Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతో జ్వరప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
View original
अथातो ज्वरप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
కుమారతంత్రానంతరం కాయచికిత్సారంభః; యతః కుమారతంత్రావసానే ‘అపప్రజాతారోగాంశ్చ చికిత్సేదుత్తరాద్భిషక్’ ఇతి వాక్యే ఉత్తరాదిత్యనేన కాయచికిత్సితస్య సూచితత్వాత్, అథవా కుమారాణామపి జ్వరాద్యుత్పతౌ సత్యాం కాయచికిత్సితస్యోపయోగిత్వాత్| అత్ర కాయశబ్దేన దోషధాతుమలసంఘాత ఉచ్యతే, తేన కాయస్థితానాం జ్వరాదీనాం చికిత్సా కాయచికిత్సా, మంచాః క్రోశంతీతివత్| అన్యే కాయశబ్దేన కాయాగ్నిం వదంతి, యతోఽగ్నిం వ్యాప్య వై జ్వరాదయో భవంతి| అపరే దుష్టకాయః కాయః తస్య చికిత్సా కాయచికిత్సేత్యాహుః| తస్యామపి కాయచికిత్సాయాం బహుషూపద్రవేషు రుద్రకోపసంభవతయా జ్వరస్య గరీయస్త్వాత్ పూర్వం జ్వరప్రతిషేధారంభ ఇత్యాహ- అథాత ఇత్యాది| అథశబ్దోఽనంతరార్థః| కుతోఽనంతరమిత్యాహ- అత ఇతి; అస్మాత్ పూర్వాధ్యాయాదిత్యర్థః; అతఃశబ్దో హేతౌ వా, యతోఽయం జ్వరో రుద్రకోపసంభవతయా గరీయానతో హేతోరిత్యర్థః| ప్రతిషేధః చికిత్సా| విః విశేషే వివిధప్రకారే చ; ఆఙ్ అభివ్యాప్తౌ, ఆభిముఖ్యే వా; వ్యాఖ్యాస్యామః ప్రకర్షేణ కథయిష్యామః||1-2||
Adhikarana 2 (3-4) · Śloka 5
యేనామృతమపాం మధ్యాదుద్ధృతం పూర్వజన్మని |
యతోఽమరత్వం సంప్రాప్తాస్త్రిదశాస్త్రిదివేశ్వరాత్ ||3||
శిష్యాస్తం దేవమాసీనం పప్రచ్ఛుః సుశ్రుతాదయః |
వ్రణస్యోపద్రవాః ప్రోక్తా వ్రణినామప్యతః పరం ||4||
సమాసాద్ వ్యాసతశ్చైవ బ్రూహి నో భిషజాంవర |5|
View original
येनामृतमपां मध्यादुद्धृतं पूर्वजन्मनि |
यतोऽमरत्वं सम्प्राप्तास्त्रिदशास्त्रिदिवेश्वरात् ||३||
शिष्यास्तं देवमासीनं पप्रच्छुः सुश्रुतादयः |
व्रणस्योपद्रवाः प्रोक्ता व्रणिनामप्यतः परम् ||४||
समासाद् व्यासतश्चैव ब्रूहि नो भिषजांवर |५|
ఇదానీం జ్వరప్రతిషేధరూపాం ధన్వంతరిస్తుతిం ప్రతిపాదయన్ జ్వరప్రతిపాదనహేతుకం ధన్వంతరిం గురుం ప్రతి శిష్యాణాం ప్రశ్నమాహ- యేనామృతమపామిత్యాది| యేన ధన్వంతరిణా| అపాం మధ్యాత్ క్షీరార్ణవమధ్యాత్| ఉద్ధృతం ఆనీతం| పూర్వజన్మని దేవత్వే సతి| యతో యస్మాత్| త్రిదశేశ్వరాత్ ధన్వంతరేః| అమరత్వం సంప్రాప్తాః అమృతదానేన; త్రిదశా దేవా అమృతప్రాప్త్యా అమరత్వం సంప్రాప్తాః| తం దేవం ధన్వంతరినామానం| ఆసీనం ఉపవిష్టం| పప్రచ్ఛుః పృష్టవంతః| జేజ్జటాచార్యస్తు ‘త్రిదశాస్త్రిదశేశ్వరా’ ఇతి పఠిత్వా యతో యస్మాత్ ధన్వంతరేస్త్రిదశా దేవా అమృతప్రాప్త్యా అమరత్వం సంప్రప్తాః సంతః త్రిదశేశ్వరాః సంజాతా ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| అత్ర యేనామృతమిత్యాదిశ్లోకే అమృతామరయోర్నామ జ్వరప్రతిషేధాదౌ మంగలార్థముక్తం| యద్యపి ప్రాక్ సుశ్రుతస్య ప్రశ్నకర్తృత్వేన ప్రాధాన్యం, తథాఽప్యత్ర సర్వేషామనుగ్రహాయ ప్రశ్నేఽధికారః| కిం పప్రచ్ఛురిత్యాహ- వ్రణస్యోపద్రవా ఇత్యాది| వ్రణస్యోపద్రవా వేదనావర్ణాస్రావాదయః| ప్రోక్తా వ్రణాస్రావవిజ్ఞానీయాదిషు| వ్రణినామితి వ్రణినః పురుషాః, తేషాముపద్రవా జ్వరాతీసారాదయః, తాన్ సమాసాత్ సంక్షేపతః, వ్యాసతో విస్తారాత్; హే భిషజాంవర నోఽస్మాకం బ్రూహి| అన్యే తు వ్రణస్యోపద్రవా వర్ణాస్రావవేదనాదయః ప్రోక్తాః, వ్రణినామపి సమాసాత్ ప్రోక్తాః; తథా చ- “విసర్పః పక్షఘాతశ్చ సిరాస్తంభోఽపతానకః| మోహోన్మాదౌ వ్రణరుజా జ్వరస్తృష్ణా హనుగ్రహః|| కాసశ్ఛర్దిరతీసారో హిక్కా శ్వాసః సవేపథుః| షోడశోపద్రవాః ప్రోక్తా వ్రణినాం వ్రణచింతకైః”- ఇతి; వ్యాసతశ్చాతః పరం బ్రూహీతి వ్యాఖ్యానయంతి||3-4||-
Adhikarana 3 (5-7) · Śloka 7
ఉపద్రవేణ జుష్టస్య వ్రణః కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి ||5||
ఉపద్రవాస్తు వ్రణినః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః ప్రకీర్తితాః |
ప్రక్షీణబలమాంసస్య శేషధాతుపరిక్షయాత్ ||6||
తస్మాదుపద్రవాన్ కృత్స్నాన్ బ్రూహి నః సచికిత్సితాన్ |
సర్వకాయచికిత్సాసు యే దృష్టాః పరమర్షిణా ||7||
View original
उपद्रवेण जुष्टस्य व्रणः कृच्छ्रेण सिध्यति ||५||
उपद्रवास्तु व्रणिनः कृच्छ्रसाध्याः प्रकीर्तिताः |
प्रक्षीणबलमांसस्य शेषधातुपरिक्षयात् ||६||
तस्मादुपद्रवान् कृत्स्नान् ब्रूहि नः सचिकित्सितान् |
सर्वकायचिकित्सासु ये दृष्टाः परमर्षिणा ||७||
