृक्षकबीजानि त्रिफला कटुरोहिणी |
परूषकाणि च क्वाथः कफज्वरविनाशनः ||१९१||
ਮੁਸ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਕ੍ਸਕਬੀਜਾਨਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਾਃ||੧੯੧||
Adhikarana 134 (192) · Śloka 192
ਰਾਜਵਕ੍ਸਾਦਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਕਸਾਯੋ ਮਧੁਸਂਯੁਤਃ |
ਕਫਵਾਤਜ੍ਵਰਂ ਹਨ੍ਯਾਚ੍ਛੀਘ੍ਰਂ ਕਾਲੇਵਚਾਰਿਤਃ ||੧੯੨||
View original
राजवृक्षादिवर्गस्य कषायो मधुसंयुतः |
कफवातज्वरं हन्याच्छीघ्रं कालेऽवचारितः ||१९२||
ਇਦਾਨੀਂ ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੁਦ੍ਦੇਸ਼ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍ ਕਫਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਨਨ੍ਤਰਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਪਠਿਤੁਮੁਚਿਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਰਾਜਵਕ੍ਸਾਦਿਵਰ੍ਗਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਰਾਜਵਕ੍ਸਾਦਿਃ ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਃ, ਕਾਲੇਵਚਾਰਿਤ ਔਸਧਕਾਲੇ ਦਤ੍ਤਃ| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਕ੍ਰਮਂ ਵਿਹਾਯ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਯਦਤ੍ਰ ਕਤਂ ਤਤ੍ ਕੇਵਲਕਫਜ੍ਵਰੇਪਿ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਿਧੇਯਮਿਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍||੧੯੨||
Adhikarana 135 (193-194) · Śloka 195
ਨਾਗਰਂ ਧਾਨ੍ਯਕਂ ਭਾਰ੍ਗੀਮਭਯਾਂ ਸੁਰਦਾਰੁ ਚ |
ਵਚਾਂ ਪਰ੍ਪਟਕਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਭੂਤੀਕਮਥ ਕਟ੍ਫਲਮ੍ ||੧੯੩||
ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥੇ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਹਿਙ੍ਗੁਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ |
ਦਾ(ਪਾ)ਤਵ੍ਯਂ ਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਘ੍ਨਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਸੇਕੇ ਗਲਗ੍ਰਹੇ ||੧੯੪||
ਹਿਕ੍ਕਾਸੁ ਕਣ੍ਠਸ਼੍ਵਯਥੌ ਸ਼ੂਲੇ ਹਦਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜੇ |੧੯੫|
View original
नागरं धान्यकं भार्गीमभयां सुरदारु च |
वचां पर्पटकं मुस्तं भूतीकमथ कट्फलम् ||१९३||
निष्क्वाथ्य कफवातोत्थे क्षौद्रहिङ्गुसमन्वितम् |
दा(पा)तव्यं श्वासकासघ्नं श्लेष्मोत्सेके गलग्रहे ||१९४||
हिक्कासु कण्ठश्वयथौ शूले हृदयपार्श्वजे |१९५|
ਨਾਗਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਭੂਤੀਕਂ ਸੁਗਨ੍ਧਿਤਣਂ ‘ਰੋਹਿਸਂ’ ਇਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਯਾ ਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਯਾ| ਮਧੁ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਮ੍| ਹਿਙ੍ਗੁ ਮਾਸਕਪ੍ਰਮਾਣਂ, “ਮਾਸਿਕੇ ਹਿਙ੍ਗੁਸਿਨ੍ਧੂਤ੍ਥੇ” ਇਤਿ ਵਚਨਾਤ੍| ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਤ੍ਸੇਕੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਦ੍ਧੌ| ਹਦਯਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਜੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ‘ਸ਼ੂਲੇ’ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ| ਏਸ ਯੋਗਃ ਸ਼ਙ੍ਗੀਸਹਿਤਃ ਕਟ੍ਫਲਾਦਿਃ| ਕੇਚਿਦਮੁਂ ਪਾਠਂ ਦੇਵਦਾਰ੍ਵਭਯੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਪਠਨ੍ਤਿ||੧੯੩-੧੯੪||-
Adhikarana 136 (195-198) · Śloka 199
ਬਲਾਪਟੋਲਤ੍ਰਿਫਲਾਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਾਨਾਂ ਵਸਸ੍ਯ ਚ ||੧੯੫||
ਕ੍ਵਾਥੋ ਮਧੁਯੁਤਃ ਪੀਤੋ ਹਨ੍ਤਿ ਪਿਤ੍ਤਕਫਜ੍ਵਰਮ੍ |
ਕਟੁਕਾਵਿਜਯਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮੁਸ੍ਤਪਰ੍ਪਟਕੈਃ ਕਤਃ ||੧੯੬||
ਕਸਾਯੋ ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ਪੀਤਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਭਵਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ |
ਭਾਰ੍ਗੀਵਚਾਪਰ੍ਪਟਕਧਾਨ੍ਯਹਿਙ੍ਗ੍ਵਭਯਾਘਨੈਃ ||੧੯੭||
ਕਾਸ਼੍ਮਰ੍ਯਨਾਗਰੈਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਜੇ |
ਸਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਟੁਕਾਮੁਸ੍ਣਵਾਰਿਣਾ ||੧੯੮||
ਪੀਤ੍ਵਾ ਜ੍ਵਰਂ ਜਯੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਃ ਕਫਪਿਤ੍ਤਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ |੧੯੯|
View original
बलापटोलत्रिफलायष्ट्याह्वानां वृषस्य च ||१९५||
क्वाथो मधुयुतः पीतो हन्ति पित्तकफज्वरम् |
कटुकाविजयाद्राक्षामुस्तपर्पटकैः कृतः ||१९६||
कषायो नाशयेत् पीतः श्लेष्मपित्तभवं ज्वरम् |
भार्गीवचापर्पटकधान्यहिङ्ग्वभयाघनैः ||१९७||
काश्मर्यनागरैः क्वाथः सक्षौद्रः श्लेष्मपित्तजे |
सशर्करामक्षमात्रां कटुकामुष्णवारिणा ||१९८||
पीत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः कफपित्तसमुद्भवम् |१९९|
ਬਲਾਪਟੋਲਤ੍ਰਿਫਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਜਯਾ ਹਰੀਤਕੀ| ਭਾਰ੍ਗੀਵਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਕ੍ਸਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਰ੍ਸਪ੍ਰਮਾਣਾਮ੍||੧੯੫-੧੯੮||-
Adhikarana 137 (199-200) · Śloka 201
ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਮਮਤਾਂ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਾਮਲਕਂ ਸ਼ਟੀਮ੍ ||੧੯੯||
ਨਿਸ੍ਕ੍ਵਾਥ੍ਯ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤੋਤ੍ਥੇ ਤਂ ਕ੍ਵਾਥਂ ਸਗੁਡਂ ਪਿਬੇਤ੍ |
ਰਾਸ੍ਨਾ ਵਸੋਥ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਰਾਜਵਕ੍ਸਫਲੈਃ ਸਹ ||੨੦੦||
ਕਸਾਯਃ ਸਾਧਿਤਃ ਪੀਤੋ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਂ ਜਯੇਤ੍ |੨੦੧|
View original
किराततिक्तममृतां द्राक्षामामलकं शटीम् ||१९९||
निष्क्वाथ्य वातपित्तोत्थे तं क्वाथं सगुडं पिबेत् |
रास्ना वृषोऽथ त्रिफला राजवृक्षफलैः सह ||२००||
कषायः साधितः पीतो वातपित्तज्वरं जयेत् |२०१|
ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਪਠਿਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਪਠਤਿ, ‘ਦੋਸੈਃ ਪਥਕ੍ ਸਮਸ੍ਤੈਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵੈਰਾਗਨ੍ਤੁਭਿਸ੍ਤਥਾ’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੧੯੯-੨੦੦||-
Adhikarana 138 (201) · Śloka 201
ਸਰ੍ਵਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥੇ ਤੁ ਸਂਸਸ੍ਟਾਨਵਚਾਰਯੇਤ੍ ||੨੦੧||
View original
सर्वदोषसमुत्थे तु संसृष्टानवचारयेत् ||२०१||
ਇਦਾਨੀਂ ਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਸਰ੍ਵਦੋਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਦੋਸਸਮੁਤ੍ਥੇ ਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ| ਸਂਸਸ੍ਟਾਨਵਚਾਰਯੇਦਿਤਿ ਵਾਤਾਦਿਵਿਹਿਤਾਨ੍ ਕਸਾਯਾਨੇਕੀਕਤ੍ਯ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਵਰ੍ਧਨੈਃ ਕ੍ਸਪਣੈਰ੍ਵਾਪਿ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਪਾਠਂ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸ ਚ ਵਰ੍ਤਮਾਨੇਸੁ ਪੁਸ੍ਤਕੇਸੁ ਨ ਦਸ਼੍ਯਤੇ, ਅਤੋ ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੨੦੧||
Adhikarana 139 (202) · Śloka 202
ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਂ ਚਾਪਿ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਸਰ੍ਵਾਨੁਪਾਚਰੇਤ੍ |੨੦੨|
View original
यथादोषोच्छ्रयं चापि ज्वरान् सर्वानुपाचरेत् |२०२|
ਵਿਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਥਾਦੋਸੋਚ੍ਛ੍ਰਯਮਿਤਿ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਉਚ੍ਛ੍ਰਯੋ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਦੋਸਪ੍ਰਤੀਕਾਰੇਣੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਰ੍ਵਾਨ੍ ਵਿਸਮਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਏਤਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਸੁ ਆਗਨ੍ਤੂਨਾਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਚ|੨੦੨|-
Adhikarana 140 (202) · Śloka 203
ਵਸ਼੍ਚੀਵਬਿਲ੍ਵਵਰ੍ਸਾਭ੍ਵਃ ਪਯਸ਼੍ਚੋਦਕਮੇਵ ਚ ||੨੦੨||
ਪਚੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਤੁ ਤਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ |੨੦੩|
View original
वृश्चीवबिल्ववर्षाभ्वः पयश्चोदकमेव च ||२०२||
पचेत् क्षीरावशिष्टं तु तद्धि सर्वज्वरापहम् |२०३|
ਸਾਮਾਨ੍ਯਸਨ੍ਨਿਪਾਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਦਿਕ੍ਸੁਰਾਦੌ ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯ ਜੀਵਨਤਯਾ ਕ੍ਸੀਰਪ੍ਰਯੋਗਮਾਹ- ਵਸ਼੍ਚੀਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਸ਼੍ਚੀਵਃ ਸ਼੍ਵੇਤਪੁਨਰ੍ਨਵਾ, ਵਰ੍ਸਾਭੂਃ ਰਕ੍ਤਪੁਨਰ੍ਨਵਾ| ਪਚੇਦਿਤਿ “ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਦਸ੍ਟਗੁਣਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਕ੍ਸੀਰਾਤ੍ਤੋਯਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਮ੍| ਕ੍ਸੀਰਾਵਸ਼ੇਸਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਕ੍ਸੀਰਪਾਕੇ ਤ੍ਵਯਂ ਵਿਧਿਃ”- ਇਤਿ ਪਰਿਭਾਸਯਾ| ਕੇਚਿਦਗ੍ਰਿਮਸ਼੍ਲੋਕੋਕ੍ਤਮੇਵੋਦਕਪ੍ਰਮਾਣਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ| ਅਨ੍ਯੇ ਏਨਂ ਯੋਗਦ੍ਵਯਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਸ਼੍ਚੀਵਬਿਲ੍ਵਮਿਤ੍ਯੇਕੋ ਯੋਗਃ, ਵਰ੍ਸਾਭ੍ਵਾਦਿਃ ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ||੨੦੨||-
Adhikarana 141 (203) · Śloka 204
ਉਦਕਾਂਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਸਾਰਸਂਯੁਤਮ੍ ||੨੦੩||
ਤਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਸ਼ੇਸਂ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਪੇਯਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ |੨੦੪|
View original
उदकांशास्त्रयः क्षीरं शिंशपासारसंयुतम् ||२०३||
तत् क्षीरशेषं क्वथितं पेयं सर्वज्वरापहम् |२०४|
ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਪਰਮਪਿ ਕ੍ਸੀਰਯੋਗਮਾਹ- ਉਦਕਾਂਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਦਕਾਂਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ ਕ੍ਸੀਰਾਂਸ਼ਾਪੇਕ੍ਸਯਾ, ਕ੍ਸੀਰਸ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਪਲਾਨਿ, ਸ਼ਿਂਸ਼ਪਾਸਾਰਃ ਪਲਪ੍ਰਮਿਤਃ||੨੦੩||-
Adhikarana 142 (204-207) · Śloka 207
ਨਲਵੇਤਸਯੋਰ੍ਮੂਲੇ ਮੂਰ੍ਵਾਯਾਂ ਦੇਵਦਾਰੁਣਿ ||੨੦੪||
ਕਸਾਯਂ ਵਿਧਿਵਤ੍ ਕਤ੍ਵਾ ਪੇਯਮੇਤਜ੍ਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ |
ਹਰਿਦ੍ਰਾ ਭਦ੍ਰਮੁਸ੍ਤਂ ਚ ਤ੍ਰਿਫਲਾ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀ ||੨੦੫||
ਪਿਚੁਮਨ੍ਦਃ ਪਟੋਲੀ ਚ ਦੇਵਦਾਰੁ ਨਿਦਿਗ੍ਧਿਕਾ |
ਏਸਾਂ ਕਸਾਯਃ ਪੀਤਸ੍ਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਂ ਜਯੇਤ੍ ||੨੦੬||
ਅਵਿਪਕ੍ਤਿਂ ਪ੍ਰਸੇਕਂ ਚ ਸ਼ੋਫਂ ਕਾਸਮਰੋਚਕਮ੍ |
ਤ੍ਰੈਫਲੋ ਵਾ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਃ ਕ੍ਵਾਥਃ ਪੇਯਸ੍ਤ੍ਰਿਦੋਸਜੇ ||੨੦੭||
View original
नलवेतसयोर्मूले मूर्वायां देवदारुणि ||२०४||
कषायं विधिवत् कृत्वा पेयमेतज्ज्वरापहम् |
हरिद्रा भद्रमुस्तं च त्रिफला कटुरोहिणी ||२०५||
पिचुमन्दः पटोली च देवदारु निदिग्धिका |
एषां कषायः पीतस्तु सन्निपातज्वरं जयेत् ||२०६||
अविपक्तिं प्रसेकं च शोफं कासमरोचकम् |
त्रैफलो वा ससर्पिष्कः क्वाथः पेयस्त्रिदोषजे ||२०७||
ਨਲਵੇਤਸਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਸਾਯਂ ਵਿਧਿਵਤ੍ ਕਤ੍ਵੇਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਯਾ| ਕ੍ਸੀਰਸਾਧ੍ਯਾਯਾਮਵਸ੍ਥਾਯਾਮਯਮਪਿ ਯੋਗੋ ਦੇਯਃ| ਕੇਚਿਨ੍ਨਲਵੇਤਸਾਦਿਯੋਗਂ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਸ ਚ ਪਠਨੀਯਃ, ਸਰ੍ਵਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਃ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੨੦੪-੨੦੭||
Adhikarana 143 (208) · Śloka 209
ਅਨਨ੍ਤਾਂ ਬਾਲਕਂ ਮੁਸ੍ਤਾਂ ਨਾਗਰਂ ਕਟੁਰੋਹਿਣੀਮ੍ ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪ੍ਰਾਗੁਦਯਾਤ੍ਪਾਯਯੇਤਾਕ੍ਸਸਮ੍ਮਿਤਮ੍ ||੨੦੮||
ਏਸ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਦੀਪਯਤ੍ਯਾਸ਼ੁ ਚਾਨਲਮ੍ |੨੦੯|
View original
अनन्तां बालकं मुस्तां नागरं कटुरोहिणीम् सुखाम्बुना प्रागुदयात्पाययेताक्षसम्मितम् ||२०८||
एष सर्वज्वरान् हन्ति दीपयत्याशु चानलम् |२०९|
ਅਨਨ੍ਤਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨਨ੍ਤਾ ਦੁਰਾਲਭਾ| ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਅਤ੍ਰੋਸ੍ਣੋਦਕੇਨ ਪਲਪ੍ਰਮਿਤੇਨ| ਪ੍ਰਾਗੁਦਯਾਦਿਤਿ ਅਤ੍ਰੋਦਯਃ ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਃ; ਨ ਤੁ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ; ਤੇਨ ਸੂਰ੍ਯੋਦਯਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਂ ਦੇਯਂ, ਏਤੇਨ ਪ੍ਰਾਤਰੇਵ| ਅਕ੍ਸਸਮ੍ਮਿਤਂ ਕਰ੍ਸਸਮਮ੍| ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਪ੍ਰਾਗੁਦਯਾਤ੍’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਸੁਖਾਮ੍ਬੁਨਾ ਕਲ੍ਕਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੦੮||-
Adhikarana 144 (209) · Śloka 210
ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦੀਪਨੀਯਾਨਿ ਤਥਾ ਵੈਰੇਚਨਾਨਿ ਚ ||੨੦੯||
ਏਕਸ਼ੋ ਵਾ ਦ੍ਵਿਸ਼ੋ ਵਾਪਿ ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਾਨਿ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ |੨੧੦|
View original
द्रव्याणि दीपनीयानि तथा वैरेचनानि च ||२०९||
एकशो वा द्विशो वाऽपि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् |२१०|
ਇਦਾਨੀਮੁਕ੍ਤਾਨੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਦੀਪਨੀਯਾਨੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੀਪਨੀਯਾਨਿ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੀਨਿ, ਵੈਰੇਚਨਾਨਿ ਤ੍ਰਿਵਦਭਯਾਦੀਨਿ, ਜ੍ਵਰਘ੍ਨਾਨਿ ਦੀਰ੍ਘਜ੍ਵਰਘ੍ਨਾਨਿ| ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ਦੋਸਬਲਮਪੇਕ੍ਸ੍ਯ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਵਸ੍ਥਾਯਾਮੇਕਸ਼ੋ ਦ੍ਵਿਸ਼ੋ ਵਾ ਦਾਪਯੇਤ੍| ਯੇ ਤ੍ਵੇਵਂ ਵਦਨ੍ਤਿ- ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੀਨਿ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਕਟੁਕਾਨਿ, ਤਾਨਿ ਚ ਜ੍ਵਰੇ ਨ ਪ੍ਰਾਯੋਗਿਕਾਨ੍ਯੁਸ੍ਣਵੀਰ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍; ਵਿਰੇਚਨਾਨ੍ਯਪਿ ਗੁਰੁਤ੍ਵਾਦਯੌਗਿਕਾਨਿ; ਤੇਸਾਂ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਵਬੋਧੋ ਨਾਸ੍ਤਿ, ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਜ੍ਵਰੇ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੨੦੯||-
