Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതോ ജ്വരപ്രതിഷേധം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
View original
अथातो ज्वरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
കുമാരതന്ത്രാനന്തരം കായചികിത്സാരമ്ഭഃ; യതഃ കുമാരതന്ത്രാവസാനേ ‘അപപ്രജാതാരോഗാംശ്ച ചികിത്സേദുത്തരാദ്ഭിഷക്’ ഇതി വാക്യേ ഉത്തരാദിത്യനേന കായചികിത്സിതസ്യ സൂചിതത്വാത്, അഥവാ കുമാരാണാമപി ജ്വരാദ്യുത്പതൌ സത്യാം കായചികിത്സിതസ്യോപയോഗിത്വാത്| അത്ര കായശബ്ദേന ദോഷധാതുമലസങ്ഘാത ഉച്യതേ, തേന കായസ്ഥിതാനാം ജ്വരാദീനാം ചികിത്സാ കായചികിത്സാ, മഞ്ചാഃ ക്രോശന്തീതിവത്| അന്യേ കായശബ്ദേന കായാഗ്നിം വദന്തി, യതോऽഗ്നിം വ്യാപ്യ വൈ ജ്വരാദയോ ഭവന്തി| അപരേ ദുഷ്ടകായഃ കായഃ തസ്യ ചികിത്സാ കായചികിത്സേത്യാഹുഃ| തസ്യാമപി കായചികിത്സായാം ബഹുഷൂപദ്രവേഷു രുദ്രകോപസമ്ഭവതയാ ജ്വരസ്യ ഗരീയസ്ത്വാത് പൂര്വം ജ്വരപ്രതിഷേധാരമ്ഭ ഇത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| അഥശബ്ദോऽനന്തരാര്ഥഃ| കുതോऽനന്തരമിത്യാഹ- അത ഇതി; അസ്മാത് പൂര്വാധ്യായാദിത്യര്ഥഃ; അതഃശബ്ദോ ഹേതൌ വാ, യതോऽയം ജ്വരോ രുദ്രകോപസമ്ഭവതയാ ഗരീയാനതോ ഹേതോരിത്യര്ഥഃ| പ്രതിഷേധഃ ചികിത്സാ| വിഃ വിശേഷേ വിവിധപ്രകാരേ ച; ആങ് അഭിവ്യാപ്തൌ, ആഭിമുഖ്യേ വാ; വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ പ്രകര്ഷേണ കഥയിഷ്യാമഃ||൧-൨||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
യേനാമൃതമപാം മധ്യാദുദ്ധൃതം പൂര്വജന്മനി |
യതോऽമരത്വം സമ്പ്രാപ്താസ്ത്രിദശാസ്ത്രിദിവേശ്വരാത് ||൩||
ശിഷ്യാസ്തം ദേവമാസീനം പപ്രച്ഛുഃ സുശ്രുതാദയഃ |
വ്രണസ്യോപദ്രവാഃ പ്രോക്താ വ്രണിനാമപ്യതഃ പരമ് ||൪||
സമാസാദ് വ്യാസതശ്ചൈവ ബ്രൂഹി നോ ഭിഷജാംവര |൫|
View original
येनामृतमपां मध्यादुद्धृतं पूर्वजन्मनि |
यतोऽमरत्वं सम्प्राप्तास्त्रिदशास्त्रिदिवेश्वरात् ||३||
शिष्यास्तं देवमासीनं पप्रच्छुः सुश्रुतादयः |
व्रणस्योपद्रवाः प्रोक्ता व्रणिनामप्यतः परम् ||४||
समासाद् व्यासतश्चैव ब्रूहि नो भिषजांवर |५|
ഇദാനീം ജ്വരപ്രതിഷേധരൂപാം ധന്വന്തരിസ്തുതിം പ്രതിപാദയന് ജ്വരപ്രതിപാദനഹേതുകം ധന്വന്തരിം ഗുരും പ്രതി ശിഷ്യാണാം പ്രശ്നമാഹ- യേനാമൃതമപാമിത്യാദി| യേന ധന്വന്തരിണാ| അപാം മധ്യാത് ക്ഷീരാര്ണവമധ്യാത്| ഉദ്ധൃതമ് ആനീതമ്| പൂര്വജന്മനി ദേവത്വേ സതി| യതോ യസ്മാത്| ത്രിദശേശ്വരാത് ധന്വന്തരേഃ| അമരത്വം സമ്പ്രാപ്താഃ അമൃതദാനേന; ത്രിദശാ ദേവാ അമൃതപ്രാപ്ത്യാ അമരത്വം സമ്പ്രാപ്താഃ| തം ദേവം ധന്വന്തരിനാമാനമ്| ആസീനമ് ഉപവിഷ്ടമ്| പപ്രച്ഛുഃ പൃഷ്ടവന്തഃ| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു ‘ത്രിദശാസ്ത്രിദശേശ്വരാ’ ഇതി പഠിത്വാ യതോ യസ്മാത് ധന്വന്തരേസ്ത്രിദശാ ദേവാ അമൃതപ്രാപ്ത്യാ അമരത്വം സമ്പ്രപ്താഃ സന്തഃ ത്രിദശേശ്വരാഃ സഞ്ജാതാ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| അത്ര യേനാമൃതമിത്യാദിശ്ലോകേ അമൃതാമരയോര്നാമ ജ്വരപ്രതിഷേധാദൌ മങ്ഗലാര്ഥമുക്തമ്| യദ്യപി പ്രാക് സുശ്രുതസ്യ പ്രശ്നകര്തൃത്വേന പ്രാധാന്യം, തഥാऽപ്യത്ര സര്വേഷാമനുഗ്രഹായ പ്രശ്നേऽധികാരഃ| കിം പപ്രച്ഛുരിത്യാഹ- വ്രണസ്യോപദ്രവാ ഇത്യാദി| വ്രണസ്യോപദ്രവാ വേദനാവര്ണാസ്രാവാദയഃ| പ്രോക്താ വ്രണാസ്രാവവിജ്ഞാനീയാദിഷു| വ്രണിനാമിതി വ്രണിനഃ പുരുഷാഃ, തേഷാമുപദ്രവാ ജ്വരാതീസാരാദയഃ, താന് സമാസാത് സങ്ക്ഷേപതഃ, വ്യാസതോ വിസ്താരാത്; ഹേ ഭിഷജാംവര നോऽസ്മാകം ബ്രൂഹി| അന്യേ തു വ്രണസ്യോപദ്രവാ വര്ണാസ്രാവവേദനാദയഃ പ്രോക്താഃ, വ്രണിനാമപി സമാസാത് പ്രോക്താഃ; തഥാ ച- “വിസര്പഃ പക്ഷഘാതശ്ച സിരാസ്തമ്ഭോऽപതാനകഃ| മോഹോന്മാദൌ വ്രണരുജാ ജ്വരസ്തൃഷ്ണാ ഹനുഗ്രഹഃ|| കാസശ്ഛര്ദിരതീസാരോ ഹിക്കാ ശ്വാസഃ സവേപഥുഃ| ഷോഡശോപദ്രവാഃ പ്രോക്താ വ്രണിനാം വ്രണചിന്തകൈഃ”- ഇതി; വ്യാസതശ്ചാതഃ പരം ബ്രൂഹീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൩-൪||-
Adhikarana 3 (5-7) · Śloka 7
ഉപദ്രവേണ ജുഷ്ടസ്യ വ്രണഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി ||൫||
ഉപദ്രവാസ്തു വ്രണിനഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യാഃ പ്രകീര്തിതാഃ |
പ്രക്ഷീണബലമാംസസ്യ ശേഷധാതുപരിക്ഷയാത് ||൬||
തസ്മാദുപദ്രവാന് കൃത്സ്നാന് ബ്രൂഹി നഃ സചികിത്സിതാന് |
സര്വകായചികിത്സാസു യേ ദൃഷ്ടാഃ പരമര്ഷിണാ ||൭||
View original
उपद्रवेण जुष्टस्य व्रणः कृच्छ्रेण सिध्यति ||५||
उपद्रवास्तु व्रणिनः कृच्छ्रसाध्याः प्रकीर्तिताः |
प्रक्षीणबलमांसस्य शेषधातुपरिक्षयात् ||६||
तस्मादुपद्रवान् कृत्स्नान् ब्रूहि नः सचिकित्सितान् |
सर्वकायचिकित्सासु ये दृष्टाः परमर्षिणा ||७||
ന പരം വ്രണിതോപദ്രവാണാമനഭിഹിതത്വാത് താന് പ്രതി പ്രശ്നഃ, കിം തര്ഹി സോപദ്രവസ്യ കൃച്ഛ്രേണ വ്രണപ്രശാന്തിഃ വ്രണിതോപദ്രവാണാം ച കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമിതി ഹേതുദ്വയേന പുനഃ ശിഷ്യാണാം പ്രശ്നമാഹ- ഉപദ്രവേണ ജുഷ്ടസ്യേത്യാദി| ഉപദ്രവേണ ജ്വരാദിനാ യുക്തസ്യ പുരുഷസ്യ; അന്യേ തു ‘ഉപദ്രവേണ ജുഷ്ടസ്തു’ ഇതി വ്രണവിശേഷണം പഠന്തി, തന്മതേ ഉപദ്രവേണ വ്രണവേദനാദിനാ , ജുഷ്ടോ വ്യാപ്തഃ| കൃച്ഛ്രേണ കഷ്ടേന| വ്രണിന ഉപദ്രവാ ജ്വരാദികാഃ, വിസര്പാദികാ ഇത്യന്യേ| കീദൃശസ്യ വ്രണിന ഉപദ്രവാഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യാഃ ഇത്യാഹ- പ്രക്ഷീണബലമാംസസ്യേത്യാദി| ബലമ് ഉത്സാഹലക്ഷണം, മാംസമ് ഉപചയലക്ഷണമ്| ശേഷധാതവോ മേദഃപ്രഭൃതയഃ, തേഷാം പരിക്ഷയാത്; രക്തസ്യ തു മാംസാശ്രയത്വാന്മാംസഗ്രഹണേനൈവ ഗ്രഹണമ്| തസ്മാദിതി യസ്മാദുപദ്രവജുഷ്ടസ്യാതികൃച്ഛ്രത്വം തസ്മാത് കൃത്സ്നാന് സമസ്താനുപദ്രവാന് സചികിത്സിതാന് നോऽസ്മാകം ബ്രൂഹീതി സമ്ബന്ധഃ| സര്വകായചികിത്സാസ്വിതി സര്വസ്മിന് കായേ ചികിത്സാ താസു| യേ ദൃഷ്ടാ ഉപദ്രവാ ജ്വരാദയഃ| പരമര്ഷിണാ ധന്വന്തരിണാ| അത്ര ചികിത്സാശബ്ദേന പ്രതികാര ഉച്യതേ; അന്യേ ത്വത്ര ചികിത്സാശബ്ദേന ചികിത്സാശാസ്ത്രമഭിധായ മൂലതന്ത്രാണാമൌപധേനവൌരഭ്രാദീനാം ചികിത്സാശാസ്ത്രാണാമവരോധം മന്യന്തേ; അപരേ ‘ഷട്സു കായചികിത്സാസു’ ഇതി പഠന്തി, തേഷാം മതേ ഷട്ശബ്ദേന അഗ്നിവേശഭേഡജാതൂകര്ണഹാരീതക്ഷാരപാണിപരാശരപ്രോക്താഃ ഷട് ചികിത്സാ ലഭ്യന്തേ; അത്ര പക്ഷേ ‘പരമര്ഷിണാ’ ഇത്യത്ര ‘പരമര്ഷിഭിഃ’ ഇതി പാഠഃ||൫-൭||
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9
തേഷാം തദ്വചനം ശ്രുത്വാ പ്രാബ്രവീദ്ഭിഷജാംവരഃ |
ജ്വരമാദൌ പ്രവക്ഷ്യാമി സ രോഗാനീകരാട് സ്മൃതഃ ||൮||
രുദ്രകോപാഗ്നിസമ്ഭൂതഃ സര്വഭൂതപ്രതാപനഃ |
തൈസ്തൈര്നാമഭിരന്യേഷാം സത്ത്വാനാം പരികീര്ത്യതേ ||൯||
View original
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजांवरः |
ज्वरमादौ प्रवक्ष्यामि स रोगानीकराट् स्मृतः ||८||
रुद्रकोपाग्निसम्भूतः सर्वभूतप्रतापनः |
तैस्तैर्नामभिरन्येषां सत्त्वानां परिकीर्त्यते ||९||
തേഷാമിത്യാദി| തേഷാം ശിഷ്യാണാമ്| ഭിഷജാംവരോ ധന്വന്തരിഃ| ജ്വരമാദാവിത്യാദി| സ ഇതി ജ്വരഃ| രോഗാനീകരാഡിതി രോഗസമൂഹസ്യ രാജാ| തൈസ്തൈര്നാമഭിഃ പാകലാഭിതാപഖോരകഭ്രമരകാദിഭിഃ| അന്യേഷാം സത്ത്വാനാം ഗജാശ്വാദീനാമ്||൮-൯||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
ജന്മാദൌ നിധനേ ചൈവ പ്രായോ വിശതി ദേഹിനമ് |
അതഃ സര്വവികരാണാമയം രാജാ പ്രകീര്തിതഃ ||൧൦||
View original
जन्मादौ निधने चैव प्रायो विशति देहिनम् |
अतः सर्वविकराणामयं राजा प्रकीर्तितः ||१०||
ഇദാനീമുക്തമേവ രോഗസമൂഹരാട്ത്വം സഹേതുകം കൃത്വാ പ്രതിപാദയതി- ജന്മേത്യാദി| പ്രായോ വിശേഷേണ||൧൦||
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 13
ഋതേ ദേവമനുഷ്യേഭ്യോ നാന്യോ വിഷഹതേ തു തമ് |
കര്മണാ ലഭതേ യസ്മാദ്ദേവത്വം മാനുഷാദപി ||൧൧||
പുനശ്ചൈവ ച്യുതഃ സ്വര്ഗാന്മാനുഷ്യമനുവര്തതേ |
തസ്മാത്തേ ദേവഭാവേന സഹന്തേ മാനുഷാ ജ്വരമ് ||൧൨||
ശേഷാഃ സര്വേ വിപദ്യന്തേ തൈര്യഗ്യോനാ ജ്വരാര്ദിതാഃ |൧൩|
View original
ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यो विषहते तु तम् |
कर्मणा लभते यस्माद्देवत्वं मानुषादपि ||११||
पुनश्चैव च्युतः स्वर्गान्मानुष्यमनुवर्तते |
तस्मात्ते देवभावेन सहन्ते मानुषा ज्वरम् ||१२||
शेषाः सर्वे विपद्यन्ते तैर्यग्योना ज्वरार्दिताः |१३|
തിര്യഗ്യോനയസ്തേന പീഡിതാ വിപദ്യന്ത ഏവേതി പ്രതിപാദയിതും ജ്വരപ്രഭാവമാഹ- ഋതേ ഇത്യാദി| ഋതേ വിനാ| നാന്യോ വിഷഹതേ നാന്യഃ സോഢും ശക്നോതി| ദേവാഃ സ്വതപോമാഹാത്മ്യാത് സഹന്തേ; മനുഷ്യാഃ കഥം സോഢും സമര്ഥാഃ? ഉച്യതേ- കര്മണേത്യാദി; ഏനം പാഠം കേചിന്ന പഠന്തി, ഈദൃശേ ക്രമേ നിശ്ചയോ നാസ്തി യത്സ്വര്ഗാച്ച്യുതോ മാനുഷ ഏവ ഭവതി||൧൧-൧൨||-
Adhikarana 7 (13) · Śloka 14
സ്വേദാവരോധഃ സന്താപഃ സര്വാങ്ഗഗ്രഹണം തഥാ ||൧൩||
വികാരാ യുഗപദ്യസ്മിന് ജ്വരഃ സ പരികീര്തിതഃ |൧൪|
View original
स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा ||१३||
विकारा युगपद्यस्मिन् ज्वरः स परिकीर्तितः |१४|
ഇദാനീം ജ്വരസ്യ സ്വരൂപമാഹ- സ്വേദാവരോധ ഇത്യാദി| സ്വേദാവരോധഃ സ്വേദാനിര്ഗമഃ; ഏതച്ച പ്രായികം ലക്ഷണം, പൈത്തികേ സ്വേദനിര്ഗമാത്| സന്താപ ഇതി സന്താപയതീതി സംശബ്ദാന്മാനസോऽപി താപോऽഭിപ്രേതഃ; തഥാ ചോക്തം,- ‘സന്താപോ ദേഹമാനസ’ ഇതി| സര്വാങ്ഗഗ്രഹണം വേദനയാ| യുഗപദിതി ഏകകാലേ| ‘സ്വേദാവരോധ ’ ഇത്യത്ര ‘വേഗോപരോധഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; വേഗോപരോധോ വാതമൂത്രപുരീഷാദീനാമനിര്ഗമഃ||൧൩||-
Adhikarana 8 (14) · Śloka 15
ദോഷൈഃ പൃഥക് സമസ്തൈശ്ച ദ്വന്ദ്വൈരാഗന്തുരേവ ച ||൧൪||
അനേകകാരണോത്പന്നഃ സ്മൃതസ്ത്വഷ്ടവിധോ ജ്വരഃ |൧൫|
View original
दोषैः पृथक् समस्तैश्च द्वन्द्वैरागन्तुरेव च ||१४||
अनेककारणोत्पन्नः स्मृतस्त्वष्टविधो ज्वरः |१५|
അതഃ പരം ഹേതുഭേദാജ്ജ്വരസ്യാനേകത്വമാഹ- ദോഷൈരിത്യാദി| പൃഥക് ത്രയഃ, സമസ്തൈര്ദോഷൈരേകഃ, ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രയഃ, ആഗന്തുരേകഃ, ഏവമനേകകാരണോത്പന്നോऽപി ജ്വരോऽഷ്ടവിധത്വം ന ത്യജതി||൧൪||-
Adhikarana 9 (15-18) · Śloka 19
ദോഷാഃ പ്രകുപിതാഃ സ്വേഷു കാലേഷു സ്വൈഃ പ്രകോപണൈഃ ||൧൫||
വ്യാപ്യ ദേഹമശേഷേണ ജ്വരമാപാദയന്തി ഹി |
ദുഷ്ടാഃ സ്വഹേതുഭിര്ദോഷാഃ പ്രാപ്യാമാശയമൂഷ്മണാ ||൧൬||
സഹിതാ രസമാഗത്യ രസസ്വേദപ്രവാഹിണാമ് |
സ്രോതസാം മാര്ഗമാവൃത്യ മന്ദീകൃത്യ ഹുതാശനമ് ||൧൭||
നിരസ്യ ബഹിരൂഷ്മാണം പക്തിസ്ഥാനാച്ച കേവലമ് |
ശരീരം സമഭിവ്യാപ്യ സ്വകാലേഷു ജ്വരാഗമമ് ||൧൮||
ജനയന്ത്യഥ വൃദ്ധിം വാ സ്വവര്ണം ച ത്വഗാദിഷു |൧൯|
View original
दोषाः प्रकुपिताः स्वेषु कालेषु स्वैः प्रकोपणैः ||१५||
व्याप्य देहमशेषेण ज्वरमापादयन्ति हि |
दुष्टाः स्वहेतुभिर्दोषाः प्राप्यामाशयमूष्मणा ||१६||
सहिता रसमागत्य रसस्वेदप्रवाहिणाम् |
स्रोतसां मार्गमावृत्य मन्दीकृत्य हुताशनम् ||१७||
निरस्य बहिरूष्माणं पक्तिस्थानाच्च केवलम् |
शरीरं समभिव्याप्य स्वकालेषु ज्वरागमम् ||१८||
जनयन्त्यथ वृद्धिं वा स्ववर्णं च त्वगादिषु |१९|
ജ്വരസ്യ സമ്പ്രാപ്തിമാഹ- ദോഷാഃ പ്രകുപിതാ ഇത്യാദി| ദോഷാഃ പ്രകുപിതാശ്ചയാനുപൂര്വ്യാ; സ്വേഷു കാലേഷു പ്രാവൃട്ശരദ്വസന്തേഷു അഹോരാത്രികേഷു ച; ഏതേന പ്രാകൃതോ ജ്വര ഉക്തഃ| സ്വൈഃ പ്രകോപണൈരിതി ബലവദ്വിഗ്രഹാദിക്രോധാദിദിവാസ്വാപാദിഭിര്വ്രണപ്രശ്നോക്തൈഃ| അനേന ച വൈകൃതഃ| ബ്രഹ്മദേവസ്തു സന്നിപാതപ്രകോപസ്യ ഹേതൂനത്ര പൃഥഗാഹ; യഥാ,- “വിഷമാധ്യശനാത്യശനം ലകുചാമഫലം ശിലോച്ചയേ സലിലമ്| പിണ്യാകമാമമൂലകസര്ഷപശാകം യവൈഃ കൃതാ ച സുരാ|| കൃശശുഷ്കാമിഷശാകം യാവകമശനം ച പര്വതേ വാസഃ| വ്യാപന്നാമ്ബുസുരാദധികന്ദം പിഡകോച്ഛ്രിതിര്ദേഹേ|| മൃദ്വിഷഗരാദിഭക്ഷണമനാര്തവം ദുര്ദിനം പുരോവാതഃ| അന്നപരിവര്തഭൂതാവേശൌ പീഡാ ഗ്രഹര്ക്ഷസമ്ഭൂതാ|| അനുചിതഭേഷജഗന്ധാഘ്രാണം പാപസ്യ കര്മണോऽഭ്യാസഃ| സ്നേഹസ്വേദാദീനാം മിഥ്യായോഗഃ പുരാകൃതം കര്മ|| സ്ത്രീണാം വിഷമപ്രസവോ മിഥ്യായോഗഃ പ്രസൂതാനാമ്| സ്നേഹസ്വേദാദീനാം രസായനസ്യാപി ച വ്യാപത്|| ഏതേ ഹേതവ ഉക്താഃ പ്രകോപണേ സന്നിപാതസ്യ”- ഇതി| അശേഷേണ സാമസ്ത്യേന| ആപാദയന്തി ജനയന്തി| അന്യേ ‘ദോഷാഃ പ്രകുപിതാ ഗാഢമപഥ്യാഹാരസേവനഃ’ ഇതി പഠന്തി| അത്ര ഗാഢശബ്ദേന പ്രകൃതഃ, അപഥ്യാഹാരസേവിന ഇത്യനേന വൈകൃതഃ| അന്യേ ജ്വരസമ്പ്രാപ്തിമനേന പാഠേന പഠന്തി, തദ്യഥാ- ദുഷ്ടാഃ സ്വഹേതുഭിരിത്യാദി| ദുഷ്ടാഃ പ്രകുപിതാശ്ചയാദിരൂപേണ, സ്വേഷു കാലേഷു പ്രാകൃതം ജ്വരം, സ്വഹേതുഭിരദ്യസമ്പ്രാപ്തിശ്ലോകവ്യാഖ്യാതൈര്ബലവദ്വിഗ്രഹാദിഭിര്വൈകൃതമ്| ഊഷ്മണാ വഹ്നയൂഷ്മണാ സഹിതാ ധാതൂഷ്മണാ ദോഷോഷ്മണാ വാ സഹിതാ ദോഷാ രസം ഹൃദയസ്ഥമാഗത്യ, ഹുതാശനം ജഠരാഗ്നിം മന്ദീകൃത്യ, ഊഷ്മാണമഗ്നേരേവ, പക്തിസ്ഥാനാത് അഗ്നിസ്ഥാനാത്, ബഹിഃ നിരസ്യ നിക്ഷിപ്യ, കേവലം സര്വം, സ്വകാലേഷു ആര്തവേഷു അഹോരാത്രികേഷു ച ജ്വരാഗമം ജനയന്തി, അഥവാ വൃദ്ധിമാഗതസ്യ; സ്വവര്ണം നഖത്വങ്നയനാദിഷു ജനയന്തി||൧൫-൧൮||-
Adhikarana 10 (19-22) · Śloka 22
മിഥ്യാതിയുക്തൈരപി ച സ്നേഹാദ്യൈഃ കര്മഭിര്നൃണാമ് ||൧൯||
വിവിധാദഭിഘാതാച്ച രോഗോത്ഥാനാത് പ്രപാകതഃ |
ശ്രമാത് ക്ഷയാദജീര്ണാച്ച വിഷാത്സാത്മ്യര്തുപര്യയാത് ||൨൦||
ഓഷധീപുഷ്പഗന്ധാച്ച ശോകാന്നക്ഷത്രപീഡയാ |
അഭിചാരാഭിശാപാഭ്യാം മനോഭൂതാഭിശങ്കയാ ||൨൧||
സ്ത്രീണാമപപ്രജാതാനാം പ്രജാതാനാം തഥാऽഹിതൈഃ |
സ്തന്യാവതരണേ ചൈവ ജ്വരോ ദോഷൈഃ പ്രവര്തതേ ||൨൨||
View original
मिथ्यातियुक्तैरपि च स्नेहाद्यैः कर्मभिर्नृणाम् ||१९||
विविधादभिघाताच्च रोगोत्थानात् प्रपाकतः |
श्रमात् क्षयादजीर्णाच्च विषात्सात्म्यर्तुपर्ययात् ||२०||
ओषधीपुष्पगन्धाच्च शोकान्नक्षत्रपीडया |
अभिचाराभिशापाभ्यां मनोभूताभिशङ्कया ||२१||
स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः |
स्तन्यावतरणे चैव ज्वरो दोषैः प्रवर्तते ||२२||
ന കേവലമേവം സ്വപ്രകോപണൈര്വ്രണപ്രശ്നോക്തൈഃ പ്രകുപിതാ ദോഷാ ജ്വരമാപാദയന്തി, അപി തു തേऽന്യൈരപി കാരണൈരിത്യത ആഹ- മിഥ്യാതിയുക്തൈരിത്യാദി| മിഥ്യാതിയുക്തൈഃ അയഥാവിധിയുക്തൈരതിയുക്തൈശ്ച| സ്നേഹാദ്യൈഃ സ്നേഹസ്വേദവമനവിരേചനാദികൈഃ| നൃണാം ജ്വരോ ദോഷൈഃ പ്രവര്തതേ ഇതി സമ്ബന്ധഃ; ‘പ്രവര്തത’ ഇത്യത്ര ‘പ്രകുപ്യതി’ ഇതി കേചിത്| വിവിധാദഭിഘാതാത് ശസ്ത്രലോഷ്ട്രകാഷ്ഠാദിപ്രഹാരാത്| രോഗോത്ഥാനാത് രോഗാ വിദ്രധ്യാദയസ്തേഷാമുത്ഥാനാത്| ശ്രമാത് അതിവ്യായാമാത്| പ്രപാകസ്തേഷാമേവ| ആമാത് അജീര്ണാത്| ക്ഷയാത് രാജയക്ഷ്മണഃ| സാത്മ്യര്തുപര്യയാത് സാത്മ്യവിപര്യയാദൃതുവിപര്യയാച്ച| ഓഷധീശബ്ദസ്യാദൌ വിഷശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന വിഷൌഷധീപുഷ്പഗന്ധാത്| നക്ഷത്രം ജന്മനക്ഷത്രം, തസ്യ പീഡാ തഥാ ക്രൂരഗ്രഹാണാം ബാധാ തയാ| അഭിചാരോ യന്ത്രമന്ത്രാദ്യഭിപീഡനമ്, അഭിശാപോ ദ്വിജഗുരുസിദ്ധാനാമഭിശപനം, താഭ്യാമ്| മനോഭൂതാഭ്യാമഭിശങ്കാശബ്ദഃ സമ്ബധ്യതേ, അഭിശങ്കാ ശബ്ദേന അഭിഷങ്ഗത്വം കഥ്യതേ; തേന മനോऽഭിഷങ്ഗേണ കാമാദ്യഭിഷങ്ഗേണേത്യര്ഥഃ, ഭൂതശബ്ദേന ദേവാദിഗ്രഹാ ഉച്യന്തേ, തേന ദേവാദിഗ്രഹാഭിഷങ്ഗേണേത്യര്ഥഃ| അപപ്രജാതാനാമ് അസമ്യക്പ്രസൂതാനാം, പ്രജാതാനാം സമ്യക്പ്രസൂതാനാമ്, അഹിതൈഃ കൃത്വാ| സ്തന്യസ്യ ക്ഷീരസ്യ, അവതരണേ പ്രഥമമുന്മുഖീഭവനേ||൧൯-൨൨||
Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24
തൈര്വേഗവദ്ഭിര്ബഹുധാ സമുദ്ഭ്രാന്തൈര്വിമാര്ഗഗൈഃ |
വിക്ഷിപ്യമാണോऽന്തരഗ്നിര്ഭവത്യാശു ബഹിശ്ചരഃ ||൨൩||
രുണദ്ധി ചാപ്യപാന്ധാതും യസ്മാത്തസ്മാജ്ജ്വരാതുരഃ |
ഭവത്യത്യുഷ്ണഗാത്രശ്ച ജ്വരിതസ്തേന ചോച്യതേ ||൨൪||
View original
तैर्वेगवद्भिर्बहुधा समुद्भ्रान्तैर्विमार्गगैः |
विक्षिप्यमाणोऽन्तरग्निर्भवत्याशु बहिश्चरः ||२३||
रुणद्धि चाप्यपान्धातुं यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः |
भवत्यत्युष्णगात्रश्च ज्वरितस्तेन चोच्यते ||२४||
ഏവം ജ്വരഹേതൂനുദാഹൃത്യ യഥോഷ്ണഗാത്രത്വാം സ്യാത്തഥാ ദര്ശയതി- തൈര്വേഗവദ്ഭിര്ബഹുധേത്യാദി| തൈഃ ദോഷൈഃ| വേഗവദ്ഭിഃ പ്രസരണശീലൈഃ| സമുദ്ഭ്രാന്തൈഃ ഇതശ്ചേതശ്ച വിക്ഷിപ്തൈഃ| വിമാര്ഗഗൈഃ തിര്യഗ്ഗതൈഃ| വിക്ഷിപ്യമാണഃ പ്രേര്യമാണഃ| അന്തരഗ്നിര്ബഹിശ്ചരോ ഭവതി ‘രോമകൂപൈഃ’ ഇതി ശേഷഃ| അപാന്ധാതും സ്വേദം, രുണദ്ധി| സ ഏവ ബഹിര്നിഃസൃതോऽന്തരഗ്നിര്യസ്മാദപാന്ധാതും രുണദ്ധി തസ്മാദത്യുഷ്ണസര്വാങ്ഗോ ഭവതി, യതോऽത്യുഷ്ണ സര്വാങ്ഗഃ സ്യാത്തേന കാരണേന ജ്വരിത ഇത്യുച്യതേ| അന്യേ തു ‘ജ്വരിതസ്തേന ചോച്യതേ’ ഇത്യത്ര ‘ന ച സ്വിദ്യതി സര്വശഃ’ ഇതി പഠന്തി (വ്യാഖ്യാനയന്തി ച സര്വത്ര ന സ്വിദ്യതി, ച ക്വചിത് സ്വിദ്യതീത്യര്ഥഃ)||൨൩-൨൪||
Adhikarana 12 (25-28) · Śloka 28
ശ്രമോऽരതിര്വിവര്ണത്വം വൈരസ്യം നയനപ്ലവഃ |
ഇച്ഛാദ്വേഷൌ മുഹുശ്ചാപി ശീതവാതാതപാദിഷു ||൨൫||
ജൃമ്ഭാऽങ്ഗമര്ദോ ഗുരുതാ രോമഹര്ഷോऽരുചിസ്തമഃ |
അപ്രഹര്ഷശ്ച ശീതം ച ഭവത്യുത്പത്സ്യതി ജ്വരേ ||൨൬||
സാമാന്യതോ, വിശേഷാത്തു ജൃമ്ഭാऽത്യര്ഥം സമീരണാത് |
പിത്താന്നയനയോര്ദാഹഃ, കഫാന്നാന്നാഭിനന്ദനമ് ||൨൭||
സര്വലിങ്ഗസമവായഃ സര്വദോഷപ്രകോപജേ |
ദ്വയോര്ദ്വയോസ്തു രൂപേണ സംസൃഷ്ടം ദ്വന്ദ്വജം വിദുഃ ||൨൮||
View original
श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः |
इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु ||२५||
जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः |
अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे ||२६||
सामान्यतो, विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् |
पित्तान्नयनयोर्दाहः, कफान्नान्नाभिनन्दनम् ||२७||
सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे |
द्वयोर्द्वयोस्तु रूपेण संसृष्टं द्वन्द्वजं विदुः ||२८||
ഇദാനീം പൂര്വരൂപമാഹ- ശ്രമ ഇത്യാദി| അരതിഃ ശയനാസനാദൌ സര്വത്രാപി സുഖാഭാവഃ| നയനപ്ലവോ നയനയോരശ്രുപൂര്ണതാ| ആതപാദിഷ്വിത്യാദിശബ്ദഗ്രഹണാച്ഛയ്യാസനഗ്രഹണമ്| തമഃ അന്ധകാരദര്ശനമ്| അപ്രഹര്ഷ ആനന്ദാഭാവഃ| ഉത്പത്സ്യതി ഭാവിനി ജ്വരേ| സാമാന്യതഃ സര്വസ്മിന്നേവ ജ്വരേ| പ്രത്യേകദോഷജജ്വരേ പൂര്വരൂപമാഹ- വിശേഷാത്തു ജൃമ്ഭാऽത്യര്ഥമിത്യാദി| ന അന്നാഭിനന്ദനമ് അന്നാനഭിലാഷഃ||൨൫-൨൮||
Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 30
വേപഥുര്വിഷമോ വേഗഃ കണ്ഠൌഷ്ഠപരിശോഷണമ് |
നിദ്രാനാശഃ ക്ഷുതഃ സ്തമ്ഭോ ഗാത്രാണാം രൌക്ഷ്യമേവ ച ||൨൯||
ശിരോഹൃദ്ഗാത്രരുഗ്വക്ത്രവൈരസ്യം ബദ്ധവിട്കതാ |
ജൃമ്ഭാऽऽധ്മാനം തഥാ ശൂലം ഭവത്യനിലജേ ജ്വരേ ||൩൦||
View original
वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् |
निद्रानाशः क्षुतः स्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च ||२९||
शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं बद्धविट्कता |
जृम्भाऽऽध्मानं तथा शूलं भवत्यनिलजे ज्वरे ||३०||
വാതാദിജത്വേന ജ്വരസ്യ ലക്ഷണാന്യാഹ- വേപഥുരിത്യാദി| വേപഥുഃ കമ്പഃ| വിഷമോ വേഗ ഇതി കദാചിദതിശയിതഃ കദാചിന്മന്ദശ്ച വേഗഃ| ക്ഷുതഃ സ്തമ്ഭഃ ക്ഷുത് ഛിക്കാ തസ്യാഃ സ്തമ്ഭോऽനിര്ഗമനം; ‘ക്ഷുത’ ഇത്യത്ര അന്യേ ‘ക്ഷവ’ ഇതി പഠന്തി; തന്മതേ ക്ഷവഃ ഛിക്കാ, സ്തമ്ഭോ ഗാത്രസ്യ| നനു, വാതജ്വരമോക്ഷേऽപി ഛിക്കാ സ്യാത്, തത് കഥം ജ്വരാഗമമോക്ഷയോര്ജ്ഞാനമ്? ഉച്യതേ- അപരവേപഥ്വാദിവാതജ്വരലക്ഷണാനാമഭാവാജ്ജ്വരമോക്ഷോ ബോദ്ധവ്യഃ| രൌക്ഷ്യമേവ ചേതി ഗാത്രാണാം (രൂക്ഷഗ്രഹണേനൈവ കൃഷ്ണാരുണവര്ണയുക്തമിതി ജ്ഞേയം); ചകാരാത് കൃഷ്ണവിണ്മൂത്രത്വം സമുച്ചീയതേ; അന്യേ തു ‘ഗാത്രാണാം രൌക്ഷ്യമേവ ച’ ഇത്യത്ര ‘ശ്യാവാങ്ഗമലനേത്രതാ’ ഇതി പഠന്തി| ശിരസഃ പൃഥഗുപാദാനമത്യര്ഥം ശിരോരുഗ്ഭവതീതി ജ്ഞാപനാര്ഥമ്; അന്യഥാ ഗാത്രരുഗിത്യനേനൈവ തത്പ്രാപ്തേഃ| ‘ജൃമ്ഭാധ്മാനേ ഭ്രമഃ ശൂലം’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി||൨൯-൩൦||
Adhikarana 14 (31-32) · Śloka 32
വേഗസ്തീക്ഷ്ണോऽതിസാരശ്ച നിദ്രാല്പത്വം തഥാ വമിഃ |
കണ്ഠൌഷ്ഠമുഖനാസാനാം പാകഃ സ്വേദശ്ച ജായതേ ||൩൧||
പ്രലാപഃ കടുതാ വക്ത്രേ മൂര്ച്ഛാ ദാഹോ മദസ്തൃഷാ |
പീതവിണ്മൂത്രനേത്രത്വം പൈത്തികേ ഭ്രമ ഏവ ച ||൩൨||
View original
वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः |
कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते ||३१||
प्रलापः कटुता वक्त्रे मूर्च्छा दाहो मदस्तृषा |
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ||३२||
വേഗ ഇത്യാദി| ‘പ്രലാപഃ കടുതാ വക്ത്രേ’ ഇത്യത്ര ‘പ്രലാപസ്തിക്തവക്ത്രത്വം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| മദഃ പൂഗഫലേനേവ മത്തതാ||൩൧-൩൨||
Adhikarana 15 (33-34) · Śloka 34
ഗൌരവം ശീതമുത്ക്ലേശോ രോമഹര്ഷോऽതിനിദ്രതാ |
സ്രോതോരോധോ രുഗല്പത്വം പ്രസേകോ മധുരാസ്യതാ ||൩൩||
നാത്യുഷ്ണഗാത്രതാ ഛര്ദിരങ്ഗസാദോऽവിപാകതാ |
പ്രതിശ്യായോऽരുചിഃ കാസഃ കഫജേऽക്ഷ്ണോശ്ച ശുക്ലതാ ||൩൪||
View original
गौरवं शीतमुत्क्लेशो रोमहर्षोऽतिनिद्रता |
स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको मधुरास्यता ||३३||
नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादोऽविपाकता |
प्रतिश्यायोऽरुचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता ||३४||
ഗൌരവമിത്യാദി| ഗൌരവം ഗാത്രാണാം, ഉത്ക്ലേശഃ ശ്ലേഷ്മനിഷ്ഠീവനം, പ്രസേകോ ലാലാസ്രാവഃ, അങ്ഗസാദഃ അങ്ഗഗ്ലാനിഃ| അന്യേ ത്വേവം പഠന്തി- ‘സ്തൈമിത്യം സ്തിമിതോ വേഗ ആലസ്യം മധുരാസ്യതാ| ശുക്ലമൂത്രപുരീഷത്വം സ്തമ്ഭസ്തൃപ്തിരഥാപി ച|| ഗൌരവം ശീതമുത്ക്ലേശോ രോമഹര്ഷോऽതിനിദ്രതാ| പ്രതിശ്യായോऽരുചിഃ കാസഃ കഫജേऽക്ഷ്ണോശ്ച ശുക്ലതാ’ ഇതി| സ്തൈമിത്യം നിശ്ചലത്വം ജ്വരിതസ്യ, വേഗോऽപി സ്തിമിതഃ സതതസ്ഥിതോ നിശ്ചലഃ, അന്യേ തു സ്തിമിതോ വേഗോ മന്ദ ഉദ്ഗമഃ||൩൩-൩൪||
Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 38
നിദ്രാനാശോ ഭ്രമഃ ശ്വാസസ്തന്ദ്രാ സുപ്താങ്ഗതാऽരുചിഃ |
തൃഷ്ണാ മോഹോ മദഃ സ്തമ്ഭോ ദാഹഃ ശീതം ഹൃദി വ്യഥാ ||൩൫||
പക്തിശ്ചിരേണ ദോഷാണാമുന്മാദഃ ശ്യാവദന്തതാ |
രസനാ പരുഷാ കൃഷ്ണാ സന്ധിമൂര്ധാസ്ഥിജാ രുജഃ ||൩൬||
നിര്ഭുഗ്നേ കലുഷേ നേത്രേ കര്ണൌ ശബ്ദരുഗന്വിതൌ |
പ്രലാപഃ സ്രോതസാം പാകഃ കൂജനം ചേതനാച്യുതിഃ ||൩൭||
സ്വേദമൂത്രപുരീഷാണാമല്പശഃ സുചിരാത് സ്രുതിഃ |൩൮|
View original
निद्रानाशो भ्रमः श्वासस्तन्द्रा सुप्ताङ्गताऽरुचिः |
तृष्णा मोहो मदः स्तम्भो दाहः शीतं हृदि व्यथा ||३५||
पक्तिश्चिरेण दोषाणामुन्मादः श्यावदन्तता |
रसना परुषा कृष्णा सन्धिमूर्धास्थिजा रुजः ||३६||
निर्भुग्ने कलुषे नेत्रे कर्णौ शब्दरुगन्वितौ |
प्रलापः स्रोतसां पाकः कूजनं चेतनाच्युतिः ||३७||
स्वेदमूत्रपुरीषाणामल्पशः सुचिरात् स्रुतिः |३८|
ഏകൈകദോഷജം ജ്വരമഭിധായ സാന്നിപാതികമാഹ- നിദ്രാനാശ ഇത്യാദി| ഭ്രമശ്ചക്രാരൂഢസ്യേവ ഭ്രമണമ്| തന്ദ്രാലക്ഷണമുച്യതേ “ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വസംവിത്തിര്ഗൌരവം ജൃമ്ഭണം ക്ലമഃ| നിദ്രാര്തസ്യേവ യസ്യേഹാ തസ്യ തന്ദ്രാം വിനിര്ദിശേത്”- ഇതി| സുപ്താങ്ഗതാ ഗാത്രാണാം സ്പര്ശാജ്ഞതാ, മോഹോऽത്ര മൂര്ച്ഛാ, മദഃ പൂഗഫലേനേവ മത്തതാ, സ്തമ്ഭഃ സ്തബ്ധതാ| ഉന്മാദോ മാനസോ വികാരഃ| രസനാ ജിഹ്വാ, പരുഷാ കര്കശാ| സന്ധിമൂര്ധാസ്ഥിജാ രുജ ഇതി സന്ധിരുജാ മൂര്ധരുജാ അസ്ഥിരുജാ ച; അന്യേ സന്ധ്യാദിസ്ഥാനേ ‘ലോഠനം ശിരസോ രുജാ’ ഇതി പഠന്തി, ലോഠനം ശിരസോ വിധൂനനമ്| നിര്ഭുഗ്നേ കുടിലേ, കലുഷേ മലിനേ | ശബ്ദരുഗന്വിതൌ ശബ്ദാന്വിതൌ രുഗന്വിതൌ ച കര്ണൌ ഭവതഃ| പ്രലാപഃ അസമ്ബദ്ധഭാഷണമ്| സ്രോതസാം മുഖനാസാദിരന്ധ്രാണാമ്| കൂജനമ് അവ്യക്തശബ്ദോത്ഥാനം കണ്ഠേ| ചേതനാച്യുതിഃ ചിത്തനാശഃ| അല്പശഃ സുചിരാത് സ്രുതിരിതി അല്പമല്പം കൃത്വാ ചിരകാലേന നിഃസരതീത്യര്ഥഃ||൩൫-൩൭||-
Adhikarana 17 (38) · Śloka 38
സര്വജേ സര്വലിങ്ഗാനി... |൩൮|
View original
सर्वजे सर्वलिङ्गानि... |३८|
നിദ്രാനാശ ഇത്യാദിപാഠേന വികൃതിവിഷമസമവേതസ്യ സന്നിപാതസ്യ ലക്ഷണമഭിധായ പ്രകൃതിസമസമവേതസ്യ ലക്ഷണമാഹ- സര്വജേ ഇത്യാദി| സര്വദോഷജേ സര്വലിങ്ഗാനി പ്രത്യേകവാതാദിജ്വരോക്തലക്ഷണാനി|൩൮|-
Adhikarana 18 (38-40) · Śloka 41
...വിശേഷം ചാത്ര മേ ശൃണു ||൩൮||
നാത്യുഷ്ണശീതോऽല്പസഞ്ജ്ഞോ ഭ്രാന്തപ്രേക്ഷീ ഹതസ്വരഃ |
ഖരജിഹ്വഃ ശുഷ്കകണ്ഠഃ സ്വേദവിണ്മൂത്രവര്ജിതഃ ||൩൯||
സാസ്രോ നിര്ഭുഗ്നഹൃദയോ ഭക്തദ്വേഷീ ഹതപ്രഭഃ |
ശ്വസന്നിപതിതഃ ശേതേ പ്രലാപോപദ്രവായുതഃ ||൪൦||