న పరం వ్రణితోపద్రవాణామనభిహితత్వాత్ తాన్ ప్రతి ప్రశ్నః, కిం తర్హి సోపద్రవస్య కృచ్ఛ్రేణ వ్రణప్రశాంతిః వ్రణితోపద్రవాణాం చ కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమితి హేతుద్వయేన పునః శిష్యాణాం ప్రశ్నమాహ- ఉపద్రవేణ జుష్టస్యేత్యాది| ఉపద్రవేణ జ్వరాదినా యుక్తస్య పురుషస్య; అన్యే తు ‘ఉపద్రవేణ జుష్టస్తు’ ఇతి వ్రణవిశేషణం పఠంతి, తన్మతే ఉపద్రవేణ వ్రణవేదనాదినా , జుష్టో వ్యాప్తః| కృచ్ఛ్రేణ కష్టేన| వ్రణిన ఉపద్రవా జ్వరాదికాః, విసర్పాదికా ఇత్యన్యే| కీదృశస్య వ్రణిన ఉపద్రవాః కృచ్ఛ్రసాధ్యాః ఇత్యాహ- ప్రక్షీణబలమాంసస్యేత్యాది| బలం ఉత్సాహలక్షణం, మాంసం ఉపచయలక్షణం| శేషధాతవో మేదఃప్రభృతయః, తేషాం పరిక్షయాత్; రక్తస్య తు మాంసాశ్రయత్వాన్మాంసగ్రహణేనైవ గ్రహణం| తస్మాదితి యస్మాదుపద్రవజుష్టస్యాతికృచ్ఛ్రత్వం తస్మాత్ కృత్స్నాన్ సమస్తానుపద్రవాన్ సచికిత్సితాన్ నోఽస్మాకం బ్రూహీతి సంబంధః| సర్వకాయచికిత్సాస్వితి సర్వస్మిన్ కాయే చికిత్సా తాసు| యే దృష్టా ఉపద్రవా జ్వరాదయః| పరమర్షిణా ధన్వంతరిణా| అత్ర చికిత్సాశబ్దేన ప్రతికార ఉచ్యతే; అన్యే త్వత్ర చికిత్సాశబ్దేన చికిత్సాశాస్త్రమభిధాయ మూలతంత్రాణామౌపధేనవౌరభ్రాదీనాం చికిత్సాశాస్త్రాణామవరోధం మన్యంతే; అపరే ‘షట్సు కాయచికిత్సాసు’ ఇతి పఠంతి, తేషాం మతే షట్శబ్దేన అగ్నివేశభేడజాతూకర్ణహారీతక్షారపాణిపరాశరప్రోక్తాః షట్ చికిత్సా లభ్యంతే; అత్ర పక్షే ‘పరమర్షిణా’ ఇత్యత్ర ‘పరమర్షిభిః’ ఇతి పాఠః||5-7||
Adhikarana 4 (8-9) · Śloka 9
తేషాం తద్వచనం శ్రుత్వా ప్రాబ్రవీద్భిషజాంవరః |
జ్వరమాదౌ ప్రవక్ష్యామి స రోగానీకరాట్ స్మృతః ||8||
రుద్రకోపాగ్నిసంభూతః సర్వభూతప్రతాపనః |
తైస్తైర్నామభిరన్యేషాం సత్త్వానాం పరికీర్త్యతే ||9||
View original
तेषां तद्वचनं श्रुत्वा प्राब्रवीद्भिषजांवरः |
ज्वरमादौ प्रवक्ष्यामि स रोगानीकराट् स्मृतः ||८||
रुद्रकोपाग्निसम्भूतः सर्वभूतप्रतापनः |
तैस्तैर्नामभिरन्येषां सत्त्वानां परिकीर्त्यते ||९||
తేషామిత్యాది| తేషాం శిష్యాణాం| భిషజాంవరో ధన్వంతరిః| జ్వరమాదావిత్యాది| స ఇతి జ్వరః| రోగానీకరాడితి రోగసమూహస్య రాజా| తైస్తైర్నామభిః పాకలాభితాపఖోరకభ్రమరకాదిభిః| అన్యేషాం సత్త్వానాం గజాశ్వాదీనాం||8-9||
Adhikarana 5 (10) · Śloka 10
జన్మాదౌ నిధనే చైవ ప్రాయో విశతి దేహినం |
అతః సర్వవికరాణామయం రాజా ప్రకీర్తితః ||10||
View original
जन्मादौ निधने चैव प्रायो विशति देहिनम् |
अतः सर्वविकराणामयं राजा प्रकीर्तितः ||१०||
ఇదానీముక్తమేవ రోగసమూహరాట్త్వం సహేతుకం కృత్వా ప్రతిపాదయతి- జన్మేత్యాది| ప్రాయో విశేషేణ||10||
Adhikarana 6 (11-12) · Śloka 13
ఋతే దేవమనుష్యేభ్యో నాన్యో విషహతే తు తం |
కర్మణా లభతే యస్మాద్దేవత్వం మానుషాదపి ||11||
పునశ్చైవ చ్యుతః స్వర్గాన్మానుష్యమనువర్తతే |
తస్మాత్తే దేవభావేన సహంతే మానుషా జ్వరం ||12||
శేషాః సర్వే విపద్యంతే తైర్యగ్యోనా జ్వరార్దితాః |13|
View original
ऋते देवमनुष्येभ्यो नान्यो विषहते तु तम् |
कर्मणा लभते यस्माद्देवत्वं मानुषादपि ||११||
पुनश्चैव च्युतः स्वर्गान्मानुष्यमनुवर्तते |
तस्मात्ते देवभावेन सहन्ते मानुषा ज्वरम् ||१२||
शेषाः सर्वे विपद्यन्ते तैर्यग्योना ज्वरार्दिताः |१३|
తిర్యగ్యోనయస్తేన పీడితా విపద్యంత ఏవేతి ప్రతిపాదయితుం జ్వరప్రభావమాహ- ఋతే ఇత్యాది| ఋతే వినా| నాన్యో విషహతే నాన్యః సోఢుం శక్నోతి| దేవాః స్వతపోమాహాత్మ్యాత్ సహంతే; మనుష్యాః కథం సోఢుం సమర్థాః? ఉచ్యతే- కర్మణేత్యాది; ఏనం పాఠం కేచిన్న పఠంతి, ఈదృశే క్రమే నిశ్చయో నాస్తి యత్స్వర్గాచ్చ్యుతో మానుష ఏవ భవతి||11-12||-
Adhikarana 7 (13) · Śloka 14
స్వేదావరోధః సంతాపః సర్వాంగగ్రహణం తథా ||13||
వికారా యుగపద్యస్మిన్ జ్వరః స పరికీర్తితః |14|
View original
स्वेदावरोधः सन्तापः सर्वाङ्गग्रहणं तथा ||१३||
विकारा युगपद्यस्मिन् ज्वरः स परिकीर्तितः |१४|
ఇదానీం జ్వరస్య స్వరూపమాహ- స్వేదావరోధ ఇత్యాది| స్వేదావరోధః స్వేదానిర్గమః; ఏతచ్చ ప్రాయికం లక్షణం, పైత్తికే స్వేదనిర్గమాత్| సంతాప ఇతి సంతాపయతీతి సంశబ్దాన్మానసోఽపి తాపోఽభిప్రేతః; తథా చోక్తం,- ‘సంతాపో దేహమానస’ ఇతి| సర్వాంగగ్రహణం వేదనయా| యుగపదితి ఏకకాలే| ‘స్వేదావరోధ ’ ఇత్యత్ర ‘వేగోపరోధః’ ఇత్యన్యే పఠంతి; వేగోపరోధో వాతమూత్రపురీషాదీనామనిర్గమః||13||-
Adhikarana 8 (14) · Śloka 15
దోషైః పృథక్ సమస్తైశ్చ ద్వంద్వైరాగంతురేవ చ ||14||
అనేకకారణోత్పన్నః స్మృతస్త్వష్టవిధో జ్వరః |15|
View original
दोषैः पृथक् समस्तैश्च द्वन्द्वैरागन्तुरेव च ||१४||
अनेककारणोत्पन्नः स्मृतस्त्वष्टविधो ज्वरः |१५|
అతః పరం హేతుభేదాజ్జ్వరస్యానేకత్వమాహ- దోషైరిత్యాది| పృథక్ త్రయః, సమస్తైర్దోషైరేకః, ద్వంద్వజాస్త్రయః, ఆగంతురేకః, ఏవమనేకకారణోత్పన్నోఽపి జ్వరోఽష్టవిధత్వం న త్యజతి||14||-
Adhikarana 9 (15-18) · Śloka 19
దోషాః ప్రకుపితాః స్వేషు కాలేషు స్వైః ప్రకోపణైః ||15||
వ్యాప్య దేహమశేషేణ జ్వరమాపాదయంతి హి |
దుష్టాః స్వహేతుభిర్దోషాః ప్రాప్యామాశయమూష్మణా ||16||
సహితా రసమాగత్య రసస్వేదప్రవాహిణాం |
స్రోతసాం మార్గమావృత్య మందీకృత్య హుతాశనం ||17||
నిరస్య బహిరూష్మాణం పక్తిస్థానాచ్చ కేవలం |
శరీరం సమభివ్యాప్య స్వకాలేషు జ్వరాగమం ||18||
జనయంత్యథ వృద్ధిం వా స్వవర్ణం చ త్వగాదిషు |19|
View original
दोषाः प्रकुपिताः स्वेषु कालेषु स्वैः प्रकोपणैः ||१५||
व्याप्य देहमशेषेण ज्वरमापादयन्ति हि |
दुष्टाः स्वहेतुभिर्दोषाः प्राप्यामाशयमूष्मणा ||१६||