Adhikarana 145 (210) · Śloka 211
ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਧ੍ਵਭਯਾਤੈਲਲੇਹੋਯਂ ਸਰ੍ਵਜਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ ||੨੧੦||
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਨਯੇਤ੍ਤ੍ਰਿਵਚ੍ਚਾਪਿ ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾ ਪ੍ਰਬਲਂ ਜ੍ਵਰਮ੍ |੨੧੧|
View original
सर्पिर्मध्वभयातैललेहोऽयं सर्वजं ज्वरम् ||२१०||
शान्तिं नयेत्त्रिवृच्चापि सक्षौद्रा प्रबलं ज्वरम् |२११|
ਸਰ੍ਪਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਰਬਲਂ ਦਾਹਾਦਿਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍| ਲੇਹਾਵਸ੍ਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਾਜ੍ਜ੍ਞੇਯਾ| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ- “ਪਥ੍ਯਾਤੈਲਘਤਕ੍ਸੌਦ੍ਰੈਰ੍ਲੇਹੋ ਦਾਹਸ਼੍ਰਮਜ੍ਵਰਾਨ੍| ਕਾਸਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਵੀਸਰ੍ਪਸ਼੍ਵਾਸਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਵਮੀਰਪਿ”- ਇਤਿ| ‘ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਾ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਪਰਤੋਭਿਧਾਸ੍ਯਮਾਨਤ੍ਵਾਤ੍||੨੧੦||-
Adhikarana 146 (211) · Śloka 211
ਜ੍ਵਰੇ ਤੁ ਵਿਸਮੇ ਕਾਰ੍ਯਮੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਚਾਧਸ਼੍ਚ ਸ਼ੋਧਨਮ੍ ||੨੧੧||
View original
ज्वरे तु विषमे कार्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् ||२११||
ਇਦਾਨੀਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਜ੍ਵਰੇ ਤ੍ਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਸ਼ੋਧਨਂ ਵਮਨਂ, ਤਚ੍ਚ ਕਫਾਧਿਕੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ| ਅਧਃਸ਼ੋਧਨਂ ਵਿਰੇਚਨਂ, ਤਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕੇ| ਏਤੇਨ ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵੇਵ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇਸੁ ਕਫਪਿਤ੍ਤਾਧਿਕਤਯਾ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨੇ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਸਨ੍ਤਤਂ ਵਿਹਾਯਾਨ੍ਯੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਤਤੀਯਚਤੁਰ੍ਥਕੌ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੌ, ਯਤਸ੍ਤਯੋਰੇਵ ਸਾਧਾਰਣਂ ਵਾਤਾਦਿਹਰਮਾਸ੍ਥਾਪਨਵਿਰੇਚਨਵਮਨਾਦਿਕਂ ਯੁਕ੍ਤਮਿਤਿ ਵ੍ਯਾਚਕ੍ਸਤੇ||੨੧੧||
Adhikarana 147 (212) · Śloka 212
ਘਤਂ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੋਕ੍ਤਂ ਵਾ ਨਿਹਨ੍ਯਾਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮ੍ |੨੧੨|
View original
घृतं प्लीहोदरोक्तं वा निहन्याद्विषमज्वरम् |२१२|
ਘਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੋਕ੍ਤਂ ਘਤਂ ਸਟ੍ਪਲਂ, ਤਚ੍ਚ ਕਫੋਤ੍ਤਰੇ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਦੇਯਂ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਤ੍ਵਾਤ੍|੨੧੨|-
Adhikarana 148 (212) · Śloka 212
ਗੁਡਪ੍ਰਗਾਢਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਵਿਸਮਾਰ੍ਦਿਤਃ ||੨੧੨||
View original
गुडप्रगाढां त्रिफलां पिबेद्वा विषमार्दितः ||२१२||
ਗੁਡਪ੍ਰਗਾਢਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਗੁਡਪ੍ਰਗਾਢਾਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦਧਿਕਕਰ੍ਸਗੁਡਪ੍ਰਤਿਵਾਪਯੁਤਾਂ ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਪਿਬੇਤ੍, ‘ਕ੍ਵਥਿਤਾਂ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਵਿਸਮਾਰ੍ਦਿਤੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਪੀਡਿਤਃ||੨੧੨||
Adhikarana 149 (213) · Śloka 213
ਗੁਡੂਚੀਨਿਮ੍ਬਧਾਤ੍ਰੀਣਾਂ ਕਸਾਯਂ ਵਾ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਮ੍ |੨੧੩|
View original
गुडूचीनिम्बधात्रीणां कषायं वा समाक्षिकम् |२१३|
ਗੁਡੂਚੀਨਿਮ੍ਬਧਾਤ੍ਰੀਣਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਧਾਤ੍ਰੀ ਆਮਲਕੀ| ਏਸ ਯੋਗਸ਼੍ਚਾਤੁਰ੍ਥਕਜ੍ਵਰਘ੍ਨਃ, ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍|੨੧੩|-
Adhikarana 150 (213) · Śloka 213
ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਂ ਰਸੋਨਮੁਪਯੋਜਯੇਤ੍ ||੨੧੩||
View original
प्रातः प्रातः ससर्पिष्कं रसोनमुपयोजयेत् ||२१३||
ਪ੍ਰਾਤਃ ਪ੍ਰਾਤਃ ਸਸਰ੍ਪਿਸ੍ਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ||੨੧੩||
Adhikarana 151 (214) · Śloka 215
ਤ੍ਰਿਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਪਿਬੇਤ੍ ਕ੍ਵਾਥਂ ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਵਾ ਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ |
ਮਧੁਕਸ੍ਯ ਪਟੋਲਸ੍ਯ ਰੋਹਿਣ੍ਯਾ ਮੁਸ੍ਤਕਸ੍ਯ ਚ ||੨੧੪||
ਹਰੀਤਕ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੋਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਯੋਗ ਇਸ੍ਯਤੇ |੨੧੫|
View original
त्रिचतुर्भिः पिबेत् क्वाथं पञ्चभिर्वा समन्वितैः |
मधुकस्य पटोलस्य रोहिण्या मुस्तकस्य च ||२१४||
हरीतक्याश्च सर्वोऽयं त्रिविधो योग इष्यते |२१५|
ਮਧੁਕਾਦੀਨਾਂ ਹਰੀਤਕ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਤ੍ਰਿਭਿਃ, ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ, ਪਞ੍ਚਭਿਰ੍ਵਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤੈਃ ਕਤਂ ਕ੍ਵਾਥਂ ਪਿਬੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮਧੁਕਂ ਯਸ੍ਟੀਮਧੁ, ਰੋਹਿਣੀ ਕਟੁਕਾ, ਮੁਸ੍ਤਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਮ੍| ਸਰ੍ਵੋਯਂ ਤ੍ਰਿਵਿਧੋ ਯੋਗ ਇਸ੍ਯਤੇ; ਅਯਂ ਮਧੁਕਾਦਿਯੋਗਸ੍ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਕਥਂ? ਮਧੁਕਪਟੋਲਰੋਹਿਣੀਭਿਸ੍ਤ੍ਰਿਰੇਕੋ ਯੋਗਃ, ਮਧੁਕਪਟੋਲਰੋਹਿਣੀਮੁਸ੍ਤਕੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਃ, ਮਧੁਕਪਟੋਲਰੋਹਿਣੀਮੁਸ੍ਤਕਹਰੀਤਕੀਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਸ੍ਤਤੀਯਃ, ਏਵਂ ਤ੍ਰਯੋ ਯੋਗਾਃ| ਕੇਚਿਨ੍ਮੁਸ੍ਤਕਸ੍ਥਾਨੇ ‘ਵਤ੍ਸਕਂ’ ਪਠਿਤ੍ਵਾਨ੍ਯਥਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਮਧੁਕਾਦਿਹਰੀਤਕੀਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਾਂ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਰਸਭੇਦਵਤ੍ ਤ੍ਰਿਯੋਗਚਤੁਸ੍ਕਸਂਯੋਗਪਞ੍ਚਸਂਯੋਗਸਂਸ੍ਕਤਂ ਕ੍ਵਾਥਂ ਪਿਬੇਤ੍; ਤਦ੍ਯਥਾ,- ਮਧੁਕਪਟੋਲਰੋਹਿਣੀਭਿਃ, ਮਧੁਕਪਟੋਲਵਤ੍ਸਕੈਃ, ਮਧੁਕਪਟੋਲਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਮਧੁਕਰੋਹਿਣੀਵਤ੍ਸਕੈਃ, ਮਧੁਕਰੋਹਿਣੀਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਮਧੁਕਵਤ੍ਸਕਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਪਟੋਲਰੋਹਿਣੀਵਤ੍ਸਕੈਃ, ਪਟੋਲਵਤ੍ਸਕਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਪਟੋਲਰੋਹਿਣੀਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਰੋਹਿਣੀਵਤ੍ਸਕਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਏਵਂ ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਦਸ਼ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ; ਮਧੁਕਪਟੋਲਰੋਹਿਣੀਵਤ੍ਸਕੈਃ, ਮਧੁਕਪਟੋਲਰੋਹਿਣੀਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਮਧੁਕਰੋਹਿਣੀਵਤ੍ਸਕਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਮਧੁਕਪਟੋਲਵਤ੍ਸਕਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਪਟੋਲਰੋਹਿਣੀਵਤ੍ਸਕਹਰੀਤਕੀਭਿਃ, ਏਵਂ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਪਞ੍ਚ ਵਿਕਲ੍ਪਾਃ; ਮਧੁਕਰੋਹਿਣੀਵਤ੍ਸਕਪਟੋਲਕਹਰੀਤਕੀਭਿਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰੇਕਃ; ਇਤ੍ਥਂ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਰਸ੍ਯਾਪਿ ਯੋਗਸ੍ਯ ਸੋਡਸ਼ ਵਿਕਲ੍ਪਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਤੇ ਚ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮਮਤਿਨਾ ਵੈਦ੍ਯੇਨ ਦੋਸਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਾਃ||੨੧੪||-
Adhikarana 152 (215) · Śloka 216
ਸਰ੍ਪਿਃਕ੍ਸੀਰਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮਾਗਧੀਰ੍ਵਾ ਯਥਾਬਲਮ੍ ||੨੧੫||
ਦਸ਼ਮੂਲੀਕਸਾਯੇਣ ਮਾਗਧੀਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ |੨੧੬|
View original
सर्पिःक्षीरसिताक्षौद्रमागधीर्वा यथाबलम् ||२१५||
दशमूलीकषायेण मागधीर्वा प्रयोजयेत् |२१६|
ਸਰ੍ਪਿਃਕ੍ਸੀਰਸਿਤਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਪਿਃਪ੍ਰਭਤੀਨਾਂ ਸਮੁਦਿਤਾਨਾਮਯਂ ਪ੍ਰਯੋਗੋ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਜ੍ਞੇਯਃ| ਦਸ਼ਮੂਲੀਕਸਾਯੇਣ ਪਾਤਵ੍ਯਕਸਾਯਕਲ੍ਪਨਯਾ ਕ੍ਵਥਿਤੇਨ, ਕਰ੍ਸਣਪ੍ਰਮਾਣਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਪਿਬੇਤ੍, ਯਸ੍ਮਾਦਯਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਰ੍ਧਮਾਨੋ ਨ ਭਵਤਿ||੨੧੫||-
Adhikarana 153 (216) · Śloka 216
ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਰ੍ਧਮਾਨਂ ਵਾ ਪਿਬੇਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਰਸਾਸ਼ਨਃ ||੨੧੬||
View original
पिप्पलीवर्धमानं वा पिबेत् क्षीररसाशनः ||२१६||
ਵਰ੍ਧਮਾਨਪਿਪ੍ਪਲੀਪ੍ਰਯੋਗਮਾਹ- ਪਿਪ੍ਪਲੀਵਰ੍ਧਮਾਨਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਧਮਾਨਪਿਪ੍ਪਲੀਪ੍ਰਯੋਗੋ ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਵਲੋਕ੍ਯ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਃ||੨੧੬||
Adhikarana 154 (217) · Śloka 217
ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਸ੍ਯ ਮਾਂਸੇਨ ਪਿਬੇਦ੍ਵਾ ਮਦ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ |੨੧੭|
View original
ताम्रचूडस्य मांसेन पिबेद्वा मद्यमुत्तमम् |२१७|
ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਃ ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ| ਮਦ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਂ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਂ ਸਸ੍ਯਕਂ ਚ| ਜੇਜ੍ਜਟਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਮਾਰ੍ਦ੍ਵੀਕਸ੍ਥਾਨੇ ਮਾਧ੍ਵੀਕਮਾਹ| ਕੁਕ੍ਕੁਟਮਾਂਸੇਨ ਸਹੋਤ੍ਤਮਮਦ੍ਯਪਾਨਂ ਵਾਤਪ੍ਰਧਾਨਸ੍ਯ ਮਨ੍ਦਾਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ| ਏਤਾਨਿ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਾਨਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨਿ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਪਠਿਤਾਨਿ, ਤਥਾਪਿ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇਪਿ ਦੇਯਾਨਿ|੨੧੭|-
Adhikarana 155 (217) · Śloka 218
ਕੋਲਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਤ੍ਰਿਫਲਾਕ੍ਵਾਥੇ ਦਧ੍ਨਾ ਘਤਂ ਪਚੇਤ੍ ||੨੧੭||
ਤਿਲ੍ਵਕਾਵਾਪਮੇਤਦ੍ਧਿ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਮ੍ |੨੧੮|
View original
कोलाग्निमन्थत्रिफलाक्वाथे दध्ना घृतं पचेत् ||२१७||
तिल्वकावापमेतद्धि विषमज्वरनाशनम् |२१८|
ਕੋਲਾਗ੍ਨਿਮਨ੍ਥਤ੍ਰਿਫਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕੋਲਂ ਪਞ੍ਚਕੋਲਂ, ਤਿਲ੍ਵਕਃ ਪਟ੍ਟਿਕਾਰੋਧ੍ਰਃ| ਕਲ੍ਪਨਾਮਾਹ- ਪਞ੍ਚਕੋਲਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਾਂ ਪਲਸ਼ਤਂ, ਪਾਨੀਯਪਲਾਨਿ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਧਿਕਾਨਿ ਪਞ੍ਚਸ਼ਤਾਨਿ, ਏਕੀਕਤ੍ਯ ਵਿਪਚੇਤ੍, ਯਾਵਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਮਸ੍ਟਾਵਿਂਸ਼ਤ੍ਯਧਿਕਸ਼ਤਂ ਨਿਸ੍ਪਦ੍ਯਤੇ; ਤੇਨ ਕ੍ਵਾਥੇਨ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਚ ਦਧ੍ਨਾ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਪ੍ਰਮਿਤਂ ਘਤਮ੍, ਅਸ੍ਟਪਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਤਿਲ੍ਵਕਾਵਾਪਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਪਚੇਤ੍| ਅਨੇਨ ਵਿਧਿਨਾਨੁਕ੍ਤਪ੍ਰਮਾਣਾਨਿ ਤੈਲਘਤਾਨਿ ਪਾਚਨੀਯਾਨਿ| ਬ੍ਰਹ੍ਮਦੇਵਾਚਾਰ੍ਯਸ੍ਤੁ ਪਞ੍ਚਕੋਲਾਦੀਨਾਂ ਕਸਾਯਤ੍ਰਯੇਣ ਪਥਕ੍ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਤਥਾ ਚਤੁਰ੍ਥੇਨ ਦਧ੍ਨਾ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਗੁਣੇਨ ਚ ਘਤਂ ਤਿਲ੍ਵਕਾਵਾਪਂ ਸਾਧਯਤਿ; ਤਚ੍ਚ ਪ੍ਰਮਾਦਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਂ, ਪਞ੍ਚਕੋਲਾਦਿਕਸਾਯਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਜੇਜ੍ਜਟਾਦਿਸ੍ਵਨੁਕ੍ਤੇਃ||੨੧੭||-
Adhikarana 156 (218-220) · Śloka 221
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਤਿਵਿਸਾਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਸਾਰਿਵਾਬਿਲ੍ਵਚਨ੍ਦਨੈਃ ||੨੧੮||
ਕਟੁਕੇਨ੍ਦ੍ਰਯਵੋਸ਼ੀਰਸਿਂਹੀਤਾਮਲਕੀਘਨੈਃ |
ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਸ੍ਥਿਰਾਧਾਤ੍ਰੀਵਿਸ਼੍ਵਭੇਸਜਚਿਤ੍ਰਕੈਃ ||੨੧੯||
ਪਕ੍ਵਮੇਤੈਰ੍ਘਤਂ ਪੀਤਂ ਵਿਜਿਤ੍ਯ ਵਿਸਮਾਗ੍ਨਿਤਾਮ੍ |
ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਸ਼ਿਰਃਸ਼ੂਲਗੁਲ੍ਮੋਦਰਹਲੀਮਕਾਨ੍ ||੨੨੦||
ਕ੍ਸਯਕਾਸਂ ਸਸਨ੍ਤਾਪਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਸ਼ੂਲਾਨਪਾਸ੍ਯਤਿ |੨੨੧|
View original
पिप्पल्यतिविषाद्राक्षासारिवाबिल्वचन्दनैः ||२१८||
कटुकेन्द्रयवोशीरसिंहीतामलकीघनैः |
त्रायमाणास्थिराधात्रीविश्वभेषजचित्रकैः ||२१९||
पक्वमेतैर्घृतं पीतं विजित्य विषमाग्निताम् |
जीर्णज्वरशिरःशूलगुल्मोदरहलीमकान् ||२२०||
क्षयकासं ससन्तापं पार्श्वशूलानपास्यति |२२१|
ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਤਿਵਿਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਾਰਿਵਾ ਉਤ੍ਪਲਸਾਰਿਵਾ ਸੁਗਨ੍ਧਮੂਲਾ, ਸਿਂਹੀ ਬਹਤ੍ਕਣ੍ਟਕਾਰਿਕਾ, ਤਾਮਲਕੀ ਦਰਫਲਿਕਾ, ਭੂਮ੍ਯਾਮਲਕੀਤਿ ਲੋਕੇ, ਸ੍ਥਿਰਾ ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀ, ਤੇਸਾਂ ਕਲ੍ਕਕਸਾਯਾਭ੍ਯਾਂ ਘਤਂ ਸਾਧਯੇਤ੍||੨੧੮-੨੨੦||-