തമഭിന്യാസമിത്യാഹുര്ഹതൌജസമഥാപരേ |൪൧|
View original
...विशेषं चात्र मे शृणु ||३८||
नात्युष्णशीतोऽल्पसञ्ज्ञो भ्रान्तप्रेक्षी हतस्वरः |
खरजिह्वः शुष्ककण्ठः स्वेदविण्मूत्रवर्जितः ||३९||
सास्रो निर्भुग्नहृदयो भक्तद्वेषी हतप्रभः |
श्वसन्निपतितः शेते प्रलापोपद्रवायुतः ||४०||
तमभिन्यासमित्याहुर्हतौजसमथापरे |४१|
ഇദാനീമഭിന്യാസാദിസഞ്ജ്ഞാഭിഃ സന്നിപാതഭേദമാഹ- വിശേഷമിത്യാദി| വിശേഷം ഭേദമ്| അത്ര സന്നിപാതജ്വരേ| നാത്യുഷ്ണശീതഃ സാധാരണാങ്ഗസ്പര്ശഃ| ഭ്രാന്തപ്രേക്ഷീ സര്വപദാര്ഥായഥാര്ഥദര്ശീ| സാസ്രഃ അശ്രുപൂര്ണനേത്രഃ| നിര്ഭുഗ്നഹൃദയഃ കുടിലഹൃദയഃ| ശ്വസന് ശ്വാസം കുര്വന്| നിപതിത ഇവ ശേതേ, ഏതേന വികലാങ്ഗ ഉക്തഃ| പ്രലാപ ഏവോപദ്രവസ്തേന ആയുതോऽത്യര്ഥയുക്തഃ| തം സന്നിപാതഭേദമ്||൩൮-൪൦||-
Adhikarana 19 (41) · Śloka 41
സന്നിപാതജ്വരം കൃച്ഛ്രമസാധ്യമപരേ വിദുഃ ||൪൧||
View original
सन्निपातज्वरं कृच्छ्रमसाध्यमपरे विदुः ||४१||
മതഭേദേന സന്നിപാതജ്വരസ്യ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വമസാധ്യത്വം ചോച്യതേ- സന്നിപാതജ്വരമിത്യാദി| അസമസ്തലക്ഷണത്വേ കൃച്ഛ്രസാധ്യത്വം, സമസ്തലക്ഷണത്വേ വിബദ്ധദോഷത്വേऽഗ്നൌ ച നഷ്ടേ സത്യസാധ്യത്വമ്||൪൧||
Adhikarana 20 (42) · Śloka 42
നിദ്രോപേതമഭിന്യാസം ക്ഷീണമേനം ഹതൌജസമ് |
സന്ന്യസ്തഗാത്രം സന്ന്യാസം വിദ്യാത്സര്വാത്മകേ ജ്വരേ ||൪൨||
View original
निद्रोपेतमभिन्यासं क्षीणमेनं हतौजसम् |
सन्न्यस्तगात्रं सन्न्यासं विद्यात्सर्वात्मके ज्वरे ||४२||
അഭിന്യാസസ്യ ഭേദമാഹ- നിദ്രേത്യാദി| തമേവ നിദ്രോപേതമഭിന്യാസം വിദ്യാത്, ഏനം ക്ഷീണം സന്തം ഹതൌജസം വിദ്യാത്, തമേവ ച സന്ന്യസ്തഗാത്രം സന്ന്യാസമിതി| കേചിദമുമഭിന്യാസപ്രതിപാദകം വാക്യം ന പഠന്തി| നിദ്രോപേതമഭിന്യാസമിത്യാദിപാഠസ്യാഗ്രേ ‘പ്രലിമ്പന്നിവ ഗാത്രാണി പര്വണാം ഗൌരവേണ ച’ ഇത്യാദിനാ ‘മന്ദജ്വരപ്രലാപസ്തു സശീതഃ സ്യാത്പ്രലേപകഃ’ ഇത്യന്തേനാപരതന്ത്രോക്തപാഠേന പ്രലേപകലക്ഷണം കേചിത് പഠന്തി, തച്ച ന പഠനീയം; ‘തഥാ പ്രലേപകോ ജ്ഞേയ’ ഇത്യാദിപാഠേന സ്വതന്ത്രേ തസ്യ പഠിതത്വാത്| ‘നിത്യം മന്ദജ്വര’ ഇത്യാദിനാ ക്ഷാരപാണിപ്രോക്തം വാതബലാസകലക്ഷണമപരേ പഠന്തി, തദപി ന പഠനീയം, ‘പ്രലേപകം വാതബലാസകം ച’ ഇത്യനേന തസ്യോക്തേഃ| നിത്യം മന്ദജ്വര ഇത്യാദിപാഠസ്യാഗ്രേऽന്യേ തൃണപുഷ്പകലക്ഷണമധീയന്തേ- “പുഷ്പേഭ്യോ ഗന്ധരജസീ തേജസ്വിഭ്യോ യദാऽനിലഃ| ഉപാദായ മനുഷ്യസ്യ പ്രാണാപാനൌ നിയച്ഛതി|| സൌക്ഷ്മ്യാദനുസൃതോ ധാതൂന് മര്മാണ്യപി ച തേജസാ| കര്മ ചിതം ബലം ജ്ഞാനം തദാऽസ്യാഭ്യേതി മാരുതഃ|| കര്മാദിഷു നിരുദ്ധേഷു സ്വപിതീതി സുഹൃജ്ജനഃ| മന്യതേ ഹതചിത്തത്വാദോജസ്യുപരതേ സതി|| തസ്യാദിതഃ ശിരോരോഗഃ സസഞ്ജ്ഞസ്യേവ ജായതേ| വിഗന്ധം ച സുഗന്ധം ച ദൃഷ്ട്വാऽകസ്മാത് സ മൂര്ച്ഛതി|| തൃണപുഷ്പകമിത്യേവം ജ്വരം വിദ്യാദ്വിചക്ഷണഃ”- ഇതി; തച്ചൌഷധീഗന്ധജേ ജ്വരേ തഥൌപത്യകേ ചാന്തര്ഭൂതത്വാന്നാധ്യേയമിതി||൪൨||
Adhikarana 21 (43-44) · Śloka 45
ഓജോ വിസ്രംസതേ യസ്യ പിത്താനിലസമുച്ഛ്രയാത് |
സ ഗാത്രസ്തമ്ഭശീതാഭ്യാം ശയനേപ്സുരചേതനഃ ||൪൩||
അപി ജാഗ്രത് സ്വപന് ജന്തുസ്തന്ദ്രാലുശ്ച പ്രലാപവാന് |
സംഹൃഷ്ടരോമാ സ്രസ്താങ്ഗോ മന്ദസന്താപവേദനഃ ||൪൪||
ഓജോനിരോധജം തസ്യ ജാനീയാത് കുശലോ ഭിഷക് |൪൫|
View original
ओजो विस्रंसते यस्य पित्तानिलसमुच्छ्रयात् |
स गात्रस्तम्भशीताभ्यां शयनेप्सुरचेतनः ||४३||
अपि जाग्रत् स्वपन् जन्तुस्तन्द्रालुश्च प्रलापवान् |
संहृष्टरोमा स्रस्ताङ्गो मन्दसन्तापवेदनः ||४४||
ओजोनिरोधजं तस्य जानीयात् कुशलो भिषक् |४५|
കേചിദത്ര ഹതൌജസലക്ഷണം പഠന്തി; യഥാ- ഓജോ വിസ്രംസതേ യസ്യേത്യാദി| സ ജ്വരീ ഗാത്രസ്തമ്ഭശീതാഭ്യാം കൃത്വാ ശയനേപ്സുഃ സ്വപിതുമിച്ഛുഃ ജാഗ്രദവസ്ഥായാം സ്വപ്നാവസ്ഥായാം ച ചേതനാരഹിതോ ഭവതി, തസ്യ സന്നിപാതിന ഏതദ്ഗാത്രസ്തമ്ഭാദികമോജോനിരോധജം ലക്ഷണം ജാനീയാത്| യദ്യപി തന്ത്രാന്തരേ സന്നിപാതഭേദാസ്ത്രയോദശ പ്രോക്താഃ, തഥാऽപി ദോഷോത്കര്ഷാപകര്ഷതാരതമ്യേന ധാത്വാവരണഭേദേന ച സന്നിപാതഭേദാനാമാനന്ത്യാന്നേഹ പ്രദര്ശിതാഃ||൪൩-൪൪||-
Adhikarana 22 (45) · Śloka 46
സപ്തമേ ദിവസേ പ്രാപ്തേ ദശമേ ദ്വാദശേऽപി വാ ||൪൫||
പുനര്ഘോരതരോ ഭൂത്വാ പ്രശമം യാതി ഹന്തി വാ |൪൬|
View original
सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा ||४५||
पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा |४६|
സന്നിപാതജ്വരസ്യ മോക്ഷവധയോരവധിമാഹ- സപ്തമേ ദിവസേ പ്രാപ്തേ ഇത്യാദി| ശീഘ്രമധ്യമന്ദശക്തിത്വാദ്വാതാദീനാം സപ്തമേ ദിനേ വാതാധികഃ സന്നിപാതജ്വരഃ, ദശമേ ദിനേ പിത്താധികഃ, ദ്വാദശേ ദിനേ ശ്ലേഷ്മധികോ വിമുഞ്ചതി മലപാകാത്, ഹന്തി ച ധാതുപാകാത്; യദി ഹി തസ്യ ദീര്ഘജീവനം(നേ) കര്മാസ്തി തദാ മലപാകോ ഭവതി, അന്യഥാ ധാതുപാകഃ| അന്യേ തു സപ്താഹേऽഭിന്യാസോ, ദശാഹേ ഹതൌജാഃ, ദ്വാദശാഹേ സന്ന്യാസഃ, മലപാകാത് പ്രശമം യാതി ധാതുപാകാദ്ധന്തീതി മന്യന്തേ| ധാതുപാകാസ്യ ലക്ഷണമാഹ- “സമ്ബാധ്യമാനോ ഹൃദി നാഭിദേശേ ഗാത്രേഷു വാ പാകരുജോജ്ഝിതേഷു| പക്വേഷ്വിവാചൈതി രുജം ജ്വരാര്തഃ സ ധാതുപാകീ കഥിതോ ഭിഷഗ്ഭിഃ”- ഇതി| ശകുനൈരരിഷ്ടൈര്വാ മരണകാരീ ധാതുപാകീ(കോ) ജ്ഞേയ ഇതി വൃദ്ധാഃ| ‘ദ്വാദശേऽപി വാ’ ഇത്യത്രാപിശബ്ദാദ്ഭാലുകിപ്രോക്തഃ സന്നിപാതജ്വരസ്യ മോക്ഷവധയോരവധിഃ പ്രാപ്യതേ| തേന “സപ്തമീ ദ്വിഗുണാ യാ തു നവമ്യേകാദശീ തഥാ| ഏഷാ ത്രിദോഷമര്യാദാ മോക്ഷായ ച വധായ ച” ഇതി ലബ്ധമ്| പുനര്ഘോരതര ഇതി പുനഃശബ്ദാത് പൂര്വം ഘോര ആസീത് തതഃ പുനര്ഘോരതര ഇതി ലഭ്യതേ||൪൫||-
Adhikarana 23 (46) · Śloka 46
ദ്വിദോഷോച്ഛ്രായലിങ്ഗാസ്തു ദ്വന്ദ്വജാസ്ത്രിവിധാഃ സ്മൃതാഃ ||൪൬||
View original
द्विदोषोच्छ्रायलिङ्गास्तु द्वन्द्वजास्त्रिविधाः स्मृताः ||४६||
ഇദാനീം പ്രകൃതിസമവേതാസ്ത്രിവിധാ ദ്വന്ദ്വജജ്വരാ ഉച്യന്തേ- ദ്വിദോഷോച്ഛ്രായലിങ്ഗാ ഇത്യാദി| ദ്വിദോഷോച്ഛ്രായേത്യുച്ഛ്രായഗ്രഹണം ദ്വയോര്ദോഷയോഃ സ്വകാരണോച്ഛ്രിതത്വജ്ഞാപനാര്ഥം ത്രിവിധത്വമത്ര സമവൃദ്ധദ്വിദോഷജാപേക്ഷയേതി||൪൬||
Adhikarana 24 (47) · Śloka 48
തൃഷ്ണാ മൂര്ച്ഛാ ഭ്രമോ ദാഹഃ സ്വപ്നനാശഃ ശിരോരുജാ |
കണ്ഠാസ്യദശോഷോ വമഥൂ രോമഹര്ഷോऽരുചിസ്തഥാ ||൪൭||
പര്വഭേദശ്ച ജൃമ്ഭാ ച വാതപിത്തജ്വരാകൃതിഃ |൪൮|
View original
तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा |
कण्ठास्यदशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तथा ||४७||
पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः |४८|
ഇദാനീം വികൃതിവിഷമസമവേതാന് ദ്വന്ദ്വജജ്വരാനാഹ- തൃഷ്ണേത്യാദി| കണ്ഠാസ്യശോഷഃ കണ്ഠശോഷോ മുഖശോഷശ്ച| വമഥുഃ ഛര്ദിഃ| യതോऽയം വികൃതിവിഷമസമവേതഃ അതോ വാതപൈത്തികേ ജ്വരേ രോമഹര്ഷാരുച്യോരഭിധാനം, കഫപൈത്തികേ തന്ദ്രാഭിധാനമ്||൪൭||-
Adhikarana 25 (48-49) · Śloka 49
സ്തൈമിത്യം പര്വണാം ഭേദോ നിദ്രാ ഗൌരവമേവ ച ||൪൮||
ശിരോഗ്രഹഃ പ്രതിശ്യായഃ കാസഃ സ്വേദപ്രവര്തനമ് |
സന്താപോ മധ്യവേഗശ്ച വാതശ്ലേഷ്മജ്വരാകൃതിഃ ||൪൯||
View original
स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च ||४८||
शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदप्रवर्तनम् |
सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः ||४९||
സ്തൈമിത്യം നിശ്ചലത്വം ജ്വരിതസ്യ, പര്വണാം ഭേദോ ഗ്രന്ഥിസ്ഫുടനം, ശിരോഗ്രഹഃ ശിരോ ഗൃഹീതമിവ മന്യതേ, പ്രതിശ്യായോ നാസാസ്രാവഃ||൪൮-൪൯||
Adhikarana 26 (50) · Śloka 3
ലിപ്താതിക്താസ്യതാ തന്ദ്രാ മോഹഃ കാസോऽരുചിസ്തൃഷാ |
മുഹുര്ദാഹോ മുഹുഃ ശീതം ശ്ലേഷ്മപിത്തജ്വരാകൃതിഃ ||൫൦||
(ജൃമ്ഭാധ്മാനമദോത്കമ്പപര്വഭേദപരിക്ഷയാഃ|
തൃട്പ്രലാപാഭിതാപാഃ സ്യുര്ജ്വരേ മാരുതപൈത്തികേ ||൧||
ശൂലകാസകഫോത്ക്ലേശശീതവേപഥുപീനസാഃ|
ഗൌരവാരുചിവിഷ്ടമ്ഭാ വാതശ്ലേഷ്മസമുദ്ഭവേ||൨||
ശീതദാഹാരുചിസ്തമ്ഭസ്വേദമോഹമദഭ്രമാഃ|
കാസാങ്ഗസാദഹൃല്ലാസാ ഭവന്തി കഫപൈത്തികേ||൩||) |
View original
लिप्तातिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा |
मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः ||५०||
(जृम्भाध्मानमदोत्कम्पपर्वभेदपरिक्षयाः|
तृट्प्रलापाभितापाः स्युर्ज्वरे मारुतपैत्तिके ||१||
शूलकासकफोत्क्लेशशीतवेपथुपीनसाः|
गौरवारुचिविष्टम्भा वातश्लेष्मसमुद्भवे||२||
शीतदाहारुचिस्तम्भस्वेदमोहमदभ्रमाः|
कासाङ्गसादहृल्लासा भवन्ति कफपैत्तिके||३||) |
ലിപ്തേത്യാദി| ലിപ്താസ്യതാ തിക്താസ്യതാ ച| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു ദ്വന്ദ്വജജ്വരപാഠമേകമേവ പഠതി- ജൃമ്ഭേത്യാദിനാ| അയം വാ പഠനീയഃ പൂര്വോ വാ, ന തു ദ്വയമ്||൫൦||
Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52
കൃശാനാം ജ്വരമുക്താനാം മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണാമ് |
ദോഷഃ സ്വല്പോऽപി സംവൃദ്ധോ ദേഹിനാമനിലേരിതഃ ||൫൧||
സതതാന്യേദ്യുഷ്കത്ര്യാഖ്യചാതുര്ഥാന് സപ്രലേപകാന് |
കഫസ്ഥാനവിഭാഗേന യഥാസങ്ഖ്യം കരോതി ഹി ||൫൨||
View original
कृशानां ज्वरमुक्तानां मिथ्याहारविहारिणाम् |
दोषः स्वल्पोऽपि संवृद्धो देहिनामनिलेरितः ||५१||
सततान्येद्युष्कत्र्याख्यचातुर्थान् सप्रलेपकान् |
कफस्थानविभागेन यथासङ्ख्यं करोति हि ||५२||
സന്തതജ്വരമഭിധായേദാനീം വിഷമജ്വരാന് സതതാദീനാഹ- കൃശാനാമിത്യാദി| കൃശാനാം മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണാം ജ്വരമുക്താനാം ച മിഥ്യാഹാരവിഹാരിണാം ദോഷഃ സ്വല്പോऽപി ‘അപഥ്യൈഃ കൃത’ ഇതി ശേഷഃ, പുനര്മിഥ്യാഹാരവിഹാരാഭ്യാമഭിസംവൃദ്ധോ വാതപ്രേരിതഃ സന് സതതാദീന് യഥാസങ്ഖ്യം കഫസ്ഥാനവിഭാഗേന കരോതീതി സമ്ബന്ധഃ| കഫസ്ഥാനാനി ആമാശയോരഃകണ്ഠശിരഃസന്ധയോ യഥാസങ്ഖ്യം കഥ്യന്തേ| തത്ര ആമാശയസ്ഥഃ സതതം കരോതി, സ ച പ്രതിദിനം കാലദ്വയാനുവര്തനാത് കിഞ്ചിന്ന്യൂനഃ , ഉരഃസ്ഥോ അന്യേദ്യുഷ്കം, കണ്ഠസ്ഥഃ തൃതീയകം, ശിരസ്ഥഃ ചതുര്ഥകം, സന്ധിസ്ഥഃ പ്രലേപകം, സര്വേഷു കഫസ്ഥാനേഷു വ്യവസ്ഥിതോ ദോഷഃ സന്തതം കരോതീതി ജ്ഞാതവ്യമ്| ദോഷശബ്ദോऽത്ര പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വസമസ്തരൂപോ വാതാദിര്ഗ്രാഹ്യഃ| അനിലേരിതത്വം ച വാതസ്യാപി സ്ഥിതസ്യ ബാഹ്യഹേതുപ്രചുരീഭൂതേനാപരേണ വാതേന സമ്ഭവതി||൫൧-൫൨||
Adhikarana 28 (53) · Śloka 53
അഹോരാത്രാദഹോരാത്രാത് സ്ഥാനാത് സ്ഥാനം പ്രപദ്യതേ |
തതശ്ചാമാശയം പ്രാപ്യ ദോഷഃ കുര്യാജ്ജ്വരം നൃണാമ് ||൫൩||
View original
अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात् स्थानं प्रपद्यते |
ततश्चामाशयं प्राप्य दोषः कुर्याज्ज्वरं नृणाम् ||५३||
യഥാ ഉരആദിസ്ഥിതോ ദോഷോऽന്യേദ്യുഷ്കാദീന് കരോതി തഥാऽऽഹ- അഹോരാത്രാദിത്യാദി| അഹോരാത്രാദുരഃസ്ഥോ ദോഷ ആമാശയം പ്രാപ്യ അന്യേദ്യുഷ്കം കരോതി അന്യസ്മിന് ദിവസേ, കണ്ഠസ്ഥിതോ ദ്വാഭ്യാമഹോരാത്രാഭ്യാം തൃതീയകം തൃതീയദിവസേ, ശിരഃസ്ഥിതഃ സ്ഥാനത്രയമതിക്രമ്യ ചതുര്ഥകം ചതുര്ഥദിവസേ, സന്ധിഷു സ്ഥിതോ നിത്യമേവ പ്രലേപകം കരോതി, സ ച രാജയക്ഷ്മിണാമേവ||൫൩||
Adhikarana 29 (54) · Śloka 54
തഥാ പ്രലേപകോ ജ്ഞേയഃ ശോഷിണാം പ്രാണനാശനഃ |
ദുശ്ചികിത്സ്യതമോ മന്ദഃ സുകഷ്ടോ ധാതുശോഷകൃത് ||൫൪||
View original
तथा प्रलेपको ज्ञेयः शोषिणां प्राणनाशनः |
दुश्चिकित्स्यतमो मन्दः सुकष्टो धातुशोषकृत् ||५४||
പ്രലേപകലക്ഷണമാഹ- തഥാ പ്രലേപകോ ജ്ഞേയ ഇത്യാദി| ദുശ്ചികിത്സ്യതമ ഇതി ഹേതുഭാവേന സന്നിപാതാത്മകത്വാത്| മന്ദോ മന്ദവേഗഃ| സുകഷ്ട ഇതി ഹേതുഫലഭാവേന മാരണാത്മകത്വാത്||൫൪||
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
കഫസ്ഥാനേഷു വാ ദോഷസ്തിഷ്ഠന് ദ്വിത്രിചതുര്ഷു വാ |
വിപര്യയാഖ്യാന് കുരുതേ വിഷമാന് കൃച്ഛ്രസാധനാന് ||൫൫||
View original
कफस्थानेषु वा दोषस्तिष्ठन् द्वित्रिचतुर्षु वा |
विपर्ययाख्यान् कुरुते विषमान् कृच्छ्रसाधनान् ||५५||
വിഷമജ്വരാനഭിധായ തദ്വിപര്യയജ്വരാനാഹ- കഫസ്ഥാനേഷ്വിത്യാദി| കഫസ്ഥാനയോര്ദ്വയോരുരആമാശയയോസ്തിഷ്ഠന് ദോഷോऽന്യേദ്യുഷ്കവിപര്യയം കരോതി; കസ്തദ്വിപര്യയഃ? അഹോരാത്രേ പൂര്വാഹ്ണാദീനാമേകകാലം മുക്ത്വാ സമസ്താഹോരാത്രം ഭവതീതി | ഏവം ത്രിഷു കഫസ്ഥാനേഷു കണ്ഠോരആമാശയേഷു തിഷ്ഠന് ദോഷസ്തൃതീയകവിപര്യയം കരോതി, യസ്തൃതീയദിനേ വിമുഞ്ചതി| ചതുര്ഷു കഫസ്ഥാനേഷു ശിരഃകണ്ഠോരആമാശയേഷു തിഷ്ഠന് ദോഷശ്ചതുര്ഥകവിപര്യയം കരോതി, സ ചതുര്ഥേऽഹ്നി മുഞ്ചതീതി| സതതസ്യ തു വിപര്യയോ ന ഭവതി, ഏകസ്മിന്നേവ കഫസ്ഥാനേ സ്ഥിതേന ദോഷേണ തത്കരണാദ് വ്യാധിസ്വഭാവാദ്വാ| കഫസ്ഥാനേഷു വാ ദോഷ ഇത്യത്ര ദോഷശബ്ദഃ പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വസമസ്തദോഷപ്രതിപാദകഃ|| ൫൫||
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
പരോ ഹേതുഃ സ്വഭാവോ വാ വിഷമേ കൈശ്ചിദീരിതഃ |
ആഗന്തുശ്ചാനുബന്ധോ ഹി പ്രായശോ വിഷമജ്വരേ ||൫൬||
View original
परो हेतुः स्वभावो वा विषमे कैश्चिदीरितः |
आगन्तुश्चानुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे ||५६||
വിഷമജ്വരാണാം നിയതൈകകാലാഗമനേ ഏകീയമതേന ഹേതുമാഹ- പര ഇത്യാദി| പരോ ഭൂതാദിഃ, ഹേതുഃ കാരണം, സ്വഭാവോ വേതി വിഷമജ്വരേ ഹേതുരിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു വിഷമജ്വരേ സ്വഭാവോ വാ പര ഉത്കൃഷ്ടോ ഹേതുഃ കൈശ്ചിദാചാര്യൈരീരിത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| വിഷമജ്വരേ ഭൂതാദിര്ഹേതുരുക്തസ്തസ്യ സമര്ഥനമാഹ- ആഗന്തുരിത്യാദി| പ്രായശോ ബാഹുല്യേന, ആഗന്തുഃ ഭൂതാദിഃ, അനുബന്ധഃ കാരണം, ഹീതി യസ്മാദര്ഥേ||൫൬||
Adhikarana 32 (57-58) · Śloka 58
വാതാധികത്വാത് പ്രവദന്തി തജ്ജ്ഞാസ്തൃതീയകം ചാപി ചതുര്ഥകം ച |
ഔപത്യകേ മദ്യസമുദ്ഭവേ ച ഹേതും ജ്വരേ പിത്തകൃതം വദന്തി ||൫൭||
പ്രലേപകം വാതബലാസകം ച കഫാധികത്വേന വദന്തി തജ്ജ്ഞാഃ |
മൂര്ച്ഛാനുബന്ധാ വിഷമജ്വരാ യേ പ്രായേണ തേ ദ്വന്ദ്വസമുത്ഥിതാസ്തു ||൫൮||
View original
वाताधिकत्वात् प्रवदन्ति तज्ज्ञास्तृतीयकं चापि चतुर्थकं च |
औपत्यके मद्यसमुद्भवे च हेतुं ज्वरे पित्तकृतं वदन्ति ||५७||
प्रलेपकं वातबलासकं च कफाधिकत्वेन वदन्ति तज्ज्ञाः |
मूर्च्छानुबन्धा विषमज्वरा ये प्रायेण ते द्वन्द्वसमुत्थितास्तु ||५८||
ഇദാനീമുക്താനാമന്യേഷാം ചാരമ്ഭകദോഷകഥനായാഹ- വാതേത്യാദി| യദ്യപി തന്ത്രാന്തരേ ‘കഫപിത്താത്ത്രികഗ്രാഹീ’ ഇത്യാദിനാ തൃതീയചതുര്ഥകയോര്ദ്വന്ദ്വദോഷസമുദ്ഭവത്വം പ്രതിപാദിതം, തഥാऽപി സ്വതന്ത്രേ പിത്തശ്ലേഷ്മലിങ്ഗത്വേऽപി തയോര്വാതാധികത്വം ജ്ഞേയമ്| ഔപത്യകേ പര്വതാസന്നഭൂമിസമുദ്ഭവേ ജ്വരേ| പിത്തകൃതമിതി തത്ര ഔപത്യകമദ്യസമുദ്ഭവയോഃ പിത്തം കാരണം ഹേതും വദന്തി; തത്ര ഔപത്യകേ ജ്വരേ പര്വതാസന്നഭൂമിസ്ഥിതാനാം തീക്ഷ്ണോഷ്ണവീര്യാണമുഗ്രഗന്ധാനാമൌഷധീനാം പിത്തകാരിത്വം, മദ്യസമുദ്ഭവേ തു മദ്യമേവ പിത്തകാരീ ഹേതുഃ| അന്യേ തു ‘ഔപത്യപാനാത്യയസമ്പ്രഭൂതേ ഹേതും ജ്വരേ പിത്തമുദാഹരന്തി’ ഇതി പഠന്തി| പ്രലേപകേ യദ്യപി വായുരേവ പ്രേരയിതാ, തഥാऽപി സന്ധീനാം ശ്ലേഷ്മസ്ഥാനത്വാച്ഛ്ലേഷ്മോത്കടോऽയം, അന്യശസ്ത്രോപപന്നാശ്ചര്ഥാസ്തദ്വിദ്യേഭ്യ ഏവ ജ്ഞാതവ്യാ ഇതി പ്രമാണാത്തന്ത്രാന്തരാദ്വാ വാതബലാസകോ ജ്ഞേയഃ| തഥാ ച- “നിത്യം മന്ദജ്വരോ രൂക്ഷഃ ശൂനഃ കൃച്ഛ്രേണ സിധ്യതി| സ്തബ്ധാങ്ഗഃ ശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠോ നരോ വാതബലാസകീ ”- ഇതി| മൂര്ച്ഛാനുബന്ധാ ഇത്യാദി| മൂര്ച്ഛാനുബന്ധാഃ സതതമൂര്ച്ഛാ യേ വിഷമജ്വരാസ്തേ പ്രായേണ ദ്വന്ദ്വസമുച്ഛ്രിതാഃ; ഏവംവിധാസ്തേ വിഷമാ ദുശ്ചികിത്സ്യാശ്ച ഭവന്തി| ‘മുഞ്ചാനുബന്ധാ’ ഇത്യേകേ പഠന്തി; തത്ര മുഞ്ചന്തി അനുബധ്നന്തി യേ തേ മുഞ്ചാനുബന്ധാഃ സതതകാദയഃ സവിപര്യയാഃ| കേചിത് ‘മുക്ത്വാऽനുബന്ധാന്’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര, അനുബന്ധാന് അനുബന്ധജ്വരാനേവ വിഷമാന് മുക്ത്വാ യേऽന്യേ വിഷമജ്വരാസ്തേ ദ്വന്ദ്വസമുത്ഥിതാ ഇതി| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- അനുബന്ധാനുപദ്രവജ്വരാന്മുക്ത്വാ യേऽന്യേ മൌലാഃ സതതകാദയോ വിഷമജ്വരത്വേനാഭിമതാസ്തേ പ്രായേണ ദ്വന്ദ്വസമുത്ഥിതാഃ; പ്രായോഗ്രഹണാത് പൃഥക്സമസ്തൈശ്ച ജന്യന്തേ ഇതി||൫൭-൫൮||
Adhikarana 33 (59-61) · Śloka 61
ത്വക്സ്ഥൌ ശ്ലേഷ്മാനിലൌ ശീതമാദൌ ജനയതോ ജ്വരേ |
തയോഃ പ്രശാന്തയോഃ പിത്തമന്തേ ദാഹം കരോതി ച ||൫൯||
കരോത്യാദൌ തഥാ പിത്തം ത്വക്സ്ഥം ദാഹമതീവ ച |
പ്രശാന്തേ കുരുതസ്തസ്മിംശ്ഛീതമന്തേ ച താവപി ||൬൦||
ദ്വാവേതൌ ദാഹശീതാദീ ജ്വരൌ സംസര്ഗജൌ സ്മൃതൌ |
ദാഹപൂര്വസ്തയോഃ കഷ്ടഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യശ്ച സ സ്മൃതഃ ||൬൧||
View original
त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे |
तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ||५९||
करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च |
प्रशान्ते कुरुतस्तस्मिंश्छीतमन्ते च तावपि ||६०||
द्वावेतौ दाहशीतादी ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ |
दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यश्च स स्मृतः ||६१||
അതഃ പരം സതതാദീനാം ശീതദാഹപൂര്വത്വേന ദ്വൈവിധ്യമാഹ- ത്വക്സ്ഥാവിത്യാദി| തയോഃ ശ്ലേഷ്മാനിലയോഃ, പ്രശാന്തയോഃ സ്വകാലാപഗമാത് പ്രത്യനീകപ്രാപ്ത്യാ വാ| അന്തേ ദാഹം കരോതി ചേത്യത്ര ചകാരാത് മോഹമൂര്ച്ഛാദയഃ| തസ്മിന് പിത്തേ| താവപി ശ്ലേഷ്മാനിലൌ; അപിശബ്ദാത് വമഥുതന്ദ്രാദയഃ| യദ്യപ്യേതൌ ജ്വരൌ ദോഷത്രയജൌ തഥാऽപ്യത്ര ദോഷദ്വയോക്ത്യാ സംസര്ഗജാവിത്യുക്തം, ഏകകാര്യകരത്വാത്കഫവാതയോരേകേന വ്യപദേശാദ്വേത്യന്യേ| ദ്വയോഃ ദാഹപൂര്വശീതപൂര്വകയോഃ| കഷ്ടഃ കൃച്ഛ്രസാധ്യ ഇതി വിശേഷണദ്വയോപാദാനാദത്യര്ഥം ദുഃസാധ്യത്വം ദര്ശിതം; ദാഹപൂര്വോऽത്യന്തകഷ്ടസാധ്യഃ, ശീതപൂര്വഃ സുഖസാധ്യ ഇതി കുതഃ? രോഗശക്തേരചിന്ത്യത്വാത്||൫൯-൬൧||
Adhikarana 34 (62) · Śloka 62
പ്രസക്തശ്ചാഭിഘാതോത്ഥശ്ചേതനാപ്രഭവസ്തു യഃ |൬൨|
View original
प्रसक्तश्चाभिघातोत्थश्चेतनाप्रभवस्तु यः |६२|
അഭിഘാതകാമാദിജയോരപ്യത്യന്തകഷ്ടത്വം ദര്ശയന്നാഹ- പ്രസക്ത ഇത്യാദി| പ്രസക്തഃ പ്രകര്ഷേണ സങ്ഗീ, ഏതച്ചാഭിഘാതോത്ഥചേതനാപ്രഭവജ്വരയോര്വിശേഷണമ്| അഭിഘാതോത്ഥഃ കാഷ്ഠലോഷ്ടാദ്യഭിഘാതജഃ| ചേതനാപ്രഭവഃ കാമാദിജഃ|൬൨|-
Adhikarana 35 (62) · Śloka 63
രാത്ര്യഹ്നോഃ ഷട്സു കാലേഷു കീര്തിതേഷു യഥാ പുരാ ||൬൨||
പ്രസഹ്യ വിഷമോऽഭ്യേതി മാനവം ബഹുധാ ജ്വരഃ |൬൩|
View original
रात्र्यह्नोः षट्सु कालेषु कीर्तितेषु यथा पुरा ||६२||
प्रसह्य विषमोऽभ्येति मानवं बहुधा ज्वरः |६३|
ഇദാനീം സതതാദീനാം സ്വകാലേഷൂദ്ഗമം ദര്ശയതി- രാത്ര്യഹ്നോരിത്യാദി| ഷട്സു കാലേഷു പൂര്വാഹ്ണമധ്യാഹ്നാപരാഹ്ണപ്രദോഷാര്ധരാത്രപ്രത്യൂഷേഷു, കീര്തിതേഷു കഥിതേഷു, യഥാ പുരാ യേന പ്രകാരേണ പൂര്വം വ്രണപ്രശ്നാധ്യായേ| തത്ര പൂര്വാഹ്ണപ്രദോഷയോഃ കഫസ്യ, മധ്യാഹ്നാര്ധരാത്രയോഃ പിത്തസ്യ, അപരാഹ്ണപ്രത്യൂഷയോര്വാതസ്യ പ്രകോപ ഇതി; ഏവം പൂര്വോക്തകഥിതേഷു സ്വസ്വദോഷപ്രകോപകാലേഷു പ്രസഹ്യ ഹഠാദ്വിഷമോ ജ്വരോऽഭ്യേതി അഭി സമന്തതോ വ്യാപ്യ മാനവമാഗച്ഛതി| ബഹുധേതി അഹോരാത്രേ കാലദ്വയം, ഏകകാലം, ഏകദിനാനന്തരം, ദ്വിദിനാനന്തരം; അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- ബഹുധാ കദാചിച്ഛീതഃ, കദാചിദുഷ്ണഃ, കദാചിദ്ധസ്തപാദയോഃ, കദാചിദംസാദ്യവയവേഷു, നിയതകാലം, ചിരകാലമല്പകാലം ചേതി| ഏതേന വിഷമജ്വരാണാമാനന്ത്യമുക്തമ്||൬൨||-
Adhikarana 36 (63-64) · Śloka 64
സ ചാപി വിഷമോ ദേഹം ന കദാചിദ്വിമുഞ്ചതി ||൬൩||
ഗ്ലാനിഗൌരവകാര്ശ്യേഭ്യഃ സ യസ്മാന്ന പ്രമുച്യതേ |
വേഗേ തു സമതിക്രാന്തേ ഗതോऽയമിതി ലക്ഷ്യതേ ||൬൪||
View original
स चापि विषमो देहं न कदाचिद्विमुञ्चति ||६३||
ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते |
वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते ||६४||
വിഷമജ്വരാണാമുപശാന്തവേഗാനാമപി ദേഹാവസ്ഥാനം ദര്ശയതി- സ ചാപീത്യാദി| വിഷമോ വിഷമജ്വരഃ| സമാഹാരത്വേന കാര്ശ്യാദിതി സിദ്ധേ യത് കാര്ശ്യേഭ്യ ഇതി ബഹുവചനം തേന ലക്ഷണാന്തരമപി ഗൃഹ്യതേ| തഥാ ച- “ശിരസോ ഗൌരവം ഗ്ലാനിര്നാതിശ്രദ്ധാ ച ഭോജനേ| മാധുര്യമഥ വൈരസ്യം തിക്തത്വമഥവാ പുനഃ| വക്ത്രസ്യ ജായതേ യസ്മാത് പ്രവേഗേऽപി ഗതേ സതി| തസ്മാത്തു നിയതോ ലീനഃ ശരീരേ വിഷമജ്വരഃ”- ഇതി||൬൩-൬൪||
Adhikarana 37 (65) · Śloka 65
ധാത്വന്തരസ്ഥോ ലീനത്വാന്ന സൌക്ഷ്മ്യാദുപലഭ്യതേ |
അല്പദോഷേന്ധനഃ ക്ഷീണഃ ക്ഷീണേന്ധന ഇവാനലഃ ||൬൫||
View original
धात्वन्तरस्थो लीनत्वान्न सौक्ष्म्यादुपलभ्यते |
अल्पदोषेन्धनः क्षीणः क्षीणेन्धन इवानलः ||६५||
യദി വേഗാപഗമേऽപി ന വിമുച്യതേ തര്ഹി കിമിതി നോപലഭ്യത ഇത്യാഹ- ധാത്വന്തരസ്ഥോ ലീനത്വാദിത്യാദി| ഏകസ്മാദ്ധാതോരന്യോ ധാതുഃ ധാത്വന്തരം തത്രസ്ഥഃ, അന്യേ തു ധാത്വന്തരശബ്ദേന സപ്ത കലാഃ കഥയന്തി| ലീനത്വാദേകദേശസ്ഥിതത്വാത്| സൂക്ഷ്മത്വാത് അണുത്വാത്| അല്പദോഷേത്യാദി അല്പദോഷ ഇവ ഇന്ധനത്വേന ക്ഷീണോऽല്പീഭൂതോ ജ്വരഃ; ‘അല്പദോഷാ ഏവ ഇന്ധനം യസ്യ സ അല്പദോഷേന്ധനഃ’ ഇത്യന്യേ||൬൫||
Adhikarana 38 (66) · Śloka 66
ദോഷോऽല്പോऽഹിതസമ്ഭൂതോ ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ വാ പുനഃ |
ധാതുമന്യതമം പ്രാപ്യ കരോതി വിഷമജ്വരമ് ||൬൬||
View original
दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः |
धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् ||६६||
ഇദാനീം ഭോജഭാലുകിപുഷ്കലാവതപ്രഭൃതീനാം ശല്യതന്ത്രവിദാം മതേന വിഷമജ്വരോത്പത്തിമഭിധായ കായചികിത്സാവിദാമഗ്നിവേശാദീനാം മതേന ധാതുസ്ഥാനൈര്ദോഷൈര്വിഷമജ്വരാണാമുത്പത്തിം ദര്ശയതി- ദോഷ ഇത്യാദി| അഹിതസമ്ഭൂതഃ അപഥ്യാദ്വൃദ്ധിം ഗതഃ| ജ്വരോത്സൃഷ്ടസ്യ ജ്വരമുക്തസ്യ, വാശബ്ദേന കൃശസ്യേതി സമുച്ചീയതേ| കൃശാനാമിത്യാദിനാ കഫസ്ഥാനവിഭാഗേന പ്രാക് സതതാദയോ ദര്ശിതാഃ, അത്ര തു ധാത്വന്തരഗതഭേദേനേതി ന പുനരുക്തതാ||൬൬||
Adhikarana 39 (67) · Śloka 68
സതതം രസരക്തസ്ഥഃ സോऽന്യേദ്യുഃ പിശിതാശ്രിതഃ |
മേദോഗതസ്തൃതീയേऽഹ്നി ത്വസ്ഥിമജ്ജഗതഃ പുനഃ ||൬൭||
കുര്യാച്ചാതുര്ഥകം ഘോരമന്തകം രോഗസങ്കരമ് |൬൮|
View original
सततं रसरक्तस्थः सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः |
मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः ||६७||
कुर्याच्चातुर्थकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् |६८|
ഇദാനീം രസാദീനാം ധാതൂനാം മധ്യേ യം യം ധാതുമാശ്രിത്യ യം യം ദോഷോ യം യം വിഷമജ്വരമാരഭതേ തം തം ദര്ശയന്നാഹ- സതതം രസരക്തസ്ഥ ഇത്യാദി| രസരക്തസ്ഥോ ദോഷഃ സതതം ജ്വരം കരോതി, യേऽപി ‘ദോഷോ രക്താശ്രയഃ പ്രായഃ കരോതി സതതജ്വരം’ ഇതി പഠന്തി തൈരപി പ്രായോഗ്രഹണാദ്രസോऽങ്ഗീകര്തവ്യഃ, യതോ രസമാദായ ദോഷാ ജ്വരമാപാദയന്തി| അന്യേ തു സതതമിത്യത്രൈവ സന്തതമിതി പഠന്തി, തത്ര സന്തതമിത്യേതസ്യാഗ്രേ സതതമിതി ശബ്ദോ ലുപ്തോ ജ്ഞേയഃ; തേന രസസ്ഥഃ സന്തതം, രക്തസ്ഥഃ സതതമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| കേചിത്തു സതതപര്യായം സന്തതം മന്യന്തേ| സന്തതജ്വരസ്യ വിഷമജ്വരത്വം നാസ്തി, തത്സന്നിധൌ പാഠാന്തരേണ വ്യാഖ്യാനാന്തരേണ ച യദ്ഗ്രഹണം തത് സന്തതാപേക്ഷയാ സതതാദീനാം വിഷമത്വാദ് വിഷമത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം; അന്യഥാ കിമപേക്ഷ്യൈഷാം വിഷമത്വം ഭവേത്| സ ദോഷഃ പിശിതാശ്രിതോऽന്യേദ്യുഷ്കം കുര്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| മേദോഗതോ ദോഷസ്തൃതീയേऽഹ്നി കുര്യാത് തൃതീയകം ജ്വരമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| ഘോരം കഷ്ടകാരിണമ്| അന്തകം യമസദൃശം, മാരണാത്മകത്വാച്ചിരം ക്ലേശനത്വാച്ച ||൬൭||-
Adhikarana 40 (68) · Śloka 68
കേചിദ്ഭൂതാഭിഷങ്ഗോത്ഥം ബ്രുവതേ വിഷമജ്വരമ് ||൬൮||
View original
केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ||६८||
ഇദാനീം ധാത്വന്തരസ്ഥദോഷാരബ്ധത്വേऽപി സതതകാദാവേകീയമതേന ഭൂതാഭിഷങ്ഗം ഹേതുമാഹ- കേചിദിത്യാദി| ഭൂതാഭിഷങ്ഗോ ഗ്രഹാവേശഃ| പൂര്വം ദോഷപ്രസ്താവേ ദോഷോത്ഥിതാ ഏവ പരം വിഷമജ്വരാ ഭൂതാദിജാ അപി ഭവന്തീതി പ്രതിപാദനാര്ഥം ‘പരോ ഹേതുഃ സ്വഭാവോ വാ’ ഇത്യാദി പഠിതം; ഇഹ തു ധാത്വാശ്രിതപ്രകരണത്വാദിതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൬൮||
Adhikarana 41 (69) · Śloka 69
സപ്താഹം വാ ദശാഹം വാ ദ്വാദശാഹമഥാപി വാ |