सहिता रसमागत्य रसस्वेदप्रवाहिणाम् |
स्रोतसां मार्गमावृत्य मन्दीकृत्य हुताशनम् ||१७||
निरस्य बहिरूष्माणं पक्तिस्थानाच्च केवलम् |
शरीरं समभिव्याप्य स्वकालेषु ज्वरागमम् ||१८||
जनयन्त्यथ वृद्धिं वा स्ववर्णं च त्वगादिषु |१९|
జ్వరస్య సంప్రాప్తిమాహ- దోషాః ప్రకుపితా ఇత్యాది| దోషాః ప్రకుపితాశ్చయానుపూర్వ్యా; స్వేషు కాలేషు ప్రావృట్శరద్వసంతేషు అహోరాత్రికేషు చ; ఏతేన ప్రాకృతో జ్వర ఉక్తః| స్వైః ప్రకోపణైరితి బలవద్విగ్రహాదిక్రోధాదిదివాస్వాపాదిభిర్వ్రణప్రశ్నోక్తైః| అనేన చ వైకృతః| బ్రహ్మదేవస్తు సన్నిపాతప్రకోపస్య హేతూనత్ర పృథగాహ; యథా,- “విషమాధ్యశనాత్యశనం లకుచామఫలం శిలోచ్చయే సలిలం| పిణ్యాకమామమూలకసర్షపశాకం యవైః కృతా చ సురా|| కృశశుష్కామిషశాకం యావకమశనం చ పర్వతే వాసః| వ్యాపన్నాంబుసురాదధికందం పిడకోచ్ఛ్రితిర్దేహే|| మృద్విషగరాదిభక్షణమనార్తవం దుర్దినం పురోవాతః| అన్నపరివర్తభూతావేశౌ పీడా గ్రహర్క్షసంభూతా|| అనుచితభేషజగంధాఘ్రాణం పాపస్య కర్మణోఽభ్యాసః| స్నేహస్వేదాదీనాం మిథ్యాయోగః పురాకృతం కర్మ|| స్త్రీణాం విషమప్రసవో మిథ్యాయోగః ప్రసూతానాం| స్నేహస్వేదాదీనాం రసాయనస్యాపి చ వ్యాపత్|| ఏతే హేతవ ఉక్తాః ప్రకోపణే సన్నిపాతస్య”- ఇతి| అశేషేణ సామస్త్యేన| ఆపాదయంతి జనయంతి| అన్యే ‘దోషాః ప్రకుపితా గాఢమపథ్యాహారసేవనః’ ఇతి పఠంతి| అత్ర గాఢశబ్దేన ప్రకృతః, అపథ్యాహారసేవిన ఇత్యనేన వైకృతః| అన్యే జ్వరసంప్రాప్తిమనేన పాఠేన పఠంతి, తద్యథా- దుష్టాః స్వహేతుభిరిత్యాది| దుష్టాః ప్రకుపితాశ్చయాదిరూపేణ, స్వేషు కాలేషు ప్రాకృతం జ్వరం, స్వహేతుభిరద్యసంప్రాప్తిశ్లోకవ్యాఖ్యాతైర్బలవద్విగ్రహాదిభిర్వైకృతం| ఊష్మణా వహ్నయూష్మణా సహితా ధాతూష్మణా దోషోష్మణా వా సహితా దోషా రసం హృదయస్థమాగత్య, హుతాశనం జఠరాగ్నిం మందీకృత్య, ఊష్మాణమగ్నేరేవ, పక్తిస్థానాత్ అగ్నిస్థానాత్, బహిః నిరస్య నిక్షిప్య, కేవలం సర్వం, స్వకాలేషు ఆర్తవేషు అహోరాత్రికేషు చ జ్వరాగమం జనయంతి, అథవా వృద్ధిమాగతస్య; స్వవర్ణం నఖత్వఙ్నయనాదిషు జనయంతి||15-18||-
Adhikarana 10 (19-22) · Śloka 22
మిథ్యాతియుక్తైరపి చ స్నేహాద్యైః కర్మభిర్నృణాం ||19||
వివిధాదభిఘాతాచ్చ రోగోత్థానాత్ ప్రపాకతః |
శ్రమాత్ క్షయాదజీర్ణాచ్చ విషాత్సాత్మ్యర్తుపర్యయాత్ ||20||
ఓషధీపుష్పగంధాచ్చ శోకాన్నక్షత్రపీడయా |
అభిచారాభిశాపాభ్యాం మనోభూతాభిశంకయా ||21||
స్త్రీణామపప్రజాతానాం ప్రజాతానాం తథాఽహితైః |
స్తన్యావతరణే చైవ జ్వరో దోషైః ప్రవర్తతే ||22||
View original
मिथ्यातियुक्तैरपि च स्नेहाद्यैः कर्मभिर्नृणाम् ||१९||
विविधादभिघाताच्च रोगोत्थानात् प्रपाकतः |
श्रमात् क्षयादजीर्णाच्च विषात्सात्म्यर्तुपर्ययात् ||२०||
ओषधीपुष्पगन्धाच्च शोकान्नक्षत्रपीडया |
अभिचाराभिशापाभ्यां मनोभूताभिशङ्कया ||२१||
स्त्रीणामपप्रजातानां प्रजातानां तथाऽहितैः |
स्तन्यावतरणे चैव ज्वरो दोषैः प्रवर्तते ||२२||
న కేవలమేవం స్వప్రకోపణైర్వ్రణప్రశ్నోక్తైః ప్రకుపితా దోషా జ్వరమాపాదయంతి, అపి తు తేఽన్యైరపి కారణైరిత్యత ఆహ- మిథ్యాతియుక్తైరిత్యాది| మిథ్యాతియుక్తైః అయథావిధియుక్తైరతియుక్తైశ్చ| స్నేహాద్యైః స్నేహస్వేదవమనవిరేచనాదికైః| నృణాం జ్వరో దోషైః ప్రవర్తతే ఇతి సంబంధః; ‘ప్రవర్తత’ ఇత్యత్ర ‘ప్రకుప్యతి’ ఇతి కేచిత్| వివిధాదభిఘాతాత్ శస్త్రలోష్ట్రకాష్ఠాదిప్రహారాత్| రోగోత్థానాత్ రోగా విద్రధ్యాదయస్తేషాముత్థానాత్| శ్రమాత్ అతివ్యాయామాత్| ప్రపాకస్తేషామేవ| ఆమాత్ అజీర్ణాత్| క్షయాత్ రాజయక్ష్మణః| సాత్మ్యర్తుపర్యయాత్ సాత్మ్యవిపర్యయాదృతువిపర్యయాచ్చ| ఓషధీశబ్దస్యాదౌ విషశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః, తేన విషౌషధీపుష్పగంధాత్| నక్షత్రం జన్మనక్షత్రం, తస్య పీడా తథా క్రూరగ్రహాణాం బాధా తయా| అభిచారో యంత్రమంత్రాద్యభిపీడనం, అభిశాపో ద్విజగురుసిద్ధానామభిశపనం, తాభ్యాం| మనోభూతాభ్యామభిశంకాశబ్దః సంబధ్యతే, అభిశంకా శబ్దేన అభిషంగత్వం కథ్యతే; తేన మనోఽభిషంగేణ కామాద్యభిషంగేణేత్యర్థః, భూతశబ్దేన దేవాదిగ్రహా ఉచ్యంతే, తేన దేవాదిగ్రహాభిషంగేణేత్యర్థః| అపప్రజాతానాం అసమ్యక్ప్రసూతానాం, ప్రజాతానాం సమ్యక్ప్రసూతానాం, అహితైః కృత్వా| స్తన్యస్య క్షీరస్య, అవతరణే ప్రథమమున్ముఖీభవనే||19-22||
Adhikarana 11 (23-24) · Śloka 24
తైర్వేగవద్భిర్బహుధా సముద్భ్రాంతైర్విమార్గగైః |
విక్షిప్యమాణోఽంతరగ్నిర్భవత్యాశు బహిశ్చరః ||23||
రుణద్ధి చాప్యపాంధాతుం యస్మాత్తస్మాజ్జ్వరాతురః |
భవత్యత్యుష్ణగాత్రశ్చ జ్వరితస్తేన చోచ్యతే ||24||
View original
तैर्वेगवद्भिर्बहुधा समुद्भ्रान्तैर्विमार्गगैः |
विक्षिप्यमाणोऽन्तरग्निर्भवत्याशु बहिश्चरः ||२३||
रुणद्धि चाप्यपान्धातुं यस्मात्तस्माज्ज्वरातुरः |
भवत्यत्युष्णगात्रश्च ज्वरितस्तेन चोच्यते ||२४||