Adhikarana 157 (221-222) · Śloka 223
ਗੁਡੂਚੀਤ੍ਰਿਫਲਾਵਾਸਾਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਯਵਾਸਕੈਃ ||੨੨੧||
ਕ੍ਵਥਿਤੈਰ੍ਵਿਧਿਵਤ੍ਪਕ੍ਵਮੇਤੈਃ ਕਲ੍ਕੀਕਤੈਃ ਸਮੈਃ |
ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਾਗਧਿਕਾਮ੍ਭੋਦਨਾਗਰੋਤ੍ਪਲਚਨ੍ਦਨੈਃ ||੨੨੨||
ਪੀਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕ੍ਸਯਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਜਯੇਤ੍ |੨੨੩|
View original
गुडूचीत्रिफलावासात्रायमाणायवासकैः ||२२१||
क्वथितैर्विधिवत्पक्वमेतैः कल्कीकृतैः समैः |
द्राक्षामागधिकाम्भोदनागरोत्पलचन्दनैः ||२२२||
पीतं सर्पिः क्षयश्वासकासजीर्णज्वरान् जयेत् |२२३|
ਗੁਡੂਚੀਤ੍ਰਿਫਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਭਿਃ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਦਿਭਿਃ||੨੨੧-੨੨੨||-
Adhikarana 158 (223-225) · Śloka 226
ਕਲਸ਼ੀਬਹਤੀਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤੀਨਿਮ੍ਬਗੋਕ੍ਸੁਰੈਃ ||੨੨੩||
ਬਲਾਪਰ੍ਪਟਕਾਮ੍ਭੋਦਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀਯਵਾਸਕੈਃ |
ਪਕ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਵਥਿਤੈਃ ਸਰ੍ਪਿਃ ਕਲ੍ਕੈਰੇਭਿਃ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ||੨੨੪||
ਸ਼ਟੀਤਾਮਲਕੀਭਾਰ੍ਗੀਮੇਦਾਮਲਕਪੌਸ੍ਕਰੈਃ |
ਕ੍ਸੀਰਦ੍ਵਿਗੁਣਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਮਪੋਹਤਿ ||੨੨੫||
ਸ਼ਿਰਃਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਰੁਜਾਕਾਸਕ੍ਸਯਪ੍ਰਸ਼ਮਨਂ ਪਰਮ੍ |੨੨੬|
View original
कलशीबृहतीद्राक्षात्रायन्तीनिम्बगोक्षुरैः ||२२३||
बलापर्पटकाम्भोदशालपर्णीयवासकैः |
पक्वमुत्क्वथितैः सर्पिः कल्कैरेभिः समन्वितम् ||२२४||
शटीतामलकीभार्गीमेदामलकपौष्करैः |
क्षीरद्विगुणसंयुक्तं जीर्णज्वरमपोहति ||२२५||
शिरःपार्श्वरुजाकासक्षयप्रशमनं परम् |२२६|
ਕਲਸ਼ੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਲਸ਼ੀ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ, ਤ੍ਰਾਯਨ੍ਤੀ ਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾ, ਅਮ੍ਭੋਦੋ ਮੁਸ੍ਤਾ| ਏਭਿਃ ਸ਼ਟ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਅਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਂ ਜਲਂ ਦੇਯਂ, ਤਦ੍ਵਿਨਾ ਪਾਕੋ ਨ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵਦ੍ਧਭਿਸਜਃ||੨੨੩-੨੨੫||-
Adhikarana 159 (226-228) · Śloka 229
ਪਟੋਲੀਪਰ੍ਪਟਾਰਿਸ੍ਟਗੁਡੂਚੀਤ੍ਰਿਫਲਾਵਸੈਃ ||੨੨੬||
ਕਟੁਕਾਮ੍ਬੁਦਭੂਨਿਮ੍ਬਯਾਸਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਚਨ੍ਦਨੈਃ |
ਦਾਰ੍ਵੀਸ਼ਕ੍ਰਯਵੋਸ਼ੀਰਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਕਣੋਤ੍ਪਲੈਃ ||੨੨੭||
ਧਾਤ੍ਰੀਭਙ੍ਗਰਜੋਭੀਰੁਕਾਕਮਾਚੀਰਸੈਰ੍ਘਤਮ੍ |
ਸਿਦ੍ਧਮਾਸ਼੍ਵਪਚੀਕੁਸ੍ਠਜ੍ਵਰਸ਼ੁਕ੍ਰਾਰ੍ਜੁਨਵ੍ਰਣਾਨ੍ ||੨੨੮||
ਹਨ੍ਯਾਨ੍ਨਯਨਵਦਨਸ਼੍ਰਵਣਘ੍ਰਾਣਜਾਨ੍ ਗਦਾਨ੍ |੨੨੯|
View original
पटोलीपर्पटारिष्टगुडूचीत्रिफलावृषैः ||२२६||
कटुकाम्बुदभूनिम्बयासयष्ट्याह्वचन्दनैः |
दार्वीशक्रयवोशीरत्रायमाणाकणोत्पलैः ||२२७||
धात्रीभृङ्गरजोभीरुकाकमाचीरसैर्घृतम् |
सिद्धमाश्वपचीकुष्ठज्वरशुक्रार्जुनव्रणान् ||२२८||
हन्यान्नयनवदनश्रवणघ्राणजान् गदान् |२२९|
ਪਟੋਲੀਪਰ੍ਪਟਾਰਿਸ੍ਟੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਟੋਲ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਕੁਸ੍ਠਾਨ੍ਤਾਨਾਂ ਕਲ੍ਕੈਃ, ਧਾਤ੍ਰ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਸ੍ਵਰਸੈਸ਼੍ਚ ਘਤਂ ਪਾਚਨੀਯਮ੍| ਅਰਿਸ੍ਟੋ ਨਿਮ੍ਬਃ, ਵਸੋ ਵਾਸਕਃ, ਅਮ੍ਬੁਦੋ ਮੁਸ੍ਤਂ, ਭੂਨਿਮ੍ਬਃ ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਃ, ਯਾਸੋ ਦੁਰਾਲਭਾ, ਸ਼ਕ੍ਰਯਵਃ ਇਨ੍ਦ੍ਰਯਵਃ, ਉਤ੍ਪਲਂ ਕੁਸ੍ਠਮ੍ ||੨੨੬-੨੨੮||-
Adhikarana 160 (229-233) · Śloka 234
ਵਿਡਙ੍ਗਤ੍ਰਿਫਲਾਮੁਸ੍ਤਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਦਾਡਿਮੋਤ੍ਪਲੈਃ ||੨੨੯||
ਪ੍ਰਿਯਙ੍ਗ੍ਵੇਲੈਲਵਾਲੂਕਚਨ੍ਦਨਾਮਰਦਾਰੁਭਿਃ |
ਬਰ੍ਹਿਸ੍ਠਕੁਸ੍ਠਰਜਨੀਪਾਰ੍ਣਿਨੀਸਾਰਿਵਾਦ੍ਵਯੈਃ ||੨੩੦||
ਹਰੇਣੁਕਾਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਨ੍ਤੀਵਚਾਤਾਲੀਸ਼ਕੇਸਰੈਃ |
ਦ੍ਵਿਕ੍ਸੀਰਂ ਵਿਪਚੇਤ੍ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਾਲਤੀਕੁਸੁਮੈਃ ਸਹ ||੨੩੧||
ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਕਾਸਗੁਲ੍ਮੋਨ੍ਮਾਦਗਰਾਪਹਮ੍ |
ਏਤਤ੍ਕਲ੍ਯਾਣਕਂ ਨਾਮ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਾਙ੍ਗਲ੍ਯਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ||੨੩੨||
ਅਲਕ੍ਸ੍ਮੀਗ੍ਰਹਰਕ੍ਸੋਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਾਪਸ੍ਮਾਰਪਾਪਨੁਤ੍ |
ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਨਸ੍ਟਸ਼ੁਕ੍ਰਾਣਾਂ ਵਨ੍ਧ੍ਯਾਨਾਂ ਗਰ੍ਭਦਂ ਪਰਮ੍ ||੨੩੩||
ਮੇਧ੍ਯਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਮਾਯੁਸ੍ਯਂ ਰੇਤੋਮਾਰ੍ਗਵਿਸ਼ੋਧਨਮ੍ |੨੩੪|
View original
विडङ्गत्रिफलामुस्तमञ्जिष्ठादाडिमोत्पलैः ||२२९||
प्रियङ्ग्वेलैलवालूकचन्दनामरदारुभिः |
बर्हिष्ठकुष्ठरजनीपार्णिनीसारिवाद्वयैः ||२३०||
हरेणुकात्रिवृद्दन्तीवचातालीशकेसरैः |
द्विक्षीरं विपचेत्सर्पिर्मालतीकुसुमैः सह ||२३१||
जीर्णज्वरश्वासकासगुल्मोन्मादगरापहम् |
एतत्कल्याणकं नाम सर्पिर्माङ्गल्यमुत्तमम् ||२३२||
अलक्ष्मीग्रहरक्षोग्निमान्द्यापस्मारपापनुत् |
शस्यते नष्टशुक्राणां वन्ध्यानां गर्भदं परम् ||२३३||
मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं रेतोमार्गविशोधनम् |२३४|
ਵਿਡਙ੍ਗਤ੍ਰਿਫਲਾਮੁਸ੍ਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਉਤ੍ਪਲਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ, ਏਲਾ ਸੂਕ੍ਸ੍ਮੈਲਾ, ਏਲਵਾਲੁਕਂ ਕੁਸ੍ਠਗਨ੍ਧਿਕਂ, ਚਨ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਂ, ਅਮਰਦਾਰੁਃ ਦੇਵਦਾਰੁਃ, ਬਰ੍ਹਿਸ੍ਠਂ ਵਾਲੁਕਂ, ਰਜਨੀਦ੍ਵਯਂ ਪਿਣ੍ਡਹਰਿਦ੍ਰਾ ਦਾਰੁਹਰਿਦ੍ਰਾ ਚ, ਪਰ੍ਣਿਨੀਦ੍ਵਯਂ ਸ਼ਾਲਪਰ੍ਣੀ ਪਸ਼੍ਨਿਪਰ੍ਣੀ ਚ, ਸਾਰਿਵਾਦ੍ਵਯਂ ਸਾਰਿਵਾ ਉਤ੍ਪਲਸਾਰਿਵਾ ਚ| ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਦ੍ਰਵ੍ਯਕਲ੍ਕਮਸ੍ਟਪਲਪ੍ਰਮਾਣਂ ਗਵ੍ਯਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਚੋਦਕਸ੍ਯ ਚਤੁਰ੍ਭਿਃ ਪ੍ਰਸ੍ਥੈਃ ਸਾਧਯੇਤ੍| ਕਾਰ੍ਤਿਕਕੁਣ੍ਡਸ੍ਤੁ ਇਦਂ ਘਤਮਨ੍ਯਥਾ ਪਠਤਿ, ਸ ਚਾਦਰ੍ਸ਼ਨਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਃ||੨੨੯-੨੩੩||-
Adhikarana 161 (234-239) · Śloka 240
ਏਤੈਰੇਵ ਤਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਸਾਧਿਤਮ੍ ||੨੩੪||
ਕਪਿਲਾਯਾ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸੁਵਰ੍ਣਮਣਿਸਂਯੁਤਮ੍ |
ਤਤ੍ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਹੈਕਧ੍ਯਂ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯ ਕੁਸੁਮੈਰਿਮੈਃ ||੨੩੫||
ਸੁਮਨਸ਼੍ਚਮ੍ਪਕਾਸ਼ੋਕਸ਼ਿਰੀਸਕੁਸੁਮੈਰ੍ਵਤਮ੍ |
ਤਥਾ ਨਲਦਪਦ੍ਮਾਨਾਂ ਕੇਸ਼ਰੈਰ੍ਦਾਡਿਮਸ੍ਯ ਚ ||੨੩੬||
ਤਿਥੌ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤੇ ਨਕ੍ਸਤ੍ਰੇ ਸਾਧਕਸ੍ਯਾਤੁਰਸ੍ਯ ਚ |
ਕਤਂ ਮਨੁਸ੍ਯਦੇਵਾਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਰਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਮ੍ ||੨੩੭||
ਦਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਹਨ੍ਤਿ ਮਹਾਕਲ੍ਯਾਣਕਂ ਤ੍ਵਿਦਮ੍ ||੨੩੮||
ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਾਭ੍ਯਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਰੋਗਹਰਂ ਸ਼ਿਵਮ੍ |
ਅਧਸ੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਵਲੀਪਲਿਤਵਰ੍ਜਿਤਃ ||੨੩੯||
ਅਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸਾਦ੍ਘਤਸ੍ਯੇਹ ਜੀਵੇਦ੍ਵਰ੍ਸਸ਼ਤਤ੍ਰਯਮ੍ |੨੪੦|
View original
एतैरेव तथा द्रव्यैः सर्वगन्धैश्च साधितम् ||२३४||
कपिलाया घृतप्रस्थं सुवर्णमणिसंयुतम् |
तत्क्षीरेण सहैकध्यं प्रसाध्य कुसुमैरिमैः ||२३५||
सुमनश्चम्पकाशोकशिरीषकुसुमैर्वृतम् |
तथा नलदपद्मानां केशरैर्दाडिमस्य च ||२३६||
तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे साधकस्यातुरस्य च |
कृतं मनुष्यदेवाय ब्राह्मणैरभिमन्त्रितम् ||२३७||
दत्तं सर्वज्वरान् हन्ति महाकल्याणकं त्विदम् ||२३८||
दर्शनस्पर्शनाभ्यां च सर्वरोगहरं शिवम् |
अधृष्यः सर्वभूतानां वलीपलितवर्जितः ||२३९||
अस्याभ्यासाद्घृतस्येह जीवेद्वर्षशतत्रयम् |२४०|
ਮਹਾਕਲ੍ਯਾਣਕਮਾਹ- ਏਤੈਰੇਵ ਤਥਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ੍ਤਥਾ ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧੈਸ਼੍ਚ ਕਪਿਲਾਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਸੁਵਰ੍ਣਾਦਿਯੁਕ੍ਤਂ, ਤਤ੍ਸਾਧਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਰੇਤੈਃ ਸੁਮਨਾਦਿਜੈਃ ਕੁਸੁਮੈਃ ਕਪਿਲਾਕ੍ਸੀਰੇਣ ਸਹੈਕਧ੍ਯਂ ਕਤਂ, ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਸਾਧ੍ਯ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੈਰਭਿਮਨ੍ਤ੍ਰਿਤਂ, ਵੈਦ੍ਯਾਤੁਰਯੋਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਤਿਥ੍ਯਾਦੌ ਮਨੁਸ੍ਯਦੇਵਾਯ ਰਾਜ੍ਞੇ ਦਤ੍ਤਮਿਦਂ ਕਲ੍ਯਾਣਕਂ ਘਤਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਾਨ੍ ਹਨ੍ਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਏਤੈਃ ਕਲ੍ਯਾਣਕੋਕ੍ਤੈਰ੍ਵਿਡਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ, ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧੈਃ ਏਲਾਦਿਪਠਿਤੈਃ, ਮਣਿਭਿਃ ਸ੍ਫਟਿਕਾਦਿਭਿਃ| ਤਤ੍ਕ੍ਸੀਰੇਣ ਕਪਿਲਾਕ੍ਸੀਰੇਣ| ਸੁਮਨਾ ਜਾਤੀ, ਵਤਂ ਯੁਕ੍ਤਂ, ਨਲਦਂ ਮਾਂਸੀ, ਪਦ੍ਮਂ ਲੋਹਿਤਪਦ੍ਮਮ੍| ਸਾਧਕਸ੍ਯ ਵੈਦ੍ਯਸ੍ਯ| ਮਨੁਸ੍ਯਦੇਵਾਯ ਨਪਤਯੇ| ਅਧਸ੍ਯਃ ਅਜੇਯਃ| ਏਤਦ੍ਘਤਂ ਪਾਕਦ੍ਵਯਸਾਧਿਤਂ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਮ੍||੨੩੪-੨੩੯||-
Adhikarana 162 (240-242) · Śloka 242
ਗਵ੍ਯਂ ਦਧਿ ਚ ਮੂਤ੍ਰਂ ਚ ਕ੍ਸੀਰਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸ਼ਕਦ੍ਰਸਃ ||੨੪੦||
ਸਮਭਾਗਾਨਿ ਪਾਚ੍ਯਾਨਿ ਕਲ੍ਕਾਂਸ਼੍ਚੈਤਾਨ੍ ਸਮਾਵਪੇਤ੍ |
ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਚਿਤ੍ਰਕਂ ਮੁਸ੍ਤਂ ਹਰਿਦ੍ਰਾਤਿਵਿਸੇ ਵਚਾਮ੍ ||੨੪੧||
ਵਿਡਙ੍ਗਂ ਤ੍ਰ੍ਯੂਸਣਂ ਚਵ੍ਯਂ ਸੁਰਦਾਰੁ ਤਥੈਵ ਚ |
ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਮਿਦਂ ਪਾਨਾਦ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੨੪੨||
View original
गव्यं दधि च मूत्रं च क्षीरं सर्पिः शकृद्रसः ||२४०||
समभागानि पाच्यानि कल्कांश्चैतान् समावपेत् |
त्रिफलां चित्रकं मुस्तं हरिद्रातिविषे वचाम् ||२४१||
विडङ्गं त्र्यूषणं चव्यं सुरदारु तथैव च |
पञ्चगव्यमिदं पानाद्विषमज्वरनाशनम् ||२४२||
ਗਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਕਦ੍ਰਸੋ ਗੋਪੁਰੀਸੋਤ੍ਥਰਸਃ| ਪਾਚ੍ਯਾਨਿ ਪਚਨੀਯਾਨਿ| ਕਲ੍ਕਪ੍ਰਮਾਣਮਤ੍ਰ ਸ੍ਨੇਹਚਤੁਰ੍ਥਾਂਸ਼ਮ੍||੨੪੦-੨੪੨||
Adhikarana 163 (243) · Śloka 243
ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਮਤੇ ਗਰ੍ਭਾਤ੍ਪਾਚ੍ਯਮਨ੍ਯਦ੍... |੨੪੩|
View original
पञ्चगव्यमृते गर्भात्पाच्यमन्यद्... |२४३|
ਅਗਰ੍ਭਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਮਾਹ- ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਮਤੇ ਗਰ੍ਭਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਤ੍ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਮ੍| ਤੇ ਗਰ੍ਭਾਦਿਤਿ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਂ ਕਲ੍ਕਂ ਵਿਨਾ ਪਚਨੀਯਮ੍; ਏਤੇਨੈਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ- ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਂ ਸਕਲ੍ਕਂ, ਏਤਚ੍ਚ ਦ੍ਵਿਤੀਯਮਕਲ੍ਕਂ; ਫਲਂ ਚ ਤੁਲ੍ਯਮ੍|੨੪੩|-
Adhikarana 164 (243) · Śloka 244
... ਵਸੇਣ ਚ |
ਬਲਯਾਥ ਪਰਂ ਪਾਚ੍ਯਂ ਗੁਡੂਚ੍ਯਾ ਤਦ੍ਵਦੇਵ ਤੁ ||੨੪੩||
ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇ ਚ ਸ਼ੋਫੇ ਚ ਪਾਣ੍ਡੁਰੋਗੇ ਚ ਪੂਜਿਤਮ੍ |੨੪੪|
View original
... वृषेण च |
बलयाऽथ परं पाच्यं गुडूच्या तद्वदेव तु ||२४३||
जीर्णज्वरे च शोफे च पाण्डुरोगे च पूजितम् |२४४|
ਇਦਾਨੀਂ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯੋਕ੍ਤਤ੍ਰਿਫਲਾਦਿਕਲ੍ਕੇਨ ਵਸਾਦਿਪਥਕ੍ਸ੍ਵਰਸਤ੍ਰਯੇਣ ਘਤਤ੍ਰਯਸ੍ਯ ਸਾਧਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ਨ੍ਨਾਹ- ਵਸੇਣ ਚੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਕਲ੍ਪਨਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ | ਤਦ੍ਵਚ੍ਛਬ੍ਦੋ ਘਤਤ੍ਰਯੇਪਿ ਸਮ੍ਬਧ੍ਯਤੇ||੨੪੩||-
Adhikarana 165 (244) · Śloka 244
ਏਤੇਨੈਵ ਤੁ ਕਲ੍ਪੇਨ ਘਤਂ ਪਞ੍ਚਾਵਿਕਂ ਪਚੇਤ੍ |
ਪਞ੍ਚਾਜਂ ਪਞ੍ਚਮਹਿਸਂ ਚਤੁਰੁਸ੍ਟ੍ਰਮਥਾਪਿ ਚ ||੨੪੪||
View original
एतेनैव तु कल्पेन घृतं पञ्चाविकं पचेत् |
पञ्चाजं पञ्चमहिषं चतुरुष्ट्रमथापि च ||२४४||
ਇਦਾਨੀਂ ਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯੋਕ੍ਤਵਿਧਿਨਾ ਪਞ੍ਚਾਵਿਕਾਦੀਨਿ ਘਤਾਨਿ ਪਚਨੀਯਾਨੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਏਤੇਨੈਵ ਤੁ ਕਲ੍ਪੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨੇਨੈਵ ਕਲ੍ਪੇਨ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਪਞ੍ਚਗਵ੍ਯਵਿਧਿਨਾ| ਚਤੁਰੁਸ੍ਟ੍ਰਂ ਸ਼ਕਦ੍ਰਸਵਰ੍ਜਨੇਨ||੨੪੪||
Adhikarana 166 (245-253) · Śloka 254
ਤ੍ਰਿਫਲੋਸ਼ੀਰਸ਼ਮ੍ਪਾਕਕਟੁਕਾਤਿਵਿਸਾਘਨੈਃ |
ਸ਼ਤਾਵਰੀਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਗੁਡੂਚੀਰਜਨੀਦ੍ਵਯੈਃ ||੨੪੫||
ਚਿਤ੍ਰਕਤ੍ਰਿਵਤਾਮੂਰ੍ਵਾਪਟੋਲਾਰਿਸ੍ਟਵਾਲਕੈਃ |
ਕਿਰਾਤਤਿਕ੍ਤਕਵਚਾਵਿਸ਼ਾਲਾਪਦ੍ਮਕੋਤ੍ਪਲੈਃ ||੨੪੬||
ਸਾਰਿਵਾਦ੍ਵਯਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਚਵਿਕਾਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨੈਃ |
ਦੁਰਾਲਭਾਪਰ੍ਪਟਕਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਟਰੂਸਕੈਃ ||੨੪੭||
ਰਾਸ੍ਨਾਕੁਙ੍ਕੁਮਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਮਾਗਧੀਨਾਗਰੈਸ੍ਤਥਾ |
ਧਾਤ੍ਰੀਫਲਰਸੈਃ ਸਮ੍ਯਗ੍ਦ੍ਵਿਗੁਣੈਃ ਸਾਧਿਤਂ ਹਵਿਃ ||੨੪੮||
ਪਰਿਸਰ੍ਪਜ੍ਵਰਸ਼੍ਵਾਸਗੁਲ੍ਮਕੁਸ੍ਠਨਿਵਾਰਣਮ੍ |
ਪਾਣ੍ਡੁਪ੍ਲੀਹਾਗ੍ਨਿਸਾਦਿਭ੍ਯ ਏਤਦੇਵ ਪਰਂ ਹਿਤਮ੍ ||੨੪੯||
ਪਟੋਲਕਟੁਕਾਦਾਰ੍ਵੀਨਿਮ੍ਬਵਾਸਾਫਲਤ੍ਰਿਕਮ੍ |
ਦੁਰਾਲਭਾਪਰ੍ਪਟਕਤ੍ਰਾਯਮਾਣਾਃ ਪਲੋਨ੍ਮਿਤਾਃ ||੨੫੦||
ਪ੍ਰਸ੍ਥਮਾਮਲਕਾਨਾਂ ਚ ਕ੍ਵਾਥਯੇਤ੍ਸਲਿਲਾਰ੍ਮਣੇ |
ਤੇਨ ਪਾਦਾਵਸ਼ੇਸੇਣ ਘਤਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ ||੨੫੧||
ਕਲ੍ਕੈਃ ਕੁਟਜਭੂਨਿਮ੍ਬਘਨਯਸ੍ਟ੍ਯਾਹ੍ਵਚਨ੍ਦਨੈਃ |