സന്തത്യാ യോऽവിസര്ഗീ സ്യാത്സന്തതഃ സ നിഗദ്യതേ ||൬൯||
View original
सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा |
सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात्सन्ततः स निगद्यते ||६९||
സന്നിപാതാരബ്ധസ്യ സന്തതജ്വരസ്യ ‘സപ്തമേ ദിവസേ പ്രാപ്തേ’ ഇത്യാദിനാ മോക്ഷവധയോരവധിമഭിധായേദാനീമേകദോഷജദ്വിദോഷജസ്യ വിസര്ഗകാലാവധിദ്വാരേണ ലക്ഷണമാഹ- സപ്താഹമിത്യാദി| സന്തത്യാ നൈരന്തര്യേണ, അവിസര്ഗീ അവിസര്ജനശീലഃ| അയം ച സുഖസാധ്യഃ; യദുക്തം,- “സന്തതജ്വര ഏവാന്യഃ സ്വല്പദുര്ബലകാരണഃ| ഏകദോഷോ ദ്വിദോഷോ വാ സുഖസാധ്യഃ പ്രകീര്തിതഃ”- ഇതി||൬൯||
Adhikarana 42 (70) · Śloka 71
അഹോരാത്രേ സതതകോ ദ്വൌ കാലാവനുവര്തതേ |
അന്യേദ്യുഷ്കസ്ത്വഹോരാത്രാദേകകാലം പ്രവര്തതേ ||൭൦||
തൃതീയകസ്തൃതീയേऽഹ്നി ചതുര്ഥേऽഹ്നി ചതുര്ഥകഃ |൭൧|
View original
अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते |
अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्तते ||७०||
तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः |७१|
സതതാദീനാം ലക്ഷണമാഹ- അഹോരാത്ര ഇത്യാദി| പൂര്വാഹ്ണാദീനാം കാലാനാം മധ്യേ കാലദ്വയമനുവര്തതേ| ഏകകാലമിതി അന്യേദ്യുഷ്കോ ജ്വരഃ അഹോരാത്രാദന്യസ്മിന്നഹോരാത്രേ ഏകകാലമാഗച്ഛതീത്യര്ഥഃ| തൃതീയകസ്തൃതീയേऽഹ്നീത്യത്രൈകകാലമിതി സമ്ബധ്യതേ| ചതുര്ഥകശ്ചതുര്ഥേऽഹ്നീത്യത്രാപി ഏകകാലമിതി യോജ്യമ്| അത്ര ദോഷോത്കര്ഷാപകര്ഷാഭ്യാമധികകാലത്വം ഹീനകാലത്വമപി ച ജ്ഞാതവ്യം, നതു നിയമഃ||൭൦||-
Adhikarana 43 (71-74) · Śloka 75
വാതേനോദീര്യമാണാശ്ച ഹ്രീയമാണാശ്ച സര്വതഃ |
ഏകദ്വിദോഷാ മര്ത്യാനാം തസ്മിന്നേവോദിതേऽഹനി ||൭൧||
വേലാം താമേവ കുര്വന്തി ജ്വരവേഗേ മുഹുര്മുഹുഃ |
(വാതേനോദ്ധൂയമാനസ്തു യഥാ പൂര്യേത സാഗരഃ ||൭൨||
വാതേനോദീരിതാസ്തദ്വദ്ദോഷാഃ കുര്വന്തി വൈ ജ്വരാന് |
യഥാ വേഗാഗമേ വേലാം ഛാദയിത്വാ മഹോദധേഃ ||൭൩||
വേഗഹാനൌ തദേവാമ്ഭസ്തത്രൈവാന്തര്നിലീയതേ |
ദോഷവേഗോദയേ തദ്വദുദീര്യേത ജ്വരോऽസ്യ വൈ ||൭൪||
വേഗഹാനൌ പ്രശാമ്യേത യഥാऽമ്ഭഃ സാഗരേ തഥാ) |൭൫|
View original
वातेनोदीर्यमाणाश्च ह्रीयमाणाश्च सर्वतः |
एकद्विदोषा मर्त्यानां तस्मिन्नेवोदितेऽहनि ||७१||
वेलां तामेव कुर्वन्ति ज्वरवेगे मुहुर्मुहुः |
(वातेनोद्धूयमानस्तु यथा पूर्येत सागरः ||७२||
वातेनोदीरितास्तद्वद्दोषाः कुर्वन्ति वै ज्वरान् |
यथा वेगागमे वेलां छादयित्वा महोदधेः ||७३||
वेगहानौ तदेवाम्भस्तत्रैवान्तर्निलीयते |
दोषवेगोदये तद्वदुदीर्येत ज्वरोऽस्य वै ||७४||
वेगहानौ प्रशाम्येत यथाऽम्भः सागरे तथा) |७५|
ഇദാനീം ധാതുസ്ഥദോഷാരബ്ധാനാം വിഷമജ്വരാണാമുദ്ഗമകാലം പൂര്വോക്തമേവാഹ- വാതേനേത്യാദി| തസ്മിന് പൂര്വേ, ഉദിതേ കഥിതേ വിഷമജ്വരാണാം സമ്ബന്ധിന്യഹനി ദിനേ, മാനുഷാണാമേകദ്വിദോഷാഃ പൃഥഗ്ദ്വന്ദ്വഭാവേന സ്ഥിതാ വാതേനോത്കടീക്രിയമാണാ ഹ്രീയമാണാ ആകൃഷ്യമാണാശ്ച സര്വതഃ, താമേവ പൂര്വാഹ്ണാദികാം വേലാം ജ്വരവേഗവിഷയേ മുഹുര്മുഹുഃ കുര്വന്തി| ‘ജ്വരവേഗാത്’ ഇതി കേചിത്; തത്ര ജ്വരവേഗാദ്ധേതോസ്താം വേലാം കുര്വന്തി| കേചിദത്ര ‘വാതേനോദ്ധൂയമാനാസ്തു’ ഇത്യാദികം യാവത് ‘പ്രാപ്തേ പ്രാപ്തേ പ്രവര്തതേ’ ഇത്യന്തം ഗ്രന്ഥപാഠം പഠന്തി; സ ച ഉക്താര്ഥഃ, അതഃ സര്വൈരപി നിബന്ധകാരൈഃ പരിഹൃതഃ, തസ്മാന്ന പഠനീയഃ||൭൧-൭൪||-
Adhikarana 44 (75) · Śloka 76
വിവിധേനാഭിഘാതേന ജ്വരോ യഃ സമ്പ്രവര്തതേ ||൭൫||
യഥാദോഷപ്രകോപം തു തഥാ മന്യേത തം ജ്വരമ് |൭൬|
View original
विविधेनाभिघातेन ज्वरो यः सम्प्रवर्तते ||७५||
यथादोषप्रकोपं तु तथा मन्येत तं ज्वरम् |७६|
ഇദാനീം വാതാദികൃതാന് സപ്തജ്വരാനഭിധായ ആഗന്തുജ്വരമനേകമേദഭിന്നം ദര്ശയന്നാഹ- വിവിധേനാഭിഘാതേനേത്യാദി| വിവിധേനേതി ശസ്ത്രലോഷ്ടകാഷ്ഠാദിനാ, ദോഷപ്രകോപജത്വേऽപി ആദ്യനിമിത്തേന വ്യപദേശാദഭിഘാതജ ഇത്യുച്യതേ||൭൫||-
Adhikarana 45 (76-79) · Śloka 80
ശ്യാവാസ്യതാ വിഷകൃതേ ദാഹാതീസാരഹൃദ്ഗ്രഹാഃ ||൭൬||
അഭക്തരുക് പിപാസാ ച തോദോ മൂര്ച്ഛാ ബലക്ഷയഃ |
ഓഷധീഗന്ധജേ മൂര്ച്ഛാ ശിരോരുക് വമഥുഃ ക്ഷവഃ ||൭൭||
കാമജേ ചിത്തവിഭ്രംശസ്തന്ദ്രാऽऽലസ്യമരോചകഃ |
ഹൃദയേ വേദനാ ചാസ്യ ഗാത്രം ച പരിശുഷ്യതി ||൭൮||
ഭയാത് പ്രലാപഃ ശോകാച്ച ഭവേത് കോപാച്ച വേപഥുഃ |
അഭിചാരാഭിശാപാഭ്യാം മോഹസ്തൃഷ്ണാ ച ജായതേ ||൭൯||
ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദുദ്വേഗഹാസ്യകമ്പനരോദനമ് |൮൦|
View original
श्यावास्यता विषकृते दाहातीसारहृद्ग्रहाः ||७६||
अभक्तरुक् पिपासा च तोदो मूर्च्छा बलक्षयः |
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुक् वमथुः क्षवः ||७७||
कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्राऽऽलस्यमरोचकः |
हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति ||७८||
भयात् प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः |
अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते ||७९||
भूताभिषङ्गादुद्वेगहास्यकम्पनरोदनम् |८०|
കേഷുചിദ്വിശിഷ്ടേഷു നിമിത്തേഷു വൈശേഷികം ലക്ഷണമാഹ- ശ്യാവാസ്യതേത്യാദി| വിഷസ്യ ത്രിദോഷകരത്വേऽപ്യത്യന്തപിത്തകരത്വാത് ശ്യാവാസ്യതാ സ്യാത്| അഭക്തരുക് അരോചകഃ| ഔഷധിഗന്ധജേ മൂര്ച്ഛേത്യാദി| വമഥുഃ ഛര്ദിഃ, ക്ഷവഃ ഛിക്കാ| കാമജേ ഇത്യാദി| ചിത്തവിഭ്രംശഃ കിങ്കര്തവ്യതാമൂഢത്വമ്| ഭയാദിത്യാദി| പ്രലാപഃ അസമ്ബദ്ധഭാഷണം; യദ്യപി പ്രലാപ ഇതി സാമാന്യം ലക്ഷണം തഥാऽപി നിദാനാദിഭിഃ കൃത്വാ വിശേഷോ ജ്ഞാതവ്യ ഇതി| വേപഥുഃ കമ്പഃ| അഭിചാരേത്യാദി| അഭിചാരോ മന്ത്രാദിഭിര്മാരണപ്രയോഗഃ, അഭിശാപോ ബ്രഹ്മര്ഷിഗുരുസിദ്ധാനാമാക്രോശഃ| ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദിത്യാദി| ഭൂതാനാം ദേവാദിഗ്രഹാണാമഭി സമന്തതോ ഭാവേന സങ്ഗോ ഭൂതാഭിഷങ്ഗഃ| ഉദ്വേഗ ഉദ്വിഗ്നചിത്തതാ||൭൬-൭൯||-
Adhikarana 46 (80) · Śloka 81
ശ്രമക്ഷയാഭിഘാതേഭ്യോ ദേഹിനാം കുപിതോऽനിലഃ ||൮൦||
പൂരയിത്വാऽഖിലം ദേഹം ജ്വരമാപാദയേദ്ഭൃശമ് |൮൧|
View original
श्रमक्षयाभिघातेभ्यो देहिनां कुपितोऽनिलः ||८०||
पूरयित्वाऽखिलं देहं ज्वरमापादयेद्भृशम् |८१|
ശ്രമാദിജാനാം ജ്വരാണാം സമ്പ്രാപ്തിദ്വാരേണ ലക്ഷണമാഹ- ശ്രമേത്യാദി| പൂരയിത്വാ വ്യാപ്യ||൮൦||-
Adhikarana 47 (81-82) · Śloka 82
രോഗാണാം തു സമുത്ഥാനാദ്വിദാഹാഗന്തുതസ്തഥാ ||൮൧||
ജ്വരോऽപരഃ സമ്ഭവതി തൈസ്തൈരന്യൈശ്ച ഹേതുഭിഃ |
ദോഷാണാം സ തു ലിങ്ഗാനി കദാചിന്നാതിവര്തതേ ||൮൨||
View original
रोगाणां तु समुत्थानाद्विदाहागन्तुतस्तथा ||८१||
ज्वरोऽपरः सम्भवति तैस्तैरन्यैश्च हेतुभिः |
दोषाणां स तु लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते ||८२||
ഇദാനീമന്യഥാऽऽഗന്തുജ്വരം വിവക്ഷുരാഹ- രോഗാണാമിത്യാദി| രോഗാണാം വിദ്രധ്യാദീനാം; വിദാഹാഗന്തുതസ്തഥേതി വിദാഹതഃ പാകാത് തേഷാമേവ, ആഗന്തുതഃ അഭിഘാതാത്, അപക്വവിദ്രധ്യാദിപാടനാദിത്യര്ഥഃ; അന്യേ തു വിദാഹതഃ സാമാന്യസന്താപാത്, ആഗന്തുതഃ സാമാന്യാഭിഘാതാദിഭിരിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ജ്വരോऽപരോऽന്യഃ, ഭേദാത്| തൈസ്തൈരന്യൈശ്ച ഹേതുഭിരിതി വിദ്രധ്യാദിസമുത്ഥാനാത് പ്രാഗുക്തൈരന്യൈശ്ച ജ്വരകാരിഭിര്ഹേതുഭിഃ| സ ത്വിതി സ പുനര്ജ്വരോ ഹേതുഭേദാദ്ഭിന്നോऽപി വാതാദീനാം ലിങ്ഗാനി നാതിവര്തതേ ന പരിത്യജ്യ യാതി||൮൧-൮൨||
Adhikarana 48 (83-89) · Śloka 90
ഗുരുതാ ഹൃദയോത്ക്ലേശഃ സദനം ഛര്ദ്യരോചകൌ |
രസസ്ഥേ തു ജ്വരേ ലിങ്ഗം ദൈന്യം ചാസ്യോപജായതേ ||൮൩||
രക്തനിഷ്ഠീവനം ദാഹഃ സ്വേദശ്ഛര്ദനവിഭ്രമൌ |
പ്രലാപഃ പിടികാ തൃഷ്ണാ രക്തപ്രാപ്തേ ജ്വരേ നൃണാമ് ||൮൪||
പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം തൃഷ്ണാ സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷതാ |
ഊഷ്മാऽന്തര്ദാഹവിക്ഷേപൌ ഗ്ലാനിഃ സ്യാന്മാംസഗേ ജ്വരേ ||൮൫||
ഭൃശം സ്വേദസ്തൃഷാ മൂര്ച്ഛാ പ്രലാപശ്ഛര്ദിരേവ ച |
ദൌര്ഗന്ധ്യാരോചകൌ ഗ്ലാനിര്മേദഃസ്ഥേ ചാസഹിഷ്ണുതാ ||൮൬||
ഭേദോऽസ്ഥ്നാം കുഞ്ച(ജ)നം ശ്വാസോ വിരേകശ്ഛര്ദിരേവ ച |
വിക്ഷേപണം ച ഗാത്രാണാമേതദസ്ഥിഗതേ ജ്വരേ ||൮൭||
തമഃപ്രവേശനം ഹിക്കാ കാസഃ ശൈത്യം വമിസ്തഥാ |
അന്തര്ദാഹോ മഹാശ്വാസോ മര്മച്ഛേദശ്ച മജ്ജഗേ |
മരണം പ്രാപ്നുയാത്തത്ര ശുക്രസ്ഥാനഗതേ ജ്വരേ ||൮൮||
ശേഫസഃ സ്തബ്ധതാ മോക്ഷഃ ശുക്രസ്യ തു വിശേഷതഃ |
ദഗ്ധ്വേന്ധനം യഥാ വഹ്നിര്ധാതൂന് ഹത്വാ യഥാ വിഷമ് ||൮൯||
കൃതകൃത്യോ വ്രജേച്ഛാന്തിം ദേഹം ഹത്വാ തഥാ ജ്വരഃ |൯൦|
View original
गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ |
रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते ||८३||
रक्तनिष्ठीवनं दाहः स्वेदश्छर्दनविभ्रमौ |
प्रलापः पिटिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् ||८४||
पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता |
ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे ||८५||
भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च |
दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता ||८६||
भेदोऽस्थ्नां कुञ्च(ज)नं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च |
विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे ||८७||
तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा |
अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे |
मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे ||८८||
शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः |
दग्ध्वेन्धनं यथा वह्निर्धातून् हत्वा यथा विषम् ||८९||
कृतकृत्यो व्रजेच्छान्तिं देहं हत्वा तथा ज्वरः |९०|
കേചിദത്ര രസാദിധാതുഗതജ്വരസ്യ ലക്ഷണം പഠന്തി- “രസസ്ഥേ തു ജ്വരേ വത്സ! ലക്ഷണാനി നിബോധ മേ| ഗുരുത്വം ദൈന്യമുത്ക്ലേശഃ സദനം ഛര്ദ്യരോചകൌ|| രാഗോഷ്ണപിടികാസ്തൃഷ്ണാ സരക്തം ഷ്ഠീവനം ഭ്രമഃ| ദാഹോ മൂര്ച്ഛാऽരുചിശ്ഛര്ദിഃ പ്രലാപോ രക്തസംസ്ഥിതേ|| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം തൃഷ്ണാ സൃഷ്ടമൂത്രപുരീഷതാ| ഊഷ്മാऽന്തര്മോഹവിക്ഷേപൌ ഗ്ലാനിഃ സ്യാന്മാംസഗേ ജ്വരേ|| വേഗസ്തീവ്രഃ പിപാസാ ച മൂര്ച്ഛാ ഛര്ദിഃ പ്രലാപകഃ| ഗന്ധസ്യ ചാസഹത്വം ച മേദഃസ്ഥേ ഗ്ലാന്യരോചകൌ|| വിരേകവമനേ ചോഭേ ത്വസ്ഥിഭേദഃ പ്രകൂജനമ്| വിക്ഷേപണം ച ഗാത്രാണാം ശ്വാസശ്ചാസ്ഥിഗതേ ജ്വരേ|| ഹിക്കാ കാസോ മഹാശ്വാസസ്തമസശ്ച പ്രവേശനമ്| മര്മച്ഛേദോ ബഹിഃ ശൈത്യം ദാഹോऽന്തശ്ചൈവ മജ്ജഗേ|| തസ്മാന്മരണമാപ്നോതി ശുക്രസ്യാപ്യുപസര്പണേ| ശേഫസഃ സ്തബ്ധതാ മോക്ഷഃ ശുക്രസ്യ തു വിശേഷതഃ”- ഇതി| ഏതച്ച ന പഠനീയമ്| കുതഃ? യതഃ സര്വശരീരം സന്തതേന വ്യാപ്തം, സതതാദിഭിശ്ച രസാദിധാതവ ഇതി കുതോऽപരോ രസാദിധാതുഗതജ്വരാവകാശ ഇതി രസാദിസ്ഥജ്വരാണാം പാഠോ ന പഠനീയ ഏവേതി ജേജ്ജടാചാര്യാഭിമതമ്| ശ്രീഗയദാസാചാര്യേണ ചായം പാഠോऽന്യാദൃശഃ പഠിതോ വ്യാഖ്യാതശ്ച, തന്മതാനുസാരിഭിരസ്മാഭിരപി പഠ്യതേ വ്യാഖ്യായതേ ച- ഗുരുതേത്യാദി| ഗുരുതാ ഗാത്രാണാമ്| സദനം ച ഗാത്രാണാമേവ| ദൈന്യം ഗ്ലാനിഃ| അസ്യേതി പ്രാണിനഃ| യദ്യപി രസൈകധാതുപ്രാപ്ത്യാ സന്തത ഏവായം തഥാऽപ്യനുക്തധാത്വാശ്രിതലക്ഷണകഥനാര്ഥമത്ര നിര്ദേശഃ| രക്തേത്യാദി| മോഹോ വിഗതചിത്തതാ| പിണ്ഡികേത്യാദി| പിണ്ഡികോദ്വേഷ്ടനം ജങ്ഘാക്രോഡേ ജാനുനോऽധോഭാഗേ പീഡാ| ഊഷ്മാऽന്തഃ അന്തര്ദാഹഃ| വിക്ഷേപഃ അങ്ഗവിക്ഷേപഃ| ഭൃശമിത്യാദി| അസഹിഷ്ണുതാ ക്രോധനത്വം, കേചിത്തു സ്വഗന്ധസ്യാസഹിഷ്ണുത്വമിതി മന്യന്തേ| കുഞ്ചനം സങ്കോചഃ, സ ച സാന്നിധ്യാദസ്ഥ്നാമിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ| തമ ഇത്യാദി| തമഃപ്രവേശനമ് അന്ധകാരദര്ശനമ്| മഹാശ്വാസോ വക്ഷ്യമാണലക്ഷണഃ| മര്മച്ഛേദശ്ചേതി ഹൃദയസ്യ ഛേദനമിവ| ശുക്രസ്ഥാനഗത ഇതി| നനു ശുക്രഗേ ജ്വരേ മരണമിത്യുക്തം തന്ന, ശുക്രം സര്വദേഹഗതം തതശ്ച രസാദിധാത്വാഭിഭവേനാപി ശുക്രപ്രാപ്തേസ്തദ്ഗതേऽപി മരണമിതി| നൈവം, സര്വശരീരസ്ഥസ്യാപി ശുക്രസ്യ കലാന്തരിതത്വേന ത്വചാം ക്രമേണ മര്മപ്രാപ്തേഃ| യദ്യേവമനുക്രമാദേവ ശുക്രം ജ്വരേണ കഥം പ്രാപ്യത ഇതി ചേത്? ധാത്വന്തരാനതിക്രമ്യ ശുക്രമാര്ഗഗമനദിതി| ശുക്രഗതോ ജ്വരോऽപരവ്യാപാരാഭാവാദ്ദേഹഘാതേനൈവോപശാമ്യതീതി ദര്ശയതി- ദഗ്ധ്വേത്യാദി| മൃതശരീരേ ഊഷ്മാഭാവാജ്ജ്വരോപശമോ ജ്ഞായതേ, വിഷാക്തകാണ്ഡവിദ്ധസര്പദഷ്ടമൃഗാദേര്മരണാദ്വിഷോപശാന്തിഃ പ്രതീയതേ||൮൩-൮൯||-
Adhikarana 49 (90-91) · Śloka 92
വാതപിത്തകഫോത്ഥാനാം ജ്വരാണാം ലക്ഷണം യഥാ ||൯൦||
തഥാ തേഷാം ഭിഷഗ്ബ്രൂയാദ്രസാദിഷ്വപി ബുദ്ധിമാന് |
സമസ്തൈഃ സന്നിപാതേന ധാതുസ്ഥമപി നിര്ദിശേത് ||൯൧||
ദ്വന്ദ്വജം ദ്വന്ദ്വജൈരേവ ദോഷൈശ്ചാപി വദേത് കൃതമ് |൯൨|
View original
वातपित्तकफोत्थानां ज्वराणां लक्षणं यथा ||९०||
तथा तेषां भिषग्ब्रूयाद्रसादिष्वपि बुद्धिमान् |
समस्तैः सन्निपातेन धातुस्थमपि निर्दिशेत् ||९१||
द्वन्द्वजं द्वन्द्वजैरेव दोषैश्चापि वदेत् कृतम् |९२|
ഇദാനീം ധാതുഗതാനാമപി ജ്വരാണാമുക്തൈരേവ വാതാദിജ്വരലക്ഷണൈര്ദോഷാത്മകത്വേനാവഗമ ഇതി ദര്ശയതി- വാതേത്യാദി| യഥാ യേന പ്രകാരേണ തേഷാം വാതാദിജ്വരാണാം രസാദിഷു സപ്തസു ധാതുഷു ഗതാനാം ലക്ഷണം ബുദ്ധിമാന് ഭിഷക് ബ്രൂയാദിതി സമ്ബന്ധഃ| സമസ്തൈഃ ദോഷലക്ഷണൈഃ ദ്വന്ദ്വജം ജ്വരം, ദ്വന്ദ്വജൈരേവേതി ദ്വിദോഷജനിതൈഃ| ദോഷൈശ്ചാപീതി ദോഷലക്ഷണൈഃ ധാതുസ്ഥം വദേദിതി||൯൦-൯൧||-
Adhikarana 50 (92) · Śloka 93
ഗമ്ഭീരസ്തു ജ്വരോ ജ്ഞേയോ ഹ്യന്തര്ദാഹേന തൃഷ്ണയാ ||൯൨||
ആനദ്ധത്വേന ചാത്യര്ഥം ശ്വാസകാസോദ്ഗമേന ച |൯൩|
View original
गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया ||९२||
आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च |९३|
ഗമ്ഭീര ഇത്യാദി| ആനദ്ധത്വേന ദോഷപുരീഷവിബന്ധേന| ആനദ്ധത്വേന ചേത്യത്ര ചകാരാത് പ്രലാപഭ്രമസന്ധ്യസ്ഥിശൂലാദിപരിഗ്രഹഃ; ഏതദ്വിപര്യയേണാന്യേ ജ്വരാ ജ്ഞേയാഃ||൯൨||-
Adhikarana 51 (93) · Śloka 94
ഹതപ്രഭേന്ദ്രിയം ക്ഷീണമരോചകനിപീഡിതമ് ||൯൩||
ഗമ്ഭീരതീക്ഷ്ണവേഗാര്തം ജ്വരിതം പരിവര്ജയേത് |൯൪|
View original
हतप्रभेन्द्रियं क्षीणमरोचकनिपीडितम् ||९३||
गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् |९४|
ഗമ്ഭീരജ്വരസ്യാസാധ്യത്വമാഹ- ഹതേത്യാദി| ഹതപ്രമേന്ദ്രിയം ഹതശരീരദീപ്തിം തഥാ ഹതശ്രോത്രചക്ഷുരാദിശക്തികമ്| അന്യേ പ്രഭാശബ്ദേന ഇന്ദ്രിയശക്തിം വദന്തി; തേന ഹതേന്ദ്രിയശക്തികമിത്യര്ഥഃ| ഗമ്ഭീര ഇവ ഗമ്ഭീരോऽന്തര്വേഗഃ, തീക്ഷ്ണോऽതിദുഃസഹോ ബഹിരന്തശ്ച വേഗഃ, താഭ്യാമന്യോന്യമാര്തം പീഡിതം; ഏതേന ക്ഷീണം ഗമ്ഭീരാര്തം വിവര്ജയേത്, തീക്ഷ്ണവേഗാര്തം ച ക്ഷീണമിതി| ‘അരോചകനിപീഡിതം’ ഇത്യത്ര ‘ദുരാത്മാനമുപദ്രുതം’ ഇതി തഥാ ‘ഉപദ്രവനിപീഡിതം’ ഇതി ച കേചിത് പഠന്തി| ദുരാത്മാനം ദുഃഖിതാന്തഃകരണം, ഉപദ്രുതം ജ്വരോപദ്രവൈഃ| ‘അപരേ ദുരാത്മഭിരുപദ്രുതമ്’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര പ്രേതഭൂതപിശാചരക്ഷോഭിഃ പീഡിതമ്||൯൩||-
Adhikarana 52 (94) · Śloka 95
ഹീനമധ്യാധികൈര്ദോഷൈസ്ത്രിസപ്തദ്വാദശാഹികഃ ||൯൪||
ജ്വരവേഗോ ഭവേത്തീവ്രോ യഥാപൂര്വം സുഖക്രിയഃ |൯൫|
View original
हीनमध्याधिकैर्दोषैस्त्रिसप्तद्वादशाहिकः ||९४||
ज्वरवेगो भवेत्तीव्रो यथापूर्वं सुखक्रियः |९५|
അതോऽനന്തരം തീക്ഷ്ണവേഗസ്യ സുഖക്രിയത്വമാഹ- ഹീനേത്യാദി| ഹീനൈര്ദോഷൈസ്ത്ര്യഹം സുഖക്രിയസ്തീക്ഷ്ണവേഗഃ, മധ്യൈഃ സപ്താഹം, അധികൈര്ദ്വാദശാഹാനീതി| അത്ര ഹീനമധ്യത്വം വൃദ്ധാപേക്ഷയാ| യഥാപൂര്വം സുഖക്രിയാ ഇതി ദ്വാദശാഹികാത്തീക്ഷ്ണവേഗാത് സപ്താഹികഃ സുചികിത്സ്യഃ, സപ്താഹികാത്തീക്ഷ്ണവേഗാത് ത്ര്യാഹികഃ സുചികിത്സ്യഃ| ഹീനമധ്യാധികൈര്ദോഷൈസ്ത്രിസപ്തദ്വാദശാഹിക ഇതി യദുക്തം തദവധിമാത്രദ്യോതകം; തേന ദോഷതാരതമ്യാദ്ദോഷഭേദാനാമാനന്ത്യാദുക്താവധേര്ന്യൂനോ ന്യൂനതരോ ന്യൂനതമോ, അധികോऽധികതരോऽധികതമോऽപ്യവധിര്ബോദ്ധവ്യഃ||൯൪||-
Adhikarana 53 (95-96) · Śloka 96
കാലോ ഹ്യോഷ യമശ്ചൈവ നിയതിര്മൃത്യുരേവ ച ||൯൫||
തസ്മിന് വ്യപഗതേ ദേഹാജ്ജന്മേഹ പുനരുച്യതേ |
ഇതി ജ്വരാഃ സമാഖ്യാതാഃ കര്മേദാനീം പ്രവക്ഷ്യതേ ||൯൬||
View original
कालो ह्योष यमश्चैव नियतिर्मृत्युरेव च ||९५||
तस्मिन् व्यपगते देहाज्जन्मेह पुनरुच्यते |
इति ज्वराः समाख्याताः कर्मेदानीं प्रवक्ष्यते ||९६||
ഇദാനീം കാലനാമഭിര്വിശേഷണൈര്മാരണാത്മകത്വം ജ്വരസ്യ സൂചയന് തന്മുക്തസ്യ പുനര്ജന്മ പ്രതിപാദയതി- കാല ഇത്യാദി| ഇതിശബ്ദോ നിദാനപരിസമാപ്തൌ| കര്മേത്യാദി| കര്മചികിത്സാ||൯൫-൯൬||
Adhikarana 54 (97-98) · Śloka 98
ജ്വരസ്യ പൂര്വരൂപേഷു വര്തമാനേഷു ബുദ്ധിമാന് |
പായയേത ഘൃതം സ്വച്ഛം തതഃ സ ലഭതേ സുഖമ് ||൯൭||
വിധിര്മാരുതജേഷ്വേഷ, പൈത്തികേഷു വിരേചനമ് |
മൃദു, പ്രച്ഛര്ദനം തദ്വത്കഫജേഷു വിധീയതേ ||൯൮||
View original
ज्वरस्य पूर्वरूपेषु वर्तमानेषु बुद्धिमान् |
पाययेत घृतं स्वच्छं ततः स लभते सुखम् ||९७||
विधिर्मारुतजेष्वेष, पैत्तिकेषु विरेचनम् |
मृदु, प्रच्छर्दनं तद्वत्कफजेषु विधीयते ||९८||
ജ്വരസ്യേത്യാദി| ജ്വരസ്യേതി നിരാമവാതജനിതസ്യ| ഘൃതം പുരാണം, തസ്യ കാലദിസംസ്കാരേണ വിശേഷഗുണകാരിത്വാത്| സ്വച്ഛം സുഷ്ഠു അച്ഛം കേവലം, സ്വച്ഛവചനാദ്ദ്രവ്യാന്തയോഗോ നിഷിധ്യതേ, ന തു സംസ്കാരഃ പാകേന കാലേന ച| മാരുതജേഷു ശ്രമക്ഷയാദികുപിതവാതജ്വരപൂര്വരൂപേഷു, നത്വാമാശയാനുപൂര്വ്യോത്പന്നേഷു സാമവാതജ്വരപൂര്വരൂപേഷു| അത ഏവ ബുദ്ധിമാന് പായയേദിത്യുക്തമ്| ഏഷ സര്പിഃപാനവിധിഃ| സുഖമിതി താവദച്ഛം കേവലം ഘൃതം പാതവ്യം യാവത് സുഖം പ്രാപ്നോതി, തദനന്തരം ലഘുഭോജനാദി| പൈത്തികേഷു പിത്തജ്വരപൂര്വരൂപേഷു| മൃദു അതീക്ഷ്ണമ്| തദ്വന്മൃദു| കഫജേഷു കഫജ്വരപൂര്വരൂപേഷു||൯൭-൯൮||
Adhikarana 55 (99) · Śloka 99
സര്വദ്വിദോഷജേഷൂക്തം യഥാദോഷം വികല്പയേത് |൯൯|
View original
सर्वद्विदोषजेषूक्तं यथादोषं विकल्पयेत् |९९|
സര്വേത്യാദി| സര്വേഷു സന്നിപാതജ്വരപൂര്വരൂപേഷു, ദ്വിദോഷജേഷു ദ്വന്ദ്വജ്വരപൂര്വരൂപേഷു; ഉക്തം യഥാദോഷം സര്പിഃപാനാദികം, വികല്പയേത് അവധാരയേത്|൯൯|-
Adhikarana 56 (99) · Śloka 99
അസ്നേഹനീയോऽശോധ്യശ്ച സംയോജ്യോ ലങ്ഘനാദിനാ ||൯൯||
View original
अस्नेहनीयोऽशोध्यश्च संयोज्यो लङ्घनादिना ||९९||
ഇദാനീം ഘൃതാദ്യനര്ഹസ്യ ജ്വരപൂര്വരൂപേ കിം വിധേയമിത്യാഹ- അസ്നേഹനീയ ഇത്യാദി| അസ്നേഹനീയോऽജീര്ണീ തരുണജ്വരീത്യാദികഃ| അശോധ്യോ വമനവിരേചനായോഗ്യഃ| ലങ്ഘനാദിനേത്യാദിഗ്രഹണാത് ഷഡങ്ഗാദിശൃതശീതോഷ്ണോദകാദികം ഗൃഹ്യതേ||൯൯||
Adhikarana 57 (100) · Śloka 100
രൂപപ്രാഗ്രൂപയോര്വിദ്യാന്നാനാത്വം വഹ്നിധൂമവത് |൧൦൦|
View original
रूपप्राग्रूपयोर्विद्यान्नानात्वं वह्निधूमवत् |१००|
അഥ നവജ്വരേ സ്നേഹസംശോധനവര്ജനാത് കഥം പൂര്വരൂപേ തദുപദേശ ഇത്യാഹ- രൂപപ്രാഗ്രൂപയോരിത്യാദി| രൂപപ്രാഗ്രൂപയോഃ നാനാത്വം പൃഥക്ത്വം വഹ്നിധൂമവത് വിദ്യാത്; വഹ്നിധൂമദൃഷ്ടാന്തേന നാനാത്വമനയോര്ന ഘടപടാദിവത്, അതോऽനയോര്ജ്ഞാനേ യത്നോ വിധേയഃ|൧൦൦|-
Adhikarana 58 (100) · Śloka 100
പ്രവ്യക്തരൂപേഷു ഹിതമേകാന്തേനാപതര്പണമ് ||൧൦൦||
View original
प्रव्यक्तरूपेषु हितमेकान्तेनापतर्पणम् ||१००||
പൂര്വരൂപേ ചികിത്സിതമഭിധായ രൂപേ ചികിത്സിതമാഹ- പ്രവ്യക്തരൂപേഷ്വിത്യാദി| ഏകാന്തേന അതിശയേന| അതര്പണമത്ര ഉപവാസഃ, ശേഷാണാമതര്പണഭേദാനാമവസ്ഥാവിശേഷേണ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| തേനാമാശയാനുപൂര്വ്യോത്പന്നേഷു ജ്വരേഷൂപവാസാര്ഹേഷു ഹിതമിത്യര്ഥഃ||൧൦൦||
Adhikarana 59 (101) · Śloka 101
ആമാശയസ്ഥേ ദോഷേ തു സോത്ക്ലേശേ വമനം പരമ് |൧൦൧|
View original
आमाशयस्थे दोषे तु सोत्क्लेशे वमनं परम् |१०१|
അവസ്ഥാവിശേഷേണാപതര്പണവിശേഷമാഹ- ആമാശയസ്ഥേ ഇത്യാദി| ഹൃല്ലാസലാലാപ്രസേകാദിനാ ദോഷോത്ക്ലേശോ ജ്ഞേയഃ|൧൦൧|-
Adhikarana 60 (101) · Śloka 102
ആനദ്ധഃ സ്തിമിതൈര്ദോഷൈര്യാവന്തം കാലമാതുരഃ ||൧൦൧||
കുര്യാദനശനം താവത്തതഃ സംസര്ഗമാചരേത് |൧൦൨|
View original
आनद्धः स्तिमितैर्दोषैर्यावन्तं कालमातुरः ||१०१||
कुर्यादनशनं तावत्ततः संसर्गमाचरेत् |१०२|
ലങ്ഘനം കിയന്തം കാലം കാര്യമിത്യാഹ- ആനദ്ധ ഇത്യാദി| യാവന്തം കാലമാതുരഃ സ്തിമിതൈര്ദോഷൈരപ്രചലിതരൂപൈരാനദ്ധോ ബദ്ധ ഇവ ഭവേത്താവന്തം കാലം ലങ്ഘയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| സ്തിമിതത്വം ച ദോഷാണാമാമരസാവനദ്ധത്വാത്| തത ആനദ്ധത്വേ നിവൃത്തേ, അത്രാഭിലാഷേ സതി, സംസര്ഗം പേയാദിക്രമമാചരേത്| അന്യേ ശ്ലോകോത്തരാര്ധമന്യഥാ പഠന്തി,- “കാലം താവന്തമശ്നീയാല്ലഘ്വന്നം തു വിരിക്തവത്” ഇതി| ലഘ്വന്നമിതി അത്രാന്നദ്രവ്യകൃതം ലഘ്വന്നം; വിരിക്തവദിത്യനേന മാത്രാലഘുത്വമ്||൧൦൧||-
Adhikarana 61 (102) · Śloka 103
ന ലങ്ഘയേന്മാരുതജേ ക്ഷയജേ മാനസേ തഥാ ||൧൦൨||
അലങ്ഘ്യാശ്ചാപി യേ പൂര്വം ദ്വിവ്രണീയേ പ്രകീര്തിതാഃ |൧൦൩|
View original
न लङ्घयेन्मारुतजे क्षयजे मानसे तथा ||१०२||
अलङ्घ्याश्चापि ये पूर्वं द्विव्रणीये प्रकीर्तिताः |१०३|
ഉചിതസ്യാപി ലങ്ഘനസ്യ ക്വചിന്നിഷേധമാഹ- ന ലങ്ഘയേദിത്യാദി| ക്ഷയജേ ധാതുക്ഷയജേ യക്ഷ്മജ്വരേ വാ, മാനസേ കാമക്രോധാദിസമ്ഭൂതേ| അലങ്ഘ്യാ “ഗര്ഭിണീവൃദ്ധബാലദുര്ബലഭീരുഭിഃ ” ഇത്യനേനോക്താഃ| അന്യേ തു വ്യാഖ്യാനയന്തി- മാരുതജേ ജ്വരേ ന ലങ്ഘയേത്; കിമ്ഭൂതേ? ക്ഷയജേ| ഏതേന ധാതുക്ഷയപ്രകുപിതവാതജ ഇത്യുക്തം; അഥവാ ക്ഷയജേ ന ലങ്ഘയേത്; കിമ്ഭൂതേ? മാരുതജേ| ഏതേന യക്ഷ്മജ്വരേ മാരുതസമ്ഭൂതേ ന ലങ്ഘയേത്| (യഃ സാമാവസ്ഥായാം മാരുതജ്വരോ യക്ഷ്മജ്വരശ്ച സ ലങ്ഘനീയ ഏവ, നിരാമേ മാരുതജേ ജ്വരേ ന ലങ്ഘയേത്)||൧൦൨||-
Adhikarana 62 (103) · Śloka 104
അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേര്ലങ്ഘനം ദോഷപാചനമ് ||൧൦൩||
ജ്വരഘ്നം ദീപനം കാങ്ക്ഷാരുചിലാഘവകാരകമ് |൧൦൪|
View original
अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम् ||१०३||
ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम् |१०४|
അതോ ലങ്ഘനവര്ണനമാഹ- അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേരിത്യാദി| അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേരിതി ‘പുരുഷസ്യ’ ഇതി ശേഷഃ| തത്ര ദോഷാ അനവസ്ഥിതാഃ സ്ഥാനാന്തരഗമനാത്, വഹ്നിശ്ചാനവസ്ഥിതോ ബഹിര്വിക്ഷിപ്തത്വാത്| ആഹാരേച്ഛാ ഹൃദി കാങ്ക്ഷാ, മുഖോപനീതസ്യാഹാരസ്യ രസനേന്ദ്രിയസ്യേച്ഛാ രുചിഃ||൧൦൩||-
Adhikarana 63 (104) · Śloka 105
സൃഷ്ടമാരുതവിണ്മൂത്രം ക്ഷുത്പിപാസാऽസഹം ലഘുമ് ||൧൦൪||
പ്രസന്നാത്മേന്ദ്രിയം ക്ഷാമം നരം വിദ്യാത് സുലങ്ഘിതമ് |൧൦൫|
View original
सृष्टमारुतविण्मूत्रं क्षुत्पिपासाऽसहं लघुम् ||१०४||
प्रसन्नात्मेन्द्रियं क्षामं नरं विद्यात् सुलङ्घितम् |१०५|
സമ്യഗ്ലങ്ഘിതലക്ഷണമാഹ- സൃഷ്ടമാരുതവിണ്മൂത്രമിത്യാദി| സൃഷ്ടമാരുതവിണ്മൂത്രമിതി അധഃപ്രവൃത്തവാതപുരീഷമൂത്രം, ക്ഷുത്പിപാസാസഹമിതി സമ്യഗ്ലങ്ഘനാദേകസ്മിന്നേവ കാലേ യേ ക്ഷുത്പിപാസേ സമവേതേ ഭവതസ്തേ സോഢുമശക്തമ്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം,- “വാതമൂത്രപുരീഷാണാം വിസര്ഗേ ഗാത്രലാഘവേ| ഹൃദയോദരകണ്ഠാസ്യശുദ്ധൌ തന്ദ്രാക്ലമേ ഗതേ|| സ്വേദേ ജാതേ രുചൌ ചാപി ക്ഷുത്പിപാസാസഹോദയേ| കൃതം ലങ്ഘനമാദേശ്യം നിര്വ്യഥേ ചാന്തരാത്മനി”- ഇതി| ലഘുമ് അങ്ഗഗൌരവാദിരഹിതമ്| ആത്മാ അന്തഃകരണമ്| ക്ഷാമം സര്വാക്ഷമമ്| ഏവമ്ഭൂതം സുലങ്ഘിതം വിദ്യാത്||൧൦൪||-
Adhikarana 64 (105) · Śloka 106
ബലക്ഷയസ്തൃഷാ ശോഷസ്തന്ദ്രാനിദ്രാഭ്രമക്ലമാഃ ||൧൦൫||
ഉപദ്രവാശ്ച ശ്വാസാദ്യാഃ സമ്ഭവന്ത്യതിലങ്ഘനാത് |൧൦൬|
View original
बलक्षयस्तृषा शोषस्तन्द्रानिद्राभ्रमक्लमाः ||१०५||
उपद्रवाश्च श्वासाद्याः सम्भवन्त्यतिलङ्घनात् |१०६|
അതിലങ്ഘനലക്ഷണമാഹ- ബലക്ഷയ ഇത്യാദി| ബലക്ഷയ ഇതി കാലജയുക്തിജസഹജാനാം ബലാനാം ഹാനിഃ, അഥവാ ബലക്ഷയ ഓജഃക്ഷയഃ| ശോഷോ മുഖശോഷഃ| തന്ദ്രാ ശാരീരോക്തലിങ്ഗാ നിദ്രാഭേദഃ| നിദ്രാ പ്രസിദ്ധാ| നനു ശ്ലേഷ്മണാ നിദ്രാ ഉത്പദ്യതേ, അതിലങ്ഘനാത്തു ശ്ലേഷ്മക്ഷയേ ജാതേ കഥം സാ ഉത്പദ്യതേ? സത്യം; നിദ്രേവ നിദ്രേത്യുപമയാ ചേഷ്ടോപരമാന്നിദ്രാത്വേന വിവക്ഷിതാ| അന്യേ തു തന്ദ്രാനിദ്രയോര്മധ്യേ അകാരപ്രശ്ലേഷം മന്യന്തേ, തതശ്ചാനിദ്രേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഭ്രമഃ ചക്രാരൂഢസ്യേവ ഭ്രമണം, ക്ലമഃ അനായാസശ്രമഃ| ആദിശബ്ദാത് കാസസ്വരക്ഷയച്ഛര്ദിഹിക്കാദയഃ| തന്ത്രാന്തരോക്തപര്വഭേദാദീന്യതിലങ്ഘനലക്ഷണാനി സുലങ്ഘനലക്ഷണോക്തപ്രസന്നാത്മേന്ദ്രിയാദിവൈപരീത്യാദധിഗന്തവ്യാനി||൧൦൫||-