ఏవం జ్వరహేతూనుదాహృత్య యథోష్ణగాత్రత్వాం స్యాత్తథా దర్శయతి- తైర్వేగవద్భిర్బహుధేత్యాది| తైః దోషైః| వేగవద్భిః ప్రసరణశీలైః| సముద్భ్రాంతైః ఇతశ్చేతశ్చ విక్షిప్తైః| విమార్గగైః తిర్యగ్గతైః| విక్షిప్యమాణః ప్రేర్యమాణః| అంతరగ్నిర్బహిశ్చరో భవతి ‘రోమకూపైః’ ఇతి శేషః| అపాంధాతుం స్వేదం, రుణద్ధి| స ఏవ బహిర్నిఃసృతోఽంతరగ్నిర్యస్మాదపాంధాతుం రుణద్ధి తస్మాదత్యుష్ణసర్వాంగో భవతి, యతోఽత్యుష్ణ సర్వాంగః స్యాత్తేన కారణేన జ్వరిత ఇత్యుచ్యతే| అన్యే తు ‘జ్వరితస్తేన చోచ్యతే’ ఇత్యత్ర ‘న చ స్విద్యతి సర్వశః’ ఇతి పఠంతి (వ్యాఖ్యానయంతి చ సర్వత్ర న స్విద్యతి, చ క్వచిత్ స్విద్యతీత్యర్థః)||23-24||
Adhikarana 12 (25-28) · Śloka 28
శ్రమోఽరతిర్వివర్ణత్వం వైరస్యం నయనప్లవః |
ఇచ్ఛాద్వేషౌ ముహుశ్చాపి శీతవాతాతపాదిషు ||25||
జృంభాఽంగమర్దో గురుతా రోమహర్షోఽరుచిస్తమః |
అప్రహర్షశ్చ శీతం చ భవత్యుత్పత్స్యతి జ్వరే ||26||
సామాన్యతో, విశేషాత్తు జృంభాఽత్యర్థం సమీరణాత్ |
పిత్తాన్నయనయోర్దాహః, కఫాన్నాన్నాభినందనం ||27||
సర్వలింగసమవాయః సర్వదోషప్రకోపజే |
ద్వయోర్ద్వయోస్తు రూపేణ సంసృష్టం ద్వంద్వజం విదుః ||28||
View original
श्रमोऽरतिर्विवर्णत्वं वैरस्यं नयनप्लवः |
इच्छाद्वेषौ मुहुश्चापि शीतवातातपादिषु ||२५||
जृम्भाऽङ्गमर्दो गुरुता रोमहर्षोऽरुचिस्तमः |
अप्रहर्षश्च शीतं च भवत्युत्पत्स्यति ज्वरे ||२६||
सामान्यतो, विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात् |
पित्तान्नयनयोर्दाहः, कफान्नान्नाभिनन्दनम् ||२७||
सर्वलिङ्गसमवायः सर्वदोषप्रकोपजे |
द्वयोर्द्वयोस्तु रूपेण संसृष्टं द्वन्द्वजं विदुः ||२८||
ఇదానీం పూర్వరూపమాహ- శ్రమ ఇత్యాది| అరతిః శయనాసనాదౌ సర్వత్రాపి సుఖాభావః| నయనప్లవో నయనయోరశ్రుపూర్ణతా| ఆతపాదిష్విత్యాదిశబ్దగ్రహణాచ్ఛయ్యాసనగ్రహణం| తమః అంధకారదర్శనం| అప్రహర్ష ఆనందాభావః| ఉత్పత్స్యతి భావిని జ్వరే| సామాన్యతః సర్వస్మిన్నేవ జ్వరే| ప్రత్యేకదోషజజ్వరే పూర్వరూపమాహ- విశేషాత్తు జృంభాఽత్యర్థమిత్యాది| న అన్నాభినందనం అన్నానభిలాషః||25-28||
Adhikarana 13 (29-30) · Śloka 30
వేపథుర్విషమో వేగః కంఠౌష్ఠపరిశోషణం |
నిద్రానాశః క్షుతః స్తంభో గాత్రాణాం రౌక్ష్యమేవ చ ||29||
శిరోహృద్గాత్రరుగ్వక్త్రవైరస్యం బద్ధవిట్కతా |
జృంభాఽఽధ్మానం తథా శూలం భవత్యనిలజే జ్వరే ||30||
View original
वेपथुर्विषमो वेगः कण्ठौष्ठपरिशोषणम् |
निद्रानाशः क्षुतः स्तम्भो गात्राणां रौक्ष्यमेव च ||२९||
शिरोहृद्गात्ररुग्वक्त्रवैरस्यं बद्धविट्कता |
जृम्भाऽऽध्मानं तथा शूलं भवत्यनिलजे ज्वरे ||३०||
వాతాదిజత్వేన జ్వరస్య లక్షణాన్యాహ- వేపథురిత్యాది| వేపథుః కంపః| విషమో వేగ ఇతి కదాచిదతిశయితః కదాచిన్మందశ్చ వేగః| క్షుతః స్తంభః క్షుత్ ఛిక్కా తస్యాః స్తంభోఽనిర్గమనం; ‘క్షుత’ ఇత్యత్ర అన్యే ‘క్షవ’ ఇతి పఠంతి; తన్మతే క్షవః ఛిక్కా, స్తంభో గాత్రస్య| నను, వాతజ్వరమోక్షేఽపి ఛిక్కా స్యాత్, తత్ కథం జ్వరాగమమోక్షయోర్జ్ఞానం? ఉచ్యతే- అపరవేపథ్వాదివాతజ్వరలక్షణానామభావాజ్జ్వరమోక్షో బోద్ధవ్యః| రౌక్ష్యమేవ చేతి గాత్రాణాం (రూక్షగ్రహణేనైవ కృష్ణారుణవర్ణయుక్తమితి జ్ఞేయం); చకారాత్ కృష్ణవిణ్మూత్రత్వం సముచ్చీయతే; అన్యే తు ‘గాత్రాణాం రౌక్ష్యమేవ చ’ ఇత్యత్ర ‘శ్యావాంగమలనేత్రతా’ ఇతి పఠంతి| శిరసః పృథగుపాదానమత్యర్థం శిరోరుగ్భవతీతి జ్ఞాపనార్థం; అన్యథా గాత్రరుగిత్యనేనైవ తత్ప్రాప్తేః| ‘జృంభాధ్మానే భ్రమః శూలం’ ఇత్యన్యే పఠంతి||29-30||
Adhikarana 14 (31-32) · Śloka 32
వేగస్తీక్ష్ణోఽతిసారశ్చ నిద్రాల్పత్వం తథా వమిః |
కంఠౌష్ఠముఖనాసానాం పాకః స్వేదశ్చ జాయతే ||31||
ప్రలాపః కటుతా వక్త్రే మూర్చ్ఛా దాహో మదస్తృషా |
పీతవిణ్మూత్రనేత్రత్వం పైత్తికే భ్రమ ఏవ చ ||32||
View original
वेगस्तीक्ष्णोऽतिसारश्च निद्राल्पत्वं तथा वमिः |
कण्ठौष्ठमुखनासानां पाकः स्वेदश्च जायते ||३१||
प्रलापः कटुता वक्त्रे मूर्च्छा दाहो मदस्तृषा |
पीतविण्मूत्रनेत्रत्वं पैत्तिके भ्रम एव च ||३२||
వేగ ఇత్యాది| ‘ప్రలాపః కటుతా వక్త్రే’ ఇత్యత్ర ‘ప్రలాపస్తిక్తవక్త్రత్వం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| మదః పూగఫలేనేవ మత్తతా||31-32||
Adhikarana 15 (33-34) · Śloka 34
గౌరవం శీతముత్క్లేశో రోమహర్షోఽతినిద్రతా |
స్రోతోరోధో రుగల్పత్వం ప్రసేకో మధురాస్యతా ||33||
నాత్యుష్ణగాత్రతా ఛర్దిరంగసాదోఽవిపాకతా |
ప్రతిశ్యాయోఽరుచిః కాసః కఫజేఽక్ష్ణోశ్చ శుక్లతా ||34||
View original
गौरवं शीतमुत्क्लेशो रोमहर्षोऽतिनिद्रता |
स्रोतोरोधो रुगल्पत्वं प्रसेको मधुरास्यता ||३३||
नात्युष्णगात्रता छर्दिरङ्गसादोऽविपाकता |
प्रतिश्यायोऽरुचिः कासः कफजेऽक्ष्णोश्च शुक्लता ||३४||
గౌరవమిత్యాది| గౌరవం గాత్రాణాం, ఉత్క్లేశః శ్లేష్మనిష్ఠీవనం, ప్రసేకో లాలాస్రావః, అంగసాదః అంగగ్లానిః| అన్యే త్వేవం పఠంతి- ‘స్తైమిత్యం స్తిమితో వేగ ఆలస్యం మధురాస్యతా| శుక్లమూత్రపురీషత్వం స్తంభస్తృప్తిరథాపి చ|| గౌరవం శీతముత్క్లేశో రోమహర్షోఽతినిద్రతా| ప్రతిశ్యాయోఽరుచిః కాసః కఫజేఽక్ష్ణోశ్చ శుక్లతా’ ఇతి| స్తైమిత్యం నిశ్చలత్వం జ్వరితస్య, వేగోఽపి స్తిమితః సతతస్థితో నిశ్చలః, అన్యే తు స్తిమితో వేగో మంద ఉద్గమః||33-34||