ਸਪਿਪ੍ਪਲੀਕੈਸ੍ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਂ ਚਕ੍ਸੁਸ੍ਯਂ ਸ਼ੁਕ੍ਲਯੋਰ੍ਹਿਤਮ੍ ||੨੫੨||
ਘ੍ਰਾਣਕਰ੍ਣਾਕ੍ਸਿਵਦਨਵਰ੍ਤ੍ਮਰੋਗਵ੍ਰਣਾਪਹਮ੍ |
ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਕਫਸ੍ਵੇਦਕ੍ਲੇਦਪੂਯੋਪਸ਼ੋਸਣਮ੍ ||੨੫੩||
ਕਾਮਲਾਜ੍ਵਰਵੀਸਰ੍ਪਗਣ੍ਡਮਾਲਾਹਰਂ ਪਰਮ੍ |੨੫੪|
View original
त्रिफलोशीरशम्पाककटुकातिविषाघनैः |
शतावरीसप्तपर्णगुडूचीरजनीद्वयैः ||२४५||
चित्रकत्रिवृतामूर्वापटोलारिष्टवालकैः |
किराततिक्तकवचाविशालापद्मकोत्पलैः ||२४६||
सारिवाद्वययष्ट्याह्वचविकारक्तचन्दनैः |
दुरालभापर्पटकत्रायमाणाटरूषकैः ||२४७||
रास्नाकुङ्कुममञ्जिष्ठामागधीनागरैस्तथा |
धात्रीफलरसैः सम्यग्द्विगुणैः साधितं हविः ||२४८||
परिसर्पज्वरश्वासगुल्मकुष्ठनिवारणम् |
पाण्डुप्लीहाग्निसादिभ्य एतदेव परं हितम् ||२४९||
पटोलकटुकादार्वीनिम्बवासाफलत्रिकम् |
दुरालभापर्पटकत्रायमाणाः पलोन्मिताः ||२५०||
प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेत्सलिलार्मणे |
तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ||२५१||
कल्कैः कुटजभूनिम्बघनयष्ट्याह्वचन्दनैः |
सपिप्पलीकैस्तत्सिद्धं चक्षुष्यं शुक्लयोर्हितम् ||२५२||
घ्राणकर्णाक्षिवदनवर्त्मरोगव्रणापहम् |
रक्तपित्तकफस्वेदक्लेदपूयोपशोषणम् ||२५३||
कामलाज्वरवीसर्पगण्डमालाहरं परम् |२५४|
ਤ੍ਰਿਫਲੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਯੋਃ ਨੇਤ੍ਰਗਤਰੋਗਯੋਃ||੨੪੫-੨੫੩||-
Adhikarana 167 (254-255) · Śloka 255
ਸ਼ਤਂ ਪਯਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾ ਚ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯੋ ਮਧੁਸਰ੍ਪਿਸੀ ||੨੫੪||
ਪਞ੍ਚਸਾਰਮਿਦਂ ਪੇਯਂ ਮਥਿਤਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ |
ਕ੍ਸਤਕ੍ਸੀਣੇ ਕ੍ਸਯੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਹਦ੍ਰੋਗੇ ਚੈਤਦਿਸ੍ਯਤੇ ||੨੫੫||
View original
शृतं पयः शर्करा च पिप्पल्यो मधुसर्पिषी ||२५४||
पञ्चसारमिदं पेयं मथितं विषमज्वरे |
क्षतक्षीणे क्षये श्वासे हृद्रोगे चैतदिष्यते ||२५५||
ਪਞ੍ਚਸਾਰਮਾਹ- ਸ਼ਤਂ ਪਯ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਂ ਪਯਃ ਕ੍ਵਥਿਤਂ ਦੁਗ੍ਧਂ, ਮਥਿਤਂ ‘ਹਸ੍ਤੇਨ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੨੫੪-੨੫੫||
Adhikarana 168 (256) · Śloka 256
ਲਾਕ੍ਸਾਵਿਸ਼੍ਵਨਿਸ਼ਾਮੂਰ੍ਵਾਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਸ੍ਵਰ੍ਜਿਕਾਮਯੈਃ |
ਸਡ੍ਗੁਣੇਨ ਚ ਤਕ੍ਰੇਣ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤਕਤ੍ ||੨੫੬||
View original
लाक्षाविश्वनिशामूर्वामञ्जिष्ठास्वर्जिकामयैः |
षड्गुणेन च तक्रेण सिद्धं तैलं ज्वरान्तकृत् ||२५६||
ਇਦਾਨੀਮਨ੍ਤਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮਭਿਧਾਯ ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਾਰ੍ਥਂ ਤੈਲਮਾਹ- ਲਾਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀ, ਨਿਸ਼ਾ ਹਰਿਦ੍ਰਾ, ਮੂਰ੍ਵਾ ਚੋਰਸ੍ਨਾਯੁਃ, ਆਮਯਂ ਕੁਸ੍ਠਮ੍| ਲਾਕ੍ਸਾਦਿਕਲ੍ਕਸ੍ਯਾਸ੍ਟੌ ਪਲਾਨਿ, ਤੈਲਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਲਾਨਿ, ਤੈਲਾਤ੍ ਸਡ੍ਗੁਣੇਨ ਤਕ੍ਰੇਣ ਤੈਲਂ ਸਾਧਨੀਯਮ੍| ਜ੍ਵਰਾਨ੍ਤਕਤ੍ ਸ਼ੀਤਪੂਰ੍ਵਦਾਹਪੂਰ੍ਵਯੋਰ੍ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੨੫੬||
Adhikarana 169 (257-258) · Śloka 258
ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਾਸਨਾਰਿਸ੍ਟਜਮ੍ਬੂਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਾਰ੍ਜੁਨੈਃ |
ਸ਼ਿਰੀਸਖਦਿਰਾਸ੍ਫੋਟਾਮਤਵਲ੍ਲ੍ਯਾਟਰੂਸਕੈਃ ||੨੫੭||
ਕਟੁਕਾਪਰ੍ਪਟੋਸ਼ੀਰਵਚਾਤੇਜੋਵਤੀਘਨੈਃ |
ਸਾਧਿਤਂ ਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਾਸ਼ੁ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਪਹਮ੍ ||੨੫੮||
View original
क्षीरिवृक्षासनारिष्टजम्बूसप्तच्छदार्जुनैः |
शिरीषखदिरास्फोटामृतवल्ल्याटरूषकैः ||२५७||
कटुकापर्पटोशीरवचातेजोवतीघनैः |
साधितं तैलमभ्यङ्गादाशु जीर्णज्वरापहम् ||२५८||
ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਾ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਯਃ, ਅਸਨੋ ਬੀਜਕਃ, ਅਰਿਸ੍ਟੋ ਨਿਮ੍ਬਃ, ਸਪ੍ਤਚ੍ਛਦਃ ਸਪ੍ਤਪਰ੍ਣਃ, ਅਰ੍ਜੁਨਃ ਕਕੁਭਃ, ਆਸ੍ਫੋਟਾ ਸਾਰਿਵਾ ਅਰ੍ਕੋ ਵਾ, ਤੇਜੋਵਤੀ ਕਾਕਮਰ੍ਦਨਿਕਾ| ਕ੍ਸੀਰਿਵਕ੍ਸਾਦਿਕਲ੍ਕੇਨਾਸ੍ਟਪਲਮਿਤੇਨ ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਚਤੁਰ੍ਗੁਣਜਲੇਨ ਸਾਧਯੇਤ੍||੨੫੭-੨੫੮||
Adhikarana 170 (259-261) · Śloka 261
ਨਿਰ੍ਵਿਸੈਰ੍ਭੁਜਗੈਰ੍ਨਾਗੈਰ੍ਵਿਨੀਤੈਃ ਕਤਤਸ੍ਕਰੈਃ |
ਤ੍ਰਾਸਯੇਦਾਗਮੇ ਚੈਨਂ ਤਦਹਰ੍ਭੋਜਯੇਨ੍ਨ ਚ ||੨੫੯||
ਅਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਗੁਰੁਭਿਰ੍ਵਾਮਯੇਦ੍ਵਾ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ |
ਮਦ੍ਯਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਪਾਯਯੇਤ ਘਤਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੨੬੦||
ਪੁਰਾਣਂ ਵਾ ਘਤਂ ਕਾਮਮੁਦਾਰਂ ਵਾ ਵਿਰੇਚਨਮ੍ |
ਨਿਰੂਹਯੇਦ੍ਵਾ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਸੁਸ੍ਵਿਨ੍ਨਂ ਤਦਹਰ੍ਨਰਮ੍ ||੨੬੧||
View original
निर्विषैर्भुजगैर्नागैर्विनीतैः कृततस्करैः |
त्रासयेदागमे चैनं तदहर्भोजयेन्न च ||२५९||
अत्यभिष्यन्दिगुरुभिर्वामयेद्वा पुनः पुनः |
मद्यं तीक्ष्णं पाययेत घृतं वा ज्वरनाशनम् ||२६०||
पुराणं वा घृतं काममुदारं वा विरेचनम् |
निरूहयेद्वा मतिमान् सुस्विन्नं तदहर्नरम् ||२६१||
ਇਦਾਨੀਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਜਾਦੀਨਾਂ ਵਾ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾਮਾਹ- ਨਿਰ੍ਵਿਸੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਰ੍ਵਿਸੈਃਭੁਜਗੈਃ ਡੁਣ੍ਡੁਭਾਹਿਪਤਾਕਾਪ੍ਰਭਤਿਭਿਃ, ਨਾਗੈਃ ਹਸ੍ਤਿਭਿਃ, ਵਿਨੀਤੈਃ ਹਸ੍ਤਿਸ਼ਿਕ੍ਸਾਵਿਦ੍ਭਿਰ੍ਵਿਨਮ੍ਰੀਕਤੈਃ , ਕਤਤਸ੍ਕਰੈਃ ਮਿਥ੍ਯਾਧ੍ਯਾਰੋਪਿਤਚੌਰੈਃ| ਆਗਮੇ ਜ੍ਵਰਾਗਮਕਾਲੇ, ਯਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭੋਨ੍ਮੁਖਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਨਿਰ੍ਵਿਸਭੁਜਗਾਦਿਭਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਭਿਤੇਨ ਵਾਯੁਨਾ ਵਿਕ੍ਸੇਪਣਂ ਕ੍ਰਿਯਤੇ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜ੍ਵਰਾਨੁਤ੍ਪਾਦੋ ਜ੍ਵਰਕਾਲਵਿਸ੍ਮਾਰਕਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ| ਤਦਹਰਿਤਿ ਜ੍ਵਰਾਗਮਨਦਿਨੇ, ਨ ਭੋਜਯੇਨ੍ਨ ਚਾਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍; ਸ਼ੇਸਦੋਸਕ੍ਸਪਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਗੁਰੁਭਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦਿਗੁਰੁਭਿਃ ਕ੍ਸੀਰਦਧਿਯਵਾਗੂਭਿਃ ਮਦਨਫਲਸਂਸ੍ਕਤਾਭਿਰ੍ਵਾਮਯੇਤ੍, ਤਦਹਰਿਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਤ੍ਯਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ੍ਯਾਦਿਭਿਰ੍ਯਦ੍ਵਮਨਂ ਤਦ੍ਬਲਰਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਮ੍| ਮਦ੍ਯਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਘਤਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰਨਾਸ਼ਨਂ ਸਟ੍ਪਲਂ; ਯਦ੍ਯੇਵਂ ‘ਘਤਂ ਪ੍ਲੀਹੋਦਰੋਕ੍ਤਂ ਯਤ੍’ ਇਤ੍ਯਨੇਨ ਤਸ੍ਯੋਕ੍ਤੇਃ ਕੁਤਃ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਮ੍? ਉਚ੍ਯਤੇ, ਕਾਮਂ ਤਤ੍ਪਾਨਸ੍ਯ ਤਦਹਃ ਪ੍ਰਤਿਪਾਦਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਪੁਰਾਣਂ ਘਤਮੌਸਧਾਰ੍ਥੇ ਸਂਸ੍ਕਤਂ ਪਾਯਯੇਤ੍| ਕਾਮਂ ਸ੍ਵੇਚ੍ਛਯਾ, ਉਦਾਰਂ ਵਿਰੇਚਨਮਪੀਡਾਕਰਂ, ਨਤ੍ਵਪ੍ਰਸ਼ਿਥਿਲਾਸ਼ਯਸ੍ਯ ਵਿਰੇਚਨਾਨਰ੍ਹਸ੍ਯ ਵਿਧੇਯਮ੍| ਤਂ ਵਿਰੇਚਨਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰ੍ਨਿਰੂਹਯੇਤ੍| ਤਦਹਰਿਤਿ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਨੀਯਮ੍||੨੫੯-੨੬੧||
Adhikarana 171 (262) · Śloka 262
ਅਜਾਵ੍ਯੋਸ਼੍ਚਰ੍ਮਰੋਮਾਣਿ ਵਚਾ ਕੁਸ੍ਠਂ ਪਲਙ੍ਕਸਾ |
ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਂ ਮਧੁਯੁਤਂ ਧੂਪਨਂ ਤਸ੍ਯ ਦਾਪਯੇਤ੍ ||੨੬੨||
View original
अजाव्योश्चर्मरोमाणि वचा कुष्ठं पलङ्कषा |
निम्बपत्रं मधुयुतं धूपनं तस्य दापयेत् ||२६२||
ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਧੂਪਨਮਾਹ- ਅਜੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਜਾ ਛਾਗੀ, ਅਵਿਃ ਮੇਸੀ, ਪਲਙ੍ਕਸਾ ਗੁਗ੍ਗੁਲੁਃ| ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤੋਪ੍ਯਸੌ ਯੋਗੋ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰੇ ਭੂਤਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਚ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ਤਵ੍ਯਃ, ਸਮਾਨਤਨ੍ਤ੍ਰੋਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍||੨੬੨||
Adhikarana 172 (263) · Śloka 263
ਬੈਡਾਲਂ ਵਾ ਸ਼ਕਦ੍ਯੋਜ੍ਯਂ ਵੇਪਮਾਨਸ੍ਯ ਧੂਪਨਮ੍ |੨੬੩|
View original
बैडालं वा शकृद्योज्यं वेपमानस्य धूपनम् |२६३|
ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਧੂਪਨਮਾਹ- ਬੈਡਾਲਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬੈਡਾਲਂ ਸ਼ਕਤ੍ ਬਿਡਾਲਵਿਸ੍ਠਾ|੨੬੩|-
Adhikarana 173 (263) · Śloka 263
ਪਿਪ੍ਪਲੀ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਤੈਲਂ ਨੇਪਾਲੀ ਚੇਕ੍ਸਣਾਞ੍ਜਨਮ੍ ||੨੬੩||
View original
पिप्पली सैन्धवं तैलं नेपाली चेक्षणाञ्जनम् ||२६३||
ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇਞ੍ਜਨਮਾਹ- ਪਿਪ੍ਪਲੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਅਞ੍ਜਨਮਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੋਪਿ ਨੇਤ੍ਰਾਞ੍ਜਨਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰੇਕ੍ਸਣਾਞ੍ਜਨਮਿਤਿ ਯਦੁਕ੍ਤਂ ਤਦਭ੍ਯਙ੍ਗਵਾਚਿਨੋਞ੍ਜਨਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਯ ਨਿਸੇਧਾਰ੍ਥਮ੍||੨੬੩||
Adhikarana 174 (264) · Śloka 264
ਉਦਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਪਿਂਸਿ ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਪੁਰਾ ਮਯਾ |
ਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਂ ਚਾਜਿਤਂ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸੇਵ੍ਯਮਾਨਂ ਜ੍ਵਰਂ ਜਯੇਤ੍ ||੨੬੪||
View original
उदरोक्तानि सर्पिंषि यान्युक्तानि पुरा मया |
कल्पोक्तं चाजितं सर्पिः सेव्यमानं ज्वरं जयेत् ||२६४||
ਇਦਾਨੀਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇਤਿਦੇਸ਼ੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਉਦਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਸਰ੍ਪਿਂਸੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਲ੍ਪੋਕ੍ਤਂ ਕਲ੍ਪਸ੍ਥਾਨੋਕ੍ਤਮ੍| ਅਜਿਤਮ੍ ਅਜੇਯਾਖ੍ਯਮ੍| ਕੇਚਿਤ੍ ‘ਯਾਨ੍ਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਪੁਰਾ ਮਯਾ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਗਣੇਸੁ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰਸਮੂਹੇਸ੍ਵਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਚ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੨੬੪||
Adhikarana 175 (265) · Śloka 265
ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰ੍ਬਨ੍ਧਾਵੇਸ਼ਨਪੂਜਨੈਃ |
ਜਯੇਦ੍ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗੋਤ੍ਥਂ... |੨੬੫|
View original
भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनपूजनैः |
जयेद्भूताभिषङ्गोत्थं... |२६५|
ਭੂਤਜ੍ਵਰੇ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਹ- ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਬਨ੍ਧਃ ਸਮਨ੍ਤ੍ਰੇ ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਦਿਭਿਃ, ਆਵੇਸ਼ਨਂ ਸਮਨ੍ਤ੍ਰਸਰ੍ਸਪਾਦਿਤਾਡਨਂ, ਪੂਜਨਂ ਬਲ੍ਯੁਪਹਾਰਸ੍ਤੁਤ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਨਿਦਾਨਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵਿਸਾਦਿਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਪਦੇਸ਼ਃ ਪਸ਼੍ਚਾਦ੍ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਜਸ੍ਯ, ਤਥਾਪ੍ਯਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਦ੍ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮੁਕ੍ਤਂ ਤਦ੍ਭੂਤਵਿਦ੍ਯਾਸਮੁਦ੍ਦਿਸ੍ਟਸ੍ਯ ਵਿਧੇਰ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇਪਿ ਹਿਤਤ੍ਵਂ ਬੋਧਯਤਿ|੨੬੫|-
Adhikarana 176 (265) · Śloka 265
... ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯੈਸ਼੍ਚ ਮਾਨਸਮ੍ ||੨੬੫||
View original
... विज्ञानाद्यैश्च मानसम् ||२६५||
ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯੈਰਿਤਿ ਮਾਨਸਂ ਜ੍ਵਰਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਜਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਧੈਰ੍ਯਸ੍ਮਤਿਜ੍ਞਾਨਸਮਾਧਯੋ ਗਹ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਮਾਨਸਂ ਕਾਮਸ਼ੋਕਕ੍ਰੋਧਭਯਜਮ੍| ਵਿਜ੍ਞਾਨਾਦ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਮਨਃਸਾਨ੍ਤ੍ਵੈਸ਼੍ਚ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਮਨਃਪ੍ਰਸਾਦਨੈਰਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੨੬੫||
Adhikarana 177 (266) · Śloka 266
ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥੇ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤੋ ਰਸੌਦਨਮ੍ |੨੬੬|
View original
श्रमक्षयोत्थे भुञ्जीत घृताभ्यक्तो रसौदनम् |२६६|
ਸ਼੍ਰਮਕ੍ਸਯੋਤ੍ਥੇ ਭੁਞ੍ਜੀਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਰਸੌਦਨਭੋਜਨਂ ਪੂਰ੍ਵਮੇਵੋਕ੍ਤਂ, ਤਥਾਪਿ ਘਤਾਭ੍ਯਙ੍ਗਯੋਗਾਦਧਿਕਫਲਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮਤ੍ਰੋਕ੍ਤਮ੍|੨੬੬|-
Adhikarana 178 (266) · Śloka 266
ਅਭਿਸ਼ਾਪਾਭਿਚਾਰੋਤ੍ਥੌ ਜ੍ਵਰੌ ਹੋਮਾਦਿਨਾ ਜਯੇਤ੍ ||੨੬੬||
View original
अभिशापाभिचारोत्थौ ज्वरौ होमादिना जयेत् ||२६६||
ਅਭਿਸ਼ਾਪਭਿਚਾਰੋਤ੍ਥਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਭਿਸ਼ਾਪਃ ਸਿਦ੍ਧਾਦੀਨਾਮਾਕ੍ਰੋਸ਼ਃ, ਅਭਿਚਾਰੋ ਯਨ੍ਤ੍ਰਮਨ੍ਤ੍ਰਾਦਿਭਿਰਵਪੀਡਨਂ, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਪ੍ਰਯਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤਮਙ੍ਗਲਜਪਾਦਯਃ||੨੬੬||
Adhikarana 179 (267) · Śloka 267
ਦਾਨਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਾਤਿਥ੍ਯੈਰੁਤ੍ਪਾਤਗ੍ਰਹਪੀਡਿਤਮ੍ |੨੬੭|
View original
दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पातग्रहपीडितम् |२६७|
ਦਾਨਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਾਤਿਥ੍ਯੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਤ੍ਯਯਨਮ੍ ਆਸ਼ੀਰ੍ਵਾਦਃ, ਆਤਿਥ੍ਯਮ੍ ਅਤਿਥਿਪੂਜਨਮ੍| ਉਤ੍ਪਾਤਃ ਅਨਿਸ੍ਟਸੂਚਕਂ ਨਿਰ੍ਘਾਤਾਦਿ, ਗ੍ਰਹਾ ਆਦਿਤ੍ਯਾਦਯਃ|੨੬੭|-
Adhikarana 180 (267) · Śloka 268
ਅਭਿਘਾਤਜ੍ਵਰੇ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਰਿਯਾਮੁਸ੍ਣਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਮ੍ ||੨੬੭||
ਕਸਾਯਮਧੁਰਾਂ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਾਂ ਯਥਾਦੋਸਮਥਾਪਿ ਵਾ |੨੬੮|
View original
अभिघातज्वरे कुर्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् ||२६७||
कषायमधुरां स्निग्धां यथादोषमथापि वा |२६८|
ਅਭਿਘਾਤਜ੍ਵਰੇ ਕੁਰ੍ਯਾਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਤਰਕ੍ਤਬਹੁਲੋਭਿਘਾਤਜ੍ਵਰਃ ਤਸ੍ਮਾਦੇਵਮ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਃ||੨੬੭||-
Adhikarana 181 (268-269) · Śloka 269
ਓਸਧੀਗਨ੍ਧਵਿਸਜੌ ਵਿਸਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਧਨੈਃ ||੨੬੮||
ਜਯੇਤ੍ ਕਸਾਯਂ ਚ ਹਿਤਂ ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧਕਤਂ ਤਥਾ |
ਨਿਮ੍ਬਦਾਰੁਕਸਾਯਂ ਵਾ ਹਿਤਂ ਸੌਮਨਸਂ ਯਥਾ ||੨੬੯||
View original
ओषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रसाधनैः ||२६८||
जयेत् कषायं च हितं सर्वगन्धकृतं तथा |
निम्बदारुकषायं वा हितं सौमनसं यथा ||२६९||
ਓਸਧੀਗਨ੍ਧਵਿਸਜਾਵਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਧਨੈਃ ਵਿਸਪਿਤ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਵਿਸਪੀਤਪ੍ਰਸਾਧਨੈਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਵਿਸਪੀਤਸ੍ਯ ਯਾਨਿ ਪ੍ਰਸਾਧਨਾਨਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਾਨਿ ਤੈਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਓਸਧੀਗਨ੍ਧਵਿਸਜਜ੍ਵਰਯੋਰਪਰਮਪਿ ਯੋਗਮਾਹਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧਕਤਮ੍ ਏਲਾਦਿਕਤਂ, ਸੌਮਨਸਂ ਜਾਤੀਕਤਮ੍| ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਦਿਜਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਵਿਸਮਜ੍ਵਰਮਧ੍ਯੇ ਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਯਦੁਪਾਦਾਨਂ ਤਦ੍ਭੂਤਾਭਿਸਙ੍ਗਾਦਿਜਾ ਅਪਿ ਜ੍ਵਰਾਃ ਪ੍ਰਾਯੇਣ ਵੈਸਮ੍ਯੇਣ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ ਬੋਧਯਤਿ||੨੬੮-੨੬੯||
Adhikarana 182 (270) · Śloka 270
ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕਤਿਃ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਦ੍ਯਂ ਚ ਵਿਸਮੇ ਹਿਤਮ੍ |੨੭੦|
View original
यवान्नविकृतिः सर्पिर्मद्यं च विषमे हितम् |२७०|
ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕਤਿਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਯਵਾਨ੍ਨਵਿਕਤਿਃ ਯਵਭਕ੍ਸ੍ਯਵਿਕਾਰਃ| ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਮਦ੍ਯਯੋਰ੍ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇਤ੍ਯਨ੍ਤਹਿਤਤ੍ਵੋਪਾਦਾਨਾਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰਭਿਧਾਨਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ‘ਯਾਵਾਨ੍ਨਵਿਕਤਿਃ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਯਾਵਾਨ੍ਨੋ ਯਵੌਦਨਃ, ਵਿਕਤਿਃ ਯਵਵਿਕਾਰਃ; ਯਦ੍ਯਪਿ ਯਵਵਿਕਤਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨੈਵ ਯਵੌਦਨੋ ਲਬ੍ਧਸ੍ਤਥਾਪਿ ਯਵੌਦਨਸ੍ਯਾਤ੍ਯਨ੍ਤਹਿਤਤ੍ਵੋਪਾਦਾਨਾਰ੍ਥਂ ਯਾਵਾਨ੍ਨਗ੍ਰਹਣਮਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ|੨੭੦|-
Adhikarana 183 (270) · Śloka 270
ਸਮ੍ਪੂਜਯੇਦ੍ਦ੍ਵਿਜਾਨ੍ ਗਾਸ਼੍ਚ ਦੇਵਮੀਸ਼ਾਨਮਮ੍ਬਿਕਾਮ੍ ||੨੭੦||
View original
सम्पूजयेद्द्विजान् गाश्च देवमीशानमम्बिकाम् ||२७०||
ਵਿਸਮਜ੍ਵਰੇ ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਭਿਧਾਯੇਦਾਨੀਂ ਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਮਾਹ- ਸਮ੍ਪੂਜਯੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਈਸ਼ਾਨੋ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰਃ, ਅਮ੍ਬਿਕਾ ਚਣ੍ਡੀ, ਦ੍ਵਿਜਾਦਿਪੂਜਨਾਦ੍ਦੁਰਿਤੋਪਸ਼ਾਨ੍ਤਿਰ੍ਧਰ੍ਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ਼੍ਚ||੨੭੦||
Adhikarana 184 (271-281) · Śloka 281
ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਜ੍ਵਰਯੋਃ ਸ਼ੀਤਪੀਡਿਤਮ੍ |
ਦਿਹ੍ਯਾਦੁਸ੍ਣੇਨ ਵਰ੍ਗੇਣ ਪਰਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣੋ ਵਿਧਿਰ੍ਹਿਤਃ ||੨੭੧||
ਸਿਞ੍ਚੇਤ੍ ਕੋਸ੍ਣੈਰਾਰਨਾਲਸ਼ੁਕ੍ਤਗੋਮੂਤ੍ਰਮਸ੍ਤੁਭਿਃ |
ਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਪਲਾਸ਼ੈਃ ਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਵਾ ਸੁਰਸਾਰ੍ਜਕਸ਼ਿਗ੍ਰੁਜੈਃ ||੨੭੨||
ਕ੍ਸਾਰਤੈਲੇਨ ਵਾਭ੍ਯਙ੍ਗਃ ਸਸ਼ੁਕ੍ਤੇਨ ਵਿਧੀਯਤੇ |
ਪਾਨਮਾਰਗ੍ਵਧਾਦੇਸ਼੍ਚ ਕ੍ਵਥਿਤਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ ||੨੭੩||
ਅਵਗਾਹਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਸ਼੍ਚ ਵਾਤਘ੍ਨਕ੍ਵਾਥਯੋਜਿਤਃ |
ਜਿਤ੍ਵਾ ਸ਼ੀਤਂ ਕ੍ਰਮੈਰੇਭਿਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਜਲਸੇਚਿਤਮ੍ ||੨੭੪||
ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯੌਰ੍ਣਿਕਕਾਰ੍ਪਾਸਕੌਸ਼ੇਯਾਮ੍ਬਰਸਂਵਤਮ੍ |
ਸ਼ਾਯਯੇਤ੍ ਕ੍ਸਾਮਦੇਹਂ ਚ ਕਾਲਾਗੁਰੁਵਿਭੂਸਿਤਮ੍ ||੨੭੫||
ਸ੍ਤਨਾਢ੍ਯਾ ਰੂਪਸਮ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਕੁਸ਼ਲਾ ਨਵਯੌਵਨਾਃ |
ਭਜੇਯੁਃ ਪ੍ਰਮਦਾ ਗਾਤ੍ਰੈਃ ਸ਼ੀਤਦੈਨ੍ਯਾਪਹਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ ||੨੭੬||
ਸ਼ਰਚ੍ਛਸ਼ਾਙ੍ਕਵਦਨਾ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਵਿਲੋਚਨਾਃ |
ਸ੍ਫੁਰਿਤਭ੍ਰੂਲਤਾਭਙ੍ਗਲਲਾਟਤਟਕਮ੍ਪਨਾਃ ||੨੭੭||
ਪ੍ਰਲਮ੍ਬਬਿਮ੍ਬਪ੍ਰਚਲਦ੍ਬਿਮ੍ਬੀਫਲਨਿਭਾਧਰਾਃ |
ਕਸ਼ੋਦਰ੍ਯੋਤਿਵਿਸ੍ਤੀਰ੍ਣਜਘਨੋਦ੍ਵਹਨਾਲਸਾਃ ||੨੭੮||
ਕੁਙ੍ਕੁਮਾਗੁਰੁਦਿਗ੍ਧਾਙ੍ਗ੍ਯੋ ਘਨਤੁਙ੍ਗਪਯੋਧਰਾਃ |
ਸੁਗਨ੍ਧਿਧੂਪਿਤਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਸ੍ਰਸ੍ਤਾਂਸ਼ੁਕਵਿਭੂਸਣਾਃ ||੨੭੯||
ਗਾਢਮਾਲਿਙ੍ਗਯੇਯੁਸ੍ਤਂ ਤਰੁਂ ਵਨਲਤਾ ਇਵ |
ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਪਨਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ ||੨੮੦||
ਤਾਸਾਮਙ੍ਗਪਰਿਸ੍ਵਙ੍ਗਨਿਵਾਰਿਤਹਿਮਜ੍ਵਰਮ੍ |
ਭੋਜਯੇਦ੍ਧਿਤਮਨ੍ਨਂ ਚ ਯਥਾ ਸੁਖਮਵਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍ ||੨੮੧||
View original
कफवातोत्थयोश्चापि ज्वरयोः शीतपीडितम् |
दिह्यादुष्णेन वर्गेण परश्चोष्णो विधिर्हितः ||२७१||
सिञ्चेत् कोष्णैरारनालशुक्तगोमूत्रमस्तुभिः |
दिह्यात् पलाशैः पिष्टैर्वा सुरसार्जकशिग्रुजैः ||२७२||
क्षारतैलेन वाऽभ्यङ्गः सशुक्तेन विधीयते |
पानमारग्वधादेश्च क्वथितस्य विशेषतः ||२७३||
अवगाहः सुखोष्णश्च वातघ्नक्वाथयोजितः |
जित्वा शीतं क्रमैरेभिः सुखोष्णजलसेचितम् ||२७४||
प्रवेश्यौर्णिककार्पासकौशेयाम्बरसंवृतम् |
शाययेत् क्षामदेहं च कालागुरुविभूषितम् ||२७५||
स्तनाढ्या रूपसम्पन्नाः कुशला नवयौवनाः |
भजेयुः प्रमदा गात्रैः शीतदैन्यापहाः शुभाः ||२७६||
शरच्छशाङ्कवदना नीलोत्पलविलोचनाः |
स्फुरितभ्रूलताभङ्गललाटतटकम्पनाः ||२७७||
प्रलम्बबिम्बप्रचलद्बिम्बीफलनिभाधराः |
कृशोदर्योऽतिविस्तीर्णजघनोद्वहनालसाः ||२७८||
कुङ्कुमागुरुदिग्धाङ्ग्यो घनतुङ्गपयोधराः |
सुगन्धिधूपितश्लक्ष्णस्रस्तांशुकविभूषणाः ||२७९||
गाढमालिङ्गयेयुस्तं तरुं वनलता इव |
प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः ||२८०||
तासामङ्गपरिष्वङ्गनिवारितहिमज्वरम् |
भोजयेद्धितमन्नं च यथा सुखमवाप्नुयात् ||२८१||
ਇਦਾਨੀਂ ਜੀਰ੍ਣਜ੍ਵਰਾਣਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਜਾਨਾਂ ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਪ੍ਰਲੇਪਾਭਿਸੇਕਾਭ੍ਯਙ੍ਗਸ਼ਯਨਾਨੁਲੇਪਨਸ੍ਤ੍ਰੀਸਂਵਾਹਨਾਦਿਕਮਾਹ- ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਜ੍ਵਰਯੋਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਉਸ੍ਣੇਨ ਵਰ੍ਗੇਣ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਿਨਾ ਸੁਰਸਾਦਿਨਾ ਏਲਾਦਿਨਾ ਵਾ| ਪਰਸ਼੍ਚੋਸ੍ਣੋ ਵਿਧਿਰਿਤਿ ਪਰ ਉਤ੍ਕਸ੍ਟਃ, ਉਸ੍ਣੋ ਵਿਧਿਃ ਸ੍ਵੇਦਃ| ਆਰਨਾਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ, ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚੁਕ੍ਰਂ ਤਚ੍ਚ ਤਣ੍ਡੁਲਾਮ੍ਬੁਸੌਵੀਰਾਦਿਭਿਃ ਕਤਸਨ੍ਧਾਨਂ, ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਪਠ੍ਯਤੇ- “ਪ੍ਰਸ੍ਥਮੇਕਂ ਤੁ ਭਕ੍ਤਸ੍ਯ ਤ੍ਰਯਂ ਸੌਵੀਰਕਸ੍ਯ ਚ| ਅਰ੍ਧਂ ਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਤੁ ਦਧ੍ਨਸ਼੍ਚ ਭਿਸਗਮ੍ਲਸ੍ਯ ਦਾਪਯੇਤ੍|| ਪਲਸੋਡਸ਼ਕਂ ਚੈਵ ਸ਼ੋਧਿਤਸ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਕਸ੍ਯ ਚ| ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਚੈਵ ਚੂਰ੍ਣੀਕਤ੍ਯ ਵਿਨਿਕ੍ਸਿਪੇਤ੍|| ਸ੍ਥਾਪਯੇਤ੍ ਸੁਦਢੇ ਭਾਣ੍ਡੇ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਪਰਿਭਾਵਿਤੇ| ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਵਾਸਰਾਣ੍ਯਸ੍ਟੌ ਵਸਨ੍ਤੇ ਸਟ੍ ਦਿਨਾਨਿ ਚ|| ਪ੍ਰਾਵਟ੍ਕਾਲੇ ਚਤੁਰਹਂ ਵਰ੍ਸਾਸ੍ਵਪਿ ਚ ਵਾਸਯੇਤ੍| ਅਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਕ੍ਸਿਪੇਚ੍ਚੂਰ੍ਣਂ ਚਾਤੁਰ੍ਜਾਤਾਤ੍ਪਲਦ੍ਵਯਮ੍”- ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਗੁਣਵਰ੍ਣਨਂ ਬਹੁਤ੍ਵਾਨ੍ਨ ਲਿਖਿਤਮ੍| ਪਲਾਸ਼ੈਃ ਪਤ੍ਰੈਃ| ਅਰ੍ਜਕਃ ਕੁਠੇਰਕਃ; ਅਨ੍ਯੇ ਸਿਤਪਰ੍ਣਾਸਮਾਹੁਃ; ਸ਼ਿਗ੍ਰੁਃ ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਾਨੁਕਾਰੀ ਵਿਟਪਃ, ਸ਼ੋਭਾਞ੍ਜਨਮਪਰੇ| ਕ੍ਸਾਰਤੈਲਂ ਕ੍ਸਾਰੇਣ ਸਿਦ੍ਧਂ ਤੈਲਂ ਕ੍ਸਾਰਤੈਲਮਾਹੁਃ; ਅਪਰੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਂ ‘ਸ਼ੁਸ੍ਕਮੂਲਕਸ਼ੁਣ੍ਠੀਨਾਂ ਕ੍ਸਾਰ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਕ੍ਸਾਰਤੈਲਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਤਸ੍ਯ ਸਸ਼ੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਸਸ਼ੁਕ੍ਤੇਨੇਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਵੈਯਰ੍ਥ੍ਯਾਤ੍| ਅਵਗਾਹੋ ਦ੍ਰਵਪੂਰ੍ਣਭਾਜਨੇ ਨਿਮਜ੍ਜਨਂ, ਸੁਖੋਸ੍ਣ ਈਸਦੁਸ੍ਣਃ| ਕ੍ਰਮੈਰੇਭਿਃ ਉਸ੍ਣਵਰ੍ਗਪ੍ਰਲੇਪਾਦਿਭਿਃ| ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯ ‘ਨਿਵਾਤਾਗਾਰੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਔਰ੍ਣਿਕਾ ਨਾਨਾਪ੍ਰਕਾਰਾਃ ਕਮ੍ਬਲਾਃ, ਕਾਰ੍ਪਾਸਾਃ ਕਾਰ੍ਪਾਸਤਨ੍ਤੁਰਚਿਤਾਃ, ਕੌਸ਼ੇਯਾਃ ਕੋਸ਼ਕਾਰਕ੍ਰਿਮਿਲਾਲਾਤਨ੍ਤੁਰਚਿਤਾਃ ‘ਤਸਰ ’ ਇਤਿ ਲੋਕੇ| ਕ੍ਸਾਮਦੇਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਮ੍ਭੂਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਗ੍ਲਾਨਦੇਹਂ ਕਸ੍ਣਾਗੁਰੁਵਿਭੂਸਿਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਮਦੁਮਰ੍ਦਨਾਰ੍ਥਂ ਗਾਤ੍ਰੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਭਜੇਯੁਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਕੁਸ਼ਲਾਃ ਕਾਮਸੂਤ੍ਰਜ੍ਞਾਃ| ਦੈਨ੍ਯਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਚੇਤਨਾਤ੍ਵਮ੍| ਸ਼ਰਚ੍ਛਸ਼ਾਙ੍ਕਵਦਨਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਵਂਵਿਧਾਸ਼੍ਚ ਲਲਨਾਸ੍ਤਂ ਪੁਰੁਸਂ ਗਾਢਮਾਲਿਙ੍ਗਯੇਯੁਰਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਂ ਹਰ੍ਸਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਤਾਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਵਨਿਤਾ ਅਪਨਯੇਤ੍, ਅਨ੍ਯਥਾ ਤਤ੍ਸਂਸਰ੍ਗਾਨ੍ਮਹਾਨਨਰ੍ਥ ਇਤਿ| ਹਿਤਮਨ੍ਨਂ ਵਾਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰਮ੍ ਆਹਾਰਮ੍| ‘ਅਵਗਾਹਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਸ਼੍ਚ ਵਾਤਘ੍ਨਕ੍ਵਾਥਸਂਯੁਤਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਅਵਗਾਹਃ ਸੁਖੋਸ੍ਣਸ਼੍ਚ ਵਾਤਘ੍ਨਃ ਕ੍ਵਾਥਭੋਜਨੇ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਵਾਤਘ੍ਨੋਵਗਾਹਃ ਕਾਰ੍ਯਃ, ਸੁਖੋਸ੍ਣੇ ਚ ਕ੍ਵਾਥਭੋਜਨੇ ਕਾਰ੍ਯੇ| ਅਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਤੀਯਸ਼੍ਚਕਾਰੋ ਲੁਪ੍ਤੋ ਜ੍ਞੇਯਃ; ਤੇਨ ਕ੍ਵਾਥਭੋਜਨੇਪਿ ਵਾਤਘ੍ਨੇ ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯੇ| ਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯੌਰ੍ਣਿਕੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਪ੍ਰਵੇਣ੍ਯੌਰ੍ਣਿਕੇ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਪ੍ਰਵੇਣੀ ਸੂਚੀਬਾਣਾਖ੍ਯੋ ਵਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ੇਸਃ| ‘ਕਾਲਾਗੁਰੁਵਿਭੂਸਿਤਂ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ‘ਕਸ੍ਣਾਗੁਰੁਵਿਭਾਵਿਤਂ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਕਸ੍ਣਾਗੁਰੁਲਿਪ੍ਤਮਿਤਿ ਚ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ||੨੭੧-੨੮੧||
Adhikarana 185 (282-285) · Śloka 286
ਦਾਹਾਭਿਭੂਤੇ ਤੁ ਵਿਧਿਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦ੍ਦਾਹਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ |
ਮਧੁਫਾਣਿਤਯੁਕ੍ਤੇਨ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਾਮ੍ਭਸਾਪਿ ਵਾ ||੨੮੨||
ਦਾਹਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਂ ਮਤਿਮਾਨ੍ ਵਾਮਯੇਤ੍ ਕ੍ਸਿਪ੍ਰਮੇਵ ਚ |
ਸ਼ਤਧੌਤਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਂ ਦਿਹ੍ਯਾਦ੍ਵਾ ਯਵਸ਼ਤ੍ਕੁਭਿਃ ||੨੮੩||
ਕੋਲਾਮਲਕਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਸ਼ੁਕ੍ਤਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਸਂਯੁਤੈਃ |
ਅਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸੁਸ਼ੀਤੈਸ਼੍ਚ ਫੇਨਿਲਾਪਲ੍ਲਵੈਸ੍ਤਥਾ ||੨੮੪||
ਅਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸੁਸ਼ੀਤੈਰ੍ਵਾ ਪਲਾਸ਼ਤਰੁਜੈਰ੍ਦਿਹੇਤ੍ |
ਬਦਰੀਪਲ੍ਲਵੋਤ੍ਥੇਨ ਫੇਨੇਨਾਰਿਸ੍ਟਕਸ੍ਯ ਚ ||੨੮੫||
ਲਿਪ੍ਤੇਙ੍ਗੇ ਦਾਹਤਣ੍ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯਨ੍ਤਿ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ |੨੮੬|
View original
दाहाभिभूते तु विधिं कुर्याद्दाहविनाशनम् |
मधुफाणितयुक्तेन निम्बपत्राम्भसाऽपि वा ||२८२||
दाहज्वरार्तं मतिमान् वामयेत् क्षिप्रमेव च |
शतधौतघृताभ्यक्तं दिह्याद्वा यवशत्कुभिः ||२८३||
कोलामलकसंयुक्तैः शुक्तधान्याम्लसंयुतैः |
अम्लपिष्टैः सुशीतैश्च फेनिलापल्लवैस्तथा ||२८४||
अम्लपिष्टैः सुशीतैर्वा पलाशतरुजैर्दिहेत् |
बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य च ||२८५||
लिप्तेऽङ्गे दाहतृण्मूर्च्छाः प्रशाम्यन्ति च सर्वशः |२८६|
ਦਾਹਾਭਿਭੂਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਾਹਵਿਨਾਸ਼ਨਵਿਧਿਃ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਃ| ਨਨੁ ਯਥਾ ਸ਼ੀਤਪ੍ਰਤੀਕਾਰੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ‘ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਯੋਸ਼੍ਚਾਪਿ ਜ੍ਵਰਯੋਃ ਸ਼ੀਤਪੀਡਿਤਮ੍’ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਥਾਤ੍ਰਾਪਿ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਾਭਿਭੂਤ ਇਤਿ ਕਥਂ ਨੋਕ੍ਤਂ? ਸਤ੍ਯਂ, ਜ੍ਵਰਰਹਿਤਦਾਹੇ ਅਸੌ ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯ ਇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਮਧੁਫਾਣਿਤਯੁਕ੍ਤੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ‘ਮਧੁਫਾਣਿਤਮਿਸ਼੍ਰੇਣ’ ਇਤਿ ਕੇਚਿਤ੍ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤੇ ਚ ‘ਅਪਿ ਵਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ਬ੍ਦਂ ਪਾਦਪੂਰਣਾਰ੍ਥਂ ਵਰ੍ਣਯਿਤ੍ਵਾ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਾਮ੍ਭਸੇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸਣਮਾਚਕ੍ਸਤੇ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਫੇ ਵਮਨਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ ਨ ਪਿਤ੍ਤੇ, ਤਥਾਪਿ ਪ੍ਰਵਦ੍ਧਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਮਨੇਨਾਪਿ ਨਿਰ੍ਹ੍ਰਿਯਤੇ| ਤਥਾ ਚ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰਂ,- “ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨਗਤਮੁਤ੍ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਮਗ੍ਨਿਨਿਰ੍ਵਾਪਕਂ ਭਿਸਕ੍| ਪਿਤ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਰੇਕੇਣ ਵਮਨੇਨਾਥਵਾ ਹਰੇਤ੍”- ਇਤਿ| ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਮਧੁਫਾਣਿਤਮਿਸ਼੍ਰੇਣ ਨਿਮ੍ਬਪਤ੍ਰਾਮ੍ਭਸਾ ਪਿਬੇਤ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਸ਼ਤਧੌਤਘਤਾਭ੍ਯਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ਤਵਾਰਾਨ੍ ਸ਼ੀਤਜਲੇਨ ਧੌਤਂ ਫੇਨਿਲਂ ਘਤਂ ਸ਼ਤਧੌਤਘਤਮ੍| ਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਚੁਕ੍ਰਂ, ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ; ‘ਸ਼ੁਕ੍ਤਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਸਂਯੁਤੈਃ’ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਰੇ ਤੁ ‘ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲੈਰਪਿ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਨ੍’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰ ਧਾਨ੍ਯਾਮ੍ਲਯੁਕ੍ਤੈਰ੍ਯਵਸ਼ਕ੍ਤੁਭਿਰਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਲਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਂ, ਫੇਨਿਲਾ ਉਪੋਦਿਕਾ| ਤਥਾਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਕੋਲਾਮਲਕਸ਼ੁਕ੍ਤਸਂਯੁਕ੍ਤੈਃ ਫੇਨਿਲਾਪਲ੍ਲਵੈਰ੍ਲਿਮ੍ਪੇਦਿਤਿ ਜ੍ਞੇਯਮ੍| ਅਮ੍ਲਪਿਸ੍ਟੈਃ ਸੁਸ਼ੀਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪਲਾਸ਼ਤਰੁਜੈਃ ਪਲਾਸ਼ਪਲ੍ਲਵੈਃ| ਅਰਿਸ੍ਟੋ ਨਿਮ੍ਬਃ, ਫੇਨਿਲਾਵਕ੍ਸੋ ਵਾ| ਫੇਨਕਲ੍ਪਨਾਮਾਹ- ਬਦਰੀਪਲ੍ਲਵਾਨ੍ ਕਾਞ੍ਜਿਕਪਿਸ੍ਟਾਨ੍ ਕਾਞ੍ਜਿਕਪੂਰ੍ਣਭਾਜਨੇ ਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਕਰੇਣ ਵਿਲੋਡਯੇਤ੍, ਤਤੋ ਯਃ ਫੇਨ ਉਤ੍ਤਿਸ੍ਠੇਤ੍ ਤੇਨ ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍||੨੮੨-੨੮੫||-
Adhikarana 186 (286-287) · Śloka 287
ਯਵਾਰ੍ਧਕੁਡਵਂ ਪਿਸ੍ਟ੍ਵਾ ਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਰ੍ਧਪਲਂ ਤਥਾ ||੨੮੬||
ਅਮ੍ਲਪ੍ਰਸ੍ਥਸ਼ਤੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਤੈਲਪ੍ਰਸ੍ਥਂ ਵਿਪਾਚਯੇਤ੍ |
ਏਤਤ੍ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨਂ ਤੈਲਂ ਜ੍ਵਰਦਾਹਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੨੮੭||
View original
यवार्धकुडवं पिष्ट्वा मञ्जिष्ठार्धपलं तथा ||२८६||
अम्लप्रस्थशतोन्मिश्रं तैलप्रस्थं विपाचयेत् |
एतत् प्रह्लादनं तैलं ज्वरदाहविनाशनम् ||२८७||
ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਨਤੈਲਮਾਹ- ਯਵਾਰ੍ਧਕੁਡਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਮ੍ਲਪ੍ਰਸ੍ਥਸ਼ਤੋਨ੍ਮਿਸ਼੍ਰਂ ਕਾਞ੍ਜਿਕਪ੍ਰਸ੍ਥਸ਼ਤਯੁਕ੍ਤਮ੍||੨੮੬-੨੮੭||
Adhikarana 187 (288-293) · Śloka 293
ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਰ੍ਗਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਿਸ਼੍ਚ ਯੋ ਗਣਃ |
ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਰ੍ਗਣੋ ਯਸ੍ਤੁ ਪਿਸ੍ਟੈਰ੍ਵਾ ਤੈਃ ਪ੍ਰਲੇਪਯੇਤ੍ ||੨੮੮||
ਤਤ੍ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਸਂਸਿਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਨੇਹਾਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨੇ ਹਿਤਾਃ |
ਤੇਸਾਂ ਸ਼ੀਤਕਸਾਯੇ ਵਾ ਦਾਹਾਰ੍ਤਮਵਗਾਹਯੇਤ੍ ||੨੮੯||
ਦਾਹਵੇਗੇ ਤ੍ਵਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਤਸ੍ਮਾਦੁਦ੍ਧਤ੍ਯ ਮਾਨਵਮ੍ |
ਪਰਿਸਿਚ੍ਯਾਮ੍ਬੁਭਿਃ ਸ਼ੀਤੈਃ ਪ੍ਰਲਿਮ੍ਪੇਚ੍ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਭਿਃ ||੨੯੦||
ਗ੍ਲਾਨਂ ਵਾ ਦੀਨਮਨਸਮਾਸ਼੍ਲਿਸੇਯੁਰ੍ਵਰਾਙ੍ਗਨਾਃ |
ਪੇਲਵਕ੍ਸੌਮਸਂਵੀਤਾਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨਾਰ੍ਦ੍ਰਪਯੋਧਰਾਃ ||੨੯੧||
ਬਿਭ੍ਰਤ੍ਯੋਬ੍ਜਸ੍ਰਜਸ਼੍ਚਿਤ੍ਰਾ ਮਣਿਰਤ੍ਨਵਿਭੂਸਿਤਾਃ |
ਭਜੇਯੁਸ੍ਤਾਃ ਸ੍ਤਨੈਃ ਸ਼ੀਤੈਃ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯੋਮ੍ਬੁਰੁਹੈਃ ਸੁਖੈਃ ||੨੯੨||
ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਯ ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀਰਪਨਯੇਤ੍ ਪੁਨਃ |
ਹਿਤਂ ਚ ਭੋਜਯੇਦਨ੍ਨਂ ਤਥਾਪ੍ਨੋਤਿ ਸੁਖਂ ਮਹਤ੍ ||੨੯੩||
View original
न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यो गणः |
उत्पलादिर्गणो यस्तु पिष्टैर्वा तैः प्रलेपयेत् ||२८८||
तत्कषायाम्लसंसिद्धाः स्नेहाश्चाभ्यञ्जने हिताः |
तेषां शीतकषाये वा दाहार्तमवगाहयेत् ||२८९||
दाहवेगे त्वतिक्रान्ते तस्मादुद्धृत्य मानवम् |
परिषिच्याम्बुभिः शीतैः प्रलिम्पेच्चन्दनादिभिः ||२९०||
ग्लानं वा दीनमनसमाश्लिषेयुर्वराङ्गनाः |
पेलवक्षौमसंवीताश्चन्दनार्द्रपयोधराः ||२९१||
बिभ्रत्योऽब्जस्रजश्चित्रा मणिरत्नविभूषिताः |
भजेयुस्ताः स्तनैः शीतैः स्पृशन्त्योऽम्बुरुहैः सुखैः ||२९२||
प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः |
हितं च भोजयेदन्नं तथाऽऽप्नोति सुखं महत् ||२९३||
ਤਤ੍ਕਸਾਯਾਮ੍ਲਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਇਤਿ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦ੍ਯੁਤ੍ਪਲਾਦਿਕ੍ਵਾਥਕਾਞ੍ਜਿਕਵਿਪਕ੍ਵਾ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਸਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸਾਂ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦੀਨਾਮ੍| ਦਾਹਵੇਗੇ ਤ੍ਵਤਿਕ੍ਰਾਨ੍ਤੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਪ੍ਰਭਤਿਸ਼ੀਤਕਸਾਯਾਵਗਾਹਾਤ੍| ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਨਾ ਚਨ੍ਦਨਾਦਿਗਣੇਨ; ਅਪਰੇ ਤੁ ਚਨ੍ਦਨਂ ਸ਼੍ਰੀਚਨ੍ਦਨਮ੍, ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਉਸ਼ੀਰਲਾਮਜ੍ਜਕਾਦਯ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ| ਗ੍ਲਾਨਂ ਵਾ ਦੀਨਮਨਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੀਨਮਨਸਂ ਕ੍ਲਿਸ੍ਟਚਿਤ੍ਤਮ੍| ਆਸ਼੍ਲਿਸੇਯੁਃ ਆਲਿਙ੍ਗੇਯੁਃ| ਪੇਲਵਂ ਸੁਕੁਮਾਰਂ , ਕ੍ਸੌਮਂ ਦੁਕੂਲਂ, ਪਟ੍ਟਵਸ੍ਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸਂਵੀਤਾਃ ਸਮ੍ਯਗਾਚ੍ਛਾਦਿਤਾਃ| ਬਿਭ੍ਰਤ੍ਯੋ ਧਾਰਯਨ੍ਤ੍ਯਃ, ਅਬ੍ਜਸ੍ਰਜ ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਮਾਲਾਃ, ਚਿਤ੍ਰਾ ਨਾਨਾਵਰ੍ਣਾਃ| ਭਜੇਯੁਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ, ਅਮ੍ਬੁਰੁਹੈਃ ਸੁਖੈਰੁਤ੍ਪਲਾਦਿਭਿਰ੍ਵਿਕਚੈਃ ਸ੍ਪਸ਼ਨ੍ਤ੍ਯਃ, ਸ੍ਤਨੈਃ ਕਤ੍ਵਾ ਭਜੇਯੁਰਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਹਿਤਮਨ੍ਨਂ ਪਿਤ੍ਤਹਰਮ੍||੨੮੮-੨੯੩||
Adhikarana 188 (294) · Śloka 294
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਮਨਂ ਵਿਰੇਕੋਨ੍ਯਦ੍ਧਿਤਂ ਚ ਯਤ੍ |੨੯੪|
View original
पित्तज्वरोक्तं शमनं विरेकोऽन्यद्धितं च यत् |२९४|
ਜ੍ਵਰਦਾਹੇਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਪਰਮਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੋਕ੍ਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਨ੍ਯਦਪਿ ਯਦ੍ਧਿਤਂ ਭਵੇਤ੍ਤਤ੍ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ|੨੯੪|-
Adhikarana 189 (294) · Śloka 295
ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਦੌ ਦੋਸੇਸੁ ਸਮਵਾਯਿਸੁ ||੨੯੪||
ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਤਰਂ ਤਦ੍ਧਿ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ |੨੯੫|
View original
निर्हरेत्पित्तमेवादौ दोषेषु समवायिषु ||२९४||
दुर्निवारतरं तद्धि ज्वरार्तानां विशेषतः |२९५|
ਇਦਾਨੀਂ ਦਾਹਪ੍ਰਤੀਕਾਰਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵੇ ਸਂਸਰ੍ਗਜ੍ਵਰੇ ਤਾਵਤ੍ ਪ੍ਰਕਤਿਕਾਲਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਪਿ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਦੌ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਨਿਰ੍ਹਰੇਦਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਮਵਾਯਿਸੁ ਸਂਸਰ੍ਗਿਸੁ, ਨਤੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸੁ; ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਸ੍ਯਾਦਾਵੁਕ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਿਤਸਂਸਰ੍ਗਸ੍ਯ ਦ੍ਵਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਮਵਾਯਿਸ੍ਵਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਬਹੁਵਚਨਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ, ਤਥਾਪਿ ਕਾਲਪ੍ਰਕਤ੍ਯਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਪਿ ਕਫਵਿਰੋਧੇਨਾਦੌ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤਿਕ੍ਰਿਯਾ ਕਾਰ੍ਯੇਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਬਹੁਵਚਨਮ੍| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮੇਵਾਦੌ ਜ੍ਵਰੇਸੁ ਸਮਵਾਯਿਸੁ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਸਮਵਾਯਿਸੁ ਜ੍ਵਰੇਸੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਾਦੌ ਪਿਤ੍ਤਂ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਲਙ੍ਘਨਾਮ੍ਬੁਯਵਾਗ੍ਵਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਯਸ੍ਮਾਦਗ੍ਨਿਮੁਪਹਤ੍ਯ ਜ੍ਵਰੋ ਭਵਤਿ, ਅਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਃ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਸਂਸ਼ਮਨੇ ਆਦੌ ਯਤ੍ਨਃ ਕਾਰ੍ਯਃ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ,- “ਸਮਵਾਯੇ ਤੁ ਦੋਸਾਣਾਂ ਪੂਰ੍ਵਂ ਪਿਤ੍ਤਮੁਪਾਚਰੇਤ੍| ਜ੍ਵਰੇ ਚੈਵਾਤਿਸਾਰੇ ਚ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਮਾਰੁਤਮ੍”- ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇਸ੍ਵਾਦਾਵਨ੍ਯਤ੍ਰਾਮਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣੋ ਨਿਰ੍ਹਰਣਂ ਕਥਿਤਂ, ਤਥਾ ਚ- “ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰੇ ਪੂਰ੍ਵਂ ਕੁਰ੍ਯਾਦਾਮਵਿਸ਼ੋਸਣਮ੍| ਪਸ਼੍ਚਾਚ੍ਛ੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਸਙ੍ਕ੍ਸੀਣੇ ਸ਼ਮਯੇਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਮਾਰੁਤੌ”- ਇਤਿ, ਤਤ੍ ਕਥਮਤ੍ਰ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸ੍ਵਾਦੌ ਪਿਤ੍ਤਸ਼ਮਨਂ? ਸਤ੍ਯਂ, ਸ਼ਮਨਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਕਤਿਸ੍ਥਾਪਨਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨ ਨਿਰ੍ਹਰਣਮਿਤ੍ਯਦੋਸਃ | ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਤਰਮਿਤਿ ਵਾਤਕਫਾਵਪਿ ਸਮਵਾਯੇ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰੌ ਪਿਤ੍ਤਂ ਚ ਦੁਰ੍ਨਿਵਾਰਤਰਮ੍| ਹਿ ਯਸ੍ਮਾਦਰ੍ਥੇ| ਅਤ੍ਰ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰ੍ਬਹੂਕ੍ਤਂ ਤਚ੍ਚ ਸ਼ਿਸ੍ਯਬੁਦ੍ਧਿਵ੍ਯਾਕੁਲਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍ ਪਰਿਹਤਮ੍||੨੯੪||-
Adhikarana 190 (295) · Śloka 296
ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾਪਿਪਾਸਾਦੀਨਵਿਰੋਧਾਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਚ ||੨੯੫||
ਉਪਦ੍ਰਵਾਞ੍ਜਯੇਚ੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ |੨੯੬|
View original
छर्दिमूर्च्छापिपासादीनविरोधाज्ज्वरस्य च ||२९५||
उपद्रवाञ्जयेच्चापि प्रत्यनीकेन हेतुना |२९६|