Adhikarana 65 (106) · Śloka 107
ദീപനം കഫവിച്ഛേദി പിത്തവാതാനുലോമനമ് ||൧൦൬||
കഫവാതജ്വരാര്തേഭ്യോ ഹിതമുഷ്ണാമ്ബു തൃട്ഛിദമ് |
തദ്ധി മാര്ദവകൃദ്ദോഷസ്രോതസാം ... |൧൦൭|
View original
दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम् ||१०६||
कफवातज्वरार्तेभ्यो हितमुष्णाम्बु तृट्छिदम् |
तद्धि मार्दवकृद्दोषस्रोतसां ... |१०७|
അര്ധാവശിഷ്ടോദകഗുണമാഹ- ദീപനമിത്യാദി| കഫവിച്ഛേദി സ്ത്യാനശ്ലേഷ്മണോ വിച്ഛേദകമ്| കഫവാതജ്വരാര്തേഭ്യ ഇതി ബഹുവചനനിര്ദേശാത് കഫജ്വരാര്തവാതജ്വരാര്തകഫവാതജ്വരാര്തേഭ്യോ ഹിതമിത്യര്ഥഃ| യദ്യപി പാനീയവര്ഗേ ഉഷ്ണോദകഗുണാ വര്ണിതാസ്തഥാऽപി തത്രോക്തഗുണേഭ്യോऽധികവിധാനാര്ഥമത്രോക്താഃ| യദ്യേവം തര്ഹ്യേതേ ഗുണാസ്തത്രൈവ കുതോ ന നിര്ദിഷ്ടാഃ? സ്വസ്ഥാതുരയോപ്യുഷ്ണോദകസ്യ ഹിതത്വാപാദനാര്ഥം; തച്ചോഷ്ണോദകം മാര്ദവകൃത് മൃദുകാരി; ദോഷസ്രോതസാം ദോഷവഹസ്രോതസാമ്, അഥവാ ദോഷാണാം സ്രോതസാം മൃദുത്വം വിദധാതി| ഏവങ്ഗുണമപ്യുഷ്ണോദകം ജ്വരേऽല്പം ദേയമിത്യാഹുരാചാര്യാഃ||൧൦൬||-
Adhikarana 66 (107) · Śloka 108
... ശീതമന്യഥാ ||൧൦൭||
സേവ്യമാനേന തോയേന ജ്വരഃ ശീതേന വര്ധതേ |൧൦൮|
View original
... शीतमन्यथा ||१०७||
सेव्यमानेन तोयेन ज्वरः शीतेन वर्धते |१०८|
ശീതോദകഗുണമാഹ- ശീതമന്യഥേത്യാദി| ശീതമ് അക്വഥിതമ്| അന്യഥാ ഉഷ്ണോദകഗുണവിപരീതഗുണമ്| കിം ശീതോദകമുഷ്ണാമ്ബുഗുണവിപരീതമേവ സ്യാദുതാന്യത് കിമപി കുരുത ഇത്യാഹ- സേവ്യമാനേനേത്യാദി||൧൦൭||-
Adhikarana 67 (108) · Śloka 109
പിത്തമദ്യവിഷോത്ഥേഷു ശീതലം തിക്തകൈഃ ശൃതമ് ||൧൦൮||
ഗാങ്ഗേയനാഗരോശീരപര്പടോദീച്യചന്ദനൈഃ |൧൦൯|
View original
पित्तमद्यविषोत्थेषु शीतलं तिक्तकैः शृतम् ||१०८||
गाङ्गेयनागरोशीरपर्पटोदीच्यचन्दनैः |१०९|
ഇദാനീം ശൃതശീതസ്യ ഗുണമാഹ- പിത്തേത്യാദി| പിത്തമദ്യവിഷോത്ഥേഷു ജ്വരേഷു തിക്തകൈഃ ശൃതശീതലം ജലം ദേയം, കേവലം വാ ശൃതശീതലം ജലം ദേയം, തന്ത്രാന്തരവചനാത്| താന്യേവ തിക്തദ്രവ്യാണ്യാഹ- ഗാങ്ഗേയേത്യാദി| ഗാങ്ഗേയം മുസ്തമ്, ഉദീച്യം വാലകം, ചന്ദനം രക്തചന്ദനമ്| കല്പനോച്യതേ- ഗാങ്ഗേയാദിസര്വദ്രവ്യം കര്ഷമാത്രമുദകപ്രസ്ഥേ ക്വാഥ്യാര്ധശൃതം കൃത്വാ പ്രയോക്തവ്യം; വൃദ്ധവൈദ്യാസ്തു ഗാങ്ഗേയാദിസര്വദ്രവ്യപലമുദകാഢകേ പക്ത്വാऽര്ധാഢകമവശേഷയന്തി| യദ്യപ്യതിക്താ ശുണ്ഠീ തഥാऽപി പാചനീയത്വേന യൌഗികത്വാദസ്മിന് യോഗേ പ്രക്ഷേപഃ| തന്ത്രാന്തരേ തു, “കര്ഷമാത്രം തതോ ദ്രവ്യം സാധയേത് പ്രാസ്ഥികേऽമ്ഭസി| അര്ധശൃതം പ്രയോക്തവ്യം പാനേ പേയാദിസംവിധൌ”- ഇതി| പഞ്ജികാകാരസ്തു പൂര്വാര്ധമേവ പഠതി നോത്തരാര്ധം; തിക്തകൈസ്തിക്തദ്രവ്യൈഃ പര്പടാദിഭിരിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൦൮||-
Adhikarana 68 (109) · Śloka 110
ദീപനീ പാചനീ ലഘ്വീ ജ്വരാര്താനാം ജ്വരാപഹാ ||൧൦൯||
അന്നകാലേ ഹിതാ പേയാ യഥാസ്വം പാചനൈഃ കൃതാ |൧൧൦|
View original
दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्तानां ज्वरापहा ||१०९||
अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता |११०|
ദീപനീത്യാദി| അന്നകാലേ സ്വസ്ഥവൃത്താഭിധാസ്യമാനേ ‘വിസൃഷ്ടേ വിണ്മൂത്രേ’ ഇത്യാദികേ, ‘ദിനാന്തേ’ ഇത്യന്യേ| യഥാസ്വം പാചനൈഃ കൃതാ പഞ്ചമൂലീപ്രഭൃതിഭിഃ സംസ്കൃതാ| അന്യേ തു പാചനൈരിത്യത്ര ബഹുവചനമാദ്യര്ഥേ, തേന ദീപനപാചനസംശമനീയാദിഭിഃ സംസ്കൃതേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| പുനഃ പേയാഗുണാഭിധാനമുഷ്ണോദകഗുണാഭിധാനവത്, അതോ ന പുനരുക്തിഃ||൧൦൯||-
Adhikarana 69 (110-111) · Śloka 112
ബഹുദോഷസ്യ മന്ദാഗ്നേഃ സപ്തരാത്രാത് പരം ജ്വരേ ||൧൧൦||
ലങ്ഘനാമ്ബുയവാഗൂഭിര്യദാ ദോഷോ ന പച്യതേ |
തദാ തം മുഖവൈരസ്യതൃഷ്ണാരോചകനാശനൈഃ ||൧൧൧||
കഷായൈഃ പാചനൈര്ഹൃദ്യൈര്ജ്വരഘ്നൈഃ സമുപാചരേത് |൧൧൨|
View original
बहुदोषस्य मन्दाग्नेः सप्तरात्रात् परं ज्वरे ||११०||
लङ्घनाम्बुयवागूभिर्यदा दोषो न पच्यते |
तदा तं मुखवैरस्यतृष्णारोचकनाशनैः ||१११||
कषायैः पाचनैर्हृद्यैर्ज्वरघ्नैः समुपाचरेत् |११२|
കൃതലങ്ഘനാദേര്ജ്വരിണോ യസ്യാമവസ്ഥായാം പാചനം ദേയം താമാഹ- ബഹുദോഷസ്യേത്യാദി| നനു, തന്ത്രാന്തരേ സ്വേദതിക്തകരസൌ പാചനാര്ഥമുക്തൌ, താവത്ര കസ്മാന്ന നിര്ദിഷ്ടൌ? സത്യം, ഉഷ്ണോദകവിധാനേന താവത് കഫവാതജ്വരസ്യ സ്വേദോ ലബ്ധഃ, ഷഡങ്ഗകല്പനയാ പാനീയസംസ്കാരേണ ച തിക്തകരസോ ഗൃഹീത ഇത്യത്ര ദ്വാവപി നിര്ദിഷ്ടൌ| മുഖവൈരസ്യതൃഷ്ണാരോചകനാശനൈരിതി വക്ഷ്യമാണൈഃമരുത്പിത്തകഫജ്വരപാചനൈഃ, വാതാദിലക്ഷണത്വാദ്വദനവൈരസ്യാദീനാമ്| കഷായൈഃ ക്വാഥൈഃ| ആമദോഷപാചനാര്ഥം യവാഗൂഃ കഥമാമേ പ്രയുജ്യതേ? സത്യം, ദ്വിപ്രകാരാ ഹ്യാമതാ പ്രഭൂതാ അല്പാ ച, തത്ര പ്രഭൂതാമതാം വിഹായാല്പാമതായാം പ്രയുജ്യത ഇതി ന ദോഷഃ||൧൧൦-൧൧൧||-
Adhikarana 70 (112-113) · Śloka 114
പഞ്ചമൂലീകഷായം തു പാചനം പവനജ്വരേ ||൧൧൨||
സക്ഷൌദ്രം പൈത്തികേ മുസ്തകടുകേന്ദ്രയവൈഃ കൃതമ് |
പിപ്പല്യാദികഷായം തു കഫജേ പരിപാചനമ് ||൧൧൩||
ദ്വന്ദ്വജേഷു തു സംസൃഷ്ടം ദദ്യാത് ... |൧൧൪|
View original
पञ्चमूलीकषायं तु पाचनं पवनज्वरे ||११२||
सक्षौद्रं पैत्तिके मुस्तकटुकेन्द्रयवैः कृतम् |
पिप्पल्यादिकषायं तु कफजे परिपाचनम् ||११३||
द्वन्द्वजेषु तु संसृष्टं दद्यात् ... |११४|
താന്യേവ പാചനാനി പ്രതിദോഷമാഹ- പഞ്ചമൂലീത്യാദി| പഞ്ചമൂലീ മഹതീ| അന്യേ തു കഫാനുഗേ വാതജ്വരേ മഹതീ, പിത്താനുഗേ ച കനീയസീ, ഇതി ദ്വിവിധാമപി പഞ്ചമൂലീം ഗൃഹ്ണന്തി| സംസൃഷ്ടം മിശ്രമ്| സന്നിപാതചികിത്സാ ദ്വന്ദ്വജചികിത്സായാമേവാന്തര്ഭൂതാ, അതഃ പൃഥങ്നോക്താ||൧൧൨-൧൧൩||-
Adhikarana 71 (114) · Śloka 114
... അഥ വിവര്ജയേത് |
പീതാമ്ബുര്ലങ്ഘിതോ ഭുക്തോऽജീര്ണീ ക്ഷീണഃ പിപാസിതഃ ||൧൧൪||
View original
... अथ विवर्जयेत् |
पीताम्बुर्लङ्घितो भुक्तोऽजीर्णी क्षीणः पिपासितः ||११४||
യേഷാം പാചനമഹിതം താനാഹ- അഥേത്യാദി| വിവര്ജയേത് ‘പാചനമ്’ ഇതി ശേഷഃ| പീതാമ്ബുഃ സദ്യ ഏവ പീതോദകഃ| ലങ്ഘിതഃ കൃതോപവാസഃ| ഭുക്തഃ സദ്യ ഏവ കൃതാഹാരഃ| അജീര്ണീ അപരിപക്വഭോജനഃ||൧൧൪||
Adhikarana 72 (115) · Śloka 115
(തീക്ഷ്ണേ ജ്വരേ ഗുരൌ ദേഹേ വിബദ്ധേഷു മലേഷു ച|
സാമദോഷം വിജാനീയാജ്ജ്വരം പക്വമതോऽന്യഥാ ||) മൃദൌ ജ്വരേ ലഘൌ ദേഹേ പ്രചലേഷു മലേഷു ച |
പക്വം ദോഷം വിജാനീയാജ്ജ്വരേ ദേയം തദൌഷധമ് ||൧൧൫||
View original
(तीक्ष्णे ज्वरे गुरौ देहे विबद्धेषु मलेषु च|
सामदोषं विजानीयाज्ज्वरं पक्वमतोऽन्यथा ||) मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च |
पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम् ||११५||
ഇദാനീം പക്വദോഷലക്ഷണമാഹ- മൃദാവിത്യാദി| തത് വക്ഷ്യമാണശമനശോധനാഖ്യമൌഷധമ്||൧൧൫||
Adhikarana 73 (116) · Śloka 116
ദോഷപ്രകൃതിവൈകൃത്യാദേകേഷാം പക്വലക്ഷണമ് |൧൧൬|
View original
दोषप्रकृतिवैकृत्यादेकेषां पक्वलक्षणम् |११६|
ഏകീയമതമാഹ- ദോഷപ്രകൃതിവൈകൃത്യാദിത്യാദി| ദോഷപ്രകൃതിവൈകൃത്യാദിതി ജ്വരോത്പാദികായാ ദോഷപ്രകൃതേരുച്ഛ്രിതായാ അന്യഥാത്വാദിത്യര്ഥഃ|൧൧൬|-
Adhikarana 74 (116-118) · Śloka 119
ഹൃദയോദ്വേഷ്ടനം തന്ദ്രാ ലാലാസ്രുതിരരോചകഃ ||൧൧൬||
ദോഷാപ്രവൃത്തിരാലസ്യം വിബന്ധോ ബഹുമൂത്രതാ |
ഗുരൂദരത്വമസ്വേദോ ന പക്തിഃ ശകൃതോऽരതിഃ ||൧൧൭||
സ്വാപഃ സ്തമ്ഭോ ഗുരുത്വം ച ഗാത്രാണാം വഹ്നിമാര്ദവമ് |
മുഖസ്യാശുദ്ധിരഗ്ലാനിഃ പ്രസങ്ഗീ ബലവാഞ്ജ്വരഃ ||൧൧൮||
ലിങ്ഗൈരേഭിര്വിജാനീയാജ്ജ്വരമാമം വിചക്ഷണഃ |൧൧൯|
View original
हृदयोद्वेष्टनं तन्द्रा लालास्रुतिररोचकः ||११६||
दोषाप्रवृत्तिरालस्यं विबन्धो बहुमूत्रता |
गुरूदरत्वमस्वेदो न पक्तिः शकृतोऽरतिः ||११७||
स्वापः स्तम्भो गुरुत्वं च गात्राणां वह्निमार्दवम् |
मुखस्याशुद्धिरग्लानिः प्रसङ्गी बलवाञ्ज्वरः ||११८||
लिङ्गैरेभिर्विजानीयाज्ज्वरमामं विचक्षणः |११९|
ഇദാനീം സാമാന്യമാമജ്വരലക്ഷണമാഹ- ഹൃദയോദ്വേഷ്ടനമിത്യാദി| ഹൃദയോദ്വേഷ്ടനം ഹൃദയസ്യ ആമോടനമിവ| ദോഷാപ്രവൃത്തിഃ വാതാദീനാം നിശ്ചലതാ| വിബന്ധോ വിഡ്വാതയോരപ്രവര്തനമ്| അരതിഃ ന കുത്രചിദവസ്ഥിതിശ്ചേതസഃ| അഗ്ലാനിഃ ഈഷച്ഛാന്തിഃ| പ്രസങ്ഗീ സംസക്തഃ| ഏതാനി ലക്ഷണാനി പ്രായേണ സപ്തരാത്രം യാവദ്ഭവന്തി| അമും പാഠം പഞ്ജികാകാരോ ‘ലാലാപ്രസേകോ ഹൃല്ലാസോ ഹൃദയാശുദ്ധ്യരോചകാഃ| തന്ദ്രാലസ്യാവിപാകാസ്യവൈരസ്യം ഗുരുഗാത്രതാ|| ക്ഷുന്നാശോ ബഹുമൂത്രത്വം സ്തബ്ധതാ ബലവാഞ്ജ്വരഃ| ആമജ്വരസ്യ ലിങ്ഗാനി ന ദദ്യാത്തത്ര ഭേഷജമ്’ ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പഠതി||൧൧൬-൧൧൮||-
Adhikarana 75 (119) · Śloka 120
സപ്തരാത്രാത്പരം കേചിന്മന്യന്തേ ദേയമൌഷധമ് ||൧൧൯||
ദശരാത്രാത്പരം കേചിദ്ദാതവ്യമിതി നിശ്ചിതാഃ |൧൨൦|
View original
सप्तरात्रात्परं केचिन्मन्यन्ते देयमौषधम् ||११९||
दशरात्रात्परं केचिद्दातव्यमिति निश्चिताः |१२०|
ഇദാനീം കഷായരസസ്യൌഷധസ്യോപയോഗകാലം പരമതേനാഹ- സപ്തേത്യാദി| ഔഷധം കഷായരസമപി, നതു തിക്തരസമേവ, തസ്യ സാമേऽപ്യുപയോഗാര്ഹത്വാത്| നനു, ‘മൃദൌ ജ്വരേ ലഘൌ ദേഹേ’ ഇത്യാദിനൈവ പക്വലക്ഷണേऽഭിഹിതേ ഭേഷജദാനമുക്തം, തത്കഥം സപ്തരാത്രാദിത്യാദികം പരമതമങ്ഗീക്രിയതേ? സത്യം, സപ്തരാത്രാദര്വാക് പാചനസ്യാപി നിഷേധാര്ഥം സപ്തരാത്രഗ്രഹണം, ദശാഹാദനന്തരമവിദ്യമാനേऽപി പാകലക്ഷണേ ഔഷധം ദേയമിതി ദര്ശനാര്ഥം ച ദശരാത്രഗ്രഹണമ്| നിശ്ചിതാ നിശ്ചയകാരിണോ വൈദ്യാഃ||൧൧൯||-
Adhikarana 76 (120) · Śloka 121
പൈത്തികേ വാ ജ്വരേ ദേയമല്പകാലസമുത്ഥിതേ ||൧൨൦||
അചിരജ്വരിതസ്യാപി ദേയം സ്യാദ്ദോഷപാകതഃ |൧൨൧|
View original
पैत्तिके वा ज्वरे देयमल्पकालसमुत्थिते ||१२०||
अचिरज्वरितस्यापि देयं स्याद्दोषपाकतः |१२१|
യദാ പുനഃ സപ്താഹാദര്വാഗപി പിത്തജ്വരോऽല്പദോഷശ്ച ശീഘ്രം പാകം യായാത്തദൌഷധം ദേയമിത്യാഹ- പൈത്തികേ ഇത്യാദി| അല്പകാലസമുത്ഥിതേऽപി പൈത്തികേ ജ്വരേ യദൌഷധം ദേയം ദാതവ്യം ഭവേത് തത്തദാ ദേയമിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| വാശബ്ദാത് വാതശ്ലേഷ്മാദിജ്വരേ ദോഷപാകേ സത്യൌഷധം ദേയമ്||൧൨൦||-
Adhikarana 77 (121) · Śloka 122
ഭേഷജം ഹ്യാമദോഷസ്യ ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ് ||൧൨൧||
ശോധനം, ശമനീയം തു കരോതി വിഷമജ്വരമ് |൧൨൨|
View original
भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ||१२१||
शोधनं, शमनीयं तु करोति विषमज्वरम् |१२२|
കസ്മാദ്ദോഷാണാം പാകേ സത്യേവൌഷധം ദേയമിത്യാഹ- ഭേഷജമിത്യാദി| ശോധനമൌഷധമാമദോഷസ്യ പുരുഷസ്യ ജ്വരം ജ്വലയതി ദീപയതീത്യര്ഥഃ; ശമനീയം തു പുനരൌഷധം ദത്തം വിഷമജ്വരം കരോതി| കേചിത് ‘ജ്വലയതി’ ഇത്യത്ര ‘വര്ധയതി’ ഇതി പഠന്തി||൧൨൧||-
Adhikarana 78 (122) · Śloka 123
ച്യവമാനം ജ്വരോത്ക്ലിഷ്ടമുപേക്ഷേത മലം സദാ ||൧൨൨||
അതിപ്രവര്തമാനം ച സാധയേദതിസാരവത് |൧൨൩|
View original
च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा ||१२२||
अतिप्रवर्तमानं च साधयेदतिसारवत् |१२३|
ഇദാനീം ജ്വരിണാമാവസ്ഥികം കര്തവ്യമാഹ- ച്യവമാനമിത്യാദി| ഉത്ക്ലിഷ്ടമിതി യതോ ജ്വരേണാമാശയാച്ചാലിതമത ഏവ ച്യവമാനം, മലം വാതാദികം, സദാऽऽമാവസ്ഥായാം പക്വാവസ്ഥായാം ച| അതിസാരവദിത്യനേന പാചയന് സങ്ഗ്രഹം നയേദിത്യര്ഥഃ സൂച്യതേ| മലോऽത്ര ന പുരീഷമേവ, അനിര്ഗമനേ വമനാദിഭിര്നിര്ഹരണോപദേശാത്||൧൨൨||-
Adhikarana 79 (123) · Śloka 124
യദാ കോഷ്ഠാനുഗാഃ പക്വാ വിബദ്ധാഃ സ്രോതസാം മലാഃ ||൧൨൩||
അചിരജ്വരിതസ്യാപി തദാ ദദ്യാദ്വിരേചനമ് |൧൨൪|
View original
यदा कोष्ठानुगाः पक्वा विबद्धाः स्रोतसां मलाः ||१२३||
अचिरज्वरितस्यापि तदा दद्याद्विरेचनम् |१२४|
തര്ഹി കദാ ശോധനം പ്രയോജ്യമിത്യാഹ- യദാ കോഷ്ടാനുഗാ ഇത്യാദി| വിരേചനമത്ര ശോധനം, ന ത്വധോരേചനമേവ| കേചിത് പൂര്വത്ര അസ്മിംശ്ച വാക്യേ മലം പുരീഷം കഥയന്തി||൧൨൩||-
Adhikarana 80 (124-125) · Śloka 125
പക്വോ ഹ്യനിര്ഹൃതോ ദോഷോ ദേഹേ തിഷ്ഠന് മഹാത്യയമ് ||൧൨൪||
വിഷമം വാ ജ്വരം കുര്യാദ്ബലവ്യാപദമേവ ച |
തസ്മാന്നിര്ഹരണം കാര്യം ദോഷാണാം വമനാദിഭിഃ ||൧൨൫||
View original
पक्वो ह्यनिर्हृतो दोषो देहे तिष्ठन् महात्ययम् ||१२४||
विषमं वा ज्वरं कुर्याद्बलव्यापदमेव च |
तस्मान्निर्हरणं कार्यं दोषाणां वमनादिभिः ||१२५||
പക്വദോഷോപേക്ഷണേ ദൂഷണമാഹ- പക്വ ഇത്യാദി| അനിര്ഹൃതോ വമനാദിനാ, മഹാത്യയം ഗമ്ഭീരം, ബലവ്യാപദം ബലാപചയം കുര്യാത്| തസ്മാദിത്യാദി| നിര്ഹരണമ് ഈഷദ്ധരണമ്||൧൨൪-൧൨൫||
Adhikarana 81 (126) · Śloka 127
പ്രാക്കര്മ വമനം ചാസ്യ കാര്യമാസ്ഥാപനം തഥാ |
വിരേചനം തഥാ കുര്യാച്ഛിരസശ്ച വിരേചനമ് ||൧൨൬||
ക്രമശഃ... |൧൨൭|
View original
प्राक्कर्म वमनं चास्य कार्यमास्थापनं तथा |
विरेचनं तथा कुर्याच्छिरसश्च विरेचनम् ||१२६||
क्रमशः... |१२७|
ഇദാനീം ക്രമശോ വമനാദിപരിപാടീമാഹ- പ്രാഗിത്യാദി| യദ്യപി പ്രഥമം ലങ്ഘനസ്യോപദേശഃ, തഥാऽപ്യവസ്ഥാപ്രാപ്തത്വാദ്വമനസ്യാപി പ്രാക്കര്മത്വമ്| ക്രമശ ഇതി ക്രമേണ, ന യുഗപത്; അഥവാ ലങ്ഘനപാചനാനന്തരം സ്നേഹാദിനാ കോഷ്ഠപ്രാപ്തേഷു ദോഷേഷു മധ്യമാവസ്ഥായാം ജ്വരസ്യേതി ക്രമശോ ദേയമ്| പ്രാക്കര്മ വമനം ചാസ്യേത്യത്ര ചകാരാദഗ്രേऽനുവാസനമിത്യപി||൧൨൬||-
Adhikarana 82 (127-129) · Śloka 129
...ബലിനേ ദേയം വമനം ശ്ലൈഷ്മികേ ജ്വരേ |
പിത്തപ്രായേ വിരേകസ്തു കാര്യഃ പ്രശിഥിലാശയേ ||൧൨൭||
സരുജേऽനിലജേ കാര്യം സോദാവര്തേ നിരൂഹണമ് |
കടീപൃഷ്ഠഗ്രഹാര്തസ്യ ദീപ്താഗ്നേരനുവാസനമ് ||൧൨൮||
ശിരോഗൌരവശൂലഘ്നമിന്ദ്രിയപ്രതിബോധനമ് |
കഫാഭിപന്നേ ശിരസി കാര്യം മൂര്ധവിരേചനമ് ||൧൨൯||
View original
...बलिने देयं वमनं श्लैष्मिके ज्वरे |
पित्तप्राये विरेकस्तु कार्यः प्रशिथिलाशये ||१२७||
सरुजेऽनिलजे कार्यं सोदावर्ते निरूहणम् |
कटीपृष्ठग्रहार्तस्य दीप्ताग्नेरनुवासनम् ||१२८||
शिरोगौरवशूलघ्नमिन्द्रियप्रतिबोधनम् |
कफाभिपन्ने शिरसि कार्यं मूर्धविरेचनम् ||१२९||
യാദൃശസ്യ പുംസോ യദാത്മകേ ജ്വരേ വമനാദികം പ്രയുജ്യതേ തദാഹ- ബലിനേ ഇത്യാദി| ബലിനേ പുരുഷായ ശ്ലൈഷ്മികേ ജ്വരേ വമനം ദേയമ്, ‘ആമാശയസ്ഥേ ദോഷേ തു സോത്ക്ലേശേ’ ഇത്യാദിനാ യാ പൂര്വം വമനാവസ്ഥാ കഥിതാ തസ്യാം ജാതായാമിത്യര്ഥഃ| പിത്തപ്രായേ പിത്തബാഹുല്യേ, പ്രശിഥിലാശയേ അസ്തബ്ധപക്വാശയേ| തുശബ്ദാദ്വമനമപി പിത്തേ ദേയമ്| തഥാ ച,- “ഉപസ്ഥിതേ ശ്ലേഷ്മപിത്തേ വ്യാധാവാമാശയാശ്രയേ| വമനാര്ഥം പ്രയുഞ്ജീത ഭിഷഗ്ദേഹമദൂഷയന്”- ഇതി| സരുജേ കോഷ്ഠരുഗ്യുക്തേ| സോദാവര്തേ സവിബന്ധേ| ശിരോഗൌരവശൂലഘ്നമിത്യാദികം മൂര്ധവിരേചനമിതി| ജീര്ണജ്വരേ മൂര്ധവിരേചനം ന തു തരുണജ്വരേ പരം സാന്നിപാതകം വിഹായ, സാന്നിപാതകേ പുനഃ സഞ്ജ്ഞാപ്രബോധനാര്ഥം തരുണേऽപി പ്രയുജ്യതേ| പഞ്ജികാകാരസ്തു ‘ക്രമേണ ബലിനേ ദേയം വമനം ശ്ലൈഷ്മികേ ജ്വരേ’ ഇത്യത്ര ‘ആമാശയസ്ഥേ ദോഷേ തു സോത്ക്ലേശേ വമനേ പരമ്’ ഇത്യാദി പൂര്വോക്തമേവ പാഠം പഠതി||൧൨൭-൧൨൯||
Adhikarana 83 (130) · Śloka 131
ദുര്ബലസ്യ സമാധ്മാതമുദരം സരുജം ദിഹേത് |
ദാരുഹൈമവതീകുഷ്ഠശതാഹ്വാഹിങ്ഗുസൈന്ധവൈഃ ||൧൩൦||
അമ്ലപിഷ്ടൈഃ സുഖോഷ്ണൈശ്ച... |൧൩൧|
View original
दुर्बलस्य समाध्मातमुदरं सरुजं दिहेत् |
दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः ||१३०||
अम्लपिष्टैः सुखोष्णैश्च... |१३१|
അതഃ പരം ദുര്ബലസ്യോദരലേപമാഹ- ദുര്ബലസ്യേത്യാദി| ദാരു ദേവദാരു, ഹൈമവതീ വചാ, അമ്ലം കാഞ്ജികമ്||൧൩൦||-
Adhikarana 84 (131) · Śloka 131
...പവനേ തൂര്ധ്വമാഗതേ |
രുദ്ധമൂത്രപൂരീഷായ ഗുദേ വര്തിം നിധാപയേത് ||൧൩൧||
View original
...पवने तूर्ध्वमागते |
रुद्धमूत्रपूरीषाय गुदे वर्तिं निधापयेत् ||१३१||
വര്തിവിഷയമാഹ- പവനേ ഇത്യാദി| വര്തിരത്ര ദാരുഹൈമവത്യാദിഭിഃകൃതാ, അന്യേ തു മദനഫലസൈന്ധവപിപ്പല്യാദിഭിര്യൌഗികൈര്ദ്രവ്യൈഃ കൃതാ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൧൩൧||
Adhikarana 85 (132) · Śloka 132
പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലയവാനീചവ്യസാധിതാമ് |
പായയേത യവാഗൂം വാ മാരുതാദ്യനുലോമിനീമ് ||൧൩൨||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचव्यसाधिताम् |
पाययेत यवागूं वा मारुताद्यनुलोमिनीम् ||१३२||
ഊര്ധ്വഗതപവനേ രുദ്ധമൂത്രപുരീഷസ്യാന്യത് കിം കുര്യാദിത്യാഹ- പിപ്പലീത്യാദി||൧൩൨||
Adhikarana 86 (133) · Śloka 133
ശുദ്ധസ്യോഭയതോ യസ്യ ജ്വരഃ ശാന്തിം ന ഗച്ഛതി |
സശേഷദോഷരൂക്ഷസ്യ തസ്യ തം സര്പിഷാ ജയേത് ||൧൩൩||
View original
शुद्धस्योभयतो यस्य ज्वरः शान्तिं न गच्छति |
सशेषदोषरूक्षस्य तस्य तं सर्पिषा जयेत् ||१३३||
സശേഷദോഷത്വാദ്രൂക്ഷത്വാച്ച ജ്വരേऽപ്രശാമ്യതി സതി രൂക്ഷസ്യ ശുദ്ധസ്യ പ്രതീകാരമാഹ- ശുദ്ധസ്യേത്യാദി||൧൩൩||
Adhikarana 87 (134) · Śloka 134
കൃശം ചൈവാല്പദോഷം ച ശമനീയൈരുപാചരേത് |
ഉപവാസൈര്ബലസ്ഥം തു ജ്വരേ സന്തര്പണോത്ഥിതേ ||൧൩൪||
View original
कृशं चैवाल्पदोषं च शमनीयैरुपाचरेत् |
उपवासैर्बलस्थं तु ज्वरे सन्तर्पणोत्थिते ||१३४||
ശോധനവിധിമഭിധായ സംശമനവിധിമാഹ- കൃശമിത്യാദി| ഉപവാസൈരിതി ഭോജനപരിത്യാഗൈഃ| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു- ഉപവാസസ്യാപി സംശമനീയത്വാദ്വിശിഷ്ടവിഷയേ തന്നിയോഗമാഹ- ഉപവാസൈരിത്യാദി| ഉപവാസൈരിതി ബഹുവചനാദ്ദശവിധമപി ലങ്ഘനം യഥാവസ്ഥം യോജ്യമ്| തഥാ ച,- “ചതുഷ്പ്രകാരാ സംശുദ്ധിഃ പിപാസാമാരുതാതപൌ| പാചനാന്യുപവാസശ്ച വ്യായാമശ്ചേതി ലങ്ഘനമ്”- ഇതി| ഈദൃശേ ച വ്യാഖ്യാനേ സംശമനപ്രസ്താവേऽപി പുനഃ ശോധനമഭിഹിതം ഭവതി||൧൩൪||
Adhikarana 88 (135) · Śloka 135
ക്ലിന്നാം യവാഗൂം മന്ദാഗ്നിം തൃഷാര്തം പായയേന്നരമ് |൧൩൫|
View original
क्लिन्नां यवागूं मन्दाग्निं तृषार्तं पाययेन्नरम् |१३५|
സംശമനേഷ്വാഹാരസ്യ വരത്വാത്തദഭിധാനമാഹ- ക്ലിന്നാമിത്യാദി| ക്ലിന്നാമ് അല്പസിക്ഥത്വേന; ‘ക്ലിന്നാം’ ഇത്യത്ര ‘തന്വീം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ|൧൩൫|-
Adhikarana 89 (135-137) · Śloka 138
തൃട്ഛര്ദിദാഹഘര്മാര്തം മദ്യപം ലാജതര്പണമ് ||൧൩൫||
സക്ഷൌദ്രമമ്ഭസാ പശ്ചാജ്ജീര്ണേ യൂഷരസൌദനമ് |
ഉപവാസശ്രമകൃതേ ക്ഷീണം(ണേ) വാതാധികേ ജ്വരേ ||൧൩൬||
ദീപ്താഗ്നിം ഭോജയേത് പ്രാജ്ഞോ നരം മാംസരസൌദനമ് |
മുദ്ഗയൂഷൌദനശ്ചാപി ഹിതഃ കഫസമുത്ഥിതേ ||൧൩൭||
സ ഏവ സിതയാ യുക്തഃ ശീതഃ പിത്തജ്വരേ ഹിതഃ |൧൩൮|
View original
तृट्छर्दिदाहघर्मार्तं मद्यपं लाजतर्पणम् ||१३५||
सक्षौद्रमम्भसा पश्चाज्जीर्णे यूषरसौदनम् |
उपवासश्रमकृते क्षीणं(णे) वाताधिके ज्वरे ||१३६||
दीप्ताग्निं भोजयेत् प्राज्ञो नरं मांसरसौदनम् |
मुद्गयूषौदनश्चापि हितः कफसमुत्थिते ||१३७||
स एव सितया युक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः |१३८|
യവാഗ്വനര്ഹസ്യ തര്പണമാഹ- തൃഡിത്യാദി| ഹിത ഇതി ‘അന്നകാലേ’ ഇതി ശേഷഃ| സ ഇത്യാദി| സ ഏവ മുദ്ഗയൂഷ ഏവ||൧൩൫-൧൩൭||-
Adhikarana 90 (138-140) · Śloka 140
ദാഡിമാമലമുദ്ഗാനാം യൂഷശ്ചാനിലപൈത്തികേ ||൧൩൮||
ഹ്രസ്വമൂലകയൂഷസ്തു വാതശ്ലേഷ്മാധികേ ഹിതഃ |
പടോലനിമ്ബയൂഷസ്തു പഥ്യഃ പിത്തകഫാത്മകേ ||൧൩൯||
ദാഹച്ഛര്ദിയുതം ക്ഷാമം നിരന്നം തൃഷ്ണയാऽര്ദിതമ് |
സിതാക്ഷൌദ്രയുതം ലാജതര്പണം പായയേത ച ||൧൪൦||
View original
दाडिमामलमुद्गानां यूषश्चानिलपैत्तिके ||१३८||
ह्रस्वमूलकयूषस्तु वातश्लेष्माधिके हितः |
पटोलनिम्बयूषस्तु पथ्यः पित्तकफात्मके ||१३९||
दाहच्छर्दियुतं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽर्दितम् |
सिताक्षौद्रयुतं लाजतर्पणं पाययेत च ||१४०||
ദ്വന്ദ്വജ്വരാണാം പഥ്യമാഹ- ദാഡിമേത്യാദി| ഹ്രസ്വമൂലകോ ലഘുമൂലകഃ| ലാജതര്പണം പായയേത ചേത്യത്ര ദ്രവാനുക്തേഃ ശീതോദകേന ലാജതര്പണപാനം; കേചിച്ഛൃതശീതേന പാനമിച്ഛന്തി, അന്യേ തു ജ്വരാപഹൈഃ ഫലരസൈഃ പാനം ലാജതര്പണസ്യ പഥ്യമാഹുഃ ||൧൩൮-൧൪൦||
Adhikarana 91 (141) · Śloka 142
കഫപിത്തപരീതസ്യ ഗ്രീഷ്മേऽസൃക്പിത്തിനസ്തഥാ |
മദ്യനിത്യസ്യ ന ഹിതാ യവാഗൂസ്തമുപാചരേത് ||൧൪൧||
യൂഷൈരമ്ലൈരനമ്ലൈര്വാ ജാങ്ഗലൈശ്ച രസൈര്ഹിതൈഃ |൧൪൨|
View original
कफपित्तपरीतस्य ग्रीष्मेऽसृक्पित्तिनस्तथा |
मद्यनित्यस्य न हिता यवागूस्तमुपाचरेत् ||१४१||
यूषैरम्लैरनम्लैर्वा जाङ्गलैश्च रसैर्हितैः |१४२|
ഇദാനീം പ്രശസ്തായാ യവാഗ്വാ വിശിഷ്ടവിഷയേऽഹിതത്വം ദര്ശയന്നാഹ- കഫപിത്തപരീതസ്യേത്യാദി| കഫപിത്തപരീതസ്യ കഫപിത്താഭ്യാം മിലിതാഭ്യാം വ്യാപ്തസ്യ| യദ്യപി രക്തപിത്തപ്രതിഷേധേ ഘൃതമിശ്രായാ യവാഗ്വാ ഹിതത്വമഭിധാസ്യതി, തഥാऽപ്യത്ര ജ്വരേ സതി രക്തപിത്തേ യവാഗൂരഹിതാ, സംയോഗേ പുനസ്തഥേതി തസ്യ യവഗൂരഹിതാ| തസ്യ പഥ്യമാഹ- തമുപാചരേദിത്യാദി| യൂഷൈഃ അമ്ലൈരനമ്ലൈര്വേതി വികല്പഃ സാത്മ്യാപേക്ഷയാ അഗ്ന്യപേക്ഷയാ ച| യൂഷജാങ്ഗലരസോപദേശോऽപി സാത്മ്യാപേക്ഷയാ അവസ്ഥാപേക്ഷയാ ച| യൂഷോ മുദ്ഗാദിയൂഷഃ| കഫപിത്തപരീതാദീനാം ദാഹാദ്യഭിഭൂതാനാം യൂഷരസോപദേശസ്തത്ര കാലികോ മന്തവ്യഃ||൧൪൧||-
Adhikarana 92 (142) · Śloka 142
മദ്യം പുരാണം മന്ദാഗ്നേര്യവാന്നോപഹിതം ഹിതമ് ||൧൪൨||
View original
मद्यं पुराणं मन्दाग्नेर्यवान्नोपहितं हितम् ||१४२||
ഇദാനീം ശമനത്വാന്മദ്യതക്രേऽവസ്ഥാവശേന ദ്രവ്യാന്തരോപഹിതേ ഹിതതയാ ദര്ശയന്നാഹ- മദ്യമിത്യാദി| മദ്യം പുരാണം സമ്യക് പക്വം, ദീപനീയത്വാത് കഫഘ്നത്വാച്ച ||൧൪൨||
Adhikarana 93 (143) · Śloka 143
സവ്യോഷം വിതരേത്തക്രം കഫാരോചകപീഡിതേ |൧൪൩|
View original
सव्योषं वितरेत्तक्रं कफारोचकपीडिते |१४३|
തക്രപ്രയോഗമാഹ- സവ്യോഷമിത്യാദി| സവ്യോഷം ത്രികടുകസംസ്കൃതം, വിതരേത് ദദ്യാത്||൧൪൩||-
Adhikarana 94 (143-144) · Śloka 144
കൃശോऽല്പദോഷോ ദീനശ്ച നരോ ജീര്ണജ്വരാര്ദിതഃ ||൧൪൩||
വിബദ്ധഃ സൃഷ്ടദോഷശ്ച രൂക്ഷഃ പിത്താനിലജ്വരീ |
പിപാസാര്തഃ സദാഹോ വാ പയസാ സ സുഖീ ഭവേത് ||൧൪൪||
View original
कृशोऽल्पदोषो दीनश्च नरो जीर्णज्वरार्दितः ||१४३||
विबद्धः सृष्टदोषश्च रूक्षः पित्तानिलज्वरी |
पिपासार्तः सदाहो वा पयसा स सुखी भवेत् ||१४४||
ക്ഷീരാവസ്ഥാമാഹ- കൃശ ഇത്യാദി| ദീനഃ ക്ലിഷ്ടചിത്തഃ| വിബദ്ധദോഷഃ അപ്രവൃത്തദോഷഃ, സൃഷ്ടദോഷഃ ച്യുതദോഷഃ| നനു, യദി വിബദ്ധദോഷേ ക്ഷീരം പ്രയുജ്യതേ തത്കഥം പ്രച്യുതേऽപി പ്രയുജ്യതേ? സത്യം, ഉഭയശക്തികത്വാത് പ്രച്യുതേऽപി പ്രയുജ്യതേ; അഥവാ പ്രച്യുതോ ദോഷഃ സ്തോകസ്തോകേന യസ്യ പ്രവര്തതേ, അത്ര സോऽഭിപ്രേതഃ; തതഃ സമ്യഗ്ദോഷപ്രവര്തനാര്ഥം ഭേദനം ക്ഷീരം ച്യുതദോഷേऽപി പ്രയുജ്യതേ ഇത്യര്ഥഃ| ഏഷ പാഠോ നിബന്ധകാരൈഃ കിയന്മാത്രഃ പഠിതഃ കിയന്മാത്രശ്ച പരിത്യക്തഃ, അസ്മാഭിര്വൃദ്ധപഠിതത്വാത് സര്വോऽപി ലിഖിതഃ||൧൪൩-൧൪൪||
Adhikarana 95 (145) · Śloka 145
തദേവ തരുണേ പീതം വിഷവദ്ധന്തി മാനവമ് |൧൪൫|
View original
तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम् |१४५|
തരുണജ്വരേ പയഃ പീതം സത് കിം കുര്യാദിത്യാഹ- തദേവേത്യാദി| തദേവേതി പയഃ| തരുണേ തരുണജ്വരേ|൧൪൫|-
Adhikarana 96 (145) · Śloka 146
സര്വജ്വരേഷു സുലഘു മാത്രാവദ്ഭോജനം ഹിതമ് ||൧൪൫||
വേഗാപായേऽന്യഥാ തദ്ധി ജ്വരവേഗാഭിവര്ധനമ് |൧൪൬|
View original
सर्वज्वरेषु सुलघु मात्रावद्भोजनं हितम् ||१४५||
वेगापायेऽन्यथा तद्धि ज्वरवेगाभिवर्धनम् |१४६|
ഇദാനീം സര്വജ്വരോചിതസ്യാഹാരസ്യ യഥാകാലമുപയോഗമാഹ- സര്വജ്വരേഷ്വിത്യാദി| സുലഘു പുരാണരക്തശാല്യാദി, മാത്രാവത് അല്പം, വേഗാപായേ ജ്വരവേഗഹാനൌ, അന്യഥാ ഉക്തപ്രകാരവൈപരീത്യേന, തത് ഭോജനം, ഹി യസ്മാദര്ഥേ| കേചിത് ‘വേഗാപായേ’ ഇത്യത്ര ‘ദിനാപായേ’ ഇതി പഠന്തി; ദിനാന്തേ ഇതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| ‘സര്വജ്വരേഷു സപ്താഹം മാത്രാവല്ലഘു ഭോജയേത്’ ഇതീദൃശം പൂര്വാര്ധം കേചിത് പഠന്തി, സ ച നിബന്ധേഷു ന ദൃശ്യതേ||൧൪൫||-
Adhikarana 97 (146-148) · Śloka 149
ജ്വരിതോ ഹിതമശ്നീയാദ്യദ്യപ്യസ്യാരുചിര്ഭവേത് ||൧൪൬||
അന്നകാലേ ഹ്യഭുഞ്ജാനഃ ക്ഷീയതേ മ്രിയതേऽഥവാ |
സ ക്ഷീണഃ കൃച്ഛ്രതാം യാതി യാത്യസാധ്യത്വമേവ ച ||൧൪൭||
തസ്മാദ്രക്ഷേദ്ബലം പുംസാം ബലേ സതി ഹി ജീവിതമ് |
ഗുര്വഭിഷ്യന്ദ്യകാലേ ച ജ്വരീ നാദ്യാത് കഥഞ്ചന ||൧൪൮||
ന തു തസ്യാഹിതം ഭുക്തമായുഷേ വാ സുഖായ വാ |൧൪൯|
View original
ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् ||१४६||
अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽथवा |
स क्षीणः कृच्छ्रतां याति यात्यसाध्यत्वमेव च ||१४७||
तस्माद्रक्षेद्बलं पुंसां बले सति हि जीवितम् |
गुर्वभिष्यन्द्यकाले च ज्वरी नाद्यात् कथञ्चन ||१४८||
न तु तस्याहितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा |१४९|
ഇദാനീം ജീര്ണജ്വരിതസ്യാരുചാവപി ഹിതഭോജനോപദേശമാഹ- ജ്വരിത ഇത്യാദി| അസ്യ ജീര്ണജ്വരിണോ യദി ഹിതഭോജനേ കഥഞ്ചിദരുചിസ്തദാ ഹിതമേവാനേകപ്രകാരാഭിഃ കല്പനാഭിര്മുഖാപ്രിയം കൃത്വാऽരുചിനിവൃത്ത്യര്ഥം ജ്വരിതോऽശ്നീയാത്| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം,- “സാതത്യാത് സ്വാദ്വഭാവാച്ച പഥ്യം ദ്വേഷ്യത്വാമാഗതമ്| കല്പനാവിധിഭിസ്തൈസ്തൈഃ പ്രിയത്വം ഗമയേത് പുനഃ”- ഇതി| കസ്മാദേവംവിധമപി കൃത്വാ ജ്വരിതോऽശ്നീയാദിത്യാഹ- അന്നകാലേ ഹ്യഭുഞ്ജാന ഇത്യാദി| അന്യേ തു യദ്യസ്യ ജീര്ണജ്വരിണോऽരുചിഃ സ്യാത്തദാ അഹിതമപ്യശ്നീയാദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| നനു, യദ്യരുചൌ സത്യാമഹിതഭോജനം ക്രിയതേ തദാ ‘ഗുര്വഭിഷ്യന്ദ്യകാലേ ച’ ഇത്യാദ്യുത്തരോക്തശ്ലോകേന സഹ കഥം ന വിരോധഃ? സത്യം, അഹിതസ്യ സാതത്യസേവനനിരാകരണാര്ഥം ഗുര്വഭിഷ്യന്ദ്യകാലേ ചേത്യാദിശ്ലോകഃ| ഗുര്വിത്യാദി അഭിഷ്യന്ദി ദോഷധാതുമലസ്രോതസാം ക്ലേദപ്രാപ്തിജനനമ്| കഥഞ്ചന സകൃദപി| തുശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ, തേന യസ്മാദഹിതം ഭുക്തം ഭോജനം ജ്വരിതസ്യ ന ആയുഷോऽര്ഥേ സുഖാര്ഥേ വാ ഭവതി, തസ്മാദ്ഗുര്വാദി ന ഭക്ഷയേത്| യദ്യപി കൈശ്ചിന്നിബന്ധകാരൈരേഷ പാഠോ ന പഠിതസ്തഥാऽപി സര്വനിബന്ധോപജീവിനാ മയാ പഞ്ജികാകാരപഠിത്വാത് പഠിതഃ||൧൪൬-൧൪൮||-
Adhikarana 98 (149) · Śloka 150
സന്തതം വിഷമം വാऽപി ക്ഷീണസ്യ സുചിരോത്ഥിതമ് ||൧൪൯||
ജ്വരം സമ്ഭോജനൈഃ പഥ്യൈര്ലഘുഭിഃ സമുപാചരേത് |൧൫൦|
View original
सन्ततं विषमं वाऽपि क्षीणस्य सुचिरोत्थितम् ||१४९||
ज्वरं सम्भोजनैः पथ्यैर्लघुभिः समुपाचरेत् |१५०|
ഇദാനീം ദുര്ബലസ്യ ചിരോത്ഥിതേ ജ്വരേ പഥ്യസമ്ഭോജനൈര്ബൃംഹണവിധിമാഹ- സന്തതമിത്യാദി| സന്തതം നിത്യലഗ്നം, വിഷമം സതതാന്യേദ്യുഷ്കാദികമ്| സമ്ഭോജനൈഃ യഥേഷ്ടഭോജനൈഃ||൧൪൯||-
Adhikarana 99 (150) · Śloka 151
മുദ്ഗാന്മസുരാംശ്ചണകാന് കുലത്ഥാന് സമകുഷ്ഠകാന് ||൧൫൦||
ആഹാരകാലേ യൂഷാര്ഥം ജ്വരിതായ പ്രദാപയേത് |൧൫൧|
View original
मुद्गान्मसुरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्ठकान् ||१५०||
आहारकाले यूषार्थं ज्वरिताय प्रदापयेत् |१५१|
മുദ്ഗാന് മസൂരാംശ്ചണകാനിത്യാദി| പൂര്വം ദോഷപ്രത്യനീകത്വദര്ശനാര്ഥം മുദ്ഗാദിയൂഷാണാമുപാദാനം, അത്ര തു വികാരപ്രത്യനീകത്വദര്ശനാര്ഥമ്, അതോ ന പുനരുക്തിഃ||൧൫൦||-
Adhikarana 100 (151-152) · Śloka 152
പടോലപത്രം വാര്താകം കഠില്ലം പാപചൈലികമ് ||൧൫൧||
കര്കോടകം പര്പടകം ഗോജിഹ്വാം ബാലമൂലകമ് |
പത്രം ഗുഡൂച്യാഃ ശാകാര്ഥേ ജ്വരിതാനാം പ്രദാപയേത് ||൧൫൨||
View original
पटोलपत्रं वार्ताकं कठिल्लं पापचैलिकम् ||१५१||
कर्कोटकं पर्पटकं गोजिह्वां बालमूलकम् |
पत्रं गुडूच्याः शाकार्थे ज्वरितानां प्रदापयेत् ||१५२||
പടോലപത്രമിത്യാദി| കഠില്ലം പുനര്നവാശാകം, പാപചൈലികം പാഠാശാകം, ഗോജിഹ്വാം ഗോജീശാകമ്||൧൫൧-൧൫൨||
Adhikarana 101 (153) · Śloka 154
ലാവാന് കപിഞ്ജലാനേണാന് പൃഷതാഞ്ഛരഭാഞ്ഛശാന് |
കാലപുച്ഛാന് കുരങ്ഗാംശ്ച തഥൈവ മൃഗമാതൃകാന് ||൧൫൩||
മാംസാര്ഥേ മാംസസാത്മ്യാനാം ജ്വരിതാനാം പ്രദാപയേത് |൧൫൪|
View original
लावान् कपिञ्जलानेणान् पृषताञ्छरभाञ्छशान् |
कालपुच्छान् कुरङ्गांश्च तथैव मृगमातृकान् ||१५३||
मांसार्थे मांससात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत् |१५४|
ലാവാനിത്യാദി| കപിഞ്ജലോ ഗൌരതിത്തിരിഃ, ഏണഃ കൃഷ്ണമൃഗഃ, പൃഷതഃ ചിത്രമൃഗഃ ‘ചീതല’ ഇതി ലോകേ, ശരഭഃ അഷ്ടപാദുഷ്ട്രപ്രമാണോ മഹാശൃങ്ഗഃ, കാലപുച്ഛഃ സ ച പ്രസിദ്ധഃ, കുരങ്ഗഃ ചതുഃശൃങ്ഗഃ ‘മേദുലീ’ ഇതി ലോകേ| മാംസാര്ഥേ മാംസപ്രയോഗേ; കേചിന്മാംസാര്ഥേ ബൃംഹണാര്ഥേ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി, ‘മാംസം മാംസേന വര്ധതേ’ ഇത്യുക്തത്വാത്||൧൫൩||-
Adhikarana 102 (154) · Śloka 155
സാരസക്രൌഞ്ചശിഖിനഃ കുക്കുടാംസ്തിത്തിരാം(രീം)സ്തഥാ ||൧൫൪||
ഗുരൂഷ്ണത്വാന്ന ശംസന്തി ജ്വരേ കേചിച്ചികിത്സകാഃ |൧൫൫|
View original
सारसक्रौञ्चशिखिनः कुक्कुटांस्तित्तिरां(रीं)स्तथा ||१५४||
गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः |१५५|
അതഃ പരം സാരസാദീനമപ്രശസ്തത്വം പരമതേന ദര്ശയന്നാഹ- സാരസക്രൌഞ്ചശിഖിന ഇത്യാദി| സാരസോ രക്തചഞ്ചുകഃ പക്ഷിവിശേഷഃ, ക്രൌഞ്ചഃ ‘ക്രൌഞ്ചി’ ഇതി പ്രസിദ്ധഃ, ശിഖീ മയൂരഃ, തിത്തിരഃ കൃഷ്ണതിത്തിരിഃ, തിത്തിരിശബ്ദ അകാരാന്തോऽപ്യസ്തി| യദ്യപി മാംസവര്ഗേ കുക്കുടതിത്തിരീ പരമുഷ്ണൌ ദര്ശിതൌ ന സാരസാദയസ്തഥാऽപ്യത ഏവ വിധാനാത് ‘ഉഷ്ണൌ മയൂരതിത്തിരൌ’ ഇതി ദര്ശനാത് സാരസാദയോऽപ്യുഷ്ണാ ജ്ഞേയാഃ||൧൫൪||-
Adhikarana 103 (155) · Śloka 156
ജ്വരിതാനാം പ്രകോപം തു യദാ യാതി സമീരണഃ ||൧൫൫||
തദൈതേऽപി ഹി ശസ്യന്തേ മാത്രാകാലോപപാദിതാഃ |൧൫൬|
View original
ज्वरितानां प्रकोपं तु यदा याति समीरणः ||१५५||
तदैतेऽपि हि शस्यन्ते मात्राकालोपपादिताः |१५६|
നിഷിദ്ധാനാമപി സാരസാദീനാമവസ്ഥായാം ജ്വരേ പ്രയോഗമാഹ- ജ്വരിതാനാമിത്യാദി||൧൫൫||-
Adhikarana 104 (156-158) · Śloka 158
പരിഷേകാന് പ്രദേഹാംശ്ച സ്നേഹാന് സംശോധനാനി ച ||൧൫൬||
(സ്നാനാഭ്യങ്ഗദിവാസ്വപ്നശീതവ്യായാമയോഷിതഃ) |
കഷായഗുരുരൂക്ഷാണി ക്രോധാദീനി തഥൈവ ച ||൧൫൭||
സാരവന്തി ച ഭോജ്യാനി വര്ജയേത്തരുണജ്വരീ |
തഥൈവ നവധാന്യാദിം വര്ജയേച്ച സമാസതഃ ||൧൫൮||
View original
परिषेकान् प्रदेहांश्च स्नेहान् संशोधनानि च ||१५६||
(स्नानाभ्यङ्गदिवास्वप्नशीतव्यायामयोषितः) |
कषायगुरुरूक्षाणि क्रोधादीनि तथैव च ||१५७||
सारवन्ति च भोज्यानि वर्जयेत्तरुणज्वरी |
तथैव नवधान्यादिं वर्जयेच्च समासतः ||१५८||
ഇദാനീം നവജ്വരേ യാനി വര്ജനീയാനി താന്യാഹ- പരിഷേകാനിത്യാദി| പരിഷേകോ ധാരാപ്രസേകഃ| അവഗാഹഃ ജലപൂര്ണകടാഹാദൌ നിമജ്ജനമ്| സ്നേഹാന് സ്നേഹപാനമ്| സംശോധനാനി വമനാദീനി| കഷായഃ കഷായദ്രവ്യകൃതഃ ക്വാഥഃ| ക്രോധാദീനീത്യത്ര ആദിശബ്ദാച്ഛോകാദീനി| സാരവന്തി സ്നിഗ്ധാന്യഭിഷ്യന്ദീനി ച| നവധാന്യാദിവര്ഗസ്തക്രാന്തോ വ്രണിതോപാസനീയോക്തഃ| സമാസതഃ സങ്ക്ഷേപതഃ| യദ്യപി പരിഷേകാദിവര്ജനമാമജ്വരലക്ഷണാനന്തരം പഠിതുമുചിതം സ്യാത്, തഥാऽപി നവജ്വരേ ഭേഷജസ്യാത്യന്തനിഷേധജ്ഞാപനാര്ഥം തത്ര നോക്തമ്| കേചിദമുമേവ പാഠമീദൃശം പഠന്തി- “പരിഷേകാന് പ്രദേഹാംശ്ച സ്നേഹാന് സംശോധനാനി ച| സാരവന്തി ച ഭോജ്യാനി വര്ജയേത്തരുണജ്വരീ|| തഥൈവ നവധാന്യാനി ക്രോധാദീനി ച വര്ജയേത്’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- സ്നാനനിഷേധാദവഗാഹനിഷേധോ ബോദ്ധവ്യഃ, അഭ്യങ്ഗനിഷേധശ്ച സ്നേഹനിഷേധാത്, ക്രോധാദീനി ചേത്യത്ര ചകാരാത് കഷായോ ഗൃഹീതവ്യഃ||൧൫൬-൧൫൮||
Adhikarana 105 (159) · Śloka 159
അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേരേഭിഃ സന്ധുക്ഷിതോ ജ്വരഃ |
ഗമ്ഭീരതീക്ഷ്ണവേഗത്വം യാത്യസാധ്യത്വമേവ ച ||൧൫൯||
View original
अनवस्थितदोषाग्नेरेभिः सन्धुक्षितो ज्वरः |
गम्भीरतीक्ष्णवेगत्वं यात्यसाध्यत्वमेव च ||१५९||
ഇദാനീം നവജ്വരേ പരിഷേകാദിസേവനാത്കിം സ്യാദിത്യാഹ- അനവസ്ഥിതേത്യാദി| അനവസ്ഥിതദോഷാഗ്നേഃ നവജ്വരിണഃ, ഏഭിഃ പരിഷേകാദിഭിഃ സന്ധുക്ഷിതോ വൃദ്ധോ ജ്വരോ ഗമ്ഭീരാദിവേഗിത്വം യാതീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| അനവസ്ഥിതദോഷാ വിമാര്ഗഗാഃ, വഹ്നിരനവസ്ഥിതോ ബഹിര്ഗമനാത്||൧൫൯||-
Adhikarana 106 (160-162) · Śloka 162
ശീതതോയദിവാസ്വപ്നക്രോധവ്യായാമയോഷിതഃ |
ന സേവേത ജ്വരോത്സൃഷ്ടോ യാവന്ന ബലവാന് ഭവേത് ||൧൬൦||
മുക്തസ്യാപി ജ്വരേണാശു ദുര്ബലസ്യാഹിതൈര്ജ്വരഃ |
പ്രത്യാപന്നോ ദഹേദ്ദേഹം ശുഷ്കം വൃക്ഷമിവാനലഃ ||൧൬൧||
തസ്മാത്കാര്യഃ പരീഹാരോ ജ്വരമുക്തൈര്വിരിക്തവത് |
യാവന്ന പ്രകൃതിസ്ഥഃ സ്യാദ്ദോഷതഃ പ്രാണതസ്തഥാ ||൧൬൨||
View original
शीततोयदिवास्वप्नक्रोधव्यायामयोषितः |
न सेवेत ज्वरोत्सृष्टो यावन्न बलवान् भवेत् ||१६०||
मुक्तस्यापि ज्वरेणाशु दुर्बलस्याहितैर्ज्वरः |
प्रत्यापन्नो दहेद्देहं शुष्कं वृक्षमिवानलः ||१६१||
तस्मात्कार्यः परीहारो ज्वरमुक्तैर्विरिक्तवत् |
यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||१६२||
ഇദാനീം ജ്വരമുക്തസ്യ ശീതതോയാദിനിഷേധാര്ഥമാഹ- ശീതേത്യാദി| ജ്വരോത്സൃഷ്ടോ ജ്വരവിമുക്തഃ| ഇദാനീം ജ്വരമുക്തസ്യ ശീതതോയാദിസേവനാത് കിം സ്യാദിത്യാഹ- മുക്തസ്യേത്യാദി| അഹിതൈഃ ശീതതോയാദിഭിഃ| പ്രത്യാപന്നഃ പുനരാഗതഃ| ദഹേത് വിനാശയേത്| യസ്മാദഹിതസേവനാത് പുനരാഗതോ ജ്വരോ ദേഹം ദഹേത്, തസ്മാദഹിതാനാം പരിഹാരോ ജ്വരമുക്തേന പുരുഷേണ കാര്യ ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| പ്രകൃതിസ്ഥഃ സ്യാദ്ദോഷതഃ പ്രാണതസ്തഥേതി ദോഷാണാമവികൃതകാര്യകാരിത്വേന ദോഷതഃ പ്രകൃതിസ്ഥത്വം ജ്ഞേയം, വ്യായാമാദിസേവനസാമര്ഥ്യേന ച പ്രാണതഃ പ്രകൃതിസ്ഥത്വം ജ്ഞേയമ്||൧൬൦-൧൬൨||
Adhikarana 107 (163) · Śloka 163
ജ്വരേ പ്രമോഹോ ഭവതി സ്വല്പൈരപ്യവചേഷ്ടിതൈഃ |
നിഷണ്ണം ഭോജയേത്തസ്മാന്മൂത്രോച്ചാരൌ ച കാരയേത് ||൧൬൩||
View original
ज्वरे प्रमोहो भवति स्वल्पैरप्यवचेष्टितैः |
निषण्णं भोजयेत्तस्मान्मूत्रोच्चारौ च कारयेत् ||१६३||
ജ്വരേ ആയാസനിഷേധാര്ഥമാഹ- ജ്വരേ ഇത്യാദി| ജ്വരേ ജ്വരകര്ശിതേ പുരുഷേ| പ്രമോഹോऽത്ര മൂര്ച്ഛാ| അവചേഷ്ടിതൈഃ ഉത്ഥാനചങ്ക്രമണാദിഭിഃ| നിഷണ്ണം ശയ്യായാമേവ ആസീനമുപവിഷ്ടമിതി യാവത്, മൂത്രോച്ചാരൌ ച കാരയേദിത്യത്രാപി നിഷണ്ണമിതി സമ്ബന്ധനീയമ്| ഉച്ചാരോ വിഷ്ഠാ||൧൬൩||
Adhikarana 108 (164) · Śloka 164
അരോചകേ ഗാത്രസാദേ വൈവര്ണ്യേऽങ്ഗമലാദിഷു |
ശാന്തജ്വരോऽപി ശോധ്യഃ സ്യാദനുബന്ധഭയാന്നരഃ ||൧൬൪||
View original
अरोचके गात्रसादे वैवर्ण्येऽङ्गमलादिषु |
शान्तज्वरोऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयान्नरः ||१६४||
അതഃ പരം ജ്വരോപശമേऽരോചകാദിപ്രതിഷേധാര്ഥമാഹ- അരോചകേ ഇത്യാദി| ഗാത്രസാദഃ അങ്ഗഗ്ലാനിഃ| ശാന്ത ഇവ ശാന്തോ ലീനജ്വര ഇത്യര്ഥഃ, നതു സര്വഥോപശാന്തജ്വരഃ, യസ്മാദുപശാന്തജ്വരേऽരോചകാദീനാമഭാവ ഏവ| ശോധ്യഃ ശോധനീയഃ| അനുബന്ധഭയാത് പുനരുദ്ഭവശങ്കയാ||൧൬൪||
Adhikarana 109 (165) · Śloka 165
ന ജാതു സ്നാപയേത് പ്രാജ്ഞഃ സഹസാ ജ്വരകര്ശിതമ് |
തേന സന്ദൂഷിതോ ഹ്യസ്യ പുനരേവ ഭവേജ്ജ്വരഃ ||൧൬൫||
View original
न जातु स्नापयेत् प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् |
तेन सन्दूषितो ह्यस्य पुनरेव भवेज्ज्वरः ||१६५||
അതഃ പരം ജ്വരകര്ശിതസ്യ സ്നാനനിഷേധമാഹ- ന ജാതു സ്നാപയേദിത്യാദി| ജാതു കഥഞ്ചന| പ്രാജ്ഞോ വൈദ്യഃ| സഹസാ ശീഘ്രം, യാവദ്ബലം ന പ്രാപ്നോതീത്യര്ഥഃ| തേന സ്നാനേന||൧൬൫||
Adhikarana 110 (166-167) · Śloka 167
ചികിത്സേച്ച ജ്വരാന് സര്വാന്നിമിത്താനാം വിപര്യയൈഃ |
ശ്രമക്ഷയാഭിഘാതോത്ഥേ മൂലവ്യാധിമുപാചരേത് ||൧൬൬||
സ്ത്രീണാമപപ്രജാതാനാം സ്തന്യാവതരണേ ച യഃ |
തത്ര സംശമനം കുര്യാദ്യഥാദോഷം വിധാനവിത് ||൧൬൭||
View original
चिकित्सेच्च ज्वरान् सर्वान्निमित्तानां विपर्ययैः |
श्रमक्षयाभिघातोत्थे मूलव्याधिमुपाचरेत् ||१६६||
स्त्रीणामपप्रजातानां स्तन्यावतरणे च यः |
तत्र संशमनं कुर्याद्यथादोषं विधानवित् ||१६७||
ഇദാനീം സങ്ക്ഷേപതഃ സര്വജ്വരചികിത്സാമാഹ- ചികിത്സേദിത്യാദി| നിമിത്താനാം കാരണാനാം, വിപര്യയൈഃ വിപരീതൈഃ; യഥാ- സന്തര്പണോത്ഥേऽപതര്പണമ്, അപതര്പണജേ സന്തര്പണമിതി| ശ്രമക്ഷയാഭിഘാതോത്ഥേ ഇത്യാദി| മൂലവ്യാധിമിത്യത്ര വ്യാധിശബ്ദോ ദോഷേ പ്രവര്തതേ, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്; തേന മൂലദോഷം വായും, ശ്രമാദിഭിര്വാതകോപാദിത്യര്ഥഃ| സ്ത്രീണാമിത്യാദി| അപപ്രജാതാഃ പതിതഗര്ഭാഃ സ്ത്രിയഃ, താസാം യോ ജ്വരഃ, തഥാ സ്തന്യാവതരണേ ച സ്ത്രീണാം യോ ജ്വരഃ, തത്ര സംശമനം കുര്യാദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| യഥാദോഷമിതി യസ്യ ദോഷസ്യ തത്ര പ്രകോപോ ഭവേത്തസ്യ പ്രത്യനീകം സംശമനം കുര്യാദിത്യര്ഥഃ| സംശമനശബ്ദേന പാചനമപി ഗൃഹീതമ്| കേചിദമും പാഠം ന പഠന്തി; ശ്രീജേജ്ജടാചാര്യപഠിതത്വാദസ്മാഭിഃ പഠിതഃ||൧൬൬-൧൬൭||
Adhikarana 111 (168) · Śloka 168
അതഃ സംശമനീയാനി കഷായാണി നിബോധ മേ |
സര്വജ്വരേഷു ദേയാനി യാനി വൈദ്യേന ജാനതാ ||൧൬൮||
View original
अतः संशमनीयानि कषायाणि निबोध मे |
सर्वज्वरेषु देयानि यानि वैद्येन जानता ||१६८||
ഏവം സങ്ക്ഷേപേണ ചികിത്സാമുപദിശ്യ, അധുനാ സംശമനകഷായാന് വിവക്ഷുരാഹ- അത ഇത്യാദി| നിബോധ ജാനീഹി| മേ മത്സകാശാത്||൧൬൮||
Adhikarana 112 (169) · Śloka 169
പിപ്പലീസാരിവാദ്രാക്ഷാശതപുഷ്പാഹരേണുഭിഃ |
കൃതഃ കഷായഃ സഗുഡോ ഹന്യാച്ഛ്വസനജം ജ്വരമ് ||൧൬൯||
View original
पिप्पलीसारिवाद्राक्षाशतपुष्पाहरेणुभिः |
कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छ्वसनजं ज्वरम् ||१६९||
ഇദാനീം പ്രഥമം വാതജ്വരേ സംശമനമാഹ- പിപ്പലീത്യാദി| സാരിവാ ഉത്പലസാരിവാ, ഹരേണുഃ രേണുകാ| ശ്വസനജം വാതജമ്| പിപ്പല്യാദിദ്രവ്യപലമുദകസ്യ ഷോഡശഭിഃ പലൈരുത്ക്വാഥ്യ, ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം പലചതുഷ്ടയം ഗൃഹീത്വാ, ഗുഡകര്ഷസംയുക്തം പായയേത്| തഥാ ചോക്തമ്,- “ഭേഷജാത് ഷോഡശഗുണം ജലം; ക്വാഥ്യം പലം മതമ്| ചതുര്ഭാഗാവശേഷം തു പേയമേവം സുഖാര്ഥിനാ”- ഇതി| ക്വാഥ്യദ്രവ്യസ്യ യത് പലം പ്രമാണം തദുത്തമാനാം; തഥാ ചോക്തമ്,- “ഉത്തമസ്യ പലം മാനം ത്രിഭിഃ കര്ഷൈശ്ച മധ്യമേ| ജഘന്യസ്യ പലാര്ധം ച സ്നേഹക്വാഥൌഷധേഷു ച”- ഇതി| വൃദ്ധവൈദ്യാശ്ച മധ്യമപ്രമാണേനാഷ്ടൌ ശരാവാനുദകസ്യ പ്രക്ഷിപ്യാഷ്ടഭാഗാവശേഷിതം ശരാവമേകം ഗൃഹ്ണന്തി, ശേഷം സമമേവ വ്യാഖ്യാനയന്തി; ഗുഡാവാപമപി വൃദ്ധവൈദ്യാ ന മന്യന്തേ||൧൬൯||
Adhikarana 113 (170) · Śloka 170
ശൃതം ശീതകഷായം വാ ഗുഡൂച്യാഃ പേയമേവ തു |൧൭൦|
View original
शृतं शीतकषायं वा गुडूच्याः पेयमेव तु |१७०|
ശൃതമിത്യാദി| ശൃതമ് അനന്തരോക്തകല്പനയാ ക്വാഥീകൃതമ്| ഉഷ്ണോദകപാചിതാദ്ദ്രവ്യാദ്രാത്രിപര്യുഷിതാദ്യോ രസോऽഭിനിര്യാതി സ ശീതകഷായശബ്ദവാച്യഃ| തഥാ ചോക്തം- “ദ്രവ്യാദാപോത്ഥിതാത്തോയേ പ്രതപ്തേ സംസ്ഥിതാന്നിശി| കഷായോ യോऽഭിനിര്യാതി സ ശീതഃ സമുദാഹൃതഃ”- ഇതി| ശൃതകഷായപാനം കഫാനുബന്ധവാതജ്വരേ, പിത്താനുബന്ധേ തു ശീതകഷായപാനമിതി|൧൭൦|-
Adhikarana 114 (170) · Śloka 171
ബലാദര്ഭശ്വദംഷ്ട്രാണാം കഷായം പാദശേഷിതമ് ||൧൭൦||
ശര്കരാഘൃതസംയുക്തം പിബേദ്വാതജ്വരാപഹമ് |൧൭൧|
View original
बलादर्भश्वदंष्ट्राणां कषायं पादशेषितम् ||१७०||
शर्कराघृतसंयुक्तं पिबेद्वातज्वरापहम् |१७१|
ബലാദര്ഭശ്വദംഷ്ട്രാണാമിത്യാദി| ശ്വദംഷ്ട്രാ ഗോക്ഷുരകഃ, കഷായഃ പൂര്വോക്തകല്പനയാ ക്വഥിതഃ| ശര്കരാഘൃതയോഃ പ്രമാണം കര്ഷമ്||൧൭൦||-
Adhikarana 115 (171-172) · Śloka 172
ശതപുഷ്പാവചാകുഷ്ഠദേവദാരുഹരേണുകാഃ ||൧൭൧||
കുസ്തുമ്ബുരൂണി നലദം മുസ്തം ചൈവാപ്സു സാധയേത് |
ക്ഷൌദ്രേണ സിതയാ ചാപി യുക്തഃ ക്വാഥോऽനിലാധികേ ||൧൭൨||
View original
शतपुष्पावचाकुष्ठदेवदारुहरेणुकाः ||१७१||
कुस्तुम्बुरूणि नलदं मुस्तं चैवाप्सु साधयेत् |
क्षौद्रेण सितया चापि युक्तः क्वाथोऽनिलाधिके ||१७२||
ശതപുഷ്പേത്യാദി| ഹരേണുകാ രേണുകാ, കുസ്തുമ്ബുരു ധാന്യകം നലദമ് ഉശീരമ്| ശര്കരാക്ഷൌദ്രപ്രമാണം പൂര്വവത്| ശതപുഷ്പാദിഹരേണുകാന്തൈരേകോ യോഗഃ പരം ശര്കരാഹീനഃ; കുസ്തുമ്ബുരുപ്രഭൃതിഭിശ്ച ദ്വിതീയഃ||൧൭൧-൧൭൨||
Adhikarana 116 (173-174) · Śloka 174
ദ്രാക്ഷാഗുഡൂചീകാശ്മര്യത്രായമാണാഃ സസാരിവാഃ |
നിഷ്ക്വാഥ്യ സഗുഡം ക്വാഥം പിബേദ്വാതകൃതേ ജ്വരേ ||൧൭൩||
ഗുഡൂച്യാഃ സ്വരസോ ഗ്രാഹ്യഃ ശതാവര്യാശ്ച തത്സമഃ |
നിഹന്യാത്സഗുഡഃ പീതഃ സദ്യോऽനിലകൃതം ജ്വരമ് ||൧൭൪||
View original
द्राक्षागुडूचीकाश्मर्यत्रायमाणाः ससारिवाः |
निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं पिबेद्वातकृते ज्वरे ||१७३||
गुडूच्याः स्वरसो ग्राह्यः शतावर्याश्च तत्समः |
निहन्यात्सगुडः पीतः सद्योऽनिलकृतं ज्वरम् ||१७४||
ദ്രാക്ഷാഗുഡൂചീത്യാദി| കാശ്മര്യം ഗമ്ഭാരീഫലമ്| സഗുഡമിതി ക്വാഥോപരി കര്ഷപ്രമാണസ്യ ഗുഡസ്യ പശ്ചാന്നിക്ഷേപഃ||൧൭൩-൧൭൪||
Adhikarana 117 (175) · Śloka 175
ഘൃതാഭ്യങ്ഗസ്വേദലേപാനവസ്ഥാസു ച യോജയേത് |൧൭൫|
View original
घृताभ्यङ्गस्वेदलेपानवस्थासु च योजयेत् |१७५|
ഘൃതേത്യാദി| നനു, യഥാപ്രതിജ്ഞം കഷായേഷു വാച്യേഷു സ്നേഹനാദ്യുപദേശഃ കുതോऽഭിധീയതേ? ഉച്യതേ- വാതജ്വരപ്രതീകാരപ്രസ്താവാത്| അവസ്ഥാസു ശീതോദ്ഗമാദിഷു| തത്ര ജീര്ണജ്വരേ ത്വഗ്ഗതേ ഘൃതാഭ്യങ്ഗഃ, ശീതോദ്ഗമേ ച സ്വേദലേപാവിതി|൧൭൫|-
Adhikarana 118 (175) · Śloka 176
ശ്രീപര്ണീചന്ദനോശീരപരൂഷകമധൂകജഃ ||൧൭൫||
ശര്കരാമധുരോ ഹന്തി കഷായഃ പൈത്തികം ജ്വരമ് |൧൭൬|
View original
श्रीपर्णीचन्दनोशीरपरूषकमधूकजः ||१७५||
शर्करामधुरो हन्ति कषायः पैत्तिकं ज्वरम् |१७६|
പൈത്തികജ്വരസംശമനമാഹ- ശ്രീപര്ണീത്യാദി| ശ്രീപര്ണീശബ്ദേന ഗമ്ഭാരീഫലം, ചന്ദനം രക്തചന്ദനം, പരൂഷകം സ്വനാമപ്രസിദ്ധം, മധൂകോ ഗുഡപുഷ്പഃ , തസ്യാപി ഫലം ഗ്രാഹ്യമ്| യാവത്പ്രമാണയാ ശര്കരയാ മധുരഃ ക്വാഥോ ഭവതി താവത്യേവ ശര്കരാ പ്രക്ഷേപ്തവ്യാ, വൃദ്ധവൈദ്യാ ആദിദ്രവ്യസമാം ശര്കരാമാഹുഃ||൧൭൫||
Adhikarana 119 (176) · Śloka 176
പീതം പിത്തജ്വരം ഹന്യാത്സാരിവാദ്യം സശര്കരമ് ||൧൭൬||
View original
पीतं पित्तज्वरं हन्यात्सारिवाद्यं सशर्करम् ||१७६||
പീതം പിത്തജ്വരമിത്യാദി| സാരിവാദ്യം സാരിവാദിദ്രവ്യഗണജാതം കഷായകല്പനയാ നിഷ്ക്വാഥ്യ കര്ഷപ്രമാണശര്കരായുതം പീതം സത് പിത്തജ്വരം ഹന്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ||൧൭൬||
Adhikarana 120 (177) · Śloka 177
സയഷ്ടീമധുകം ഹന്യാത്തഥൈവോത്പലപൂര്വകമ് |൧൭൭|
View original
सयष्टीमधुकं हन्यात्तथैवोत्पलपूर्वकम् |१७७|
സയഷ്ടീമധുകമിത്യാദി| ഉത്പലാദിഗണോക്തം ദ്രവ്യജാതം സയഷ്ടീമധുകം നിഷ്ക്വാഥ്യ പീതം സത് പിത്തജ്വരം ഹന്യാദിതി സമ്ബന്ധഃ| യദ്യപി ഉത്പലാദിഗണേനൈവ യഷ്ടീമധുകം പ്രാപ്തം തഥാऽപി പുനഃ സയഷ്ടീമധുകമിതി യത്കൃതം തദ്യഷ്ടീമധുകസ്യ ഭാഗദ്വയപ്രതിപാദനാര്ഥമ്|൧൭൭|-
Adhikarana 121 (177) · Śloka 177
ശൃതം ശീതകഷായം വാ സോത്പലം ശര്കരായുതമ് ||൧൭൭||
View original
शृतं शीतकषायं वा सोत्पलं शर्करायुतम् ||१७७||
ശൃതമിത്യാദി| ശൃതം ശീതകഷായം വേതി വികല്പോ ദാഹാദിതാരതമ്യാദ്യപേക്ഷയാ| സോത്പലമിത്യത്ര ആദിശബ്ദോ ലുപ്തോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന, ഉത്പലാദിഗണസഹിതമ്, ഉത്പലാദിഗണകൃതമിത്യര്ഥഃ||൧൭൭||
Adhikarana 122 (178) · Śloka 178
ഗുഡൂചീപദ്മരോധ്രാണാം സാരിവോത്പലയോസ്തഥാ |
ശര്കരാമധുരഃ ക്വാഥഃ ശീതഃ പിത്തജ്വരാപഹഃ ||൧൭൮||
View original
गुडूचीपद्मरोध्राणां सारिवोत्पलयोस्तथा |
शर्करामधुरः क्वाथः शीतः पित्तज्वरापहः ||१७८||
ഗുഡൂചീത്യാദി| പദ്മം കമലമ്, ഉത്പലമ് ഈഷന്നീലമ്| ഏതേ ച സര്വ ഏവാനന്തരോക്താഃ പാക്യകഷായാഃ ശീതകഷായാ വാ ദോഷാദിബലം ദൃഷ്ട്വാ വൈദ്യേന യോജ്യാഃ||൧൭൮||
Adhikarana 123 (179) · Śloka 180
ദ്രാക്ഷാരഗ്വധയോശ്ചാപി കാശ്മര്യസ്യാഥവാ പുനഃ |
സ്വാദുതിക്തകഷായാണാം കഷായൈഃ ശര്കരായുതൈഃ ||൧൭൯||
സുശീതൈഃ ശമയേത്തൃഷ്ണാം പ്രവൃദ്ധാം ദാഹമേവ ച |൧൮൦|
View original
द्राक्षारग्वधयोश्चापि काश्मर्यस्याथवा पुनः |
स्वादुतिक्तकषायाणां कषायैः शर्करायुतैः ||१७९||
सुशीतैः शमयेत्तृष्णां प्रवृद्धां दाहमेव च |१८०|
ഇദാനീം പിത്തജ്വരേ ആവസ്ഥികം ക്രമമാഹ- ദ്രാക്ഷാരഗ്വധയോരിത്യാദി| ദ്രാക്ഷാരഗ്വധയോശ്ചാപീത്യേകോ യോഗഃ, കാശ്മര്യസ്യാഥവേതി ദ്വിതീയഃ, സ്വാദുതിക്തകഷായാണാമിതി തൃതീയഃ| ആരഗ്വധഃ കൃതമാലഫലം, കാശ്മര്യം ഗമ്ഭാരീഫലമ്| സ്വാദുതിക്തകഷായാണാമിതി സ്വാദൂനി ദ്രാക്ഷാമധുകസാരിവാദീനി, തിക്താനി ദുരാലഭാപര്പടകകിരാതതിക്തകപ്രഭൃതീനി, കഷായാണി പദ്മോത്പലപ്രഭൃതീനി, തേഷാം കഷായൈഃ| സുശീതൈരിതി ശീതകഷായൈരേവേതി കാര്തികകുണ്ഡാചാര്യഃ, ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു പൂര്വ ക്വഥിതൈഃ പശ്ചാച്ഛീതീകൃതൈരിതി മന്യതേ||൧൭൯||-
Adhikarana 124 (180) · Śloka 181
ശീതം മധുയുതം തോയമാകണ്ഠാദ്വാ പിപാസിതമ് ||൧൮൦||
വാമയേത്പായയിത്വാ തു തേന തൃഷ്ണാ പ്രശാമ്യതി |൧൮൧|
View original
शीतं मधुयुतं तोयमाकण्ठाद्वा पिपासितम् ||१८०||
वामयेत्पाययित्वा तु तेन तृष्णा प्रशाम्यति |१८१|
പിത്തജ്വരേऽപരമാവസ്ഥികം കാര്യമാഹ- ശീതം മധുയുതമിത്യാദി| യദ്യപി സംശമനപ്രസ്താവേ വമനം നോപയുക്തം, തഥാऽപി പ്രവൃദ്ധായാം തൃഷ്ണായാം വമനസ്യാപി സംശമനകാര്യകരത്വാദുപദേശഃ||൧൮൦||-
Adhikarana 125 (181) · Śloka 182
ക്ഷീരൈഃ ക്ഷീരികഷായൈശ്ച സുശീതൈശ്ചന്ദനായുതൈഃ ||൧൮൧||
അന്തര്ദാഹേ വിധാതവ്യമേഭിശ്ചാന്യൈശ്ച ശീതലൈഃ |൧൮൨|
View original
क्षीरैः क्षीरिकषायैश्च सुशीतैश्चन्दनायुतैः ||१८१||
अन्तर्दाहे विधातव्यमेभिश्चान्यैश्च शीतलैः |१८२|
ക്ഷീരൈരിത്യാദി| ക്ഷീരികഷായൈഃ വടാദിക്വാഥൈഃ, വിധാതവ്യം പാനലേപനപരിഷേകാവഗാഹാദികമ്| കാര്തികകുണ്ഡസ്തു ബഹിഃപരിമാര്ജനമേവേച്ഛതി| അന്യൈശ്ച ശീതലൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ ശീതവീര്യൈഃ, തഥാ ശീതസ്പര്ശൈരപീത്യര്ഥഃ||൧൮൧||-
Adhikarana 126 (182-183) · Śloka 184
പദ്മകം മധുകം ദ്രാക്ഷാം പുണ്ഡരീകമഥോത്പലമ് ||൧൮൨||
യവാന് ഭൃഷ്ടാനുശീരാണി സമങ്ഗാം കാശ്മരീഫലമ് |
നിദധ്യാദപ്സു ചാലോഡ്യ നിശാപര്യുഷിതം തതഃ ||൧൮൩||
ക്ഷൌദ്രേണ യുക്തം പിബതോ ജ്വരദാഹൌ പ്രശാമ്യതഃ |൧൮൪|
View original
पद्मकं मधुकं द्राक्षां पुण्डरीकमथोत्पलम् ||१८२||
यवान् भृष्टानुशीराणि समङ्गां काश्मरीफलम् |
निदध्यादप्सु चालोड्य निशापर्युषितं ततः ||१८३||
क्षौद्रेण युक्तं पिबतो ज्वरदाहौ प्रशाम्यतः |१८४|
പിത്തജ്വരാവസ്ഥായാം ശീതകഷായമാഹ- പദ്മകം മധുകമിത്യാദി| സമങ്ഗാ അഞ്ജലികാരികാ, വരാഹക്രാന്താമപരേ| യദ്യപി കാശ്മരീഫലമിത്യുക്തം തഥാऽപി കാശ്മരീഫലമജ്ജാ ഗൃഹ്യതേ, അത്യന്തപിത്തഹരത്വാത്| നിദധ്യാത് ധാരയേത്| അപ്സു ചാലോഡ്യേതി അര്ധക്വഥിതാമ്ബുനി പ്രതപ്തേ ആലോഡ്യേത്യര്ഥഃ; അഥവാ അനുഷ്ണമപി വാര്യൌഷധാന്വിതം പര്യുഷിതം ശീതകഷായമ്, അവിശേഷാത്| ജ്വരദാഹൌ പ്രശാമ്യത ഇതി ജ്വരശ്ച ദാഹശ്ച, തൌ പ്രശാമ്യതഃ; ഏതേന ജ്വരസംയുക്തോ ദാഹഃ ശാമ്യതി, തഥാ ജ്വരം വിനാऽപി യോ ദാഹഃ സോऽപി ശാമ്യതീത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു ‘ജ്വരോ ദാഹശ്ച ശാമ്യതി’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര പാഠേ ജ്വരോऽപി ശാമ്യതീതി ലഭ്യതേ| അനേന ശീതകഷായവിധാനേനാന്യാന്യപി ശീതകഷായാണി കാര്യാണി| കേചിത് ‘പദ്മകം മധുകം ദ്രാക്ഷാം പുണ്ഡരീകമഥോത്പലമ്’ ഇതി പാഠം ന പഠന്തി||൧൮൨-൧൮൩||-
Adhikarana 127 (184) · Śloka 184
ജിഹ്വാതാലുഗലക്ലോമശോഷേ മൂര്ധ്നി ച ദാപയേത് ||൧൮൪||
View original
जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्ध्नि च दापयेत् ||१८४||
പിത്തജ്വരാവസ്ഥായാം മൂര്ധപ്രലേപമാഹ- ജിഹ്വാതാലുഗലക്ലോമേത്യാദി| ക്ലോമ തിലകമ്| മൂര്ധ്നി മസ്തകേ| ദാപയേത് പദ്മകാദിശീതകഷായസ്യ ജിഹ്വാദിശോഷേ മസ്തകരുജാസു ചാഭ്യന്തരമുപയോഗഃ സ്പര്ശേ ചേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| നനു, കഷായാധികാരേ കഥം മൂര്ധ്നി ലേപോ ഗണ്ഡൂഷശ്ച നിര്ദിശ്യതേ? ഉച്യതേ- കഷായാണീതി ബാഹുല്യേന നിര്ദേശാത്; യഥാ ഛത്രിണഃ, തേനാദോഷ ഇതി||൧൮൪||
Adhikarana 128 (185) · Śloka 186
കേശരം മാതുലങ്ഗസ്യ മധുസൈന്ധവസംയുതമ് |
ശര്കരാദാഡിമാഭ്യാം വാ ദ്രാക്ഷാഖര്ജൂരയോസ്തഥാ ||൧൮൫||
വൈരസ്യേ ധാരയേത്കല്കം ഗണ്ഡൂഷം ച തഥാ ഹിതമ് |൧൮൬|
View original
केशरं मातुलङ्गस्य मधुसैन्धवसंयुतम् |
शर्करादाडिमाभ्यां वा द्राक्षाखर्जूरयोस्तथा ||१८५||
वैरस्ये धारयेत्कल्कं गण्डूषं च तथा हितम् |१८६|
പിത്തജ്വരേ ആവസ്ഥികം ക്രമമാഹ- കേശരമിത്യാദി| കേശരാദിഃ മധുസൈന്ധവസംയുതമിത്യന്ത ഏകോ യോഗഃ, ശര്കരാദിഃ ഖര്ജൂരയോസ്തഥേത്യന്തോ ദ്വിതീയഃ| വൈരസ്യേ മുഖവൈരസ്യേ| ധാരയേത് ‘മുഖേ’ ഇതി ശേഷഃ| കല്കോ ദൃഷദി പേഷിതഃ സദ്രവഃ| തഥാ ഹിതമിതി വിശിഷ്ടദോഷാരബ്ധജ്വരപ്രത്യനീകമിത്യര്ഥഃ| കേചിജ്ജിഹ്വാതാല്വാദിശോഷേ മാതുലുങ്ഗകേശരസ്യൈവ കേവലം മധുസൈന്ധവയുക്തസ്യ മൂര്ധ്നി ധാരണമിച്ഛന്തി, തഥാ ദ്രാക്ഷാഖര്ജൂരകല്കസ്യ ശര്കരാദാഡിമയുതസ്യ വൈരസ്യേ ആസ്യേ ധാരണമിച്ഛന്തി| യദ്യപി മുഖവൈരസ്യം വാതലിങ്ഗം, തഥാऽപി പിത്താദപി വൈരസ്യം ജ്ഞേയം, തന്ത്രാന്തരോക്തത്വാത്| കേചിത് ‘പദ്മകം മധുകം ദ്രാക്ഷാം’ ഇത്യാദികം ‘ഗണ്ഡൂഷം ച തഥാ ഹിതം’ ഇതി പര്യന്തം ന പഠന്തി; സ ച പാഠഃ പഠനീയഃ, സര്വനിബന്ധകാരൈഃ പഠിതത്വാത്||൧൮൫||-