Adhikarana 16 (35-37) · Śloka 38
నిద్రానాశో భ్రమః శ్వాసస్తంద్రా సుప్తాంగతాఽరుచిః |
తృష్ణా మోహో మదః స్తంభో దాహః శీతం హృది వ్యథా ||35||
పక్తిశ్చిరేణ దోషాణామున్మాదః శ్యావదంతతా |
రసనా పరుషా కృష్ణా సంధిమూర్ధాస్థిజా రుజః ||36||
నిర్భుగ్నే కలుషే నేత్రే కర్ణౌ శబ్దరుగన్వితౌ |
ప్రలాపః స్రోతసాం పాకః కూజనం చేతనాచ్యుతిః ||37||
స్వేదమూత్రపురీషాణామల్పశః సుచిరాత్ స్రుతిః |38|
View original
निद्रानाशो भ्रमः श्वासस्तन्द्रा सुप्ताङ्गताऽरुचिः |
तृष्णा मोहो मदः स्तम्भो दाहः शीतं हृदि व्यथा ||३५||
पक्तिश्चिरेण दोषाणामुन्मादः श्यावदन्तता |
रसना परुषा कृष्णा सन्धिमूर्धास्थिजा रुजः ||३६||
निर्भुग्ने कलुषे नेत्रे कर्णौ शब्दरुगन्वितौ |
प्रलापः स्रोतसां पाकः कूजनं चेतनाच्युतिः ||३७||
स्वेदमूत्रपुरीषाणामल्पशः सुचिरात् स्रुतिः |३८|
ఏకైకదోషజం జ్వరమభిధాయ సాన్నిపాతికమాహ- నిద్రానాశ ఇత్యాది| భ్రమశ్చక్రారూఢస్యేవ భ్రమణం| తంద్రాలక్షణముచ్యతే “ఇంద్రియార్థేష్వసంవిత్తిర్గౌరవం జృంభణం క్లమః| నిద్రార్తస్యేవ యస్యేహా తస్య తంద్రాం వినిర్దిశేత్”- ఇతి| సుప్తాంగతా గాత్రాణాం స్పర్శాజ్ఞతా, మోహోఽత్ర మూర్చ్ఛా, మదః పూగఫలేనేవ మత్తతా, స్తంభః స్తబ్ధతా| ఉన్మాదో మానసో వికారః| రసనా జిహ్వా, పరుషా కర్కశా| సంధిమూర్ధాస్థిజా రుజ ఇతి సంధిరుజా మూర్ధరుజా అస్థిరుజా చ; అన్యే సంధ్యాదిస్థానే ‘లోఠనం శిరసో రుజా’ ఇతి పఠంతి, లోఠనం శిరసో విధూననం| నిర్భుగ్నే కుటిలే, కలుషే మలినే | శబ్దరుగన్వితౌ శబ్దాన్వితౌ రుగన్వితౌ చ కర్ణౌ భవతః| ప్రలాపః అసంబద్ధభాషణం| స్రోతసాం ముఖనాసాదిరంధ్రాణాం| కూజనం అవ్యక్తశబ్దోత్థానం కంఠే| చేతనాచ్యుతిః చిత్తనాశః| అల్పశః సుచిరాత్ స్రుతిరితి అల్పమల్పం కృత్వా చిరకాలేన నిఃసరతీత్యర్థః||35-37||-
Adhikarana 17 (38) · Śloka 38
సర్వజే సర్వలింగాని... |38|
View original
सर्वजे सर्वलिङ्गानि... |३८|
నిద్రానాశ ఇత్యాదిపాఠేన వికృతివిషమసమవేతస్య సన్నిపాతస్య లక్షణమభిధాయ ప్రకృతిసమసమవేతస్య లక్షణమాహ- సర్వజే ఇత్యాది| సర్వదోషజే సర్వలింగాని ప్రత్యేకవాతాదిజ్వరోక్తలక్షణాని|38|-
Adhikarana 18 (38-40) · Śloka 41
...విశేషం చాత్ర మే శృణు ||38||
నాత్యుష్ణశీతోఽల్పసంజ్ఞో భ్రాంతప్రేక్షీ హతస్వరః |
ఖరజిహ్వః శుష్కకంఠః స్వేదవిణ్మూత్రవర్జితః ||39||
సాస్రో నిర్భుగ్నహృదయో భక్తద్వేషీ హతప్రభః |
శ్వసన్నిపతితః శేతే ప్రలాపోపద్రవాయుతః ||40||
తమభిన్యాసమిత్యాహుర్హతౌజసమథాపరే |41|
View original
...विशेषं चात्र मे शृणु ||३८||
नात्युष्णशीतोऽल्पसञ्ज्ञो भ्रान्तप्रेक्षी हतस्वरः |
खरजिह्वः शुष्ककण्ठः स्वेदविण्मूत्रवर्जितः ||३९||
सास्रो निर्भुग्नहृदयो भक्तद्वेषी हतप्रभः |
श्वसन्निपतितः शेते प्रलापोपद्रवायुतः ||४०||
तमभिन्यासमित्याहुर्हतौजसमथापरे |४१|
ఇదానీమభిన్యాసాదిసంజ్ఞాభిః సన్నిపాతభేదమాహ- విశేషమిత్యాది| విశేషం భేదం| అత్ర సన్నిపాతజ్వరే| నాత్యుష్ణశీతః సాధారణాంగస్పర్శః| భ్రాంతప్రేక్షీ సర్వపదార్థాయథార్థదర్శీ| సాస్రః అశ్రుపూర్ణనేత్రః| నిర్భుగ్నహృదయః కుటిలహృదయః| శ్వసన్ శ్వాసం కుర్వన్| నిపతిత ఇవ శేతే, ఏతేన వికలాంగ ఉక్తః| ప్రలాప ఏవోపద్రవస్తేన ఆయుతోఽత్యర్థయుక్తః| తం సన్నిపాతభేదం||38-40||-
Adhikarana 19 (41) · Śloka 41
సన్నిపాతజ్వరం కృచ్ఛ్రమసాధ్యమపరే విదుః ||41||
View original
सन्निपातज्वरं कृच्छ्रमसाध्यमपरे विदुः ||४१||
మతభేదేన సన్నిపాతజ్వరస్య కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వమసాధ్యత్వం చోచ్యతే- సన్నిపాతజ్వరమిత్యాది| అసమస్తలక్షణత్వే కృచ్ఛ్రసాధ్యత్వం, సమస్తలక్షణత్వే విబద్ధదోషత్వేఽగ్నౌ చ నష్టే సత్యసాధ్యత్వం||41||
Adhikarana 20 (42) · Śloka 42
నిద్రోపేతమభిన్యాసం క్షీణమేనం హతౌజసం |
సన్న్యస్తగాత్రం సన్న్యాసం విద్యాత్సర్వాత్మకే జ్వరే ||42||
View original
निद्रोपेतमभिन्यासं क्षीणमेनं हतौजसम् |
सन्न्यस्तगात्रं सन्न्यासं विद्यात्सर्वात्मके ज्वरे ||४२||
అభిన్యాసస్య భేదమాహ- నిద్రేత్యాది| తమేవ నిద్రోపేతమభిన్యాసం విద్యాత్, ఏనం క్షీణం సంతం హతౌజసం విద్యాత్, తమేవ చ సన్న్యస్తగాత్రం సన్న్యాసమితి| కేచిదముమభిన్యాసప్రతిపాదకం వాక్యం న పఠంతి| నిద్రోపేతమభిన్యాసమిత్యాదిపాఠస్యాగ్రే ‘ప్రలింపన్నివ గాత్రాణి పర్వణాం గౌరవేణ చ’ ఇత్యాదినా ‘మందజ్వరప్రలాపస్తు సశీతః స్యాత్ప్రలేపకః’ ఇత్యంతేనాపరతంత్రోక్తపాఠేన ప్రలేపకలక్షణం కేచిత్ పఠంతి, తచ్చ న పఠనీయం; ‘తథా ప్రలేపకో జ్ఞేయ’ ఇత్యాదిపాఠేన స్వతంత్రే తస్య పఠితత్వాత్| ‘నిత్యం మందజ్వర’ ఇత్యాదినా క్షారపాణిప్రోక్తం వాతబలాసకలక్షణమపరే పఠంతి, తదపి న పఠనీయం, ‘ప్రలేపకం వాతబలాసకం చ’ ఇత్యనేన తస్యోక్తేః| నిత్యం మందజ్వర ఇత్యాదిపాఠస్యాగ్రేఽన్యే తృణపుష్పకలక్షణమధీయంతే- “పుష్పేభ్యో గంధరజసీ తేజస్విభ్యో యదాఽనిలః| ఉపాదాయ మనుష్యస్య ప్రాణాపానౌ నియచ్ఛతి|| సౌక్ష్మ్యాదనుసృతో ధాతూన్ మర్మాణ్యపి చ తేజసా| కర్మ చితం బలం జ్ఞానం తదాఽస్యాభ్యేతి మారుతః|| కర్మాదిషు నిరుద్ధేషు స్వపితీతి సుహృజ్జనః| మన్యతే హతచిత్తత్వాదోజస్యుపరతే సతి|| తస్యాదితః శిరోరోగః ససంజ్ఞస్యేవ జాయతే| విగంధం చ సుగంధం చ దృష్ట్వాఽకస్మాత్ స మూర్చ్ఛతి|| తృణపుష్పకమిత్యేవం జ్వరం విద్యాద్విచక్షణః”- ఇతి; తచ్చౌషధీగంధజే జ్వరే తథౌపత్యకే చాంతర్భూతత్వాన్నాధ్యేయమితి||42||