ਇਦਾਨੀਂ ਜ੍ਵਰਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਭਿਧਾਯੋਪਦ੍ਰਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਮਾਹ- ਛਰ੍ਦਿਮੂਰ੍ਚ੍ਛੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦੀਨੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਵਿਰੋਧੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ ਜਯੇਦਿਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਨਨੁ, ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ ਕਥਂ ਪ੍ਰੋਚ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਾਵਤਾ ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ? ਸਤ੍ਯਂ, ਯੇ ਜ੍ਵਰੇਣ ਸਹੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾਸ਼੍ਛਰ੍ਦ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤੇ ਜ੍ਵਰਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਯੇ ਤੁ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯੋਤ੍ਤਰਕਾਲਜਾਸ੍ਤ ਉਪਦ੍ਰਵਾਃ; ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ,- “ਵ੍ਯਾਧੇਰੁਪਰਿ ਯੋ ਵ੍ਯਾਧਿਰ੍ਭਵਤ੍ਯੁਤ੍ਤਰਕਾਲਜਃ| ਉਪਕ੍ਰਮਾਵਿਰੋਧੀ ਚ ਸ ਉਪਦ੍ਰਵ ਉਚ੍ਯਤੇ”- ਇਤਿ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਪ੍ਰਾਗੁਕ੍ਤਾਤ੍- ‘ਸੋਪਦ੍ਰਵਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਿਰੋਧੇਨੋਪਚਰੇਦ੍ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਂ ਚ’- ਇਤਿ ਵਾਕ੍ਯਾਦੇਵਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਵਿਰੋਧੇਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਸਿਦ੍ਧਾ, ਤਥਾਪਿ ‘ਅਵਿਰੋਧਾਜ੍ਜ੍ਵਰਸ੍ਯ’ ਇਤਿ ਯਤ੍ ਪੁਨਰੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਨਿਯਮਾਰ੍ਥਂ; ਤੇਨ ਬਲਵਨ੍ਤਮੁਪਦ੍ਰਵਂ ਵਿਹਾਯਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਾਪ੍ਯਵਿਰੋਧੇਨੈਵ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇਤਿ; ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨੋਕ੍ਤਮਤ੍ਰ ਤੁ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣੇਤਿ ਨ ਦੋਸਃ| ਪ੍ਰਤ੍ਯਨੀਕੇਨ ਸ੍ਵਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇਨ| ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਤਰ੍ਹਿ ਹੇਤੁਨੇਤਿ ਪਦਂ ਵ੍ਯਰ੍ਥਂ; ਤਨ੍ਨ, ਯੁਕ੍ਤਿਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਚਯਦੈਵਵ੍ਯਪਾਸ਼੍ਰਯਸਤ੍ਤ੍ਵਾਵਜਯੇਤਿ ਤ੍ਰਿਪ੍ਰਕਾਰਸ੍ਯਾਪਿ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਸ੍ਯ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍; ਅਥਵਾ ਹੇਤੁਗ੍ਰਹਣਂ ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ, ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮੌਸਧਂ- ਹੇਤੁਵਿਪਰੀਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਵਿਪਰੀਤਂ, ਤਦਰ੍ਥਕਾਰਿ ਚੇਤਿ||੨੯੫||
Adhikarana 191 (296-299) · Śloka 299
ਵਿਸ਼ੇਸਮਪਰਂ ਚਾਤ੍ਰ ਸ਼ਣੂਪਦ੍ਰਵਨਾਸ਼ਨਮ੍ ||੨੯੬||
ਮਧੁਕਂ ਰਜਨੀ ਮੁਸ੍ਤਂ ਦਾਡਿਮਂ ਸਾਮ੍ਲਵੇਤਸਮ੍ |
ਅਞ੍ਜਨਂ ਤਿਨ੍ਤਿਡੀਕਂ ਚ ਨਲਦਂ ਪਤ੍ਰਮੁਤ੍ਪਲਮ੍ ||੨੯੭||
ਤ੍ਵਚਂ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਨਖਂ ਚੈਵ ਮਾਤੁਲੁਙ੍ਗਰਸੋ ਮਧੁ |
ਦਿਹ੍ਯਾਦੇਭਿਰ੍ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਯੁਤੈਃ ਸ਼ਿਰਃ ||੨੯੮||
ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਸਮ੍ਮੋਹਵਮਿਹਿਕ੍ਕਾਪ੍ਰਵੇਪਥੂਨ੍ |
ਪ੍ਰਦੇਹੋ ਨਾਸ਼ਯਤ੍ਯੇਸ ਜ੍ਵਰਿਤਾਨਾਮੁਪਦ੍ਰਵਾਨ੍ ||੨੯੯||
View original
विशेषमपरं चात्र शृणूपद्रवनाशनम् ||२९६||
मधुकं रजनी मुस्तं दाडिमं साम्लवेतसम् |
अञ्जनं तिन्तिडीकं च नलदं पत्रमुत्पलम् ||२९७||
त्वचं व्याघ्रनखं चैव मातुलुङ्गरसो मधु |
दिह्यादेभिर्ज्वरार्तस्य मधुशुक्तयुतैः शिरः ||२९८||
शिरोभितापसम्मोहवमिहिक्काप्रवेपथून् |
प्रदेहो नाशयत्येष ज्वरितानामुपद्रवान् ||२९९||
ਵਿਸ਼ੇਸਮਪਰਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਞ੍ਜਨਂ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ, ਨਲਦਂ ਮਾਂਸੀ, ਪਤ੍ਰਂ ਪਤ੍ਰਕਂ, ਉਤ੍ਪਲਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਂ, ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਨਖੋ ਨਖਃ| ਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਜਮ੍ਬੀਰਰਸਕਤਃ ਸਨ੍ਧਾਨਵਿਸ਼ੇਸਃ; ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ,- “ਜਮ੍ਬੀਰਸ੍ਯ ਫਲਰਸਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਚੂਰ੍ਣਸਂਯੁਤਮ੍| ਮਧੁਭਾਣ੍ਡੇ ਵਿਨਿਕ੍ਸਿਪ੍ਯ ਧਾਨ੍ਯਰਾਸ਼ੌ ਨਿਧਾਪਯੇਤ੍|| ਮਾਸੇਨ ਤਜ੍ਜਾਤਰਸਂ ਮਧੁਸ਼ੁਕ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍”- ਇਤਿ| ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਲਿਮ੍ਪੇਤ੍| ਸ਼ਿਰੋਭਿਤਾਪਃ ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍| ਸਮ੍ਮੋਹੋ ਮੂਰ੍ਚ੍ਛਾ||੨੯੬-੨੯੯||
Adhikarana 192 (300-301) · Śloka 301
ਮਧੂਕਮਥ ਹ੍ਰੀਬੇਰਮੁਤ੍ਪਲਾਨਿ ਮਧੂਲਿਕਾਮ੍ ||੩੦੦||
ਲੀਢ੍ਵਾ ਚੂਰ੍ਣਾਨਿ ਮਧੁਨਾ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚ ਜਯੇਦ੍ਵਮਿਮ੍ |
ਕਫਪ੍ਰਸੇਕਾਸਕ੍ਪਿਤ੍ਤਹਿਕ੍ਕਾਸ਼੍ਵਾਸਾਂਸ਼੍ਚ ਦਾਰੁਣਾਨ੍ ||੩੦੧||
View original
मधूकमथ ह्रीबेरमुत्पलानि मधूलिकाम् ||३००||
लीढ्वा चूर्णानि मधुना सर्पिषा च जयेद्वमिम् |
कफप्रसेकासृक्पित्तहिक्काश्वासांश्च दारुणान् ||३०१||
ਮਧੂਕਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਹ੍ਰੀਬੇਰਂ ਵਾਲਕਂ, ਮਧੂਲਿਕਾ ਜਲਯਸ੍ਟੀ||੩੦੦-੩੦੧||
Adhikarana 193 (302) · Śloka 302
ਲਿਹਨ੍ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਂ ਪਿਪ੍ਪਲੀਂ ਚ ਸਮਾਕ੍ਸਿਕਾਮ੍ |
ਕਾਸੇ ਸ਼੍ਵਾਸੇ ਚ ਮਧੁਨਾ ਸਰ੍ਪਿਸਾ ਚ ਸੁਖੀ ਭਵੇਤ੍ ||੩੦੨||
View original
लिहन् ज्वरार्तस्त्रिफलां पिप्पलीं च समाक्षिकाम् |
कासे श्वासे च मधुना सर्पिषा च सुखी भवेत् ||३०२||
ਲਿਹਨ੍ ਜ੍ਵਰਾਰ੍ਤਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਅਤ੍ਰ ਯੋਗੇ ਯਨ੍ਮਧੁਨੋ ਵਾਰਦ੍ਵਯਮੁਪਾਦਾਨਂ ਤਦੇਕਸ੍ਯ ਮਧੁਨਃ ਪੇਸ੍ਯਦ੍ਰਵ੍ਯਵਤ੍ ਪ੍ਰਮਾਣਂ, ਅਨ੍ਯਸ੍ਯ ਤ੍ਵਾਲੋਡਨਵਤ੍ਪ੍ਰਮਾਣਮ੍||੩੦੨||
Adhikarana 194 (303) · Śloka 303
ਵਿਦਾਰੀ ਦਾਡਿਮਂ ਲੋਧ੍ਰਂ ਦਧਿਤ੍ਥਂ ਬੀਜਪੂਰਕਮ੍ |
ਏਭਿਃ ਪ੍ਰਦਿਹ੍ਯਾਨ੍ਮੂਰ੍ਧਾਨਂ ਤਡ੍ਦਾਹਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਦੇਹਿਨਃ ||੩੦੩||
View original
विदारी दाडिमं लोध्रं दधित्थं बीजपूरकम् |
एभिः प्रदिह्यान्मूर्धानं तृड्दाहार्तस्य देहिनः ||३०३||
ਵਿਦਾਰੀਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਦਧਿਤ੍ਥਂ ਕਪਿਤ੍ਥਮ੍||੩੦੩||
Adhikarana 195 (304) · Śloka 305
ਦਾਡਿਮਸ੍ਯ ਸਿਤਾਯਾਸ਼੍ਚ ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਮਲਕਯੋਸ੍ਤਥਾ |
ਵੈਰਸ੍ਯੇ ਧਾਰਯੇਤ੍ ਕਲ੍ਕਂ ਗਣ੍ਡੂਸਂ ਚ ਯਥਾਹਿਤਮ੍ ||੩੦੪||
ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਮਾਕ੍ਸੀਕਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲੋਸ੍ਣਵਾਰਿਭਿਃ |੩੦੫|
View original
दाडिमस्य सितायाश्च द्राक्षामलकयोस्तथा |
वैरस्ये धारयेत् कल्कं गण्डूषं च यथाहितम् ||३०४||
क्षीरेक्षुरसमाक्षीकसर्पिस्तैलोष्णवारिभिः |३०५|
ਦਾਡਿਮਸ੍ਯੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਵੈਰਸ੍ਯੇ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯੇ| ਕ੍ਸੀਰੇਕ੍ਸੁਰਸਮਾਧ੍ਵੀਕੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਮਾਕ੍ਸੀਕਂ ਮਧੁ, ਅਤ੍ਰਾਪਿ ਮੁਖਵੈਰਸ੍ਯੇ ਧਾਰਯੇਦਿਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍||੩੦੪||-
Adhikarana 196 (305) · Śloka 305
ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਹਿਤਂ ਨਸ੍ਯਂ ਜੀਵਨੀਯਸ਼ਤਂ ਘਤਮ੍ ||੩੦੫||
View original
शून्ये मूर्ध्नि हितं नस्यं जीवनीयशृतं घृतम् ||३०५||
ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼ੂਨ੍ਯੇ ਰਿਕ੍ਤੇ| ਜੀਵਨੀਯਾਨਿ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦੀਨਿ ਦਸ਼| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਂ,- “ਜੀਵਨ੍ਤੀ ਕਾਕੋਲ੍ਯੌ ਦ੍ਵੇ ਮੇਦੇ ਮੁਦ੍ਗਮਾਸਪਰ੍ਣ੍ਯੌ ਚ| ਜੀਵਕਰ੍ਸਭਕੌ ਮਧੁਕਂ ਚੇਤੀ ਗਣੋ ਜੀਵਨੀਯਾਖ੍ਯਃ”||੩੦੫||
Adhikarana 197 (306) · Śloka 307
ਚੂਰ੍ਣਿਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਫਲਾਸ਼੍ਯਾਮਾਤ੍ਰਿਵਤ੍ਪਿਪ੍ਪਲਿਸਂਯੁਤੈਃ |
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਃ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਯੁਕ੍ਤੋ ਵਿਰੇਕਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ||੩੦੬||
ਪਕ੍ਵੇ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਰਕ੍ਤੇ ਚੋਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਵੇਪਥੌ ਤਥਾ |੩੦੭|
View original
चूर्णितैस्त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिसंयुतैः |
सक्षौद्रः शर्करायुक्तो विरेकस्तु प्रशस्यते ||३०६||
पक्वे पित्तज्वरे रक्ते चोर्ध्वगे वेपथौ तथा |३०७|
ਚੂਰ੍ਣਿਤੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸ਼੍ਯਾਮਾ ਵਦ੍ਧਦਾਰਕਃ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਗੇ ਊਰ੍ਧ੍ਵਪ੍ਰਵਤ੍ਤੇ ਰਕ੍ਤੇ||੩੦੬||-
Adhikarana 198 (307) · Śloka 307
ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਯੋਰੇਵਂ ਸ੍ਨੇਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗੈਰ੍ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ||੩੦੭||
View original
कफवातोत्थयोरेवं स्नेहाभ्यङ्गैर्विशोधयेत् ||३०७||
ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਯੋਰੇਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਤ੍ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਂ ਨਯੇਤ੍, ਸ਼ਮਂ ਨਯੇਦਿਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਕਫਵਾਤਾਵਿਤਿ ਕਰ੍ਮਪਦਂ ਸ਼ੇਸੀਭੂਤਮਤ੍ਰ ਯੋਜਨੀਯਮ੍||੩੦੭||
Adhikarana 199 (308) · Śloka 308
ਹਤਦੋਸੋ ਭ੍ਰਮਾਰ੍ਤਸ੍ਤੁ ਲਿਹ੍ਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਿਤਾਭਯਾਃ |੩੦੮|
View original
हृतदोषो भ्रमार्तस्तु लिह्यात् क्षौद्रसिताभयाः |३०८|
ਹਤੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਤਦੋਸੋਪਿ ਯੋ ਭ੍ਰਮਾਰ੍ਤੋ ਭਵੇਤ੍ ਸ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰੇਣ ਸਿਤਾਭਯਾ ਲਿਹ੍ਯਾਦਿਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ|੩੦੮|-
Adhikarana 200 (308) · Śloka 309
ਵਾਤਘ੍ਨਮਧੁਰੈਰ੍ਯੋਜ੍ਯਾ ਨਿਰੂਹਾ ਵਾਤਜੇ ਜ੍ਵਰੇ ||੩੦੮||
ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਾਣਂ ਚ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚਾਨੁਵਾਸਨਾਃ |੩੦੯|
View original
वातघ्नमधुरैर्योज्या निरूहा वातजे ज्वरे ||३०८||
अवेक्ष्य दोषं प्राणं च यथास्वं चानुवासनाः |३०९|
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਜ੍ਵਰੇ ਨਿਰੂਹਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਵਾਤਘ੍ਨਮਧੁਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਾਤਘ੍ਨਾ ਭਦ੍ਰਦਾਰ੍ਵਾਦਯਃ, ਮਧੁਰਾਃ ਕਾਕੋਲ੍ਯਾਦਯਃ| ਅਵੇਕ੍ਸ੍ਯ ਦੋਸਂ ਪ੍ਰਾਣਂ ਚੇਤਿ ਹੀਨਮ੍ਧ੍ਯੋਤ੍ਤਮਾਦਿਭੇਦੇਨ ਦੋਸਂ ਬਲਂ ਚ ਵੀਕ੍ਸ੍ਯੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤੇਨਾਲ੍ਪਪ੍ਰਕੁਪਿਤਦੋਸੇ ਅਲ੍ਪੋ ਨਿਰੂਹਃ, ਮਧ੍ਯਮੇ ਮਧ੍ਯਮਃ, ਉਤ੍ਤਮੇ ਉਤ੍ਤਮਃ; ਏਵਂ ਬਲੇਪਿ| ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚਾਨੁਵਾਸਨਾ ਇਤਿ ਵਾਤਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧਿਤਸ੍ਨੇਹਾਨੁਵਾਸਨਾ ਯੋਜ੍ਯਾ ਇਤਿ||੩੦੮||-
Adhikarana 201 (309-311) · Śloka 312
ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਕਸਾਯਾਦ੍ਯਾ(ਢ੍ਯਾ)ਸ਼੍ਚਨ੍ਦਨੋਸ਼ੀਰਸਂਯੁਤਾਃ ||੩੦੯||
ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਰਾਃ ਸ਼ੀਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰਹਰਾ ਮਤਾਃ |
ਆਮ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਤ੍ਵਚਂ ਸ਼ਙ੍ਖਂ ਚਨ੍ਦਨਂ ਮਧੁਕੋਤ੍ਪਲੇ ||੩੧੦||
ਗੈਰਿਕਾਞ੍ਜਨਮਞ੍ਜਿਸ੍ਠਾਮਣਾਲਾਨ੍ਯਥ ਪਦ੍ਮਕਮ੍ |
ਸ਼੍ਲਕ੍ਸ੍ਣਪਿਸ੍ਟਂ ਤੁ ਪਯਸਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰਾਮਧੁਸਂਯੁਤਮ੍ ||੩੧੧||
ਸੁਪੂਤਂ ਸ਼ੀਤਲਂ ਬਸ੍ਤਿਂ ਦਹ੍ਯਮਾਨਾਯ ਦਾਪਯੇਤ੍ |੩੧੨|
View original
उत्पलादिकषायाद्या(ढ्या)श्चन्दनोशीरसंयुताः ||३०९||
शर्करामधुराः शीताः पित्तज्वरहरा मताः |
आम्रादीनां त्वचं शङ्खं चन्दनं मधुकोत्पले ||३१०||
गैरिकाञ्जनमञ्जिष्ठामृणालान्यथ पद्मकम् |
श्लक्ष्णपिष्टं तु पयसा शर्करामधुसंयुतम् ||३११||
सुपूतं शीतलं बस्तिं दह्यमानाय दापयेत् |३१२|
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਨਿਰੂਹਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਕਸਾਯਾਦ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਆਦ੍ਯਾਃ ਪ੍ਰਧਾਨਾਃ| ਉਤ੍ਪਲਾਦਿਕਸਾਯਾਦ੍ਯਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸਣਯੁਕ੍ਤਾ ਨਿਰੂਹਾ ਜ੍ਞੇਯਾਃ| ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਨਿਰੂਹਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਭਿਧਾਯਾਪਰਾਣ੍ਯਪਿ ਨਿਰੂਹਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਆਮ੍ਰਾਦੀਨਾਂ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਗਣਾਨ੍ਤਰ੍ਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਵਿਹਾਯ ਆਮ੍ਰਾਦਿਕਾਨਿ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣਿ ਨਨ੍ਦੀਵਕ੍ਸਕਪਰ੍ਯਨ੍ਤਾਨਿ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਾਣਿ| ਚਨ੍ਦਨਂ ਰਕ੍ਤਚਨ੍ਦਨਮ੍, ਉਤ੍ਪਲਂ ਨੀਲੋਤ੍ਪਲਮ੍, ਅਞ੍ਜਨਂ ਸ੍ਰੋਤੋਞ੍ਜਨਂ, ਤਦਭਾਵੇ ਰਸਾਞ੍ਜਨਂ ਸੌਵੀਰਾਞ੍ਜਨਂ ਵਾ, ਮਣਾਲਂ ਬਿਸਂ, ਪਦ੍ਮਕਂ ਪਦ੍ਮਕਾਸ੍ਠਂ, ਬਸ੍ਤਿਃ ਨਿਰੂਹਬਸ੍ਤਿਃ||੩੦੯-੩੧੧||-
Adhikarana 202 (312) · Śloka 312
ਜ੍ਵਰਦਾਹਾਪਹਂ ਤੇਸੁ ਸਿਦ੍ਧਂ ਚੈਵਾਨੁਵਾਸਨਮ੍ ||੩੧੨||
View original
ज्वरदाहापहं तेषु सिद्धं चैवानुवासनम् ||३१२||
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇਨੁਵਾਸਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਹ- ਜ੍ਵਰਦਾਹਪਹਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤੇਸੁ ਨ੍ਯਗ੍ਰੋਧਾਦਿਤ੍ਵਕ੍ਪ੍ਰਭਤਿਸੁ||੩੧੨||
Adhikarana 203 (313) · Śloka 313
ਆਰਗ੍ਵਧਗਣਕ੍ਵਾਥਾਃ ਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਦਿਸਮਾਯੁਤਾਃ |
ਸਕ੍ਸੌਦ੍ਰਮੂਤ੍ਰਾ ਦੇਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕਫਜ੍ਵਰਵਿਨਾਸ਼ਨਾਃ ||੩੧੩||
View original
आरग्वधगणक्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः |
सक्षौद्रमूत्रा देयाः स्युः कफज्वरविनाशनाः ||३१३||
ਕਫਜ੍ਵਰੇ ਨਿਰੂਹਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਆਰਗ੍ਵਧੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਦੇਯਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਦਾਤਵ੍ਯਾ ਭਵੇਯੁਃ, ‘ਨਿਰੂਹਾ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ‘ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਸਂਸਿਦ੍ਧਾਃ ਕਫਜੇ ਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਤਾਃ| ਜ੍ਵਰਂ ਹਨ੍ਯੁਰ੍ਨਿਰੂਹਾਸ਼੍ਚ ਤਤ੍ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚਾਨੁਵਾਸਨਾਃ’- ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ||੩੧੩||
Adhikarana 204 (314) · Śloka 314
ਕਫਘ੍ਨੈਰੇਵ ਸਂਸਿਦ੍ਧਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਾਃ |੩੧੪|
View original
कफघ्नैरेव संसिद्धा द्रव्यैश्चाप्यनुवासनाः |३१४|
ਕਫਜੇਨੁਵਾਸਨਮਾਹ- ਕਫਘ੍ਨੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਘ੍ਨੈਰ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਃ ਆਰਗ੍ਵਧਾਦਿਭਿਃ|੩੧੪|-
Adhikarana 205 (314) · Śloka 314
ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇ ਚ ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਬਸ੍ਤਯੋ ਹਿਤਾਃ ||੩੧੪||
View original
संसर्गे सन्निपाते च संसृष्टा बस्तयो हिताः ||३१४||
ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਯੋਰ੍ਨਿਰੂਹਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸਰ੍ਗੇ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਾਦੌ, ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਮਿਲਿਤਾਃ, ਬਸ੍ਤਯੋ ਨਿਰੂਹਾ ਇਤਿ||੩੧੪||
Adhikarana 206 (315) · Śloka 315
ਸਂਸਸ੍ਟੈਰੇਵ ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ਼੍ਚਾਪ੍ਯਨੁਵਾਸਨਾਃ |੩੧੫|
View original
संसृष्टैरेव संसृष्टा द्रव्यैश्चाप्यनुवासनाः |३१५|
ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤਯੋਰਤਿਦੇਸ਼ੇਨਾਨੁਵਾਸਨਦ੍ਰਵ੍ਯਾਣ੍ਯਾਹ- ਸਂਸਸ੍ਟੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਂਸਸ੍ਟੈਃ ਸਮ੍ਮਿਲਿਤੈਃ, ਸਂਸਸ੍ਟਾ ਮਿਲਿਤਾਃ|੩੧੫|-
Adhikarana 207 (315) · Śloka 316
ਵਾਤਰੋਗਾਪਹਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਨੇਹਾ ਯੇ ਸਮ੍ਯਗੀਰਿਤਾਃ ||੩੧੫||
ਵਿਨਾ ਤੈਲਂ ਤ ਏਵ ਸ੍ਯੁਰ੍ਯੋਜ੍ਯਾ ਮਾਰੁਤਜੇ ਜ੍ਵਰੇ |੩੧੬|
View original
वातरोगापहाः सर्वे स्नेहा ये सम्यगीरिताः ||३१५||
विना तैलं त एव स्युर्योज्या मारुतजे ज्वरे |३१६|
ਇਦਾਨੀਂ ਵਾਤਜ੍ਵਰੇਨੁਵਾਸਨਵਿਸਯੇ ਤੈਲਨਿਸੇਧਮਾਹ- ਵਾਤਰੋਗਾਪਹਾ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇ ਸ੍ਨੇਹਾਃ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨਃ, ਯੋਜ੍ਯਾਃ ‘ਅਨੁਵਾਸਨੇ’ ਇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ||੩੧੫||-
Adhikarana 208 (316) · Śloka 316
ਨਿਖਿਲੇਨੋਪਯੋਜ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਤ ਏਵਾਭ੍ਯਞ੍ਜਨਾਦਿਸੁ ||੩੧੬||
View original
निखिलेनोपयोज्याश्च त एवाभ्यञ्जनादिषु ||३१६||
ਵਾਤਜ੍ਵਰੇਨੁਵਾਸਨਨਿਸਿਦ੍ਧਸ੍ਯਾਪਿ ਤੈਲਸ੍ਯਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦੌ ਪ੍ਰਯੋਗਮਾਹ- ਨਿਖਿਲੇਨੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਨਿਖਿਲੇਨ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ| ਏਤੇਨ ਤੈਲਸ੍ਯਾਪਿ ਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤ ਏਵ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤੈਲਵਸਾਮਜ੍ਜਾਨ ਏਵ| ਏਤੇ ਚਤ੍ਵਾਰਃ ਸ੍ਨੇਹਾ ਵ੍ਯਸ੍ਤਾਃ ਸਮਸ੍ਤਾ ਵਾ ਸਂਸ੍ਕਤਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯਾਃ| ਅਤ ਏਵ ਸਟ੍ਕਟ੍ਵਰਾਦਿਤੈਲਮਪਿ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ||੩੧੬||
Adhikarana 209 (317) · Śloka 317
ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਮਧੁਰੈਸ੍ਤਿਕ੍ਤੈਃ ਸਿਦ੍ਧਂ ਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਪੂਜ੍ਯਤੇ |੩੧੭|
View original
पैत्तिके मधुरैस्तिक्तैः सिद्धं सर्पिश्च पूज्यते |३१७|
ਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ ਪੁਨਰਭ੍ਯਙ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਂ ਸ੍ਨੇਹਮਾਹ- ਪੈਤ੍ਤਿਕੇ ਮਧੁਰੈਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਪੂਜ੍ਯਤੇ ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਸੁ|੩੧੭|-
Adhikarana 210 (317) · Śloka 317
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਕਟੁਤਿਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚ, ਸਂਸਸ੍ਟਾਨੀਤਰੇਸੁ ਚ ||੩੧੭||
View original
श्लैष्मिके कटुतिक्तैश्च, संसृष्टानीतरेषु च ||३१७||
ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਪਾਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਸ੍ਨੇਹਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ- ਸ਼੍ਲੈਸ੍ਮਿਕੇ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਟੁਤਿਕ੍ਤੈਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਸਰ੍ਪਿਃ ਸਿਦ੍ਧਮਿਤਿ ਯੋਜਨੀਯਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਕਫਸ੍ਯ ਤੁਲ੍ਯਗੁਣਂ ਸਰ੍ਪਿਸ੍ਤਥਾਪਿ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸਂਸ੍ਕਾਰਵਸ਼ਾਤ੍ ਕਫੇਪਿ ਸਰ੍ਪਿਃ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਅਨ੍ਯੇ ਤੁ ਚਕਾਰਾਤ੍ ਅਨੁਕ੍ਤਮਪਿ ਤੈਲਂ ਕਥਯਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ, ਅਨ੍ਯਤਨ੍ਤ੍ਰਸਂਵਾਦਾਭਾਵਾਤ੍ ਸਂਸਰ੍ਗਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸ੍ਵਭ੍ਯਙ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਵਿਸ਼ਿਸ੍ਟਸ੍ਨੇਹਮਾਹ- ਸਂਸਸ੍ਟਾਨੀਤਰੇਸੁ ਚੇਤਿ|- ਸਂਸਸ੍ਟਾਨਿ ਸਰ੍ਪਿਰਾਦੀਨਿ ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਿਸ਼੍ਰਾਣਿ ਤਥਾ ਵਾਤਾਦਿਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯੈਰ੍ਮਿਸ਼੍ਰੈਰੇਵ ਸਾਧਿਤਾਨਿ ਚ; ਇਤਰੇਸੁ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤੇਸੁ||੩੧੭||
Adhikarana 211 (318) · Śloka 319
ਹਤਾਵਸ਼ੇਸਂ ਪਿਤ੍ਤਂ ਤੁ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਂ ਜਨਯਤਿ ਜ੍ਵਰਮ੍ |
ਪਿਬੇਦਿਕ੍ਸੁਰਸਂ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤਂ ਵਾ ਸ਼ਰ੍ਕਰੋਦਕਮ੍ ||੩੧੮||
ਸ਼ਾਲਿਸਸ੍ਟਿਕਯੋਰਨ੍ਨਮਸ਼੍ਨੀਯਾਤ੍ ਕ੍ਸੀਰਸਮ੍ਪ੍ਲੁਤਮ੍ |੩੧੯|
View original
हृतावशेषं पित्तं तु त्वक्स्थं जनयति ज्वरम् |
पिबेदिक्षुरसं तत्र शीतं वा शर्करोदकम् ||३१८||
शालिषष्टिकयोरन्नमश्नीयात् क्षीरसम्प्लुतम् |३१९|
ਇਦਾਨੀਂ ਹਤਾਵਸ਼ੇਸਸ੍ਯ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਮਾਹ- ਹਤਾਵਸ਼ੇਸਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ ਹਤਾਵਸ਼ੇਸਪਿਤ੍ਤਜ੍ਵਰੇ| ਅਨ੍ਨਮ੍ ਓਦਨਮ੍| ਯਦ੍ਯਪਿ ਤ੍ਵਕ੍ਸ੍ਥਿਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇ ਬਹਿਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਨ੍ਤਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਂ, ਤਥਾਪਿ ਤਦ੍ਵੀਰ੍ਯਯੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਰਸਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤੋਗਮਨਾਦਨ੍ਤਃਪਰਿਮਾਰ੍ਜਨਮੁਕ੍ਤਮ੍||੩੧੮||-
Adhikarana 212 (319) · Śloka 319
ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਯੋਰੇਵ ਸ੍ਵੇਦਾਭ੍ਯਙ੍ਗੌ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍ ||੩੧੯||
View original
कफवातोत्थयोरेव स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत् ||३१९||
ਇਦਾਨੀਂ ਕਫਵਾਤਯੋਰਪਿ ਹਤਾਵਸ਼ੇਸਯੋਃ ਪ੍ਰਤੀਕਾਰਾਰ੍ਥਮਾਹ- ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਯੋਰੇਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਕਫਵਾਤੋਤ੍ਥਯੋਰਿਤਿ ਹਤਾਵਸ਼ੇਸਕਫਵਾਤਜ੍ਵਰਯੋਰਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੧੯||
Adhikarana 213 (320) · Śloka 320
ਘਤਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਤ੍ਤੁ ਦੇਯਂ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਚ |
ਤੇਨਾਨ੍ਤਰੇਣਾਸ਼ਯਂ ਸ੍ਵਂ ਗਤਾ ਦੋਸਾ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ ||੩੨੦||
View original
घृतं द्वादशरात्रात्तु देयं सर्वज्वरेषु च |
तेनान्तरेणाशयं स्वं गता दोषा भवन्ति हि ||३२०||
ਅਧੁਨਾ ਯਾਵਤਾ ਕਾਲੇਨ ਜ੍ਵਰੇ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਦੇਯਂ ਤਾਵਨ੍ਤਂ ਕਾਲਂ ਸਕਾਰਣਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਘਤਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਚੇਤਿ ਯੇ ਜ੍ਵਰਾ ਲਙ੍ਘਨੋਸ੍ਣੋਦਕਪਾਨਪੇਯਾਪਾਚਨੈਸ੍ਤੁ ਪਕ੍ਵਾਸ੍ਤੇਸੁ ਸਰ੍ਵਜ੍ਵਰੇਸੁ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਾਦਨਨ੍ਤਰਂ ਘਤਂ ਦੇਯਮ੍| ਤੇਨਾਨ੍ਤਰੇਣ ਤੇਨਾਵਸਰੇਣ ਤੇਨ ਕਾਲੇਨੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ, ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਰਾਤ੍ਰਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਿਤਿ ਤਾਤ੍ਪਰ੍ਯਾਰ੍ਥਃ| ਆਸ਼ਯਂ ਸ੍ਵਂ ਗਤਾ ਦੋਸਾ ਇਤਿ ਸ੍ਥਾਨਮਾਤ੍ਮੀਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਵਾਤਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਪਾਕਪ੍ਰਾਪ੍ਤਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਸ੍ਟਾਹੇਨ ਦਸ਼ਾਹਾਤ੍ਪਰਂ ਵਾ ਜ੍ਵਰਪਾਕੋ ਭਵਤਿ ਤਥਾਪਿ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਸ੍ਯ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹੇਨ ਪਾਕੋ ਭਵਤੀਤਿ ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਰ੍ਥਂ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ਾਹਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਨਸ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਘਤਂ ਪਠਨ੍ਤਿ; ਤਨ੍ਨ ਪਠਨੀਯਂ, ਨਸ੍ਯਾਰ੍ਥਘਤਸ੍ਯ ਗਣ੍ਡੂਸੋਤ੍ਤਰਂ ਪ੍ਰਾਗੇਵ ਪਠਿਤਤ੍ਵਾਤ੍||੩੨੦||
Adhikarana 214 (321) · Śloka 321
ਧਾਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ ਦੋਸੋ ਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਬਲੀਯਤੇ |
ਤੇਨ ਵ੍ਯਾਕੁਲਚਿਤ੍ਤਸ੍ਤੁ ਮ੍ਰਿਯਮਾਣ ਇਵੇਹਤੇ ||੩੨੧||
View original
धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले बलीयते |
तेन व्याकुलचित्तस्तु म्रियमाण इवेहते ||३२१||
ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਗਚ੍ਛਤ੍ਯਪਿ ਜ੍ਵਰੇ ਯਥਾ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਤਿਸ਼ਯੋ ਭਵਤਿ ਤਥਾ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਧਾਤੂਨਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਮੋਕ੍ਸਕਾਲੇ ਧਾਤੂਂਸ਼੍ਚਾਲਯਨ੍ ਦੋਸੋ ਬਲੀਯਤੇ ਬਲੀਵਾਚਰਤੀਤਿ ਪਿਣ੍ਡਾਰ੍ਥਃ| ਨਨੁ, ਪ੍ਰਕ੍ਸੀਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਕਸ੍ਮਾਦ੍ਦੋਸੋ ਬਲੀਵਾਚਰਤਿ? ਸਤ੍ਯਂ, ਪ੍ਰਭਾਵਾਤ੍; ਯਥਾ ਦੀਪੋ ਨਿਰ੍ਵਾਣਾਵਸ੍ਥਾਯਾਂ ਮਹਤੀਂ ਜ੍ਵਾਲਾਂ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਨਿਰ੍ਵਾਣਂ ਯਾਤਿ , ਤਦ੍ਵਦਯਮਪਿ ਜ੍ਵਰਾਰਮ੍ਭਕੋ ਦੋਸੋ ਬਲੀਯਤ ਇਤਿ| ਕੇਚਿਤ੍ ਬਲੀਯਤੇ ਬਲੀਯਾਨ੍ ਗਚ੍ਛਤਿ ਇਤਿ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ, ਈਯਤੇ ਇਤਿ ਇਦਧਾਤੋਰ੍ਦਿਵਾਦਿਕਸ੍ਯ ਕਰ੍ਤਰਿ ਪ੍ਰਯੋਗਾਤ੍| ਅਪਰੇ ਤੁ ‘ਅਵਲੀਯਤੇ’ ਇਤਿ ਪਠਨ੍ਤਿ, ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਨਯਨ੍ਤਿ ਚ- ਅਵਲੀਯਤੇ ਤਾਦਗ੍ਰੂਪੇਣ ਨੋਪਲਭ੍ਯਤੇ| ਤੇਨ ਦੋਸੇਣ, ਮ੍ਰਿਯਮਾਣ ਇਵੇਹਤੇ ਮੁਮੂਰ੍ਸੁਵਦ੍ਗਾਤ੍ਰਵਿਕ੍ਸੇਪਣਾਦਿਕਾਂ ਕ੍ਰਿਯਾਂ ਕਰੋਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ||੩੨੧||
Adhikarana 215 (322) · Śloka 322
ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸਃ ਸ੍ਵੇਦੋ ਮੁਖਮਾਪਾਣ੍ਡੁ ਪਾਕਿ ਚ |
ਕ੍ਸਵਥੁਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਕਾਙ੍ਕ੍ਸਾ ਚ ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਸ੍ਯ ਲਕ੍ਸਣਮ੍ ||੩੨੨||
View original
लघुत्वं शिरसः स्वेदो मुखमापाण्डु पाकि च |
क्षवथुश्चान्नकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ||३२२||
ਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਾਹ- ਲਘੁਤ੍ਵਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸ ਇਤਿ ਸ਼ਿਰੋਲਘੁਤ੍ਵਂ, ਆਪਾਣ੍ਡੁ ਈਸਤ੍ਪਾਣ੍ਡੁ, ਕ੍ਸਵਥੁਃ ਛਿਕ੍ਕਾ| ਜ੍ਵਰਾਤੀਸਾਰਯੋਰ੍ਮਹਾਵ੍ਯਾਧਿਤ੍ਵਾਨ੍ਮੁਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਂ ਕਥਿਤਂ ਨਾਨ੍ਯੇਸਾਮ੍| ਕੇਚਿਦਾਚਾਰ੍ਯਾ ‘ਘਾਤੂਨ੍ ਪ੍ਰਕ੍ਸੋਭਯਨ੍ ਦੋਸ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਮਨਨ੍ਤਰੋਕ੍ਤਂ ਸਨ੍ਨਿਪਾਤਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਂ, ‘ਲਘੁਤ੍ਵਂ ਸ਼ਿਰਸ’ ਇਤ੍ਯਾਦਿਕਂ ਚੇਤਰਜ੍ਵਰਮੁਕ੍ਤਿਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਤੇ||੩੨੨||
Adhikarana 216 (323-324) · Śloka 324
ਸ਼ਮ੍ਭੁਕ੍ਰੋਧੋਦ੍ਭਵੋ ਘੋਰੋ ਬਲਵਰ੍ਣਾਗ੍ਨਿਸਾਦਕਃ |
ਰੋਗਰਾਟ੍ ਰੋਘਸਙ੍ਘਾਤੋ ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ||੩੨੩||
ਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਾਦਨ੍ਤਸਮ੍ਭਵਾਤ੍ |
ਅਨ੍ਤਕੋ ਹ੍ਯੇਸ ਭੂਤਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰ ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ ||੩੨੪||
View original
शम्भुक्रोधोद्भवो घोरो बलवर्णाग्निसादकः |
रोगराट् रोघसङ्घातो ज्वर इत्युपदिश्यते ||३२३||
व्यापित्वात् सर्वसंस्पर्शात् कृच्छ्रत्वादन्तसम्भवात् |
अन्तको ह्येष भूतानां ज्वर इत्युपदिश्यते ||३२४||
ਇਦਾਨੀਂ ਜ੍ਵਰਸ੍ਯਾਤਿਸ਼ਯੇਨ ਪ੍ਰਤੀਕਰਣਾਯ ਗਰੀਯਸ੍ਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ਨਾਹ- ਸ਼ਮ੍ਭੁਕ੍ਰੋਧੋਦ੍ਭਵ ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਏਤੈਰ੍ਹੇਤੁਭਿਰ੍ਜ੍ਵਰੋਨ੍ਤਕ ਇਤ੍ਯੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤ ਇਤਿ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵ੍ਯਾਪਿਤ੍ਵਮਸ੍ਯ ਪੁਰੁਸਪਸ਼੍ਵਾਦਿਸਰ੍ਵਪ੍ਰਾਣਿਵ੍ਯਾਪਨਾਤ੍, ਸਰ੍ਵਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਂ ਸਮਨਸ੍ਕੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ੍ਯ ਦੇਹਸ੍ਯ ਤਾਪਨਾਤ੍, ਕਚ੍ਛ੍ਰਤ੍ਵਮ੍ ਅਗ੍ਨੇਰੁਪਘਾਤਾਦਤ੍ਯਨ੍ਤਪੀਡਾਕਰਤ੍ਵਾਦ੍ਵਾ, ਅਨ੍ਤਸਮ੍ਭਵਤ੍ਵਂ ਚਾਪਰਵ੍ਯਾਧਿਗ੍ਰਸ੍ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਪੁਰੁਸਸ੍ਯ ਜ੍ਵਰੇਣੈਵ ਪ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਨ੍ਤਕ ਇਵ ਅਨ੍ਤਕਃ, ਅਨ੍ਤਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯਯਮਧ੍ਯਾਯੋ ਨਿਬਨ੍ਧਕਾਰੈਰਨ੍ਯਕ੍ਰਮਪਾਠੈਃ ਪਠਿਤਃ, ਤਥਾਪਿ ਮਯਾ ਯਥਾ ਗੁਰੁਣੋਪਦਿਸ੍ਟਸ੍ਤੇਨ ਕ੍ਰਮੇਣ ਪਠਿਤਃ||੩੨੩-੩੨੪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਸਂਹਿਤਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤੇ ਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧੋ ਨਾਮ(ਪ੍ਰਥਮੋਧ੍ਯਾਯਃ, ਆਦਿਤ) ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ ||੩੯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ज्वरप्रतिषेधो नाम(प्रथमोऽध्यायः, आदित) एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਡਲ੍ਹ(ਹ੍ਲ)ਣਵਿਰਚਿਤਾਯਾਂ ਨਿਬਨ੍ਧਸਙ੍ਗ੍ਰਹਾਖ੍ਯਾਯਾਂ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਯਾਮੁਤ੍ਤਰਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਕਾਯਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਂ ਜ੍ਵਰਪ੍ਰਤਿਸੇਧਾਧ੍ਯਾਯ ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਮਃ||੩੯||