Adhikarana 129 (186) · Śloka 187
സപ്തച്ഛദം ഗുഡൂചീം ച നിമ്ബം സ്ഫൂര്ജകമേവ ച ||൧൮൬||
ക്വാഥയിത്വാ പിബേത് ക്വാഥം സക്ഷൌദ്രം കഫജേ ജ്വരേ |൧൮൭|
View original
सप्तच्छदं गुडूचीं च निम्बं स्फूर्जकमेव च ||१८६||
क्वाथयित्वा पिबेत् क्वाथं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे |१८७|
കഫജ്വരസംശമനാന്യാഹ- സപ്തച്ഛദമിത്യാദി| സപ്തച്ഛദഃ സപ്തപര്ണഃ, സ്ഫൂര്ജകോ വനകുരണ്ടകാകാരഃ ഫണിജ്ജകാപരപര്യായഃ| ക്വാഥമിത്യത്ര കല്കമിത്യന്യേ| പിബേത് പരം ശീതീകൃതം, മധുനാ ഉഷ്ണേന സഹ നിഷിദ്ധത്വാത്; മധു ചാത്ര ക്വാഥ്യദ്രവ്യചതുര്ഥാംശമ്||൧൮൬||-
Adhikarana 130 (187) · Śloka 188
കടുത്രികം നാഗപുഷ്പം ഹരിദ്രാ കടുരോഹിണീ ||൧൮൭||
കൌടജം ച ഫലം ഹന്യാത് സേവ്യമാനം കഫജ്വരമ് |൧൮൮|
View original
कटुत्रिकं नागपुष्पं हरिद्रा कटुरोहिणी ||१८७||
कौटजं च फलं हन्यात् सेव्यमानं कफज्वरम् |१८८|
കടുത്രികമിത്യാദി| നാഗപുഷ്പം നാഗകേശരമ്| സേവ്യമാനമ് അസകൃദുപയോഗാത്||൧൮൭||-
Adhikarana 131 (188-189) · Śloka 189
ഹരിദ്രാം ചിത്രകം നിമ്ബമുശീരാതിവിഷേ വചാമ് ||൧൮൮||
കുഷ്ഠമിന്ദ്രയവാന് മൂര്വാം പടോലം ചാപി സാധിതമ് |
പിബേന്മരിചസംയുക്തം സക്ഷൌദ്രം കഫജേ ജ്വരേ ||൧൮൯||
View original
हरिद्रां चित्रकं निम्बमुशीरातिविषे वचाम् ||१८८||
कुष्ठमिन्द्रयवान् मूर्वां पटोलं चापि साधितम् |
पिबेन्मरिचसंयुक्तं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे ||१८९||
ഹരിദ്രാമിത്യാദി| മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ, ‘സക്ഷൌദ്രം’ ഇത്യത്ര ‘സഗുഡം’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി||൧൮൮-൧൮൯||
Adhikarana 132 (190) · Śloka 190
സാരിവാതിവിഷാകുഷ്ഠപുരാഖ്യൈഃ സദുരാലഭൈഃ |
മുസ്തേന ച കൃതഃ ക്വാഥഃ പീതോ ഹന്യാത് കഫജ്വരമ് ||൧൯൦||
View original
सारिवातिविषाकुष्ठपुराख्यैः सदुरालभैः |
मुस्तेन च कृतः क्वाथः पीतो हन्यात् कफज्वरम् ||१९०||
സാരിവാതിവിഷാകുഷ്ഠേത്യാദി| പുരോ ഗുഗ്ഗുലുഃ||൧൯൦||
Adhikarana 133 (191) · Śloka 191
മുസ്തം വൃക്ഷകബീജാനി ത്രിഫലാ കടുരോഹിണീ |
പരൂഷകാണി ച ക്വാഥഃ കഫജ്വരവിനാശനഃ ||൧൯൧||
View original
मुस्तं वृक्षकबीजानि त्रिफला कटुरोहिणी |
परूषकाणि च क्वाथः कफज्वरविनाशनः ||१९१||
മുസ്തമിത്യാദി| വൃക്ഷകബീജാനി ഇന്ദ്രയവാഃ||൧൯൧||
Adhikarana 134 (192) · Śloka 192
രാജവൃക്ഷാദിവര്ഗസ്യ കഷായോ മധുസംയുതഃ |
കഫവാതജ്വരം ഹന്യാച്ഛീഘ്രം കാലേऽവചാരിതഃ ||൧൯൨||
View original
राजवृक्षादिवर्गस्य कषायो मधुसंयुतः |
कफवातज्वरं हन्याच्छीघ्रं कालेऽवचारितः ||१९२||
ഇദാനീം യദ്യപ്യുദ്ദേശശാസ്ത്രസാമര്ഥ്യാത് കഫജ്വരചികിത്സാനന്തരം സന്നിപാതജ്വരചികിത്സിതം പഠിതുമുചിതം, തഥാऽപി സന്നിപാതേ ദ്വന്ദ്വജചികിത്സാ കര്തവ്യേതി ദര്ശനാര്ഥം പൂര്വം ദ്വന്ദ്വജചികിത്സാമാഹ- രാജവൃക്ഷാദിവര്ഗസ്യേത്യാദി| രാജവൃക്ഷാദിഃ ആരഗ്വധാദിഃ, കാലേऽവചാരിത ഔഷധകാലേ ദത്തഃ| പൂര്വോക്തം വാതപിത്തദ്വന്ദ്വജക്രമം വിഹായ വാതശ്ലേഷ്മദ്വന്ദ്വജചികിത്സിതം പ്രഥമം യദത്ര കൃതം തത് കേവലകഫജ്വരേऽപി വാതശ്ലേഷ്മദ്വന്ദ്വജചികിത്സിതം വിധേയമിതി ദര്ശനാര്ഥമ്||൧൯൨||
Adhikarana 135 (193-194) · Śloka 195
നാഗരം ധാന്യകം ഭാര്ഗീമഭയാം സുരദാരു ച |
വചാം പര്പടകം മുസ്തം ഭൂതീകമഥ കട്ഫലമ് ||൧൯൩||
നിഷ്ക്വാഥ്യ കഫവാതോത്ഥേ ക്ഷൌദ്രഹിങ്ഗുസമന്വിതമ് |
ദാ(പാ)തവ്യം ശ്വാസകാസഘ്നം ശ്ലേഷ്മോത്സേകേ ഗലഗ്രഹേ ||൧൯൪||
ഹിക്കാസു കണ്ഠശ്വയഥൌ ശൂലേ ഹൃദയപാര്ശ്വജേ |൧൯൫|
View original
नागरं धान्यकं भार्गीमभयां सुरदारु च |
वचां पर्पटकं मुस्तं भूतीकमथ कट्फलम् ||१९३||
निष्क्वाथ्य कफवातोत्थे क्षौद्रहिङ्गुसमन्वितम् |
दा(पा)तव्यं श्वासकासघ्नं श्लेष्मोत्सेके गलग्रहे ||१९४||
हिक्कासु कण्ठश्वयथौ शूले हृदयपार्श्वजे |१९५|
നാഗരമിത്യാദി| ഭൂതീകം സുഗന്ധിതൃണം ‘രോഹിഷം’ ഇതി പ്രസിദ്ധമ്| നിഷ്ക്വാഥ്യ പൂര്വോക്തയാ കഷായകല്പനയാ| മധു കര്ഷപ്രമാണമ്| ഹിങ്ഗു മാഷകപ്രമാണം, “മാഷികേ ഹിങ്ഗുസിന്ധൂത്ഥേ” ഇതി വചനാത്| ശ്ലേഷ്മോത്സേകേ ശ്ലേഷ്മവൃദ്ധൌ| ഹൃദയപാര്ശ്വജേ ഇത്യത്രാപി ‘ശൂലേ’ ഇതി സമ്ബധ്യതേ| ഏഷ യോഗഃ ശൃങ്ഗീസഹിതഃ കട്ഫലാദിഃ| കേചിദമും പാഠം ദേവദാര്വഭയേത്യാദിനാ പഠന്തി||൧൯൩-൧൯൪||-
Adhikarana 136 (195-198) · Śloka 199
ബലാപടോലത്രിഫലായഷ്ട്യാഹ്വാനാം വൃഷസ്യ ച ||൧൯൫||
ക്വാഥോ മധുയുതഃ പീതോ ഹന്തി പിത്തകഫജ്വരമ് |
കടുകാവിജയാദ്രാക്ഷാമുസ്തപര്പടകൈഃ കൃതഃ ||൧൯൬||
കഷായോ നാശയേത് പീതഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തഭവം ജ്വരമ് |
ഭാര്ഗീവചാപര്പടകധാന്യഹിങ്ഗ്വഭയാഘനൈഃ ||൧൯൭||
കാശ്മര്യനാഗരൈഃ ക്വാഥഃ സക്ഷൌദ്രഃ ശ്ലേഷ്മപിത്തജേ |
സശര്കരാമക്ഷമാത്രാം കടുകാമുഷ്ണവാരിണാ ||൧൯൮||
പീത്വാ ജ്വരം ജയേജ്ജന്തുഃ കഫപിത്തസമുദ്ഭവമ് |൧൯൯|
View original
बलापटोलत्रिफलायष्ट्याह्वानां वृषस्य च ||१९५||
क्वाथो मधुयुतः पीतो हन्ति पित्तकफज्वरम् |
कटुकाविजयाद्राक्षामुस्तपर्पटकैः कृतः ||१९६||
कषायो नाशयेत् पीतः श्लेष्मपित्तभवं ज्वरम् |
भार्गीवचापर्पटकधान्यहिङ्ग्वभयाघनैः ||१९७||
काश्मर्यनागरैः क्वाथः सक्षौद्रः श्लेष्मपित्तजे |
सशर्करामक्षमात्रां कटुकामुष्णवारिणा ||१९८||
पीत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः कफपित्तसमुद्भवम् |१९९|
ബലാപടോലത്രിഫലേത്യാദി| വിജയാ ഹരീതകീ| ഭാര്ഗീവചേത്യാദി| അക്ഷമാത്രാം കര്ഷപ്രമാണാമ്||൧൯൫-൧൯൮||-
Adhikarana 137 (199-200) · Śloka 201
കിരാതതിക്തമമൃതാം ദ്രാക്ഷാമാമലകം ശടീമ് ||൧൯൯||
നിഷ്ക്വാഥ്യ വാതപിത്തോത്ഥേ തം ക്വാഥം സഗുഡം പിബേത് |
രാസ്നാ വൃഷോऽഥ ത്രിഫലാ രാജവൃക്ഷഫലൈഃ സഹ ||൨൦൦||
കഷായഃ സാധിതഃ പീതോ വാതപിത്തജ്വരം ജയേത് |൨൦൧|
View original
किराततिक्तममृतां द्राक्षामामलकं शटीम् ||१९९||
निष्क्वाथ्य वातपित्तोत्थे तं क्वाथं सगुडं पिबेत् |
रास्ना वृषोऽथ त्रिफला राजवृक्षफलैः सह ||२००||
कषायः साधितः पीतो वातपित्तज्वरं जयेत् |२०१|
കിരാതതിക്തമിത്യാദി| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു സന്നിപാതജ്വരചികിത്സാം പഠിത്വാ ദ്വന്ദ്വജചികിത്സാം പഠതി, ‘ദോഷൈഃ പൃഥക് സമസ്തൈശ്ച ദ്വന്ദ്വൈരാഗന്തുഭിസ്തഥാ’ ഇത്യുക്തത്വാത്||൧൯൯-൨൦൦||-
Adhikarana 138 (201) · Śloka 201
സര്വദോഷസമുത്ഥേ തു സംസൃഷ്ടാനവചാരയേത് ||൨൦൧||
View original
सर्वदोषसमुत्थे तु संसृष्टानवचारयेत् ||२०१||
ഇദാനീം സമസന്നിപാതജ്വരചികിത്സാമാഹ- സര്വദോഷേത്യാദി| സര്വദോഷസമുത്ഥേ സമസന്നിപാതേ| സംസൃഷ്ടാനവചാരയേദിതി വാതാദിവിഹിതാന് കഷായാനേകീകൃത്യ പ്രയുഞ്ജീതേത്യര്ഥഃ| അസ്യാഗ്രേ കേചിത് ‘വര്ധനൈഃ ക്ഷപണൈര്വാപി’ ഇത്യാദികം പാഠം പഠന്തി, സ ച വര്തമാനേഷു പുസ്തകേഷു ന ദൃശ്യതേ, അതോ ന ലിഖിതഃ||൨൦൧||
Adhikarana 139 (202) · Śloka 202
യഥാദോഷോച്ഛ്രയം ചാപി ജ്വരാന് സര്വാനുപാചരേത് |൨൦൨|
View original
यथादोषोच्छ्रयं चापि ज्वरान् सर्वानुपाचरेत् |२०२|
വിഷമസന്നിപാതചികിത്സാമാഹ- യഥാദോഷോച്ഛ്രയമിത്യാദി| യഥാദോഷോച്ഛ്രയമിതി യസ്യ ദോഷസ്യ ഉച്ഛ്രയോ ഭവതി തദ്ദോഷപ്രതീകാരേണേത്യര്ഥഃ| സര്വാന് വിഷമസന്നിപാതജ്വരാന്| ഏതത് സാമാന്യം സര്വേഷാമേവ ജ്വരാണാം ചികിത്സിതേഷു ആഗന്തൂനാമപി ചികിത്സിതേ ച|൨൦൨|-
Adhikarana 140 (202) · Śloka 203
വൃശ്ചീവബില്വവര്ഷാഭ്വഃ പയശ്ചോദകമേവ ച ||൨൦൨||
പചേത് ക്ഷീരാവശിഷ്ടം തു തദ്ധി സര്വജ്വരാപഹമ് |൨൦൩|
View original
वृश्चीवबिल्ववर्षाभ्वः पयश्चोदकमेव च ||२०२||
पचेत् क्षीरावशिष्टं तु तद्धि सर्वज्वरापहम् |२०३|
സാമാന്യസന്നിപാതചികിത്സാം നിര്ദിദിക്ഷുരാദൌ ക്ഷീരസ്യ ജീവനതയാ ക്ഷീരപ്രയോഗമാഹ- വൃശ്ചീവേത്യാദി| വൃശ്ചീവഃ ശ്വേതപുനര്നവാ, വര്ഷാഭൂഃ രക്തപുനര്നവാ| പചേദിതി “ദ്രവ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷം കര്തവ്യം ക്ഷീരപാകേ ത്വയം വിധിഃ”- ഇതി പരിഭാഷയാ| കേചിദഗ്രിമശ്ലോകോക്തമേവോദകപ്രമാണമിച്ഛന്തി| അന്യേ ഏനം യോഗദ്വയം മന്യന്തേ, തന്ത്രാന്തരോക്തത്വാത്; വൃശ്ചീവബില്വമിത്യേകോ യോഗഃ, വര്ഷാഭ്വാദിഃ ദ്വിതീയഃ||൨൦൨||-
Adhikarana 141 (203) · Śloka 204
ഉദകാംശാസ്ത്രയഃ ക്ഷീരം ശിംശപാസാരസംയുതമ് ||൨൦൩||
തത് ക്ഷീരശേഷം ക്വഥിതം പേയം സര്വജ്വരാപഹമ് |൨൦൪|
View original
उदकांशास्त्रयः क्षीरं शिंशपासारसंयुतम् ||२०३||
तत् क्षीरशेषं क्वथितं पेयं सर्वज्वरापहम् |२०४|
സന്നിപാതേऽപരമപി ക്ഷീരയോഗമാഹ- ഉദകാംശാസ്ത്രയ ഇത്യാദി| ഉദകാംശാസ്ത്രയഃ ക്ഷീരാംശാപേക്ഷയാ, ക്ഷീരസ്യാഷ്ടൌ പലാനി, ശിംശപാസാരഃ പലപ്രമിതഃ||൨൦൩||-
Adhikarana 142 (204-207) · Śloka 207
നലവേതസയോര്മൂലേ മൂര്വായാം ദേവദാരുണി ||൨൦൪||
കഷായം വിധിവത് കൃത്വാ പേയമേതജ്ജ്വരാപഹമ് |
ഹരിദ്രാ ഭദ്രമുസ്തം ച ത്രിഫലാ കടുരോഹിണീ ||൨൦൫||
പിചുമന്ദഃ പടോലീ ച ദേവദാരു നിദിഗ്ധികാ |
ഏഷാം കഷായഃ പീതസ്തു സന്നിപാതജ്വരം ജയേത് ||൨൦൬||
അവിപക്തിം പ്രസേകം ച ശോഫം കാസമരോചകമ് |
ത്രൈഫലോ വാ സസര്പിഷ്കഃ ക്വാഥഃ പേയസ്ത്രിദോഷജേ ||൨൦൭||
View original
नलवेतसयोर्मूले मूर्वायां देवदारुणि ||२०४||
कषायं विधिवत् कृत्वा पेयमेतज्ज्वरापहम् |
हरिद्रा भद्रमुस्तं च त्रिफला कटुरोहिणी ||२०५||
पिचुमन्दः पटोली च देवदारु निदिग्धिका |
एषां कषायः पीतस्तु सन्निपातज्वरं जयेत् ||२०६||
अविपक्तिं प्रसेकं च शोफं कासमरोचकम् |
त्रैफलो वा ससर्पिष्कः क्वाथः पेयस्त्रिदोषजे ||२०७||
നലവേതസയോരിത്യാദി| കഷായം വിധിവത് കൃത്വേതി പൂര്വോക്തകഷായകല്പനയാ| ക്ഷീരസാധ്യായാമവസ്ഥായാമയമപി യോഗോ ദേയഃ| കേചിന്നലവേതസാദിയോഗം ന പഠന്തി; സ ച പഠനീയഃ, സര്വനിബന്ധകാരൈഃ പഠിതത്വാത്||൨൦൪-൨൦൭||
Adhikarana 143 (208) · Śloka 209
അനന്താം ബാലകം മുസ്താം നാഗരം കടുരോഹിണീമ് സുഖാമ്ബുനാ പ്രാഗുദയാത്പായയേതാക്ഷസമ്മിതമ് ||൨൦൮||
ഏഷ സര്വജ്വരാന് ഹന്തി ദീപയത്യാശു ചാനലമ് |൨൦൯|
View original
अनन्तां बालकं मुस्तां नागरं कटुरोहिणीम् सुखाम्बुना प्रागुदयात्पाययेताक्षसम्मितम् ||२०८||
एष सर्वज्वरान् हन्ति दीपयत्याशु चानलम् |२०९|
അനന്താമിത്യാദി| അനന്താ ദുരാലഭാ| സുഖാമ്ബുനാ അത്രോഷ്ണോദകേന പലപ്രമിതേന| പ്രാഗുദയാദിതി അത്രോദയഃ സൂര്യസ്യ ബോദ്ധവ്യഃ; ന തു ജ്വരസ്യ; തേന സൂര്യോദയാത് പൂര്വം ദേയം, ഏതേന പ്രാതരേവ| അക്ഷസമ്മിതം കര്ഷസമമ്| സുഖാമ്ബുനാ പ്രാഗുദയാത്’ ഇത്യത്ര ‘പിഷ്ട്വാ സുഖാമ്ബുനാ കല്കം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൨൦൮||-
Adhikarana 144 (209) · Śloka 210
ദ്രവ്യാണി ദീപനീയാനി തഥാ വൈരേചനാനി ച ||൨൦൯||
ഏകശോ വാ ദ്വിശോ വാऽപി ജ്വരഘ്നാനി പ്രയോജയേത് |൨൧൦|
View original
द्रव्याणि दीपनीयानि तथा वैरेचनानि च ||२०९||
एकशो वा द्विशो वाऽपि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् |२१०|
ഇദാനീമുക്താനുക്തസങ്ഗ്രഹാര്ഥമാഹ- ദ്രവ്യാണി ദീപനീയാനീത്യാദി| ദീപനീയാനി പിപ്പല്യാദീനി, വൈരേചനാനി ത്രിവൃദഭയാദീനി, ജ്വരഘ്നാനി ദീര്ഘജ്വരഘ്നാനി| പ്രയോജയേത് ദോഷബലമപേക്ഷ്യ സന്നിപാതജീര്ണജ്വരാവസ്ഥായാമേകശോ ദ്വിശോ വാ ദാപയേത്| യേ ത്വേവം വദന്തി- പിപ്പല്യാദീനി പ്രായശഃ കടുകാനി, താനി ച ജ്വരേ ന പ്രായോഗികാന്യുഷ്ണവീര്യത്വാത്; വിരേചനാന്യപി ഗുരുത്വാദയൌഗികാനി; തേഷാം സമ്യക് ശാസ്ത്രാവബോധോ നാസ്തി, പിപ്പല്യാദീനാം ജ്വരേ പഠിതത്വാത്||൨൦൯||-
Adhikarana 145 (210) · Śloka 211
സര്പിര്മധ്വഭയാതൈലലേഹോऽയം സര്വജം ജ്വരമ് ||൨൧൦||
ശാന്തിം നയേത്ത്രിവൃച്ചാപി സക്ഷൌദ്രാ പ്രബലം ജ്വരമ് |൨൧൧|
View original
सर्पिर्मध्वभयातैललेहोऽयं सर्वजं ज्वरम् ||२१०||
शान्तिं नयेत्त्रिवृच्चापि सक्षौद्रा प्रबलं ज्वरम् |२११|
സര്പിരിത്യാദി| പ്രബലം ദാഹാദിസമന്വിതമ്| ലേഹാവസ്ഥാ ച തന്ത്രാന്തരാജ്ജ്ഞേയാ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം- “പഥ്യാതൈലഘൃതക്ഷൌദ്രൈര്ലേഹോ ദാഹശ്രമജ്വരാന്| കാസാസൃക്പിത്തവീസര്പശ്വാസാന് ഹന്തി വമീരപി”- ഇതി| ‘സക്ഷൌദ്രാ വിഷമജ്വരം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തന്ന, വിഷമജ്വരസ്യ പരതോऽഭിധാസ്യമാനത്വാത്||൨൧൦||-
Adhikarana 146 (211) · Śloka 211
ജ്വരേ തു വിഷമേ കാര്യമൂര്ധ്വം ചാധശ്ച ശോധനമ് ||൨൧൧||
View original
ज्वरे तु विषमे कार्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् ||२११||
ഇദാനീം വിഷമജ്വരചികിത്സാമാഹ- ജ്വരേ ത്വിത്യാദി| ഊര്ധ്വശോധനം വമനം, തച്ച കഫാധികേ വിഷമജ്വരേ| അധഃശോധനം വിരേചനം, തച്ച പിത്താധികേ| ഏതേന സര്വേഷ്വേവ വിഷമജ്വരേഷു കഫപിത്താധികതയാ വമനവിരേചനേ പ്രയോക്തവ്യേ ഇത്യുക്തമ്| അന്യേ തു വിഷമജ്വരേ ഇത്യത്ര യദ്യപി വിഷമജ്വരശബ്ദേന സന്തതം വിഹായാന്യേ വിഷമജ്വരാഃ പ്രോക്താഃ, തഥാऽപ്യത്ര തൃതീയചതുര്ഥകൌ ഗ്രാഹ്യൌ, യതസ്തയോരേവ സാധാരണം വാതാദിഹരമാസ്ഥാപനവിരേചനവമനാദികം യുക്തമിതി വ്യാചക്ഷതേ||൨൧൧||
Adhikarana 147 (212) · Śloka 212
ഘൃതം പ്ലീഹോദരോക്തം വാ നിഹന്യാദ്വിഷമജ്വരമ് |൨൧൨|
View original
घृतं प्लीहोदरोक्तं वा निहन्याद्विषमज्वरम् |२१२|
ഘൃതമിത്യാദി| പ്ലീഹോദരോക്തം ഘൃതം ഷട്പലം, തച്ച കഫോത്തരേ വിഷമജ്വരേ ദേയം, തീക്ഷ്ണത്വാത്|൨൧൨|-
Adhikarana 148 (212) · Śloka 212
ഗുഡപ്രഗാഢാം ത്രിഫലാം പിബേദ്വാ വിഷമാര്ദിതഃ ||൨൧൨||
View original
गुडप्रगाढां त्रिफलां पिबेद्वा विषमार्दितः ||२१२||
ഗുഡപ്രഗാഢാമിത്യാദി| ഗുഡപ്രഗാഢാം കിഞ്ചിദധികകര്ഷഗുഡപ്രതിവാപയുതാം ത്രിഫലാം പിബേത്, ‘ക്വഥിതാം’ ഇതി ശേഷഃ| വിഷമാര്ദിതോ വിഷമജ്വരപീഡിതഃ||൨൧൨||
Adhikarana 149 (213) · Śloka 213
ഗുഡൂചീനിമ്ബധാത്രീണാം കഷായം വാ സമാക്ഷികമ് |൨൧൩|
View original
गुडूचीनिम्बधात्रीणां कषायं वा समाक्षिकम् |२१३|
ഗുഡൂചീനിമ്ബധാത്രീണാമിത്യാദി| ധാത്രീ ആമലകീ| ഏഷ യോഗശ്ചാതുര്ഥകജ്വരഘ്നഃ, സമാനതന്ത്രോക്തത്വാത്|൨൧൩|-
Adhikarana 150 (213) · Śloka 213
പ്രാതഃ പ്രാതഃ സസര്പിഷ്കം രസോനമുപയോജയേത് ||൨൧൩||
View original
प्रातः प्रातः ससर्पिष्कं रसोनमुपयोजयेत् ||२१३||
പ്രാതഃ പ്രാതഃ സസര്പിഷ്കമിത്യാദി||൨൧൩||
Adhikarana 151 (214) · Śloka 215
ത്രിചതുര്ഭിഃ പിബേത് ക്വാഥം പഞ്ചഭിര്വാ സമന്വിതൈഃ |
മധുകസ്യ പടോലസ്യ രോഹിണ്യാ മുസ്തകസ്യ ച ||൨൧൪||
ഹരീതക്യാശ്ച സര്വോऽയം ത്രിവിധോ യോഗ ഇഷ്യതേ |൨൧൫|
View original
त्रिचतुर्भिः पिबेत् क्वाथं पञ्चभिर्वा समन्वितैः |
मधुकस्य पटोलस्य रोहिण्या मुस्तकस्य च ||२१४||
हरीतक्याश्च सर्वोऽयं त्रिविधो योग इष्यते |२१५|
മധുകാദീനാം ഹരീതക്യന്താനാം ദ്രവ്യാണാം ത്രിഭിഃ, ചതുര്ഭിഃ, പഞ്ചഭിര്വാ ദ്രവ്യൈഃ സമന്വിതൈഃ കൃതം ക്വാഥം പിബേദിതി സമ്ബന്ധഃ| മധുകം യഷ്ടീമധു, രോഹിണീ കടുകാ, മുസ്തം പ്രസിദ്ധമ്| സര്വോऽയം ത്രിവിധോ യോഗ ഇഷ്യതേ; അയം മധുകാദിയോഗസ്ത്രിപ്രകാരോ വക്ഷ്യതേ| കഥം? മധുകപടോലരോഹിണീഭിസ്ത്രിരേകോ യോഗഃ, മധുകപടോലരോഹിണീമുസ്തകൈശ്ചതുര്ഭിര്ദ്വിതീയഃ, മധുകപടോലരോഹിണീമുസ്തകഹരീതകീഭിഃ പഞ്ചഭിസ്തൃതീയഃ, ഏവം ത്രയോ യോഗാഃ| കേചിന്മുസ്തകസ്ഥാനേ ‘വത്സകം’ പഠിത്വാऽന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി; തദ്യഥാ- മധുകാദിഹരീതകീപര്യന്താനാം ദ്രവ്യാണാം രസഭേദവത് ത്രിയോഗചതുഷ്കസംയോഗപഞ്ചസംയോഗസംസ്കൃതം ക്വാഥം പിബേത്; തദ്യഥാ,- മധുകപടോലരോഹിണീഭിഃ, മധുകപടോലവത്സകൈഃ, മധുകപടോലഹരീതകീഭിഃ, മധുകരോഹിണീവത്സകൈഃ, മധുകരോഹിണീഹരീതകീഭിഃ, മധുകവത്സകഹരീതകീഭിഃ, പടോലരോഹിണീവത്സകൈഃ, പടോലവത്സകഹരീതകീഭിഃ, പടോലരോഹിണീഹരീതകീഭിഃ, രോഹിണീവത്സകഹരീതകീഭിഃ, ഏവം ത്രിഭിര്ദ്രവ്യൈര്ദശവികല്പാ ഭവന്തി; മധുകപടോലരോഹിണീവത്സകൈഃ, മധുകപടോലരോഹിണീഹരീതകീഭിഃ, മധുകരോഹിണീവത്സകഹരീതകീഭിഃ, മധുകപടോലവത്സകഹരീതകീഭിഃ, പടോലരോഹിണീവത്സകഹരീതകീഭിഃ, ഏവം ചതുര്ഭിഃ പഞ്ച വികല്പാഃ; മധുകരോഹിണീവത്സകപടോലകഹരീതകീഭിഃ പഞ്ചഭിരേകഃ; ഇത്ഥം ത്രിപ്രകരസ്യാപി യോഗസ്യ ഷോഡശ വികല്പാ ഭവന്തി, തേ ച സൂക്ഷ്മമതിനാ വൈദ്യേന ദോഷാപേക്ഷയാ പ്രയോക്തവ്യാഃ||൨൧൪||-
Adhikarana 152 (215) · Śloka 216
സര്പിഃക്ഷീരസിതാക്ഷൌദ്രമാഗധീര്വാ യഥാബലമ് ||൨൧൫||
ദശമൂലീകഷായേണ മാഗധീര്വാ പ്രയോജയേത് |൨൧൬|
View original
सर्पिःक्षीरसिताक्षौद्रमागधीर्वा यथाबलम् ||२१५||
दशमूलीकषायेण मागधीर्वा प्रयोजयेत् |२१६|
സര്പിഃക്ഷീരസിതാക്ഷൌദ്രേത്യാദി| സര്പിഃപ്രഭൃതീനാം സമുദിതാനാമയം പ്രയോഗോ വിഷമജ്വരേ ജ്ഞേയഃ| ദശമൂലീകഷായേണ പാതവ്യകഷായകല്പനയാ ക്വഥിതേന, കര്ഷണപ്രമാണാം പിപ്പലീം പിബേത്, യസ്മാദയം പിപ്പലീവര്ധമാനോ ന ഭവതി||൨൧൫||-
Adhikarana 153 (216) · Śloka 216
പിപ്പലീവര്ധമാനം വാ പിബേത് ക്ഷീരരസാശനഃ ||൨൧൬||
View original
पिप्पलीवर्धमानं वा पिबेत् क्षीररसाशनः ||२१६||
വര്ധമാനപിപ്പലീപ്രയോഗമാഹ- പിപ്പലീവര്ധമാനമിത്യാദി| വര്ധമാനപിപ്പലീപ്രയോഗോ വാതവ്യാധിചികിത്സിതമവലോക്യ കര്തവ്യഃ||൨൧൬||
Adhikarana 154 (217) · Śloka 217
താമ്രചൂഡസ്യ മാംസേന പിബേദ്വാ മദ്യമുത്തമമ് |൨൧൭|
View original
ताम्रचूडस्य मांसेन पिबेद्वा मद्यमुत्तमम् |२१७|
താമ്രചൂഡസ്യേത്യാദി| താമ്രചൂഡഃ കുക്കുടഃ| മദ്യമുത്തമം മാര്ദ്വീകം സസ്യകം ച| ജേജ്ജടാചാര്യസ്തു മാര്ദ്വീകസ്ഥാനേ മാധ്വീകമാഹ| കുക്കുടമാംസേന സഹോത്തമമദ്യപാനം വാതപ്രധാനസ്യ മന്ദാഗ്നേശ്ച| ഏതാനി വക്ഷ്യമാണാനി പൂര്വോക്താനി ച യദ്യപി വിഷമജ്വരേ പഠിതാനി, തഥാऽപി ജീര്ണജ്വരേऽപി ദേയാനി|൨൧൭|-
Adhikarana 155 (217) · Śloka 218
കോലാഗ്നിമന്ഥത്രിഫലാക്വാഥേ ദധ്നാ ഘൃതം പചേത് ||൨൧൭||
തില്വകാവാപമേതദ്ധി വിഷമജ്വരനാശനമ് |൨൧൮|
View original
कोलाग्निमन्थत्रिफलाक्वाथे दध्ना घृतं पचेत् ||२१७||
तिल्वकावापमेतद्धि विषमज्वरनाशनम् |२१८|
കോലാഗ്നിമന്ഥത്രിഫലേത്യാദി| കോലം പഞ്ചകോലം, തില്വകഃ പട്ടികാരോധ്രഃ| കല്പനാമാഹ- പഞ്ചകോലാദിദ്രവ്യാണാം പലശതം, പാനീയപലാനി ദ്വാദശാധികാനി പഞ്ചശതാനി, ഏകീകൃത്യ വിപചേത്, യാവച്ചതുര്ഥാംശമഷ്ടാവിംശത്യധികശതം നിഷ്പദ്യതേ; തേന ക്വാഥേന ചതുര്ഗുണേന തഥാ ചതുര്ഗുണേന ച ദധ്നാ ദ്വാത്രിംശത്പലപ്രമിതം ഘൃതമ്, അഷ്ടപലപ്രമാണം തില്വകാവാപം ദത്ത്വാ പചേത്| അനേന വിധിനാऽനുക്തപ്രമാണാനി തൈലഘൃതാനി പാചനീയാനി| ബ്രഹ്മദേവാചാര്യസ്തു പഞ്ചകോലാദീനാം കഷായത്രയേണ പൃഥക് സ്നേഹചതുര്ഗുണേന തഥാ ചതുര്ഥേന ദധ്നാ സ്നേഹചതുര്ഗുണേന ച ഘൃതം തില്വകാവാപം സാധയതി; തച്ച പ്രമാദവ്യാഖ്യാനം, പഞ്ചകോലാദികഷായത്രയസ്യ ജേജ്ജടാദിഷ്വനുക്തേഃ||൨൧൭||-
Adhikarana 156 (218-220) · Śloka 221
പിപ്പല്യതിവിഷാദ്രാക്ഷാസാരിവാബില്വചന്ദനൈഃ ||൨൧൮||
കടുകേന്ദ്രയവോശീരസിംഹീതാമലകീഘനൈഃ |
ത്രായമാണാസ്ഥിരാധാത്രീവിശ്വഭേഷജചിത്രകൈഃ ||൨൧൯||
പക്വമേതൈര്ഘൃതം പീതം വിജിത്യ വിഷമാഗ്നിതാമ് |
ജീര്ണജ്വരശിരഃശൂലഗുല്മോദരഹലീമകാന് ||൨൨൦||
ക്ഷയകാസം സസന്താപം പാര്ശ്വശൂലാനപാസ്യതി |൨൨൧|
View original
पिप्पल्यतिविषाद्राक्षासारिवाबिल्वचन्दनैः ||२१८||
कटुकेन्द्रयवोशीरसिंहीतामलकीघनैः |
त्रायमाणास्थिराधात्रीविश्वभेषजचित्रकैः ||२१९||
पक्वमेतैर्घृतं पीतं विजित्य विषमाग्निताम् |
जीर्णज्वरशिरःशूलगुल्मोदरहलीमकान् ||२२०||
क्षयकासं ससन्तापं पार्श्वशूलानपास्यति |२२१|
പിപ്പല്യതിവിഷേത്യാദി| സാരിവാ ഉത്പലസാരിവാ സുഗന്ധമൂലാ, സിംഹീ ബൃഹത്കണ്ടകാരികാ, താമലകീ ദരഫലികാ, ഭൂമ്യാമലകീതി ലോകേ, സ്ഥിരാ ശാലപര്ണീ, തേഷാം കല്കകഷായാഭ്യാം ഘൃതം സാധയേത്||൨൧൮-൨൨൦||-
Adhikarana 157 (221-222) · Śloka 223
ഗുഡൂചീത്രിഫലാവാസാത്രായമാണായവാസകൈഃ ||൨൨൧||
ക്വഥിതൈര്വിധിവത്പക്വമേതൈഃ കല്കീകൃതൈഃ സമൈഃ |
ദ്രാക്ഷാമാഗധികാമ്ഭോദനാഗരോത്പലചന്ദനൈഃ ||൨൨൨||
പീതം സര്പിഃ ക്ഷയശ്വാസകാസജീര്ണജ്വരാന് ജയേത് |൨൨൩|
View original
गुडूचीत्रिफलावासात्रायमाणायवासकैः ||२२१||
क्वथितैर्विधिवत्पक्वमेतैः कल्कीकृतैः समैः |
द्राक्षामागधिकाम्भोदनागरोत्पलचन्दनैः ||२२२||
पीतं सर्पिः क्षयश्वासकासजीर्णज्वरान् जयेत् |२२३|
ഗുഡൂചീത്രിഫലേത്യാദി| ഏഭിഃ ദ്രാക്ഷാദിഭിഃ||൨൨൧-൨൨൨||-
Adhikarana 158 (223-225) · Śloka 226
കലശീബൃഹതീദ്രാക്ഷാത്രായന്തീനിമ്ബഗോക്ഷുരൈഃ ||൨൨൩||
ബലാപര്പടകാമ്ഭോദശാലപര്ണീയവാസകൈഃ |
പക്വമുത്ക്വഥിതൈഃ സര്പിഃ കല്കൈരേഭിഃ സമന്വിതമ് ||൨൨൪||
ശടീതാമലകീഭാര്ഗീമേദാമലകപൌഷ്കരൈഃ |
ക്ഷീരദ്വിഗുണസംയുക്തം ജീര്ണജ്വരമപോഹതി ||൨൨൫||
ശിരഃപാര്ശ്വരുജാകാസക്ഷയപ്രശമനം പരമ് |൨൨൬|
View original
कलशीबृहतीद्राक्षात्रायन्तीनिम्बगोक्षुरैः ||२२३||
बलापर्पटकाम्भोदशालपर्णीयवासकैः |
पक्वमुत्क्वथितैः सर्पिः कल्कैरेभिः समन्वितम् ||२२४||
शटीतामलकीभार्गीमेदामलकपौष्करैः |
क्षीरद्विगुणसंयुक्तं जीर्णज्वरमपोहति ||२२५||
शिरःपार्श्वरुजाकासक्षयप्रशमनं परम् |२२६|
കലശീത്യാദി| കലശീ പൃശ്നിപര്ണീ, ത്രായന്തീ ത്രായമാണാ, അമ്ഭോദോ മുസ്താ| ഏഭിഃ ശട്യാദിഭിഃ| അനുക്തമപി ചതുര്ഗുണം ജലം ദേയം, തദ്വിനാ പാകോ ന സ്യാദിതി വൃദ്ധഭിഷജഃ||൨൨൩-൨൨൫||-
Adhikarana 159 (226-228) · Śloka 229
പടോലീപര്പടാരിഷ്ടഗുഡൂചീത്രിഫലാവൃഷൈഃ ||൨൨൬||
കടുകാമ്ബുദഭൂനിമ്ബയാസയഷ്ട്യാഹ്വചന്ദനൈഃ |
ദാര്വീശക്രയവോശീരത്രായമാണാകണോത്പലൈഃ ||൨൨൭||
ധാത്രീഭൃങ്ഗരജോഭീരുകാകമാചീരസൈര്ഘൃതമ് |
സിദ്ധമാശ്വപചീകുഷ്ഠജ്വരശുക്രാര്ജുനവ്രണാന് ||൨൨൮||
ഹന്യാന്നയനവദനശ്രവണഘ്രാണജാന് ഗദാന് |൨൨൯|
View original
पटोलीपर्पटारिष्टगुडूचीत्रिफलावृषैः ||२२६||
कटुकाम्बुदभूनिम्बयासयष्ट्याह्वचन्दनैः |
दार्वीशक्रयवोशीरत्रायमाणाकणोत्पलैः ||२२७||
धात्रीभृङ्गरजोभीरुकाकमाचीरसैर्घृतम् |
सिद्धमाश्वपचीकुष्ठज्वरशुक्रार्जुनव्रणान् ||२२८||
हन्यान्नयनवदनश्रवणघ्राणजान् गदान् |२२९|
പടോലീപര്പടാരിഷ്ടേത്യാദി| പടോല്യാദീനാം കുഷ്ഠാന്താനാം കല്കൈഃ, ധാത്ര്യാദീനാം സ്വരസൈശ്ച ഘൃതം പാചനീയമ്| അരിഷ്ടോ നിമ്ബഃ, വൃഷോ വാസകഃ, അമ്ബുദോ മുസ്തം, ഭൂനിമ്ബഃ കിരാതതിക്തകഃ, യാസോ ദുരാലഭാ, ശക്രയവഃ ഇന്ദ്രയവഃ, ഉത്പലം കുഷ്ഠമ് ||൨൨൬-൨൨൮||-
Adhikarana 160 (229-233) · Śloka 234
വിഡങ്ഗത്രിഫലാമുസ്തമഞ്ജിഷ്ഠാദാഡിമോത്പലൈഃ ||൨൨൯||
പ്രിയങ്ഗ്വേലൈലവാലൂകചന്ദനാമരദാരുഭിഃ |
ബര്ഹിഷ്ഠകുഷ്ഠരജനീപാര്ണിനീസാരിവാദ്വയൈഃ ||൨൩൦||
ഹരേണുകാത്രിവൃദ്ദന്തീവചാതാലീശകേസരൈഃ |
ദ്വിക്ഷീരം വിപചേത്സര്പിര്മാലതീകുസുമൈഃ സഹ ||൨൩൧||
ജീര്ണജ്വരശ്വാസകാസഗുല്മോന്മാദഗരാപഹമ് |
ഏതത്കല്യാണകം നാമ സര്പിര്മാങ്ഗല്യമുത്തമമ് ||൨൩൨||
അലക്ഷ്മീഗ്രഹരക്ഷോഗ്നിമാന്ദ്യാപസ്മാരപാപനുത് |
ശസ്യതേ നഷ്ടശുക്രാണാം വന്ധ്യാനാം ഗര്ഭദം പരമ് ||൨൩൩||
മേധ്യം ചക്ഷുഷ്യമായുഷ്യം രേതോമാര്ഗവിശോധനമ് |൨൩൪|
View original
विडङ्गत्रिफलामुस्तमञ्जिष्ठादाडिमोत्पलैः ||२२९||
प्रियङ्ग्वेलैलवालूकचन्दनामरदारुभिः |
बर्हिष्ठकुष्ठरजनीपार्णिनीसारिवाद्वयैः ||२३०||
हरेणुकात्रिवृद्दन्तीवचातालीशकेसरैः |
द्विक्षीरं विपचेत्सर्पिर्मालतीकुसुमैः सह ||२३१||
जीर्णज्वरश्वासकासगुल्मोन्मादगरापहम् |
एतत्कल्याणकं नाम सर्पिर्माङ्गल्यमुत्तमम् ||२३२||
अलक्ष्मीग्रहरक्षोग्निमान्द्यापस्मारपापनुत् |
शस्यते नष्टशुक्राणां वन्ध्यानां गर्भदं परम् ||२३३||
मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं रेतोमार्गविशोधनम् |२३४|
വിഡങ്ഗത്രിഫലാമുസ്തേത്യാദി| ഉത്പലം നീലോത്പലം, ഏലാ സൂക്ഷ്മൈലാ, ഏലവാലുകം കുഷ്ഠഗന്ധികം, ചന്ദനം രക്തചന്ദനം, അമരദാരുഃ ദേവദാരുഃ, ബര്ഹിഷ്ഠം വാലുകം, രജനീദ്വയം പിണ്ഡഹരിദ്രാ ദാരുഹരിദ്രാ ച, പര്ണിനീദ്വയം ശാലപര്ണീ പൃശ്നിപര്ണീ ച, സാരിവാദ്വയം സാരിവാ ഉത്പലസാരിവാ ച| വിഡങ്ഗാദിദ്രവ്യകല്കമഷ്ടപലപ്രമാണം ഗവ്യഘൃതപ്രസ്ഥം ചോദകസ്യ ചതുര്ഭിഃ പ്രസ്ഥൈഃ സാധയേത്| കാര്തികകുണ്ഡസ്തു ഇദം ഘൃതമന്യഥാ പഠതി, സ ചാദര്ശനാന്ന ലിഖിതഃ||൨൨൯-൨൩൩||-
Adhikarana 161 (234-239) · Śloka 240
ഏതൈരേവ തഥാ ദ്രവ്യൈഃ സര്വഗന്ധൈശ്ച സാധിതമ് ||൨൩൪||
കപിലായാ ഘൃതപ്രസ്ഥം സുവര്ണമണിസംയുതമ് |
തത്ക്ഷീരേണ സഹൈകധ്യം പ്രസാധ്യ കുസുമൈരിമൈഃ ||൨൩൫||
സുമനശ്ചമ്പകാശോകശിരീഷകുസുമൈര്വൃതമ് |
തഥാ നലദപദ്മാനാം കേശരൈര്ദാഡിമസ്യ ച ||൨൩൬||
തിഥൌ പ്രശസ്തേ നക്ഷത്രേ സാധകസ്യാതുരസ്യ ച |
കൃതം മനുഷ്യദേവായ ബ്രാഹ്മണൈരഭിമന്ത്രിതമ് ||൨൩൭||