Adhikarana 21 (43-44) · Śloka 45
ఓజో విస్రంసతే యస్య పిత్తానిలసముచ్ఛ్రయాత్ |
స గాత్రస్తంభశీతాభ్యాం శయనేప్సురచేతనః ||43||
అపి జాగ్రత్ స్వపన్ జంతుస్తంద్రాలుశ్చ ప్రలాపవాన్ |
సంహృష్టరోమా స్రస్తాంగో మందసంతాపవేదనః ||44||
ఓజోనిరోధజం తస్య జానీయాత్ కుశలో భిషక్ |45|
View original
ओजो विस्रंसते यस्य पित्तानिलसमुच्छ्रयात् |
स गात्रस्तम्भशीताभ्यां शयनेप्सुरचेतनः ||४३||
अपि जाग्रत् स्वपन् जन्तुस्तन्द्रालुश्च प्रलापवान् |
संहृष्टरोमा स्रस्ताङ्गो मन्दसन्तापवेदनः ||४४||
ओजोनिरोधजं तस्य जानीयात् कुशलो भिषक् |४५|
కేచిదత్ర హతౌజసలక్షణం పఠంతి; యథా- ఓజో విస్రంసతే యస్యేత్యాది| స జ్వరీ గాత్రస్తంభశీతాభ్యాం కృత్వా శయనేప్సుః స్వపితుమిచ్ఛుః జాగ్రదవస్థాయాం స్వప్నావస్థాయాం చ చేతనారహితో భవతి, తస్య సన్నిపాతిన ఏతద్గాత్రస్తంభాదికమోజోనిరోధజం లక్షణం జానీయాత్| యద్యపి తంత్రాంతరే సన్నిపాతభేదాస్త్రయోదశ ప్రోక్తాః, తథాఽపి దోషోత్కర్షాపకర్షతారతమ్యేన ధాత్వావరణభేదేన చ సన్నిపాతభేదానామానంత్యాన్నేహ ప్రదర్శితాః||43-44||-
Adhikarana 22 (45) · Śloka 46
సప్తమే దివసే ప్రాప్తే దశమే ద్వాదశేఽపి వా ||45||
పునర్ఘోరతరో భూత్వా ప్రశమం యాతి హంతి వా |46|
View original
सप्तमे दिवसे प्राप्ते दशमे द्वादशेऽपि वा ||४५||
पुनर्घोरतरो भूत्वा प्रशमं याति हन्ति वा |४६|
సన్నిపాతజ్వరస్య మోక్షవధయోరవధిమాహ- సప్తమే దివసే ప్రాప్తే ఇత్యాది| శీఘ్రమధ్యమందశక్తిత్వాద్వాతాదీనాం సప్తమే దినే వాతాధికః సన్నిపాతజ్వరః, దశమే దినే పిత్తాధికః, ద్వాదశే దినే శ్లేష్మధికో విముంచతి మలపాకాత్, హంతి చ ధాతుపాకాత్; యది హి తస్య దీర్ఘజీవనం(నే) కర్మాస్తి తదా మలపాకో భవతి, అన్యథా ధాతుపాకః| అన్యే తు సప్తాహేఽభిన్యాసో, దశాహే హతౌజాః, ద్వాదశాహే సన్న్యాసః, మలపాకాత్ ప్రశమం యాతి ధాతుపాకాద్ధంతీతి మన్యంతే| ధాతుపాకాస్య లక్షణమాహ- “సంబాధ్యమానో హృది నాభిదేశే గాత్రేషు వా పాకరుజోజ్ఝితేషు| పక్వేష్వివాచైతి రుజం జ్వరార్తః స ధాతుపాకీ కథితో భిషగ్భిః”- ఇతి| శకునైరరిష్టైర్వా మరణకారీ ధాతుపాకీ(కో) జ్ఞేయ ఇతి వృద్ధాః| ‘ద్వాదశేఽపి వా’ ఇత్యత్రాపిశబ్దాద్భాలుకిప్రోక్తః సన్నిపాతజ్వరస్య మోక్షవధయోరవధిః ప్రాప్యతే| తేన “సప్తమీ ద్విగుణా యా తు నవమ్యేకాదశీ తథా| ఏషా త్రిదోషమర్యాదా మోక్షాయ చ వధాయ చ” ఇతి లబ్ధం| పునర్ఘోరతర ఇతి పునఃశబ్దాత్ పూర్వం ఘోర ఆసీత్ తతః పునర్ఘోరతర ఇతి లభ్యతే||45||-
Adhikarana 23 (46) · Śloka 46
ద్విదోషోచ్ఛ్రాయలింగాస్తు ద్వంద్వజాస్త్రివిధాః స్మృతాః ||46||
View original
द्विदोषोच्छ्रायलिङ्गास्तु द्वन्द्वजास्त्रिविधाः स्मृताः ||४६||
ఇదానీం ప్రకృతిసమవేతాస్త్రివిధా ద్వంద్వజజ్వరా ఉచ్యంతే- ద్విదోషోచ్ఛ్రాయలింగా ఇత్యాది| ద్విదోషోచ్ఛ్రాయేత్యుచ్ఛ్రాయగ్రహణం ద్వయోర్దోషయోః స్వకారణోచ్ఛ్రితత్వజ్ఞాపనార్థం త్రివిధత్వమత్ర సమవృద్ధద్విదోషజాపేక్షయేతి||46||
Adhikarana 24 (47) · Śloka 48
తృష్ణా మూర్చ్ఛా భ్రమో దాహః స్వప్ననాశః శిరోరుజా |
కంఠాస్యదశోషో వమథూ రోమహర్షోఽరుచిస్తథా ||47||
పర్వభేదశ్చ జృంభా చ వాతపిత్తజ్వరాకృతిః |48|
View original
तृष्णा मूर्च्छा भ्रमो दाहः स्वप्ननाशः शिरोरुजा |
कण्ठास्यदशोषो वमथू रोमहर्षोऽरुचिस्तथा ||४७||
पर्वभेदश्च जृम्भा च वातपित्तज्वराकृतिः |४८|
ఇదానీం వికృతివిషమసమవేతాన్ ద్వంద్వజజ్వరానాహ- తృష్ణేత్యాది| కంఠాస్యశోషః కంఠశోషో ముఖశోషశ్చ| వమథుః ఛర్దిః| యతోఽయం వికృతివిషమసమవేతః అతో వాతపైత్తికే జ్వరే రోమహర్షారుచ్యోరభిధానం, కఫపైత్తికే తంద్రాభిధానం||47||-
Adhikarana 25 (48-49) · Śloka 49
స్తైమిత్యం పర్వణాం భేదో నిద్రా గౌరవమేవ చ ||48||
శిరోగ్రహః ప్రతిశ్యాయః కాసః స్వేదప్రవర్తనం |
సంతాపో మధ్యవేగశ్చ వాతశ్లేష్మజ్వరాకృతిః ||49||
View original
स्तैमित्यं पर्वणां भेदो निद्रा गौरवमेव च ||४८||
शिरोग्रहः प्रतिश्यायः कासः स्वेदप्रवर्तनम् |
सन्तापो मध्यवेगश्च वातश्लेष्मज्वराकृतिः ||४९||
స్తైమిత్యం నిశ్చలత్వం జ్వరితస్య, పర్వణాం భేదో గ్రంథిస్ఫుటనం, శిరోగ్రహః శిరో గృహీతమివ మన్యతే, ప్రతిశ్యాయో నాసాస్రావః||48-49||
Adhikarana 26 (50) · Śloka 3
లిప్తాతిక్తాస్యతా తంద్రా మోహః కాసోఽరుచిస్తృషా |
ముహుర్దాహో ముహుః శీతం శ్లేష్మపిత్తజ్వరాకృతిః ||50||
(జృంభాధ్మానమదోత్కంపపర్వభేదపరిక్షయాః|
తృట్ప్రలాపాభితాపాః స్యుర్జ్వరే మారుతపైత్తికే ||1||
శూలకాసకఫోత్క్లేశశీతవేపథుపీనసాః|
గౌరవారుచివిష్టంభా వాతశ్లేష్మసముద్భవే||2||
శీతదాహారుచిస్తంభస్వేదమోహమదభ్రమాః|
కాసాంగసాదహృల్లాసా భవంతి కఫపైత్తికే||3||) |
View original
लिप्तातिक्तास्यता तन्द्रा मोहः कासोऽरुचिस्तृषा |
मुहुर्दाहो मुहुः शीतं श्लेष्मपित्तज्वराकृतिः ||५०||
(जृम्भाध्मानमदोत्कम्पपर्वभेदपरिक्षयाः|
तृट्प्रलापाभितापाः स्युर्ज्वरे मारुतपैत्तिके ||१||
शूलकासकफोत्क्लेशशीतवेपथुपीनसाः|
गौरवारुचिविष्टम्भा वातश्लेष्मसमुद्भवे||२||
शीतदाहारुचिस्तम्भस्वेदमोहमदभ्रमाः|
कासाङ्गसादहृल्लासा भवन्ति कफपैत्तिके||३||) |
లిప్తేత్యాది| లిప్తాస్యతా తిక్తాస్యతా చ| జేజ్జటాచార్యస్తు ద్వంద్వజజ్వరపాఠమేకమేవ పఠతి- జృంభేత్యాదినా| అయం వా పఠనీయః పూర్వో వా, న తు ద్వయం||50||
Adhikarana 27 (51-52) · Śloka 52
కృశానాం జ్వరముక్తానాం మిథ్యాహారవిహారిణాం |
దోషః స్వల్పోఽపి సంవృద్ధో దేహినామనిలేరితః ||51||
సతతాన్యేద్యుష్కత్ర్యాఖ్యచాతుర్థాన్ సప్రలేపకాన్ |
కఫస్థానవిభాగేన యథాసంఖ్యం కరోతి హి ||52||
View original
कृशानां ज्वरमुक्तानां मिथ्याहारविहारिणाम् |
दोषः स्वल्पोऽपि संवृद्धो देहिनामनिलेरितः ||५१||
सततान्येद्युष्कत्र्याख्यचातुर्थान् सप्रलेपकान् |
कफस्थानविभागेन यथासङ्ख्यं करोति हि ||५२||
సంతతజ్వరమభిధాయేదానీం విషమజ్వరాన్ సతతాదీనాహ- కృశానామిత్యాది| కృశానాం మిథ్యాహారవిహారిణాం జ్వరముక్తానాం చ మిథ్యాహారవిహారిణాం దోషః స్వల్పోఽపి ‘అపథ్యైః కృత’ ఇతి శేషః, పునర్మిథ్యాహారవిహారాభ్యామభిసంవృద్ధో వాతప్రేరితః సన్ సతతాదీన్ యథాసంఖ్యం కఫస్థానవిభాగేన కరోతీతి సంబంధః| కఫస్థానాని ఆమాశయోరఃకంఠశిరఃసంధయో యథాసంఖ్యం కథ్యంతే| తత్ర ఆమాశయస్థః సతతం కరోతి, స చ ప్రతిదినం కాలద్వయానువర్తనాత్ కించిన్న్యూనః , ఉరఃస్థో అన్యేద్యుష్కం, కంఠస్థః తృతీయకం, శిరస్థః చతుర్థకం, సంధిస్థః ప్రలేపకం, సర్వేషు కఫస్థానేషు వ్యవస్థితో దోషః సంతతం కరోతీతి జ్ఞాతవ్యం| దోషశబ్దోఽత్ర పృథగ్ద్వంద్వసమస్తరూపో వాతాదిర్గ్రాహ్యః| అనిలేరితత్వం చ వాతస్యాపి స్థితస్య బాహ్యహేతుప్రచురీభూతేనాపరేణ వాతేన సంభవతి||51-52||
Adhikarana 28 (53) · Śloka 53
అహోరాత్రాదహోరాత్రాత్ స్థానాత్ స్థానం ప్రపద్యతే |
తతశ్చామాశయం ప్రాప్య దోషః కుర్యాజ్జ్వరం నృణాం ||53||
View original
अहोरात्रादहोरात्रात् स्थानात् स्थानं प्रपद्यते |
ततश्चामाशयं प्राप्य दोषः कुर्याज्ज्वरं नृणाम् ||५३||
యథా ఉరఆదిస్థితో దోషోఽన్యేద్యుష్కాదీన్ కరోతి తథాఽఽహ- అహోరాత్రాదిత్యాది| అహోరాత్రాదురఃస్థో దోష ఆమాశయం ప్రాప్య అన్యేద్యుష్కం కరోతి అన్యస్మిన్ దివసే, కంఠస్థితో ద్వాభ్యామహోరాత్రాభ్యాం తృతీయకం తృతీయదివసే, శిరఃస్థితః స్థానత్రయమతిక్రమ్య చతుర్థకం చతుర్థదివసే, సంధిషు స్థితో నిత్యమేవ ప్రలేపకం కరోతి, స చ రాజయక్ష్మిణామేవ||53||
Adhikarana 29 (54) · Śloka 54
తథా ప్రలేపకో జ్ఞేయః శోషిణాం ప్రాణనాశనః |
దుశ్చికిత్స్యతమో మందః సుకష్టో ధాతుశోషకృత్ ||54||
View original
तथा प्रलेपको ज्ञेयः शोषिणां प्राणनाशनः |
दुश्चिकित्स्यतमो मन्दः सुकष्टो धातुशोषकृत् ||५४||
ప్రలేపకలక్షణమాహ- తథా ప్రలేపకో జ్ఞేయ ఇత్యాది| దుశ్చికిత్స్యతమ ఇతి హేతుభావేన సన్నిపాతాత్మకత్వాత్| మందో మందవేగః| సుకష్ట ఇతి హేతుఫలభావేన మారణాత్మకత్వాత్||54||
Adhikarana 30 (55) · Śloka 55
కఫస్థానేషు వా దోషస్తిష్ఠన్ ద్విత్రిచతుర్షు వా |
విపర్యయాఖ్యాన్ కురుతే విషమాన్ కృచ్ఛ్రసాధనాన్ ||55||
View original
कफस्थानेषु वा दोषस्तिष्ठन् द्वित्रिचतुर्षु वा |
विपर्ययाख्यान् कुरुते विषमान् कृच्छ्रसाधनान् ||५५||
విషమజ్వరానభిధాయ తద్విపర్యయజ్వరానాహ- కఫస్థానేష్విత్యాది| కఫస్థానయోర్ద్వయోరురఆమాశయయోస్తిష్ఠన్ దోషోఽన్యేద్యుష్కవిపర్యయం కరోతి; కస్తద్విపర్యయః? అహోరాత్రే పూర్వాహ్ణాదీనామేకకాలం ముక్త్వా సమస్తాహోరాత్రం భవతీతి | ఏవం త్రిషు కఫస్థానేషు కంఠోరఆమాశయేషు తిష్ఠన్ దోషస్తృతీయకవిపర్యయం కరోతి, యస్తృతీయదినే విముంచతి| చతుర్షు కఫస్థానేషు శిరఃకంఠోరఆమాశయేషు తిష్ఠన్ దోషశ్చతుర్థకవిపర్యయం కరోతి, స చతుర్థేఽహ్ని ముంచతీతి| సతతస్య తు విపర్యయో న భవతి, ఏకస్మిన్నేవ కఫస్థానే స్థితేన దోషేణ తత్కరణాద్ వ్యాధిస్వభావాద్వా| కఫస్థానేషు వా దోష ఇత్యత్ర దోషశబ్దః పృథగ్ద్వంద్వసమస్తదోషప్రతిపాదకః|| 55||
Adhikarana 31 (56) · Śloka 56
పరో హేతుః స్వభావో వా విషమే కైశ్చిదీరితః |
ఆగంతుశ్చానుబంధో హి ప్రాయశో విషమజ్వరే ||56||
View original
परो हेतुः स्वभावो वा विषमे कैश्चिदीरितः |
आगन्तुश्चानुबन्धो हि प्रायशो विषमज्वरे ||५६||