ദത്തം സര്വജ്വരാന് ഹന്തി മഹാകല്യാണകം ത്വിദമ് ||൨൩൮||
ദര്ശനസ്പര്ശനാഭ്യാം ച സര്വരോഗഹരം ശിവമ് |
അധൃഷ്യഃ സര്വഭൂതാനാം വലീപലിതവര്ജിതഃ ||൨൩൯||
അസ്യാഭ്യാസാദ്ഘൃതസ്യേഹ ജീവേദ്വര്ഷശതത്രയമ് |൨൪൦|
View original
एतैरेव तथा द्रव्यैः सर्वगन्धैश्च साधितम् ||२३४||
कपिलाया घृतप्रस्थं सुवर्णमणिसंयुतम् |
तत्क्षीरेण सहैकध्यं प्रसाध्य कुसुमैरिमैः ||२३५||
सुमनश्चम्पकाशोकशिरीषकुसुमैर्वृतम् |
तथा नलदपद्मानां केशरैर्दाडिमस्य च ||२३६||
तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे साधकस्यातुरस्य च |
कृतं मनुष्यदेवाय ब्राह्मणैरभिमन्त्रितम् ||२३७||
दत्तं सर्वज्वरान् हन्ति महाकल्याणकं त्विदम् ||२३८||
दर्शनस्पर्शनाभ्यां च सर्वरोगहरं शिवम् |
अधृष्यः सर्वभूतानां वलीपलितवर्जितः ||२३९||
अस्याभ्यासाद्घृतस्येह जीवेद्वर्षशतत्रयम् |२४०|
മഹാകല്യാണകമാഹ- ഏതൈരേവ തഥാ ദ്രവ്യൈരിത്യാദി| ഏതൈര്ദ്രവ്യൈസ്തഥാ സര്വഗന്ധൈശ്ച കപിലാഘൃതപ്രസ്ഥം സുവര്ണാദിയുക്തം, തത്സാധിതം സര്പിരേതൈഃ സുമനാദിജൈഃ കുസുമൈഃ കപിലാക്ഷീരേണ സഹൈകധ്യം കൃതം, പുനഃ പ്രസാധ്യ ബ്രാഹ്മണൈരഭിമന്ത്രിതം, വൈദ്യാതുരയോഃ പ്രശസ്തതിഥ്യാദൌ മനുഷ്യദേവായ രാജ്ഞേ ദത്തമിദം കല്യാണകം ഘൃതം സര്വജ്വരാന് ഹന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ഏതൈഃ കല്യാണകോക്തൈര്വിഡങ്ഗാദിഭിഃ, സര്വഗന്ധൈഃ ഏലാദിപഠിതൈഃ, മണിഭിഃ സ്ഫടികാദിഭിഃ| തത്ക്ഷീരേണ കപിലാക്ഷീരേണ| സുമനാ ജാതീ, വൃതം യുക്തം, നലദം മാംസീ, പദ്മം ലോഹിതപദ്മമ്| സാധകസ്യ വൈദ്യസ്യ| മനുഷ്യദേവായ നൃപതയേ| അധൃഷ്യഃ അജേയഃ| ഏതദ്ഘൃതം പാകദ്വയസാധിതം ബോദ്ധവ്യമ്||൨൩൪-൨൩൯||-
Adhikarana 162 (240-242) · Śloka 242
ഗവ്യം ദധി ച മൂത്രം ച ക്ഷീരം സര്പിഃ ശകൃദ്രസഃ ||൨൪൦||
സമഭാഗാനി പാച്യാനി കല്കാംശ്ചൈതാന് സമാവപേത് |
ത്രിഫലാം ചിത്രകം മുസ്തം ഹരിദ്രാതിവിഷേ വചാമ് ||൨൪൧||
വിഡങ്ഗം ത്ര്യൂഷണം ചവ്യം സുരദാരു തഥൈവ ച |
പഞ്ചഗവ്യമിദം പാനാദ്വിഷമജ്വരനാശനമ് ||൨൪൨||
View original
गव्यं दधि च मूत्रं च क्षीरं सर्पिः शकृद्रसः ||२४०||
समभागानि पाच्यानि कल्कांश्चैतान् समावपेत् |
त्रिफलां चित्रकं मुस्तं हरिद्रातिविषे वचाम् ||२४१||
विडङ्गं त्र्यूषणं चव्यं सुरदारु तथैव च |
पञ्चगव्यमिदं पानाद्विषमज्वरनाशनम् ||२४२||
ഗവ്യമിത്യാദി| ശകൃദ്രസോ ഗോപുരീഷോത്ഥരസഃ| പാച്യാനി പചനീയാനി| കല്കപ്രമാണമത്ര സ്നേഹചതുര്ഥാംശമ്||൨൪൦-൨൪൨||
Adhikarana 163 (243) · Śloka 243
പഞ്ചഗവ്യമൃതേ ഗര്ഭാത്പാച്യമന്യദ്... |൨൪൩|
View original
पञ्चगव्यमृते गर्भात्पाच्यमन्यद्... |२४३|
അഗര്ഭപഞ്ചഗവ്യമാഹ- പഞ്ചഗവ്യമൃതേ ഗര്ഭാദിത്യാദി| അന്യത് ദ്വിതീയം പഞ്ചഗവ്യമ്| ഋതേ ഗര്ഭാദിതി ദ്വിതീയം പഞ്ചഗവ്യം കല്കം വിനാ പചനീയമ്; ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- പൂര്വം പഞ്ചഗവ്യം സകല്കം, ഏതച്ച ദ്വിതീയമകല്കം; ഫലം ച തുല്യമ്|൨൪൩|-
Adhikarana 164 (243) · Śloka 244
... വൃഷേണ ച |
ബലയാऽഥ പരം പാച്യം ഗുഡൂച്യാ തദ്വദേവ തു ||൨൪൩||
ജീര്ണജ്വരേ ച ശോഫേ ച പാണ്ഡുരോഗേ ച പൂജിതമ് |൨൪൪|
View original
... वृषेण च |
बलयाऽथ परं पाच्यं गुडूच्या तद्वदेव तु ||२४३||
जीर्णज्वरे च शोफे च पाण्डुरोगे च पूजितम् |२४४|
ഇദാനീം പഞ്ചഗവ്യോക്തത്രിഫലാദികല്കേന വൃഷാദിപൃഥക്സ്വരസത്രയേണ ഘൃതത്രയസ്യ സാധനം നിര്ദിശന്നാഹ- വൃഷേണ ചേത്യാദി| തദ്വദിതി പൂര്വോക്തകല്പനയേത്യര്ഥഃ | തദ്വച്ഛബ്ദോ ഘൃതത്രയേऽപി സമ്ബധ്യതേ||൨൪൩||-
Adhikarana 165 (244) · Śloka 244
ഏതേനൈവ തു കല്പേന ഘൃതം പഞ്ചാവികം പചേത് |
പഞ്ചാജം പഞ്ചമഹിഷം ചതുരുഷ്ട്രമഥാപി ച ||൨൪൪||
View original
एतेनैव तु कल्पेन घृतं पञ्चाविकं पचेत् |
पञ्चाजं पञ्चमहिषं चतुरुष्ट्रमथापि च ||२४४||
ഇദാനീം പഞ്ചഗവ്യോക്തവിധിനാ പഞ്ചാവികാദീനി ഘൃതാനി പചനീയാനീതി ദര്ശയന്നാഹ- ഏതേനൈവ തു കല്പേനേത്യാദി| അനേനൈവ കല്പേന പൂര്വോക്തപഞ്ചഗവ്യവിധിനാ| ചതുരുഷ്ട്രം ശകൃദ്രസവര്ജനേന||൨൪൪||
Adhikarana 166 (245-253) · Śloka 254
ത്രിഫലോശീരശമ്പാകകടുകാതിവിഷാഘനൈഃ |
ശതാവരീസപ്തപര്ണഗുഡൂചീരജനീദ്വയൈഃ ||൨൪൫||
ചിത്രകത്രിവൃതാമൂര്വാപടോലാരിഷ്ടവാലകൈഃ |
കിരാതതിക്തകവചാവിശാലാപദ്മകോത്പലൈഃ ||൨൪൬||
സാരിവാദ്വയയഷ്ട്യാഹ്വചവികാരക്തചന്ദനൈഃ |
ദുരാലഭാപര്പടകത്രായമാണാടരൂഷകൈഃ ||൨൪൭||
രാസ്നാകുങ്കുമമഞ്ജിഷ്ഠാമാഗധീനാഗരൈസ്തഥാ |
ധാത്രീഫലരസൈഃ സമ്യഗ്ദ്വിഗുണൈഃ സാധിതം ഹവിഃ ||൨൪൮||
പരിസര്പജ്വരശ്വാസഗുല്മകുഷ്ഠനിവാരണമ് |
പാണ്ഡുപ്ലീഹാഗ്നിസാദിഭ്യ ഏതദേവ പരം ഹിതമ് ||൨൪൯||
പടോലകടുകാദാര്വീനിമ്ബവാസാഫലത്രികമ് |
ദുരാലഭാപര്പടകത്രായമാണാഃ പലോന്മിതാഃ ||൨൫൦||
പ്രസ്ഥമാമലകാനാം ച ക്വാഥയേത്സലിലാര്മണേ |
തേന പാദാവശേഷേണ ഘൃതപ്രസ്ഥം വിപാചയേത് ||൨൫൧||
കല്കൈഃ കുടജഭൂനിമ്ബഘനയഷ്ട്യാഹ്വചന്ദനൈഃ |
സപിപ്പലീകൈസ്തത്സിദ്ധം ചക്ഷുഷ്യം ശുക്ലയോര്ഹിതമ് ||൨൫൨||
ഘ്രാണകര്ണാക്ഷിവദനവര്ത്മരോഗവ്രണാപഹമ് |
രക്തപിത്തകഫസ്വേദക്ലേദപൂയോപശോഷണമ് ||൨൫൩||
കാമലാജ്വരവീസര്പഗണ്ഡമാലാഹരം പരമ് |൨൫൪|
View original
त्रिफलोशीरशम्पाककटुकातिविषाघनैः |
शतावरीसप्तपर्णगुडूचीरजनीद्वयैः ||२४५||
चित्रकत्रिवृतामूर्वापटोलारिष्टवालकैः |
किराततिक्तकवचाविशालापद्मकोत्पलैः ||२४६||
सारिवाद्वययष्ट्याह्वचविकारक्तचन्दनैः |
दुरालभापर्पटकत्रायमाणाटरूषकैः ||२४७||
रास्नाकुङ्कुममञ्जिष्ठामागधीनागरैस्तथा |
धात्रीफलरसैः सम्यग्द्विगुणैः साधितं हविः ||२४८||
परिसर्पज्वरश्वासगुल्मकुष्ठनिवारणम् |
पाण्डुप्लीहाग्निसादिभ्य एतदेव परं हितम् ||२४९||
पटोलकटुकादार्वीनिम्बवासाफलत्रिकम् |
दुरालभापर्पटकत्रायमाणाः पलोन्मिताः ||२५०||
प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेत्सलिलार्मणे |
तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ||२५१||
कल्कैः कुटजभूनिम्बघनयष्ट्याह्वचन्दनैः |
सपिप्पलीकैस्तत्सिद्धं चक्षुष्यं शुक्लयोर्हितम् ||२५२||
घ्राणकर्णाक्षिवदनवर्त्मरोगव्रणापहम् |
रक्तपित्तकफस्वेदक्लेदपूयोपशोषणम् ||२५३||
कामलाज्वरवीसर्पगण्डमालाहरं परम् |२५४|
ത്രിഫലേത്യാദി| ശുക്ലയോഃ നേത്രഗതരോഗയോഃ||൨൪൫-൨൫൩||-
Adhikarana 167 (254-255) · Śloka 255
ശൃതം പയഃ ശര്കരാ ച പിപ്പല്യോ മധുസര്പിഷീ ||൨൫൪||
പഞ്ചസാരമിദം പേയം മഥിതം വിഷമജ്വരേ |
ക്ഷതക്ഷീണേ ക്ഷയേ ശ്വാസേ ഹൃദ്രോഗേ ചൈതദിഷ്യതേ ||൨൫൫||
View original
शृतं पयः शर्करा च पिप्पल्यो मधुसर्पिषी ||२५४||
पञ्चसारमिदं पेयं मथितं विषमज्वरे |
क्षतक्षीणे क्षये श्वासे हृद्रोगे चैतदिष्यते ||२५५||
പഞ്ചസാരമാഹ- ശൃതം പയ ഇത്യാദി| ശൃതം പയഃ ക്വഥിതം ദുഗ്ധം, മഥിതം ‘ഹസ്തേന’ ഇതി ശേഷഃ||൨൫൪-൨൫൫||
Adhikarana 168 (256) · Śloka 256
ലാക്ഷാവിശ്വനിശാമൂര്വാമഞ്ജിഷ്ഠാസ്വര്ജികാമയൈഃ |
ഷഡ്ഗുണേന ച തക്രേണ സിദ്ധം തൈലം ജ്വരാന്തകൃത് ||൨൫൬||
View original
लाक्षाविश्वनिशामूर्वामञ्जिष्ठास्वर्जिकामयैः |
षड्गुणेन च तक्रेण सिद्धं तैलं ज्वरान्तकृत् ||२५६||
ഇദാനീമന്തഃപരിമാര്ജനമഭിധായ ബഹിഃപരിമാര്ജനാര്ഥം തൈലമാഹ- ലാക്ഷേത്യാദി| വിശ്വം ശുണ്ഠീ, നിശാ ഹരിദ്രാ, മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ, ആമയം കുഷ്ഠമ്| ലാക്ഷാദികല്കസ്യാഷ്ടൌ പലാനി, തൈലസ്യ ദ്വാത്രിംശത്പലാനി, തൈലാത് ഷഡ്ഗുണേന തക്രേണ തൈലം സാധനീയമ്| ജ്വരാന്തകൃത് ശീതപൂര്വദാഹപൂര്വയോര്വിനാശകാരീത്യര്ഥഃ||൨൫൬||
Adhikarana 169 (257-258) · Śloka 258
ക്ഷീരിവൃക്ഷാസനാരിഷ്ടജമ്ബൂസപ്തച്ഛദാര്ജുനൈഃ |
ശിരീഷഖദിരാസ്ഫോടാമൃതവല്ല്യാടരൂഷകൈഃ ||൨൫൭||
കടുകാപര്പടോശീരവചാതേജോവതീഘനൈഃ |
സാധിതം തൈലമഭ്യങ്ഗാദാശു ജീര്ണജ്വരാപഹമ് ||൨൫൮||
View original
क्षीरिवृक्षासनारिष्टजम्बूसप्तच्छदार्जुनैः |
शिरीषखदिरास्फोटामृतवल्ल्याटरूषकैः ||२५७||
कटुकापर्पटोशीरवचातेजोवतीघनैः |
साधितं तैलमभ्यङ्गादाशु जीर्णज्वरापहम् ||२५८||
ക്ഷീരിവൃക്ഷേത്യാദി| ക്ഷീരിവൃക്ഷാ ന്യഗ്രോധാദയഃ, അസനോ ബീജകഃ, അരിഷ്ടോ നിമ്ബഃ, സപ്തച്ഛദഃ സപ്തപര്ണഃ, അര്ജുനഃ കകുഭഃ, ആസ്ഫോടാ സാരിവാ അര്കോ വാ, തേജോവതീ കാകമര്ദനികാ| ക്ഷീരിവൃക്ഷാദികല്കേനാഷ്ടപലമിതേന തൈലപ്രസ്ഥം ചതുര്ഗുണജലേന സാധയേത്||൨൫൭-൨൫൮||
Adhikarana 170 (259-261) · Śloka 261
നിര്വിഷൈര്ഭുജഗൈര്നാഗൈര്വിനീതൈഃ കൃതതസ്കരൈഃ |
ത്രാസയേദാഗമേ ചൈനം തദഹര്ഭോജയേന്ന ച ||൨൫൯||
അത്യഭിഷ്യന്ദിഗുരുഭിര്വാമയേദ്വാ പുനഃ പുനഃ |
മദ്യം തീക്ഷ്ണം പായയേത ഘൃതം വാ ജ്വരനാശനമ് ||൨൬൦||
പുരാണം വാ ഘൃതം കാമമുദാരം വാ വിരേചനമ് |
നിരൂഹയേദ്വാ മതിമാന് സുസ്വിന്നം തദഹര്നരമ് ||൨൬൧||
View original
निर्विषैर्भुजगैर्नागैर्विनीतैः कृततस्करैः |
त्रासयेदागमे चैनं तदहर्भोजयेन्न च ||२५९||
अत्यभिष्यन्दिगुरुभिर्वामयेद्वा पुनः पुनः |
मद्यं तीक्ष्णं पाययेत घृतं वा ज्वरनाशनम् ||२६०||
पुराणं वा घृतं काममुदारं वा विरेचनम् |
निरूहयेद्वा मतिमान् सुस्विन्नं तदहर्नरम् ||२६१||
ഇദാനീം വിഷമജ്വരാണാം വിശിഷ്ടാവസ്ഥായാം ഭൂതാഭിഷങ്ഗജാദീനാം വാ വിഷമജ്വരാണാം ചികിത്സാമാഹ- നിര്വിഷൈരിത്യാദി| നിര്വിഷൈഃഭുജഗൈഃ ഡുണ്ഡുഭാഹിപതാകാപ്രഭൃതിഭിഃ, നാഗൈഃ ഹസ്തിഭിഃ, വിനീതൈഃ ഹസ്തിശിക്ഷാവിദ്ഭിര്വിനമ്രീകൃതൈഃ , കൃതതസ്കരൈഃ മിഥ്യാധ്യാരോപിതചൌരൈഃ| ആഗമേ ജ്വരാഗമകാലേ, യസ്മാജ്ജ്വരാരമ്ഭോന്മുഖസ്യ ദോഷസ്യ നിര്വിഷഭുജഗാദിഭയാത് ക്ഷുഭിതേന വായുനാ വിക്ഷേപണം ക്രിയതേ തസ്മാജ്ജ്വരാനുത്പാദോ ജ്വരകാലവിസ്മാരകത്വാദ്വാ| തദഹരിതി ജ്വരാഗമനദിനേ, ന ഭോജയേന്ന ചാശ്നീയാത്; ശേഷദോഷക്ഷപണാര്ഥമ്| അത്യഭിഷ്യന്ദിഗുരുഭിരിത്യാദി| അത്യഭിഷ്യന്ദിഗുരുഭിഃ ക്ഷീരദധിയവാഗൂഭിഃ മദനഫലസംസ്കൃതാഭിര്വാമയേത്, തദഹരിതി ശേഷഃ| അത്യഭിഷ്യന്ദ്യാദിഭിര്യദ്വമനം തദ്ബലരക്ഷണാര്ഥമ്| മദ്യം തീക്ഷ്ണമിത്യാദി| ഘൃതം വാ ജ്വരനാശനം ഷട്പലം; യദ്യേവം ‘ഘൃതം പ്ലീഹോദരോക്തം യത്’ ഇത്യനേന തസ്യോക്തേഃ കുതഃ പുനരഭിധാനമ്? ഉച്യതേ, കാമം തത്പാനസ്യ തദഹഃ പ്രതിപാദനാര്ഥമ്| പുരാണം ഘൃതമൌഷധാര്ഥേ സംസ്കൃതം പായയേത്| കാമം സ്വേച്ഛയാ, ഉദാരം വിരേചനമപീഡാകരം, നത്വപ്രശിഥിലാശയസ്യ വിരേചനാനര്ഹസ്യ വിധേയമ്| തം വിരേചനാര്ഥം പുനര്നിരൂഹയേത്| തദഹരിതി സര്വത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്||൨൫൯-൨൬൧||
Adhikarana 171 (262) · Śloka 262
അജാവ്യോശ്ചര്മരോമാണി വചാ കുഷ്ഠം പലങ്കഷാ |
നിമ്ബപത്രം മധുയുതം ധൂപനം തസ്യ ദാപയേത് ||൨൬൨||
View original
अजाव्योश्चर्मरोमाणि वचा कुष्ठं पलङ्कषा |
निम्बपत्रं मधुयुतं धूपनं तस्य दापयेत् ||२६२||
വിഷമജ്വരേ ധൂപനമാഹ- അജേത്യാദി| അജാ ഛാഗീ, അവിഃ മേഷീ, പലങ്കഷാ ഗുഗ്ഗുലുഃ| വിഷമജ്വരോക്തോऽപ്യസൌ യോഗോ ജീര്ണജ്വരേ ഭൂതവിഷമജ്വരേ ച പ്രയോക്തവ്യഃ, സമാനതന്ത്രോക്തത്വാത്||൨൬൨||
Adhikarana 172 (263) · Śloka 263
ബൈഡാലം വാ ശകൃദ്യോജ്യം വേപമാനസ്യ ധൂപനമ് |൨൬൩|
View original
बैडालं वा शकृद्योज्यं वेपमानस्य धूपनम् |२६३|
അവസ്ഥാവിശേഷേണ ധൂപനമാഹ- ബൈഡാലമിത്യാദി| ബൈഡാലം ശകൃത് ബിഡാലവിഷ്ഠാ|൨൬൩|-
Adhikarana 173 (263) · Śloka 263
പിപ്പലീ സൈന്ധവം തൈലം നേപാലീ ചേക്ഷണാഞ്ജനമ് ||൨൬൩||
View original
पिप्पली सैन्धवं तैलं नेपाली चेक्षणाञ्जनम् ||२६३||
വിഷമജ്വരേऽഞ്ജനമാഹ- പിപ്പലീത്യാദി| യദ്യപി അഞ്ജനമിത്യുക്തോऽപി നേത്രാഞ്ജനം പ്രാപ്തം, തഥാऽപ്യത്രേക്ഷണാഞ്ജനമിതി യദുക്തം തദഭ്യങ്ഗവാചിനോऽഞ്ജനശബ്ദസ്യ നിഷേധാര്ഥമ്||൨൬൩||
Adhikarana 174 (264) · Śloka 264
ഉദരോക്താനി സര്പിംഷി യാന്യുക്താനി പുരാ മയാ |
കല്പോക്തം ചാജിതം സര്പിഃ സേവ്യമാനം ജ്വരം ജയേത് ||൨൬൪||
View original
उदरोक्तानि सर्पिंषि यान्युक्तानि पुरा मया |
कल्पोक्तं चाजितं सर्पिः सेव्यमानं ज्वरं जयेत् ||२६४||
ഇദാനീം വിഷമജ്വരേऽതിദേശേന ചികിത്സിതമാഹ- ഉദരോക്താനി സര്പിംഷീത്യാദി| കല്പോക്തം കല്പസ്ഥാനോക്തമ്| അജിതമ് അജേയാഖ്യമ്| കേചിത് ‘യാന്യുക്താനി പുരാ മയാ’ ഇത്യത്ര ‘കുര്യാത് സര്വഗണേഷു ച’ ഇതി പഠന്തി, സര്വജ്വരസമൂഹേഷ്വിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി| അപരേ തു ‘സര്വജ്വരേഷു ച’ ഇതി പഠന്തി||൨൬൪||
Adhikarana 175 (265) · Śloka 265
ഭൂതവിദ്യാസമുദ്ദിഷ്ടൈര്ബന്ധാവേശനപൂജനൈഃ |
ജയേദ്ഭൂതാഭിഷങ്ഗോത്ഥം... |൨൬൫|
View original
भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनपूजनैः |
जयेद्भूताभिषङ्गोत्थं... |२६५|
ഭൂതജ്വരേ ചികിത്സിതമതിദേശേനാഹ- ഭൂതവിദ്യാസമുദ്ദിഷ്ടൈരിത്യാദി| ബന്ധഃ സമന്ത്രേ രജ്ജ്വാദിഭിഃ, ആവേശനം സമന്ത്രസര്ഷപാദിതാഡനം, പൂജനം ബല്യുപഹാരസ്തുത്യാദിഭിഃ| യദ്യപി നിദാനപ്രസ്താവേ പൂര്വം വിഷാദിജ്വരസ്യോപദേശഃ പശ്ചാദ്ഭൂതാഭിഷങ്ഗജസ്യ, തഥാऽപ്യത്ര പൂര്വം യദ്ഭൂതാഭിഷങ്ഗജ്വരചികിത്സിതമുക്തം തദ്ഭൂതവിദ്യാസമുദ്ദിഷ്ടസ്യ വിധേര്വിഷമജ്വരേऽപി ഹിതത്വം ബോധയതി|൨൬൫|-
Adhikarana 176 (265) · Śloka 265
... വിജ്ഞാനാദ്യൈശ്ച മാനസമ് ||൨൬൫||
View original
... विज्ञानाद्यैश्च मानसम् ||२६५||
വിജ്ഞാനാദ്യൈരിതി മാനസം ജ്വരം വിജ്ഞാനാദ്യൈര്ജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ആദിശബ്ദാത് ധൈര്യസ്മൃതിജ്ഞാനസമാധയോ ഗൃഹ്യന്തേ| മാനസം കാമശോകക്രോധഭയജമ്| വിജ്ഞാനാദ്യൈരിത്യത്ര ‘മനഃസാന്ത്വൈശ്ച’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, മനഃപ്രസാദനൈരിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൬൫||
Adhikarana 177 (266) · Śloka 266
ശ്രമക്ഷയോത്ഥേ ഭുഞ്ജീത ഘൃതാഭ്യക്തോ രസൌദനമ് |൨൬൬|
View original
श्रमक्षयोत्थे भुञ्जीत घृताभ्यक्तो रसौदनम् |२६६|
ശ്രമക്ഷയോത്ഥേ ഭുഞ്ജീതേത്യാദി| യദ്യപി രസൌദനഭോജനം പൂര്വമേവോക്തം, തഥാऽപി ഘൃതാഭ്യങ്ഗയോഗാദധികഫലദര്ശനാര്ഥമത്രോക്തമ്|൨൬൬|-
Adhikarana 178 (266) · Śloka 266
അഭിശാപാഭിചാരോത്ഥൌ ജ്വരൌ ഹോമാദിനാ ജയേത് ||൨൬൬||
View original
अभिशापाभिचारोत्थौ ज्वरौ होमादिना जयेत् ||२६६||
അഭിശാപഭിചാരോത്ഥാവിത്യാദി| അഭിശാപഃ സിദ്ധാദീനാമാക്രോശഃ, അഭിചാരോ യന്ത്രമന്ത്രാദിഭിരവപീഡനം, ആദിശബ്ദാത് ശാന്തിപ്രയശ്ചിത്തമങ്ഗലജപാദയഃ||൨൬൬||
Adhikarana 179 (267) · Śloka 267
ദാനസ്വസ്ത്യയനാതിഥ്യൈരുത്പാതഗ്രഹപീഡിതമ് |൨൬൭|
View original
दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पातग्रहपीडितम् |२६७|
ദാനസ്വസ്ത്യയനാതിഥ്യൈരിത്യാദി| സ്വസ്ത്യയനമ് ആശീര്വാദഃ, ആതിഥ്യമ് അതിഥിപൂജനമ്| ഉത്പാതഃ അനിഷ്ടസൂചകം നിര്ഘാതാദി, ഗ്രഹാ ആദിത്യാദയഃ|൨൬൭|-
Adhikarana 180 (267) · Śloka 268
അഭിഘാതജ്വരേ കുര്യാത് ക്രിയാമുഷ്ണവിവര്ജിതാമ് ||൨൬൭||
കഷായമധുരാം സ്നിഗ്ധാം യഥാദോഷമഥാപി വാ |൨൬൮|
View original
अभिघातज्वरे कुर्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् ||२६७||
कषायमधुरां स्निग्धां यथादोषमथापि वा |२६८|
അഭിഘാതജ്വരേ കുര്യാദിത്യാദി| യസ്മാദ്വാതരക്തബഹുലോऽഭിഘാതജ്വരഃ തസ്മാദേവമ്ഭൂതാസ്തത്ര ക്രിയാഃ കാര്യാഃ||൨൬൭||-
Adhikarana 181 (268-269) · Śloka 269
ഓഷധീഗന്ധവിഷജൌ വിഷപിത്തപ്രസാധനൈഃ ||൨൬൮||
ജയേത് കഷായം ച ഹിതം സര്വഗന്ധകൃതം തഥാ |
നിമ്ബദാരുകഷായം വാ ഹിതം സൌമനസം യഥാ ||൨൬൯||
View original
ओषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रसाधनैः ||२६८||
जयेत् कषायं च हितं सर्वगन्धकृतं तथा |
निम्बदारुकषायं वा हितं सौमनसं यथा ||२६९||
ഓഷധീഗന്ധവിഷജാവിത്യാദി| വിഷപിത്തപ്രസാധനൈഃ വിഷപിത്തചികിത്സിതൈരിത്യര്ഥഃ| അന്യേ ‘വിഷപീതപ്രസാധനൈഃ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- വിഷപീതസ്യ യാനി പ്രസാധനാനി ചികിത്സിതാനി തൈരിത്യര്ഥഃ| ഓഷധീഗന്ധവിഷജജ്വരയോരപരമപി യോഗമാഹജയേദിത്യാദി| സര്വഗന്ധകൃതമ് ഏലാദികൃതം, സൌമനസം ജാതീകൃതമ്| ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദിജാനാം ജ്വരാണാം വിഷമജ്വരമധ്യേ വ്യതിക്രമേണ യദുപാദാനം തദ്ഭൂതാഭിഷങ്ഗാദിജാ അപി ജ്വരാഃ പ്രായേണ വൈഷമ്യേണ ഭവന്തീതി ബോധയതി||൨൬൮-൨൬൯||
Adhikarana 182 (270) · Śloka 270
യവാന്നവികൃതിഃ സര്പിര്മദ്യം ച വിഷമേ ഹിതമ് |൨൭൦|
View original
यवान्नविकृतिः सर्पिर्मद्यं च विषमे हितम् |२७०|
യവാന്നവികൃതിരിത്യാദി| യവാന്നവികൃതിഃ യവഭക്ഷ്യവികാരഃ| സര്പിര്മദ്യയോര്വിഷമജ്വരേऽത്യന്തഹിതത്വോപാദാനാര്ഥം പുനരഭിധാനമ്| അന്യേ ‘യാവാന്നവികൃതിഃ’ ഇതി പഠന്തി; യാവാന്നോ യവൌദനഃ, വികൃതിഃ യവവികാരഃ; യദ്യപി യവവികൃതിശബ്ദേനൈവ യവൌദനോ ലബ്ധസ്തഥാऽപി യവൌദനസ്യാത്യന്തഹിതത്വോപാദാനാര്ഥം യാവാന്നഗ്രഹണമിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി|൨൭൦|-
Adhikarana 183 (270) · Śloka 270
സമ്പൂജയേദ്ദ്വിജാന് ഗാശ്ച ദേവമീശാനമമ്ബികാമ് ||൨൭൦||
View original
सम्पूजयेद्द्विजान् गाश्च देवमीशानमम्बिकाम् ||२७०||
വിഷമജ്വരേ യുക്തിവ്യപാശ്രയം ചികിത്സിതമഭിധായേദാനീം ദൈവവ്യപാശ്രയമാഹ- സമ്പൂജയേദിത്യാദി| ഈശാനോ മഹേശ്വരഃ, അമ്ബികാ ചണ്ഡീ, ദ്വിജാദിപൂജനാദ്ദുരിതോപശാന്തിര്ധര്മോത്പത്തിശ്ച||൨൭൦||
Adhikarana 184 (271-281) · Śloka 281
കഫവാതോത്ഥയോശ്ചാപി ജ്വരയോഃ ശീതപീഡിതമ് |
ദിഹ്യാദുഷ്ണേന വര്ഗേണ പരശ്ചോഷ്ണോ വിധിര്ഹിതഃ ||൨൭൧||
സിഞ്ചേത് കോഷ്ണൈരാരനാലശുക്തഗോമൂത്രമസ്തുഭിഃ |
ദിഹ്യാത് പലാശൈഃ പിഷ്ടൈര്വാ സുരസാര്ജകശിഗ്രുജൈഃ ||൨൭൨||
ക്ഷാരതൈലേന വാऽഭ്യങ്ഗഃ സശുക്തേന വിധീയതേ |
പാനമാരഗ്വധാദേശ്ച ക്വഥിതസ്യ വിശേഷതഃ ||൨൭൩||
അവഗാഹഃ സുഖോഷ്ണശ്ച വാതഘ്നക്വാഥയോജിതഃ |
ജിത്വാ ശീതം ക്രമൈരേഭിഃ സുഖോഷ്ണജലസേചിതമ് ||൨൭൪||
പ്രവേശ്യൌര്ണികകാര്പാസകൌശേയാമ്ബരസംവൃതമ് |
ശായയേത് ക്ഷാമദേഹം ച കാലാഗുരുവിഭൂഷിതമ് ||൨൭൫||
സ്തനാഢ്യാ രൂപസമ്പന്നാഃ കുശലാ നവയൌവനാഃ |
ഭജേയുഃ പ്രമദാ ഗാത്രൈഃ ശീതദൈന്യാപഹാഃ ശുഭാഃ ||൨൭൬||
ശരച്ഛശാങ്കവദനാ നീലോത്പലവിലോചനാഃ |
സ്ഫുരിതഭ്രൂലതാഭങ്ഗലലാടതടകമ്പനാഃ ||൨൭൭||
പ്രലമ്ബബിമ്ബപ്രചലദ്ബിമ്ബീഫലനിഭാധരാഃ |
കൃശോദര്യോऽതിവിസ്തീര്ണജഘനോദ്വഹനാലസാഃ ||൨൭൮||
കുങ്കുമാഗുരുദിഗ്ധാങ്ഗ്യോ ഘനതുങ്ഗപയോധരാഃ |
സുഗന്ധിധൂപിതശ്ലക്ഷ്ണസ്രസ്താംശുകവിഭൂഷണാഃ ||൨൭൯||
ഗാഢമാലിങ്ഗയേയുസ്തം തരും വനലതാ ഇവ |
പ്രഹ്ലാദം ചാസ്യ വിജ്ഞായ താഃ സ്ത്രീരപനയേത് പുനഃ ||൨൮൦||
താസാമങ്ഗപരിഷ്വങ്ഗനിവാരിതഹിമജ്വരമ് |
ഭോജയേദ്ധിതമന്നം ച യഥാ സുഖമവാപ്നുയാത് ||൨൮൧||
View original
कफवातोत्थयोश्चापि ज्वरयोः शीतपीडितम् |
दिह्यादुष्णेन वर्गेण परश्चोष्णो विधिर्हितः ||२७१||
सिञ्चेत् कोष्णैरारनालशुक्तगोमूत्रमस्तुभिः |
दिह्यात् पलाशैः पिष्टैर्वा सुरसार्जकशिग्रुजैः ||२७२||
क्षारतैलेन वाऽभ्यङ्गः सशुक्तेन विधीयते |
पानमारग्वधादेश्च क्वथितस्य विशेषतः ||२७३||
अवगाहः सुखोष्णश्च वातघ्नक्वाथयोजितः |
जित्वा शीतं क्रमैरेभिः सुखोष्णजलसेचितम् ||२७४||
प्रवेश्यौर्णिककार्पासकौशेयाम्बरसंवृतम् |
शाययेत् क्षामदेहं च कालागुरुविभूषितम् ||२७५||
स्तनाढ्या रूपसम्पन्नाः कुशला नवयौवनाः |
भजेयुः प्रमदा गात्रैः शीतदैन्यापहाः शुभाः ||२७६||
शरच्छशाङ्कवदना नीलोत्पलविलोचनाः |
स्फुरितभ्रूलताभङ्गललाटतटकम्पनाः ||२७७||
प्रलम्बबिम्बप्रचलद्बिम्बीफलनिभाधराः |
कृशोदर्योऽतिविस्तीर्णजघनोद्वहनालसाः ||२७८||
कुङ्कुमागुरुदिग्धाङ्ग्यो घनतुङ्गपयोधराः |
सुगन्धिधूपितश्लक्ष्णस्रस्तांशुकविभूषणाः ||२७९||
गाढमालिङ्गयेयुस्तं तरुं वनलता इव |
प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः ||२८०||
तासामङ्गपरिष्वङ्गनिवारितहिमज्वरम् |
भोजयेद्धितमन्नं च यथा सुखमवाप्नुयात् ||२८१||
ഇദാനീം ജീര്ണജ്വരാണാം ദ്വന്ദ്വജാനാം ബഹിഃപരിമാര്ജനപ്രലേപാഭിഷേകാഭ്യങ്ഗശയനാനുലേപനസ്ത്രീസംവാഹനാദികമാഹ- കഫവാതോത്ഥയോശ്ചാപി ജ്വരയോരിത്യാദി| ദിഹ്യാത് ലിമ്പേത്| ഉഷ്ണേന വര്ഗേണ ഭദ്രദാര്വാദിനാ സുരസാദിനാ ഏലാദിനാ വാ| പരശ്ചോഷ്ണോ വിധിരിതി പര ഉത്കൃഷ്ടഃ, ഉഷ്ണോ വിധിഃ സ്വേദഃ| ആരനാലം കാഞ്ജികം, ശുക്തം ചുക്രം തച്ച തണ്ഡുലാമ്ബുസൌവീരാദിഭിഃ കൃതസന്ധാനം, തഥാ ച തന്ത്രാന്തരേ പഠ്യതേ- “പ്രസ്ഥമേകം തു ഭക്തസ്യ ത്രയം സൌവീരകസ്യ ച| അര്ധം പ്രസ്ഥം തു ദധ്നശ്ച ഭിഷഗമ്ലസ്യ ദാപയേത്|| പലഷോഡശകം ചൈവ ശോധിതസ്യാര്ദ്രകസ്യ ച| സൈന്ധവം പിപ്പലീം ചൈവ ചൂര്ണീകൃത്യ വിനിക്ഷിപേത്|| സ്ഥാപയേത് സുദൃഢേ ഭാണ്ഡേ സര്പിഷാ പരിഭാവിതേ| ഹേമന്തേ വാസരാണ്യഷ്ടൌ വസന്തേ ഷട് ദിനാനി ച|| പ്രാവൃട്കാലേ ചതുരഹം വര്ഷാസ്വപി ച വാസയേത്| അത ഊര്ധ്വം ക്ഷിപേച്ചൂര്ണം ചാതുര്ജാതാത്പലദ്വയമ്”- ഇത്യാദി| അസ്യ ശുക്തസ്യ ഗുണവര്ണനം ബഹുത്വാന്ന ലിഖിതമ്| പലാശൈഃ പത്രൈഃ| അര്ജകഃ കുഠേരകഃ; അന്യേ സിതപര്ണാസമാഹുഃ; ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനാനുകാരീ വിടപഃ, ശോഭാഞ്ജനമപരേ| ക്ഷാരതൈലം ക്ഷാരേണ സിദ്ധം തൈലം ക്ഷാരതൈലമാഹുഃ; അപരേ തന്ത്രാന്തരോക്തം ‘ശുഷ്കമൂലകശുണ്ഠീനാം ക്ഷാര’ ഇത്യാദികം ക്ഷാരതൈലമിച്ഛന്തി; തന്ന, തസ്യ സശുക്തസ്യ സശുക്തേനേതി വിശേഷണവൈയര്ഥ്യാത്| അവഗാഹോ ദ്രവപൂര്ണഭാജനേ നിമജ്ജനം, സുഖോഷ്ണ ഈഷദുഷ്ണഃ| ക്രമൈരേഭിഃ ഉഷ്ണവര്ഗപ്രലേപാദിഭിഃ| പ്രവേശ്യ ‘നിവാതാഗാരേ’ ഇതി ശേഷഃ| ഔര്ണികാ നാനാപ്രകാരാഃ കമ്ബലാഃ, കാര്പാസാഃ കാര്പാസതന്തുരചിതാഃ, കൌശേയാഃ കോശകാരക്രിമിലാലാതന്തുരചിതാഃ ‘തസര ’ ഇതി ലോകേ| ക്ഷാമദേഹമിത്യാദി| ഏവമ്ഭൂതാഃ സ്ത്രിയോ ഗ്ലാനദേഹം കൃഷ്ണാഗുരുവിഭൂഷിതം പുരുഷം മൃദുമര്ദനാര്ഥം ഗാത്രൈഃ കൃത്വാ ഭജേയുരിതി സമ്ബന്ധഃ| കുശലാഃ കാമസൂത്രജ്ഞാഃ| ദൈന്യം ക്ലിഷ്ടചേതനാത്വമ്| ശരച്ഛശാങ്കവദനാ ഇത്യാദി| ഏവംവിധാശ്ച ലലനാസ്തം പുരുഷം ഗാഢമാലിങ്ഗയേയുരിതി സമ്ബന്ധഃ| പ്രഹ്ലാദമിത്യാദി| അസ്യ പുരുഷസ്യ പ്രഹ്ലാദം ഹര്ഷം ജ്ഞാത്വാ താഃ പൂര്വോക്തവനിതാ അപനയേത്, അന്യഥാ തത്സംസര്ഗാന്മഹാനനര്ഥ ഇതി| ഹിതമന്നം വാതശ്ലേഷ്മഹരമ് ആഹാരമ്| ‘അവഗാഹഃ സുഖോഷ്ണശ്ച വാതഘ്നക്വാഥസംയുതഃ’ ഇത്യത്ര ‘അവഗാഹഃ സുഖോഷ്ണശ്ച വാതഘ്നഃ ക്വാഥഭോജനേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- വാതഘ്നോऽവഗാഹഃ കാര്യഃ, സുഖോഷ്ണേ ച ക്വാഥഭോജനേ കാര്യേ| അത്ര ദ്വിതീയശ്ചകാരോ ലുപ്തോ ജ്ഞേയഃ; തേന ക്വാഥഭോജനേऽപി വാതഘ്നേ ബോദ്ധവ്യേ| പ്രവേശ്യൌര്ണികേത്യത്ര ‘പ്രവേണ്യൌര്ണികേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- പ്രവേണീ സൂചീബാണാഖ്യോ വസ്ത്രവിശേഷഃ| ‘കാലാഗുരുവിഭൂഷിതം’ ഇത്യത്ര ‘കൃഷ്ണാഗുരുവിഭാവിതം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, കൃഷ്ണാഗുരുലിപ്തമിതി ച വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൭൧-൨൮൧||
Adhikarana 185 (282-285) · Śloka 286
ദാഹാഭിഭൂതേ തു വിധിം കുര്യാദ്ദാഹവിനാശനമ് |
മധുഫാണിതയുക്തേന നിമ്ബപത്രാമ്ഭസാऽപി വാ ||൨൮൨||
ദാഹജ്വരാര്തം മതിമാന് വാമയേത് ക്ഷിപ്രമേവ ച |
ശതധൌതഘൃതാഭ്യക്തം ദിഹ്യാദ്വാ യവശത്കുഭിഃ ||൨൮൩||
കോലാമലകസംയുക്തൈഃ ശുക്തധാന്യാമ്ലസംയുതൈഃ |
അമ്ലപിഷ്ടൈഃ സുശീതൈശ്ച ഫേനിലാപല്ലവൈസ്തഥാ ||൨൮൪||
അമ്ലപിഷ്ടൈഃ സുശീതൈര്വാ പലാശതരുജൈര്ദിഹേത് |
ബദരീപല്ലവോത്ഥേന ഫേനേനാരിഷ്ടകസ്യ ച ||൨൮൫||
ലിപ്തേऽങ്ഗേ ദാഹതൃണ്മൂര്ച്ഛാഃ പ്രശാമ്യന്തി ച സര്വശഃ |൨൮൬|
View original
दाहाभिभूते तु विधिं कुर्याद्दाहविनाशनम् |
मधुफाणितयुक्तेन निम्बपत्राम्भसाऽपि वा ||२८२||
दाहज्वरार्तं मतिमान् वामयेत् क्षिप्रमेव च |
शतधौतघृताभ्यक्तं दिह्याद्वा यवशत्कुभिः ||२८३||
कोलामलकसंयुक्तैः शुक्तधान्याम्लसंयुतैः |
अम्लपिष्टैः सुशीतैश्च फेनिलापल्लवैस्तथा ||२८४||
अम्लपिष्टैः सुशीतैर्वा पलाशतरुजैर्दिहेत् |
बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य च ||२८५||
लिप्तेऽङ्गे दाहतृण्मूर्च्छाः प्रशाम्यन्ति च सर्वशः |२८६|
ദാഹാഭിഭൂതേ ഇത്യാദി| ദാഹവിനാശനവിധിഃ വക്ഷ്യമാണഃ| നനു യഥാ ശീതപ്രതീകാരേ പൂര്വം ‘കഫവാതോത്ഥയോശ്ചാപി ജ്വരയോഃ ശീതപീഡിതമ്’ ഇത്യുക്തം തഥാऽത്രാപി പിത്തജ്വരാഭിഭൂത ഇതി കഥം നോക്തം? സത്യം, ജ്വരരഹിതദാഹേ അസൌ വിധിഃ കാര്യ ഇതി ദര്ശനാര്ഥമ്| മധുഫാണിതയുക്തേനേത്യാദി| ‘മധുഫാണിതമിശ്രേണ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| തേ ച ‘അപി വാ’ ഇതി ശബ്ദം പാദപൂരണാര്ഥം വര്ണയിത്വാ നിമ്ബപത്രാമ്ഭസേത്യസ്യ വിശേഷണമാചക്ഷതേ| യദ്യപി കഫേ വമനം പ്രയുജ്യതേ ന പിത്തേ, തഥാऽപി പ്രവൃദ്ധം പിത്തം കിഞ്ചിദ്വമനേനാപി നിര്ഹ്രിയതേ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരം,- “സ്വസ്ഥാനഗതമുത്ക്ലിഷ്ടമഗ്നിനിര്വാപകം ഭിഷക്| പിത്തം ജ്ഞാത്വാ വിരേകേണ വമനേനാഥവാ ഹരേത്”- ഇതി| അപരേ തു ‘മധുഫാണിതമിശ്രേണ നിമ്ബപത്രാമ്ഭസാ പിബേത്’ ഇതി പഠന്തി| ശതധൌതഘൃതാഭ്യക്തമിത്യാദി| ശതവാരാന് ശീതജലേന ധൌതം ഫേനിലം ഘൃതം ശതധൌതഘൃതമ്| ദിഹ്യാത് ലിമ്പേത്| ശുക്തം ചുക്രം, ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികം; ‘ശുക്തധാന്യാമ്ലസംയുതൈഃ’ ഇത്യത്രാപരേ തു ‘ധാന്യാമ്ലൈരപി ബുദ്ധിമാന്’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ധാന്യാമ്ലയുക്തൈര്യവശക്തുഭിരിതി ജ്ഞേയമ്| അമ്ലപിഷ്ടൈരിത്യാദി| അമ്ലം കാഞ്ജികം, ഫേനിലാ ഉപോദികാ| തഥാശബ്ദാത് കോലാമലകശുക്തസംയുക്തൈഃ ഫേനിലാപല്ലവൈര്ലിമ്പേദിതി ജ്ഞേയമ്| അമ്ലപിഷ്ടൈഃ സുശീതൈരിത്യാദി| പലാശതരുജൈഃ പലാശപല്ലവൈഃ| അരിഷ്ടോ നിമ്ബഃ, ഫേനിലാവൃക്ഷോ വാ| ഫേനകല്പനാമാഹ- ബദരീപല്ലവാന് കാഞ്ജികപിഷ്ടാന് കാഞ്ജികപൂര്ണഭാജനേ നിക്ഷിപ്യ കരേണ വിലോഡയേത്, തതോ യഃ ഫേന ഉത്തിഷ്ഠേത് തേന ലിമ്പേത്||൨൮൨-൨൮൫||-
Adhikarana 186 (286-287) · Śloka 287
യവാര്ധകുഡവം പിഷ്ട്വാ മഞ്ജിഷ്ഠാര്ധപലം തഥാ ||൨൮൬||
അമ്ലപ്രസ്ഥശതോന്മിശ്രം തൈലപ്രസ്ഥം വിപാചയേത് |
ഏതത് പ്രഹ്ലാദനം തൈലം ജ്വരദാഹവിനാശനമ് ||൨൮൭||
View original
यवार्धकुडवं पिष्ट्वा मञ्जिष्ठार्धपलं तथा ||२८६||
अम्लप्रस्थशतोन्मिश्रं तैलप्रस्थं विपाचयेत् |
एतत् प्रह्लादनं तैलं ज्वरदाहविनाशनम् ||२८७||
പ്രഹ്ലാദനതൈലമാഹ- യവാര്ധകുഡവമിത്യാദി| അമ്ലപ്രസ്ഥശതോന്മിശ്രം കാഞ്ജികപ്രസ്ഥശതയുക്തമ്||൨൮൬-൨൮൭||
Adhikarana 187 (288-293) · Śloka 293
ന്യഗ്രോധാദിര്ഗണോ യസ്തു കാകോല്യാദിശ്ച യോ ഗണഃ |
ഉത്പലാദിര്ഗണോ യസ്തു പിഷ്ടൈര്വാ തൈഃ പ്രലേപയേത് ||൨൮൮||
തത്കഷായാമ്ലസംസിദ്ധാഃ സ്നേഹാശ്ചാഭ്യഞ്ജനേ ഹിതാഃ |
തേഷാം ശീതകഷായേ വാ ദാഹാര്തമവഗാഹയേത് ||൨൮൯||
ദാഹവേഗേ ത്വതിക്രാന്തേ തസ്മാദുദ്ധൃത്യ മാനവമ് |
പരിഷിച്യാമ്ബുഭിഃ ശീതൈഃ പ്രലിമ്പേച്ചന്ദനാദിഭിഃ ||൨൯൦||
ഗ്ലാനം വാ ദീനമനസമാശ്ലിഷേയുര്വരാങ്ഗനാഃ |
പേലവക്ഷൌമസംവീതാശ്ചന്ദനാര്ദ്രപയോധരാഃ ||൨൯൧||
ബിഭ്രത്യോऽബ്ജസ്രജശ്ചിത്രാ മണിരത്നവിഭൂഷിതാഃ |
ഭജേയുസ്താഃ സ്തനൈഃ ശീതൈഃ സ്പൃശന്ത്യോऽമ്ബുരുഹൈഃ സുഖൈഃ ||൨൯൨||
പ്രഹ്ലാദം ചാസ്യ വിജ്ഞായ താഃ സ്ത്രീരപനയേത് പുനഃ |
ഹിതം ച ഭോജയേദന്നം തഥാऽऽപ്നോതി സുഖം മഹത് ||൨൯൩||
View original
न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यो गणः |
उत्पलादिर्गणो यस्तु पिष्टैर्वा तैः प्रलेपयेत् ||२८८||
तत्कषायाम्लसंसिद्धाः स्नेहाश्चाभ्यञ्जने हिताः |
तेषां शीतकषाये वा दाहार्तमवगाहयेत् ||२८९||
दाहवेगे त्वतिक्रान्ते तस्मादुद्धृत्य मानवम् |
परिषिच्याम्बुभिः शीतैः प्रलिम्पेच्चन्दनादिभिः ||२९०||
ग्लानं वा दीनमनसमाश्लिषेयुर्वराङ्गनाः |
पेलवक्षौमसंवीताश्चन्दनार्द्रपयोधराः ||२९१||
बिभ्रत्योऽब्जस्रजश्चित्रा मणिरत्नविभूषिताः |
भजेयुस्ताः स्तनैः शीतैः स्पृशन्त्योऽम्बुरुहैः सुखैः ||२९२||
प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः |
हितं च भोजयेदन्नं तथाऽऽप्नोति सुखं महत् ||२९३||
തത്കഷായാമ്ലസംസിദ്ധാ ഇതി ന്യഗ്രോധാദികാകോല്യാദ്യുത്പലാദിക്വാഥകാഞ്ജികവിപക്വാ ഇത്യര്ഥഃ| തേഷാമിത്യാദി| തേഷാം ന്യഗ്രോധാദീനാമ്| ദാഹവേഗേ ത്വതിക്രാന്തേ ഇത്യാദി| തസ്മാത് ന്യഗ്രോധാദിപ്രഭൃതിശീതകഷായാവഗാഹാത്| ചന്ദനാദിനാ ചന്ദനാദിഗണേന; അപരേ തു ചന്ദനം ശ്രീചന്ദനമ്, ആദിശബ്ദാത് ഉശീരലാമജ്ജകാദയ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഗ്ലാനം വാ ദീനമനസമിത്യാദി| ദീനമനസം ക്ലിഷ്ടചിത്തമ്| ആശ്ലിഷേയുഃ ആലിങ്ഗേയുഃ| പേലവം സുകുമാരം , ക്ഷൌമം ദുകൂലം, പട്ടവസ്ത്രമിത്യര്ഥഃ| സംവീതാഃ സമ്യഗാച്ഛാദിതാഃ| ബിഭ്രത്യോ ധാരയന്ത്യഃ, അബ്ജസ്രജ ഉത്പലാദിമാലാഃ, ചിത്രാ നാനാവര്ണാഃ| ഭജേയുരിത്യാദി| താഃ സ്ത്രിയഃ, അമ്ബുരുഹൈഃ സുഖൈരുത്പലാദിഭിര്വികചൈഃ സ്പൃശന്ത്യഃ, സ്തനൈഃ കൃത്വാ ഭജേയുരിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ഹിതമന്നം പിത്തഹരമ്||൨൮൮-൨൯൩||
Adhikarana 188 (294) · Śloka 294
പിത്തജ്വരോക്തം ശമനം വിരേകോऽന്യദ്ധിതം ച യത് |൨൯൪|
View original
पित्तज्वरोक्तं शमनं विरेकोऽन्यद्धितं च यत् |२९४|
ജ്വരദാഹേऽതിദേശേനാപരമപി ചികിത്സിതമാഹ- പിത്തജ്വരോക്തമിത്യാദി| അന്യദപി യദ്ധിതം ഭവേത്തത്കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ|൨൯൪|-
Adhikarana 189 (294) · Śloka 295
നിര്ഹരേത്പിത്തമേവാദൌ ദോഷേഷു സമവായിഷു ||൨൯൪||
ദുര്നിവാരതരം തദ്ധി ജ്വരാര്താനാം വിശേഷതഃ |൨൯൫|
View original
निर्हरेत्पित्तमेवादौ दोषेषु समवायिषु ||२९४||
दुर्निवारतरं तद्धि ज्वरार्तानां विशेषतः |२९५|
ഇദാനീം ദാഹപ്രതീകാരപ്രസ്താവേ സംസര്ഗജ്വരേ താവത് പ്രകൃതികാലാപേക്ഷയാ ക്വചിത് സന്നിപാതേऽപി പിത്തസ്യാദൌ പ്രതികാരാര്ഥമാഹ- നിര്ഹരേദിത്യാദി| സമവായിഷു സംസര്ഗിഷു, നതു സന്നിപാതേഷു; തത്ര പ്രതീകാരസ്യാദാവുക്തത്വാത്| പിത്താന്വിതസംസര്ഗസ്യ ദ്വിത്വാത് സമവായിഷ്വിത്യത്ര ബഹുവചനം ന സമ്ഭവതി, തഥാऽപി കാലപ്രകൃത്യപേക്ഷയാ സന്നിപാതേऽപി കഫവിരോധേനാദൌ കദാചിത് പിത്തസ്യ പ്രതിക്രിയാ കാര്യേതി ദര്ശനാര്ഥം ബഹുവചനമ്| അന്യേ തു ‘ശമയേത് പിത്തമേവാദൌ ജ്വരേഷു സമവായിഷു’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- സമവായിഷു ജ്വരേഷു സന്നിപാതജ്വരേഷ്വാദൌ പിത്തം ശമയേത് ലങ്ഘനാമ്ബുയവാഗ്വാദിഭിഃ പ്രകൃതിസ്ഥം കുര്യാത്, യസ്മാദഗ്നിമുപഹത്യ ജ്വരോ ഭവതി, അഗ്നിശ്ച പിത്താന്തര്ഗതഃ, തസ്മാത് പിത്തസംശമനേ ആദൌ യത്നഃ കാര്യഃ| തഥാ ചോക്തം,- “സമവായേ തു ദോഷാണാം പൂര്വം പിത്തമുപാചരേത്| ജ്വരേ ചൈവാതിസാരേ ച സര്വത്രാന്യത്ര മാരുതമ്”- ഇതി| നനു, സന്നിപാതജ്വരേഷ്വാദാവന്യത്രാമശ്ലേഷ്മണോ നിര്ഹരണം കഥിതം, തഥാ ച- “സന്നിപാതജ്വരേ പൂര്വം കുര്യാദാമവിശോഷണമ്| പശ്ചാച്ഛ്ലേഷ്മണി സങ്ക്ഷീണേ ശമയേത് പിത്തമാരുതൌ”- ഇതി, തത് കഥമത്ര സന്നിപാതേഷ്വാദൌ പിത്തശമനം? സത്യം, ശമനശബ്ദേനാത്ര പ്രകൃതിസ്ഥാപനമുച്യതേ ന നിര്ഹരണമിത്യദോഷഃ | ദുര്നിവാരതരമിതി വാതകഫാവപി സമവായേ ദുര്നിവാരൌ പിത്തം ച ദുര്നിവാരതരമ്| ഹി യസ്മാദര്ഥേ| അത്ര നിബന്ധകാരൈര്ബഹൂക്തം തച്ച ശിഷ്യബുദ്ധിവ്യാകുലഹേതുത്വാത് പരിഹൃതമ്||൨൯൪||-
Adhikarana 190 (295) · Śloka 296
ഛര്ദിമൂര്ച്ഛാപിപാസാദീനവിരോധാജ്ജ്വരസ്യ ച ||൨൯൫||
ഉപദ്രവാഞ്ജയേച്ചാപി പ്രത്യനീകേന ഹേതുനാ |൨൯൬|
View original
छर्दिमूर्च्छापिपासादीनविरोधाज्ज्वरस्य च ||२९५||
उपद्रवाञ्जयेच्चापि प्रत्यनीकेन हेतुना |२९६|
ഇദാനീം ജ്വരചികിത്സിതമഭിധായോപദ്രവചികിത്സിതമാഹ- ഛര്ദിമൂര്ച്ഛേത്യാദി| ഛര്ദ്യാദീനുപദ്രവാന് ജ്വരസ്യാവിരോധേന പ്രത്യനീകേന ഹേതുനാ ജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ| നനു, ഛര്ദ്യാദയ ഉപദ്രവാഃ കഥം പ്രോച്യന്തേ, യാവതാ ജ്വരലക്ഷണാന്യേതാനി? സത്യം, യേ ജ്വരേണ സഹോത്പന്നാശ്ഛര്ദ്യാദയസ്തേ ജ്വരലക്ഷണാനി, യേ തു ജ്വരസ്യോത്തരകാലജാസ്ത ഉപദ്രവാഃ; തഥാ ചോക്തം,- “വ്യാധേരുപരി യോ വ്യാധിര്ഭവത്യുത്തരകാലജഃ| ഉപക്രമാവിരോധീ ച സ ഉപദ്രവ ഉച്യതേ”- ഇതി| യദ്യപി പ്രാഗുക്താത്- ‘സോപദ്രവമന്യോന്യാവിരോധേനോപചരേദ്ബലവന്തമുപദ്രവം ച’- ഇതി വാക്യാദേവാന്യോന്യാവിരോധേന ചികിത്സാ സിദ്ധാ, തഥാऽപി ‘അവിരോധാജ്ജ്വരസ്യ’ ഇതി യത് പുനരുക്തം തന്നിയമാര്ഥം; തേന ബലവന്തമുപദ്രവം വിഹായാന്യത്ര സര്വത്രാപ്യവിരോധേനൈവ ചികിത്സാ കര്തവ്യേതി; അന്യേ തു പൂര്വം സാമാന്യേനോക്തമത്ര തു വിശേഷേണേതി ന ദോഷഃ| പ്രത്യനീകേന സ്വചികിത്സിതേന| യദ്യേവം തര്ഹി ഹേതുനേതി പദം വ്യര്ഥം; തന്ന, യുക്തിവ്യപാശ്ചയദൈവവ്യപാശ്രയസത്ത്വാവജയേതി ത്രിപ്രകാരസ്യാപി ചികിത്സിതസ്യ സങ്ഗ്രഹാര്ഥത്വാത്; അഥവാ ഹേതുഗ്രഹണം ഹേതുവിപരീതപ്രാപ്ത്യര്ഥം, യസ്മാത്ത്രിവിധമൌഷധം- ഹേതുവിപരീതം വ്യാധിവിപരീതം, തദര്ഥകാരി ചേതി||൨൯൫||
Adhikarana 191 (296-299) · Śloka 299
വിശേഷമപരം ചാത്ര ശൃണൂപദ്രവനാശനമ് ||൨൯൬||
മധുകം രജനീ മുസ്തം ദാഡിമം സാമ്ലവേതസമ് |
അഞ്ജനം തിന്തിഡീകം ച നലദം പത്രമുത്പലമ് ||൨൯൭||
ത്വചം വ്യാഘ്രനഖം ചൈവ മാതുലുങ്ഗരസോ മധു |
ദിഹ്യാദേഭിര്ജ്വരാര്തസ്യ മധുശുക്തയുതൈഃ ശിരഃ ||൨൯൮||
ശിരോഭിതാപസമ്മോഹവമിഹിക്കാപ്രവേപഥൂന് |
പ്രദേഹോ നാശയത്യേഷ ജ്വരിതാനാമുപദ്രവാന് ||൨൯൯||
View original
विशेषमपरं चात्र शृणूपद्रवनाशनम् ||२९६||
मधुकं रजनी मुस्तं दाडिमं साम्लवेतसम् |
अञ्जनं तिन्तिडीकं च नलदं पत्रमुत्पलम् ||२९७||
त्वचं व्याघ्रनखं चैव मातुलुङ्गरसो मधु |
दिह्यादेभिर्ज्वरार्तस्य मधुशुक्तयुतैः शिरः ||२९८||
शिरोभितापसम्मोहवमिहिक्काप्रवेपथून् |
प्रदेहो नाशयत्येष ज्वरितानामुपद्रवान् ||२९९||
വിശേഷമപരമിത്യാദി| അഞ്ജനം രസാഞ്ജനം, നലദം മാംസീ, പത്രം പത്രകം, ഉത്പലം നീലോത്പലം, വ്യാഘ്രനഖോ നഖഃ| മധുശുക്തം ജമ്ബീരരസകൃതഃ സന്ധാനവിശേഷഃ; തഥാ ചോക്തം,- “ജമ്ബീരസ്യ ഫലരസം പിപ്പലീചൂര്ണസംയുതമ്| മധുഭാണ്ഡേ വിനിക്ഷിപ്യ ധാന്യരാശൌ നിധാപയേത്|| മാസേന തജ്ജാതരസം മധുശുക്തം പ്രകീര്തിതമ്”- ഇതി| പ്രദിഹ്യാത് ലിമ്പേത്| ശിരോഭിതാപഃ ശിരോരുക്| സമ്മോഹോ മൂര്ച്ഛാ||൨൯൬-൨൯൯||
Adhikarana 192 (300-301) · Śloka 301
മധൂകമഥ ഹ്രീബേരമുത്പലാനി മധൂലികാമ് ||൩൦൦||
ലീഢ്വാ ചൂര്ണാനി മധുനാ സര്പിഷാ ച ജയേദ്വമിമ് |
കഫപ്രസേകാസൃക്പിത്തഹിക്കാശ്വാസാംശ്ച ദാരുണാന് ||൩൦൧||
View original
मधूकमथ ह्रीबेरमुत्पलानि मधूलिकाम् ||३००||
लीढ्वा चूर्णानि मधुना सर्पिषा च जयेद्वमिम् |
कफप्रसेकासृक्पित्तहिक्काश्वासांश्च दारुणान् ||३०१||
മധൂകമിത്യാദി| ഹ്രീബേരം വാലകം, മധൂലികാ ജലയഷ്ടീ||൩൦൦-൩൦൧||
Adhikarana 193 (302) · Śloka 302
ലിഹന് ജ്വരാര്തസ്ത്രിഫലാം പിപ്പലീം ച സമാക്ഷികാമ് |
കാസേ ശ്വാസേ ച മധുനാ സര്പിഷാ ച സുഖീ ഭവേത് ||൩൦൨||
View original
लिहन् ज्वरार्तस्त्रिफलां पिप्पलीं च समाक्षिकाम् |
कासे श्वासे च मधुना सर्पिषा च सुखी भवेत् ||३०२||
ലിഹന് ജ്വരാര്തസ്ത്രിഫലാമിത്യാദി| അത്ര യോഗേ യന്മധുനോ വാരദ്വയമുപാദാനം തദേകസ്യ മധുനഃ പേഷ്യദ്രവ്യവത് പ്രമാണം, അന്യസ്യ ത്വാലോഡനവത്പ്രമാണമ്||൩൦൨||
Adhikarana 194 (303) · Śloka 303
വിദാരീ ദാഡിമം ലോധ്രം ദധിത്ഥം ബീജപൂരകമ് |
ഏഭിഃ പ്രദിഹ്യാന്മൂര്ധാനം തൃഡ്ദാഹാര്തസ്യ ദേഹിനഃ ||൩൦൩||
View original
विदारी दाडिमं लोध्रं दधित्थं बीजपूरकम् |
एभिः प्रदिह्यान्मूर्धानं तृड्दाहार्तस्य देहिनः ||३०३||
വിദാരീമിത്യാദി| ദധിത്ഥം കപിത്ഥമ്||൩൦൩||
Adhikarana 195 (304) · Śloka 305
ദാഡിമസ്യ സിതായാശ്ച ദ്രാക്ഷാമലകയോസ്തഥാ |
വൈരസ്യേ ധാരയേത് കല്കം ഗണ്ഡൂഷം ച യഥാഹിതമ് ||൩൦൪||
ക്ഷീരേക്ഷുരസമാക്ഷീകസര്പിസ്തൈലോഷ്ണവാരിഭിഃ |൩൦൫|
View original
दाडिमस्य सितायाश्च द्राक्षामलकयोस्तथा |
वैरस्ये धारयेत् कल्कं गण्डूषं च यथाहितम् ||३०४||
क्षीरेक्षुरसमाक्षीकसर्पिस्तैलोष्णवारिभिः |३०५|
ദാഡിമസ്യേത്യാദി| വൈരസ്യേ മുഖവൈരസ്യേ| ക്ഷീരേക്ഷുരസമാധ്വീകേത്യാദി| മാക്ഷീകം മധു, അത്രാപി മുഖവൈരസ്യേ ധാരയേദിതി യോജനീയമ്||൩൦൪||-
Adhikarana 196 (305) · Śloka 305
ശൂന്യേ മൂര്ധ്നി ഹിതം നസ്യം ജീവനീയശൃതം ഘൃതമ് ||൩൦൫||
View original
शून्ये मूर्ध्नि हितं नस्यं जीवनीयशृतं घृतम् ||३०५||
ശൂന്യേ ഇത്യാദി| ശൂന്യേ രിക്തേ| ജീവനീയാനി കാകോല്യാദീനി ദശ| തഥാ ചോക്തം,- “ജീവന്തീ കാകോല്യൌ ദ്വേ മേദേ മുദ്ഗമാഷപര്ണ്യൌ ച| ജീവകര്ഷഭകൌ മധുകം ചേതീ ഗണോ ജീവനീയാഖ്യഃ”||൩൦൫||
Adhikarana 197 (306) · Śloka 307
ചൂര്ണിതൈസ്ത്രിഫലാശ്യാമാത്രിവൃത്പിപ്പലിസംയുതൈഃ |
സക്ഷൌദ്രഃ ശര്കരായുക്തോ വിരേകസ്തു പ്രശസ്യതേ ||൩൦൬||
പക്വേ പിത്തജ്വരേ രക്തേ ചോര്ധ്വഗേ വേപഥൌ തഥാ |൩൦൭|
View original
चूर्णितैस्त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिसंयुतैः |
सक्षौद्रः शर्करायुक्तो विरेकस्तु प्रशस्यते ||३०६||
पक्वे पित्तज्वरे रक्ते चोर्ध्वगे वेपथौ तथा |३०७|
ചൂര്ണിതൈരിത്യാദി| ശ്യാമാ വൃദ്ധദാരകഃ| ഊര്ധ്വഗേ ഊര്ധ്വപ്രവൃത്തേ രക്തേ||൩൦൬||-
Adhikarana 198 (307) · Śloka 307
കഫവാതോത്ഥയോരേവം സ്നേഹാഭ്യങ്ഗൈര്വിശോധയേത് ||൩൦൭||
View original
कफवातोत्थयोरेवं स्नेहाभ्यङ्गैर्विशोधयेत् ||३०७||
കഫവാതോത്ഥയോരേവമിത്യാദി| വിശോധയേത് വിശുദ്ധിം നയേത്, ശമം നയേദിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| കഫവാതാവിതി കര്മപദം ശേഷീഭൂതമത്ര യോജനീയമ്||൩൦൭||
Adhikarana 199 (308) · Śloka 308
ഹൃതദോഷോ ഭ്രമാര്തസ്തു ലിഹ്യാത് ക്ഷൌദ്രസിതാഭയാഃ |൩൦൮|
View original
हृतदोषो भ्रमार्तस्तु लिह्यात् क्षौद्रसिताभयाः |३०८|
ഹൃതേത്യാദി| ഹൃതദോഷോऽപി യോ ഭ്രമാര്തോ ഭവേത് സ ക്ഷൌദ്രേണ സിതാഭയാ ലിഹ്യാദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ|൩൦൮|-
Adhikarana 200 (308) · Śloka 309
വാതഘ്നമധുരൈര്യോജ്യാ നിരൂഹാ വാതജേ ജ്വരേ ||൩൦൮||
അവേക്ഷ്യ ദോഷം പ്രാണം ച യഥാസ്വം ചാനുവാസനാഃ |൩൦൯|
View original
वातघ्नमधुरैर्योज्या निरूहा वातजे ज्वरे ||३०८||
अवेक्ष्य दोषं प्राणं च यथास्वं चानुवासनाः |३०९|
ഇദാനീം വാതജ്വരേ നിരൂഹദ്രവ്യാണ്യാഹ- വാതഘ്നമധുരൈരിത്യാദി| വാതഘ്നാ ഭദ്രദാര്വാദയഃ, മധുരാഃ കാകോല്യാദയഃ| അവേക്ഷ്യ ദോഷം പ്രാണം ചേതി ഹീനമ്ധ്യോത്തമാദിഭേദേന ദോഷം ബലം ച വീക്ഷ്യേത്യര്ഥഃ| തേനാല്പപ്രകുപിതദോഷേ അല്പോ നിരൂഹഃ, മധ്യമേ മധ്യമഃ, ഉത്തമേ ഉത്തമഃ; ഏവം ബലേऽപി| യഥാസ്വം ചാനുവാസനാ ഇതി വാതഹരദ്രവ്യസാധിതസ്നേഹാനുവാസനാ യോജ്യാ ഇതി||൩൦൮||-
Adhikarana 201 (309-311) · Śloka 312
ഉത്പലാദികഷായാദ്യാ(ഢ്യാ)ശ്ചന്ദനോശീരസംയുതാഃ ||൩൦൯||
ശര്കരാമധുരാഃ ശീതാഃ പിത്തജ്വരഹരാ മതാഃ |
ആമ്രാദീനാം ത്വചം ശങ്ഖം ചന്ദനം മധുകോത്പലേ ||൩൧൦||
ഗൈരികാഞ്ജനമഞ്ജിഷ്ഠാമൃണാലാന്യഥ പദ്മകമ് |
ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടം തു പയസാ ശര്കരാമധുസംയുതമ് ||൩൧൧||
സുപൂതം ശീതലം ബസ്തിം ദഹ്യമാനായ ദാപയേത് |൩൧൨|
View original
उत्पलादिकषायाद्या(ढ्या)श्चन्दनोशीरसंयुताः ||३०९||
शर्करामधुराः शीताः पित्तज्वरहरा मताः |
आम्रादीनां त्वचं शङ्खं चन्दनं मधुकोत्पले ||३१०||
गैरिकाञ्जनमञ्जिष्ठामृणालान्यथ पद्मकम् |
श्लक्ष्णपिष्टं तु पयसा शर्करामधुसंयुतम् ||३११||
सुपूतं शीतलं बस्तिं दह्यमानाय दापयेत् |३१२|
പിത്തജ്വരേ നിരൂഹദ്രവ്യാണ്യാഹ- ഉത്പലാദികഷായാദ്യാ ഇത്യാദി| ആദ്യാഃ പ്രധാനാഃ| ഉത്പലാദികഷായാദ്യാ ഇത്യാദി വിശേഷണയുക്താ നിരൂഹാ ജ്ഞേയാഃ| പിത്തജ്വരേ നിരൂഹദ്രവ്യാണ്യഭിധായാപരാണ്യപി നിരൂഹദ്രവ്യാണ്യാഹ- ആമ്രാദീനാം ന്യഗ്രോധാദിഗണാന്തര്ഭൂതത്വാത് പൂര്വദ്രവ്യാണി വിഹായ ആമ്രാദികാനി ദ്രവ്യാണി നന്ദീവൃക്ഷകപര്യന്താനി ഗ്രാഹ്യാണി| ചന്ദനം രക്തചന്ദനമ്, ഉത്പലം നീലോത്പലമ്, അഞ്ജനം സ്രോതോऽഞ്ജനം, തദഭാവേ രസാഞ്ജനം സൌവീരാഞ്ജനം വാ, മൃണാലം ബിസം, പദ്മകം പദ്മകാഷ്ഠം, ബസ്തിഃ നിരൂഹബസ്തിഃ||൩൦൯-൩൧൧||-
Adhikarana 202 (312) · Śloka 312
ജ്വരദാഹാപഹം തേഷു സിദ്ധം ചൈവാനുവാസനമ് ||൩൧൨||
View original
ज्वरदाहापहं तेषु सिद्धं चैवानुवासनम् ||३१२||
പിത്തജ്വരേऽനുവാസനദ്രവ്യാണ്യതിദേശേനാഹ- ജ്വരദാഹപഹമിത്യാദി| തേഷു ന്യഗ്രോധാദിത്വക്പ്രഭൃതിഷു||൩൧൨||
Adhikarana 203 (313) · Śloka 313
ആരഗ്വധഗണക്വാഥാഃ പിപ്പല്യാദിസമായുതാഃ |
സക്ഷൌദ്രമൂത്രാ ദേയാഃ സ്യുഃ കഫജ്വരവിനാശനാഃ ||൩൧൩||
View original
आरग्वधगणक्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः |
सक्षौद्रमूत्रा देयाः स्युः कफज्वरविनाशनाः ||३१३||
കഫജ്വരേ നിരൂഹദ്രവ്യാണ്യാഹ- ആരഗ്വധേത്യാദി| ദേയാഃ സ്യുഃ ദാതവ്യാ ഭവേയുഃ, ‘നിരൂഹാ’ ഇതി ശേഷഃ| അന്യേ തു ‘ആരഗ്വധാദിസംസിദ്ധാഃ കഫജേ ക്ഷൌദ്രസംയുതാഃ| ജ്വരം ഹന്യുര്നിരൂഹാശ്ച തത്സിദ്ധാശ്ചാനുവാസനാഃ’- ഇതി പഠന്തി||൩൧൩||
Adhikarana 204 (314) · Śloka 314
കഫഘ്നൈരേവ സംസിദ്ധാ ദ്രവ്യൈശ്ചാപ്യനുവാസനാഃ |൩൧൪|
View original
कफघ्नैरेव संसिद्धा द्रव्यैश्चाप्यनुवासनाः |३१४|
കഫജേऽനുവാസനമാഹ- കഫഘ്നൈരിത്യാദി| കഫഘ്നൈര്ദ്രവ്യൈഃ ആരഗ്വധാദിഭിഃ|൩൧൪|-
Adhikarana 205 (314) · Śloka 314
സംസര്ഗേ സന്നിപാതേ ച സംസൃഷ്ടാ ബസ്തയോ ഹിതാഃ ||൩൧൪||
View original
संसर्गे सन्निपाते च संसृष्टा बस्तयो हिताः ||३१४||
സംസര്ഗസന്നിപാതയോര്നിരൂഹദ്രവ്യാണ്യാഹ- സംസര്ഗേ ഇത്യാദി| സംസര്ഗേ സന്നിപാതാദൌ, സംസൃഷ്ടാ മിലിതാഃ, ബസ്തയോ നിരൂഹാ ഇതി||൩൧൪||
Adhikarana 206 (315) · Śloka 315
സംസൃഷ്ടൈരേവ സംസൃഷ്ടാ ദ്രവ്യൈശ്ചാപ്യനുവാസനാഃ |൩൧൫|
View original
संसृष्टैरेव संसृष्टा द्रव्यैश्चाप्यनुवासनाः |३१५|
സംസര്ഗസന്നിപാതയോരതിദേശേനാനുവാസനദ്രവ്യാണ്യാഹ- സംസൃഷ്ടൈരിത്യാദി| സംസൃഷ്ടൈഃ സമ്മിലിതൈഃ, സംസൃഷ്ടാ മിലിതാഃ|൩൧൫|-
Adhikarana 207 (315) · Śloka 316
വാതരോഗാപഹാഃ സര്വേ സ്നേഹാ യേ സമ്യഗീരിതാഃ ||൩൧൫||
വിനാ തൈലം ത ഏവ സ്യുര്യോജ്യാ മാരുതജേ ജ്വരേ |൩൧൬|
View original
वातरोगापहाः सर्वे स्नेहा ये सम्यगीरिताः ||३१५||
विना तैलं त एव स्युर्योज्या मारुतजे ज्वरे |३१६|
ഇദാനീം വാതജ്വരേऽനുവാസനവിഷയേ തൈലനിഷേധമാഹ- വാതരോഗാപഹാ ഇത്യാദി| സര്വേ സ്നേഹാഃ സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജാനഃ, യോജ്യാഃ ‘അനുവാസനേ’ ഇതി ശേഷഃ||൩൧൫||-
Adhikarana 208 (316) · Śloka 316
നിഖിലേനോപയോജ്യാശ്ച ത ഏവാഭ്യഞ്ജനാദിഷു ||൩൧൬||
View original
निखिलेनोपयोज्याश्च त एवाभ्यञ्जनादिषु ||३१६||
വാതജ്വരേऽനുവാസനനിഷിദ്ധസ്യാപി തൈലസ്യാഭ്യങ്ഗാദൌ പ്രയോഗമാഹ- നിഖിലേനേത്യാദി| നിഖിലേന സാമസ്ത്യേന| ഏതേന തൈലസ്യാപി ഗ്രഹണമ്| ത ഏവ സര്പിസ്തൈലവസാമജ്ജാന ഏവ| ഏതേ ചത്വാരഃ സ്നേഹാ വ്യസ്താഃ സമസ്താ വാ സംസ്കൃതാശ്ച പ്രയോജ്യാഃ| അത ഏവ ഷട്കട്വരാദിതൈലമപി ശസ്യതേ||൩൧൬||
Adhikarana 209 (317) · Śloka 317
പൈത്തികേ മധുരൈസ്തിക്തൈഃ സിദ്ധം സര്പിശ്ച പൂജ്യതേ |൩൧൭|
View original
पैत्तिके मधुरैस्तिक्तैः सिद्धं सर्पिश्च पूज्यते |३१७|
പിത്തജ്വരേ പുനരഭ്യങ്ഗാര്ഥം വിശിഷ്ടം സ്നേഹമാഹ- പൈത്തികേ മധുരൈരിത്യാദി| പൂജ്യതേ അഭ്യങ്ഗാദിഷു|൩൧൭|-
Adhikarana 210 (317) · Śloka 317
ശ്ലൈഷ്മികേ കടുതിക്തൈശ്ച, സംസൃഷ്ടാനീതരേഷു ച ||൩൧൭||
View original
श्लैष्मिके कटुतिक्तैश्च, संसृष्टानीतरेषु च ||३१७||
ശ്ലൈഷ്മികേ പാനാഭ്യങ്ഗാര്ഥം സ്നേഹവിശേഷമാഹ- ശ്ലൈഷ്മികേ ഇത്യാദി| കടുതിക്തൈശ്ചേത്യത്ര സര്പിഃ സിദ്ധമിതി യോജനീയമ്| യദ്യപി കഫസ്യ തുല്യഗുണം സര്പിസ്തഥാऽപി വിശിഷ്ടസംസ്കാരവശാത് കഫേऽപി സര്പിഃ പ്രയുജ്യതേ| അന്യേ തു ചകാരാത് അനുക്തമപി തൈലം കഥയന്തി; തന്ന, അന്യതന്ത്രസംവാദാഭാവാത് സംസര്ഗസന്നിപാതേഷ്വഭ്യങ്ഗാര്ഥം വിശിഷ്ടസ്നേഹമാഹ- സംസൃഷ്ടാനീതരേഷു ചേതി|- സംസൃഷ്ടാനി സര്പിരാദീനി അന്യോന്യമിശ്രാണി തഥാ വാതാദിഹരദ്രവ്യൈര്മിശ്രൈരേവ സാധിതാനി ച; ഇതരേഷു സന്നിപാതേഷു||൩൧൭||
Adhikarana 211 (318) · Śloka 319
ഹൃതാവശേഷം പിത്തം തു ത്വക്സ്ഥം ജനയതി ജ്വരമ് |
പിബേദിക്ഷുരസം തത്ര ശീതം വാ ശര്കരോദകമ് ||൩൧൮||
ശാലിഷഷ്ടികയോരന്നമശ്നീയാത് ക്ഷീരസമ്പ്ലുതമ് |൩൧൯|
View original
हृतावशेषं पित्तं तु त्वक्स्थं जनयति ज्वरम् |
पिबेदिक्षुरसं तत्र शीतं वा शर्करोदकम् ||३१८||
शालिषष्टिकयोरन्नमश्नीयात् क्षीरसम्प्लुतम् |३१९|
ഇദാനീം ഹൃതാവശേഷസ്യ പിത്തസ്യ പ്രതീകാരമാഹ- ഹൃതാവശേഷമിത്യാദി| തത്ര ഹൃതാവശേഷപിത്തജ്വരേ| അന്നമ് ഓദനമ്| യദ്യപി ത്വക്സ്ഥിതേ പിത്തേ ബഹിഃപരിമാര്ജനം യുക്തം നാന്തഃപരിമാര്ജനം, തഥാऽപി തദ്വീര്യയുക്തസ്യ രസസ്യ സര്വതോഗമനാദന്തഃപരിമാര്ജനമുക്തമ്||൩൧൮||-
Adhikarana 212 (319) · Śloka 319
കഫവാതോത്ഥയോരേവ സ്വേദാഭ്യങ്ഗൌ പ്രയോജയേത് ||൩൧൯||
View original
कफवातोत्थयोरेव स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत् ||३१९||
ഇദാനീം കഫവാതയോരപി ഹൃതാവശേഷയോഃ പ്രതീകാരാര്ഥമാഹ- കഫവാതോത്ഥയോരേവേത്യാദി| കഫവാതോത്ഥയോരിതി ഹൃതാവശേഷകഫവാതജ്വരയോരിത്യര്ഥഃ||൩൧൯||
Adhikarana 213 (320) · Śloka 320
ഘൃതം ദ്വാദശരാത്രാത്തു ദേയം സര്വജ്വരേഷു ച |
തേനാന്തരേണാശയം സ്വം ഗതാ ദോഷാ ഭവന്തി ഹി ||൩൨൦||
View original
घृतं द्वादशरात्रात्तु देयं सर्वज्वरेषु च |
तेनान्तरेणाशयं स्वं गता दोषा भवन्ति हि ||३२०||
അധുനാ യാവതാ കാലേന ജ്വരേ സര്പിര്ദേയം താവന്തം കാലം സകാരണം ദര്ശയന്നാഹ- ഘൃതമിത്യാദി| സര്വജ്വരേഷു ചേതി യേ ജ്വരാ ലങ്ഘനോഷ്ണോദകപാനപേയാപാചനൈസ്തു പക്വാസ്തേഷു സര്വജ്വരേഷു ദ്വാദശാഹാദനന്തരം ഘൃതം ദേയമ്| തേനാന്തരേണ തേനാവസരേണ തേന കാലേനേത്യര്ഥഃ, ദ്വാദശരാത്രാദൂര്ധ്വമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| ആശയം സ്വം ഗതാ ദോഷാ ഇതി സ്ഥാനമാത്മീയം പ്രാപ്താ വാതാദയോ ഭവന്തി, പാകപ്രാപ്തത്വാത്| യദ്യപ്യഷ്ടാഹേന ദശാഹാത്പരം വാ ജ്വരപാകോ ഭവതി തഥാऽപി സന്നിപാതജ്വരസ്യ ദ്വാദശാഹേന പാകോ ഭവതീതി ദര്ശനാര്ഥം ദ്വാദശാഹഗ്രഹണമ്| കേചിദത്ര നസ്യാര്ഥം ഘൃതം പഠന്തി; തന്ന പഠനീയം, നസ്യാര്ഥഘൃതസ്യ ഗണ്ഡൂഷോത്തരം പ്രാഗേവ പഠിതത്വാത്||൩൨൦||
Adhikarana 214 (321) · Śloka 321
ധാതൂന് പ്രക്ഷോഭയന് ദോഷോ മോക്ഷകാലേ ബലീയതേ |
തേന വ്യാകുലചിത്തസ്തു മ്രിയമാണ ഇവേഹതേ ||൩൨൧||
View original
धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले बलीयते |
तेन व्याकुलचित्तस्तु म्रियमाण इवेहते ||३२१||
ശാന്തിം ഗച്ഛത്യപി ജ്വരേ യഥാ ക്ലേശാതിശയോ ഭവതി തഥാ ദര്ശയന്നാഹ- ധാതൂനിത്യാദി| മോക്ഷകാലേ ധാതൂംശ്ചാലയന് ദോഷോ ബലീയതേ ബലീവാചരതീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| നനു, പ്രക്ഷീണാവസ്ഥായാം കസ്മാദ്ദോഷോ ബലീവാചരതി? സത്യം, പ്രഭാവാത്; യഥാ ദീപോ നിര്വാണാവസ്ഥായാം മഹതീം ജ്വാലാം പ്രദര്ശയന് നിര്വാണം യാതി , തദ്വദയമപി ജ്വരാരമ്ഭകോ ദോഷോ ബലീയത ഇതി| കേചിത് ബലീയതേ ബലീയാന് ഗച്ഛതി ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി, ഈയതേ ഇതി ഇദധാതോര്ദിവാദികസ്യ കര്തരി പ്രയോഗാത്| അപരേ തു ‘അവലീയതേ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- അവലീയതേ താദൃഗ്രൂപേണ നോപലഭ്യതേ| തേന ദോഷേണ, മ്രിയമാണ ഇവേഹതേ മുമൂര്ഷുവദ്ഗാത്രവിക്ഷേപണാദികാം ക്രിയാം കരോതീത്യര്ഥഃ||൩൨൧||
Adhikarana 215 (322) · Śloka 322
ലഘുത്വം ശിരസഃ സ്വേദോ മുഖമാപാണ്ഡു പാകി ച |
ക്ഷവഥുശ്ചാന്നകാങ്ക്ഷാ ച ജ്വരമുക്തസ്യ ലക്ഷണമ് ||൩൨൨||
View original
लघुत्वं शिरसः स्वेदो मुखमापाण्डु पाकि च |
क्षवथुश्चान्नकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ||३२२||
ജ്വരമുക്തലക്ഷണമാഹ- ലഘുത്വമിത്യാദി| ലഘുത്വം ശിരസ ഇതി ശിരോലഘുത്വം, ആപാണ്ഡു ഈഷത്പാണ്ഡു, ക്ഷവഥുഃ ഛിക്കാ| ജ്വരാതീസാരയോര്മഹാവ്യാധിത്വാന്മുക്തിലക്ഷണം കഥിതം നാന്യേഷാമ്| കേചിദാചാര്യാ ‘ഘാതൂന് പ്രക്ഷോഭയന് ദോഷ’ ഇത്യാദികമനന്തരോക്തം സന്നിപാതജ്വരമുക്തിലക്ഷണം, ‘ലഘുത്വം ശിരസ’ ഇത്യാദികം ചേതരജ്വരമുക്തിലക്ഷണമിതി ബ്രുവതേ||൩൨൨||
Adhikarana 216 (323-324) · Śloka 324
ശമ്ഭുക്രോധോദ്ഭവോ ഘോരോ ബലവര്ണാഗ്നിസാദകഃ |
രോഗരാട് രോഘസങ്ഘാതോ ജ്വര ഇത്യുപദിശ്യതേ ||൩൨൩||
വ്യാപിത്വാത് സര്വസംസ്പര്ശാത് കൃച്ഛ്രത്വാദന്തസമ്ഭവാത് |
അന്തകോ ഹ്യേഷ ഭൂതാനാം ജ്വര ഇത്യുപദിശ്യതേ ||൩൨൪||
View original
शम्भुक्रोधोद्भवो घोरो बलवर्णाग्निसादकः |
रोगराट् रोघसङ्घातो ज्वर इत्युपदिश्यते ||३२३||
व्यापित्वात् सर्वसंस्पर्शात् कृच्छ्रत्वादन्तसम्भवात् |
अन्तको ह्येष भूतानां ज्वर इत्युपदिश्यते ||३२४||
ഇദാനീം ജ്വരസ്യാതിശയേന പ്രതീകരണായ ഗരീയസ്ത്വം ദര്ശയന്നാഹ- ശമ്ഭുക്രോധോദ്ഭവ ഇത്യാദി| ഏതൈര്ഹേതുഭിര്ജ്വരോऽന്തക ഇത്യുപദിശ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| വ്യാപിത്വമസ്യ പുരുഷപശ്വാദിസര്വപ്രാണിവ്യാപനാത്, സര്വസംസ്പര്ശിത്വം സമനസ്കേന്ദ്രിയസ്യ ദേഹസ്യ താപനാത്, കൃച്ഛ്രത്വമ് അഗ്നേരുപഘാതാദത്യന്തപീഡാകരത്വാദ്വാ, അന്തസമ്ഭവത്വം ചാപരവ്യാധിഗ്രസ്തസ്യാപി പുരുഷസ്യ ജ്വരേണൈവ പ്രാണനാശിത്വാത്| അന്തക ഇവ അന്തകഃ, അന്തകാരിത്വാത്| യദ്യപ്യയമധ്യായോ നിബന്ധകാരൈരന്യക്രമപാഠൈഃ പഠിതഃ, തഥാऽപി മയാ യഥാ ഗുരുണോപദിഷ്ടസ്തേന ക്രമേണ പഠിതഃ||൩൨൩-൩൨൪||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ ജ്വരപ്രതിഷേധോ നാമ(പ്രഥമോऽധ്യായഃ, ആദിത) ഏകോനചത്വാരിംശോऽധ്യായഃ ||൩൯||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ज्वरप्रतिषेधो नाम(प्रथमोऽध्यायः, आदित) एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതകായചികിത്സായാം ജ്വരപ്രതിഷേധാധ്യായ ഏകോനചത്വാരിംശത്തമഃ||൩൯||