విషమజ్వరాణాం నియతైకకాలాగమనే ఏకీయమతేన హేతుమాహ- పర ఇత్యాది| పరో భూతాదిః, హేతుః కారణం, స్వభావో వేతి విషమజ్వరే హేతురిత్యర్థః| అన్యే తు విషమజ్వరే స్వభావో వా పర ఉత్కృష్టో హేతుః కైశ్చిదాచార్యైరీరిత ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| విషమజ్వరే భూతాదిర్హేతురుక్తస్తస్య సమర్థనమాహ- ఆగంతురిత్యాది| ప్రాయశో బాహుల్యేన, ఆగంతుః భూతాదిః, అనుబంధః కారణం, హీతి యస్మాదర్థే||56||
Adhikarana 32 (57-58) · Śloka 58
వాతాధికత్వాత్ ప్రవదంతి తజ్జ్ఞాస్తృతీయకం చాపి చతుర్థకం చ |
ఔపత్యకే మద్యసముద్భవే చ హేతుం జ్వరే పిత్తకృతం వదంతి ||57||
ప్రలేపకం వాతబలాసకం చ కఫాధికత్వేన వదంతి తజ్జ్ఞాః |
మూర్చ్ఛానుబంధా విషమజ్వరా యే ప్రాయేణ తే ద్వంద్వసముత్థితాస్తు ||58||
View original
वाताधिकत्वात् प्रवदन्ति तज्ज्ञास्तृतीयकं चापि चतुर्थकं च |
औपत्यके मद्यसमुद्भवे च हेतुं ज्वरे पित्तकृतं वदन्ति ||५७||
प्रलेपकं वातबलासकं च कफाधिकत्वेन वदन्ति तज्ज्ञाः |
मूर्च्छानुबन्धा विषमज्वरा ये प्रायेण ते द्वन्द्वसमुत्थितास्तु ||५८||
ఇదానీముక్తానామన్యేషాం చారంభకదోషకథనాయాహ- వాతేత్యాది| యద్యపి తంత్రాంతరే ‘కఫపిత్తాత్త్రికగ్రాహీ’ ఇత్యాదినా తృతీయచతుర్థకయోర్ద్వంద్వదోషసముద్భవత్వం ప్రతిపాదితం, తథాఽపి స్వతంత్రే పిత్తశ్లేష్మలింగత్వేఽపి తయోర్వాతాధికత్వం జ్ఞేయం| ఔపత్యకే పర్వతాసన్నభూమిసముద్భవే జ్వరే| పిత్తకృతమితి తత్ర ఔపత్యకమద్యసముద్భవయోః పిత్తం కారణం హేతుం వదంతి; తత్ర ఔపత్యకే జ్వరే పర్వతాసన్నభూమిస్థితానాం తీక్ష్ణోష్ణవీర్యాణముగ్రగంధానామౌషధీనాం పిత్తకారిత్వం, మద్యసముద్భవే తు మద్యమేవ పిత్తకారీ హేతుః| అన్యే తు ‘ఔపత్యపానాత్యయసంప్రభూతే హేతుం జ్వరే పిత్తముదాహరంతి’ ఇతి పఠంతి| ప్రలేపకే యద్యపి వాయురేవ ప్రేరయితా, తథాఽపి సంధీనాం శ్లేష్మస్థానత్వాచ్ఛ్లేష్మోత్కటోఽయం, అన్యశస్త్రోపపన్నాశ్చర్థాస్తద్విద్యేభ్య ఏవ జ్ఞాతవ్యా ఇతి ప్రమాణాత్తంత్రాంతరాద్వా వాతబలాసకో జ్ఞేయః| తథా చ- “నిత్యం మందజ్వరో రూక్షః శూనః కృచ్ఛ్రేణ సిధ్యతి| స్తబ్ధాంగః శ్లేష్మభూయిష్ఠో నరో వాతబలాసకీ ”- ఇతి| మూర్చ్ఛానుబంధా ఇత్యాది| మూర్చ్ఛానుబంధాః సతతమూర్చ్ఛా యే విషమజ్వరాస్తే ప్రాయేణ ద్వంద్వసముచ్ఛ్రితాః; ఏవంవిధాస్తే విషమా దుశ్చికిత్స్యాశ్చ భవంతి| ‘ముంచానుబంధా’ ఇత్యేకే పఠంతి; తత్ర ముంచంతి అనుబధ్నంతి యే తే ముంచానుబంధాః సతతకాదయః సవిపర్యయాః| కేచిత్ ‘ముక్త్వాఽనుబంధాన్’ ఇతి పఠంతి; తత్ర, అనుబంధాన్ అనుబంధజ్వరానేవ విషమాన్ ముక్త్వా యేఽన్యే విషమజ్వరాస్తే ద్వంద్వసముత్థితా ఇతి| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- అనుబంధానుపద్రవజ్వరాన్ముక్త్వా యేఽన్యే మౌలాః సతతకాదయో విషమజ్వరత్వేనాభిమతాస్తే ప్రాయేణ ద్వంద్వసముత్థితాః; ప్రాయోగ్రహణాత్ పృథక్సమస్తైశ్చ జన్యంతే ఇతి||57-58||
Adhikarana 33 (59-61) · Śloka 61
త్వక్స్థౌ శ్లేష్మానిలౌ శీతమాదౌ జనయతో జ్వరే |
తయోః ప్రశాంతయోః పిత్తమంతే దాహం కరోతి చ ||59||
కరోత్యాదౌ తథా పిత్తం త్వక్స్థం దాహమతీవ చ |
ప్రశాంతే కురుతస్తస్మింశ్ఛీతమంతే చ తావపి ||60||
ద్వావేతౌ దాహశీతాదీ జ్వరౌ సంసర్గజౌ స్మృతౌ |
దాహపూర్వస్తయోః కష్టః కృచ్ఛ్రసాధ్యశ్చ స స్మృతః ||61||
View original
त्वक्स्थौ श्लेष्मानिलौ शीतमादौ जनयतो ज्वरे |
तयोः प्रशान्तयोः पित्तमन्ते दाहं करोति च ||५९||
करोत्यादौ तथा पित्तं त्वक्स्थं दाहमतीव च |
प्रशान्ते कुरुतस्तस्मिंश्छीतमन्ते च तावपि ||६०||
द्वावेतौ दाहशीतादी ज्वरौ संसर्गजौ स्मृतौ |
दाहपूर्वस्तयोः कष्टः कृच्छ्रसाध्यश्च स स्मृतः ||६१||
అతః పరం సతతాదీనాం శీతదాహపూర్వత్వేన ద్వైవిధ్యమాహ- త్వక్స్థావిత్యాది| తయోః శ్లేష్మానిలయోః, ప్రశాంతయోః స్వకాలాపగమాత్ ప్రత్యనీకప్రాప్త్యా వా| అంతే దాహం కరోతి చేత్యత్ర చకారాత్ మోహమూర్చ్ఛాదయః| తస్మిన్ పిత్తే| తావపి శ్లేష్మానిలౌ; అపిశబ్దాత్ వమథుతంద్రాదయః| యద్యప్యేతౌ జ్వరౌ దోషత్రయజౌ తథాఽప్యత్ర దోషద్వయోక్త్యా సంసర్గజావిత్యుక్తం, ఏకకార్యకరత్వాత్కఫవాతయోరేకేన వ్యపదేశాద్వేత్యన్యే| ద్వయోః దాహపూర్వశీతపూర్వకయోః| కష్టః కృచ్ఛ్రసాధ్య ఇతి విశేషణద్వయోపాదానాదత్యర్థం దుఃసాధ్యత్వం దర్శితం; దాహపూర్వోఽత్యంతకష్టసాధ్యః, శీతపూర్వః సుఖసాధ్య ఇతి కుతః? రోగశక్తేరచింత్యత్వాత్||59-61||
Adhikarana 34 (62) · Śloka 62
ప్రసక్తశ్చాభిఘాతోత్థశ్చేతనాప్రభవస్తు యః |62|
View original
प्रसक्तश्चाभिघातोत्थश्चेतनाप्रभवस्तु यः |६२|
అభిఘాతకామాదిజయోరప్యత్యంతకష్టత్వం దర్శయన్నాహ- ప్రసక్త ఇత్యాది| ప్రసక్తః ప్రకర్షేణ సంగీ, ఏతచ్చాభిఘాతోత్థచేతనాప్రభవజ్వరయోర్విశేషణం| అభిఘాతోత్థః కాష్ఠలోష్టాద్యభిఘాతజః| చేతనాప్రభవః కామాదిజః|62|-
Adhikarana 35 (62) · Śloka 63
రాత్ర్యహ్నోః షట్సు కాలేషు కీర్తితేషు యథా పురా ||62||
ప్రసహ్య విషమోఽభ్యేతి మానవం బహుధా జ్వరః |63|
View original
रात्र्यह्नोः षट्सु कालेषु कीर्तितेषु यथा पुरा ||६२||
प्रसह्य विषमोऽभ्येति मानवं बहुधा ज्वरः |६३|
ఇదానీం సతతాదీనాం స్వకాలేషూద్గమం దర్శయతి- రాత్ర్యహ్నోరిత్యాది| షట్సు కాలేషు పూర్వాహ్ణమధ్యాహ్నాపరాహ్ణప్రదోషార్ధరాత్రప్రత్యూషేషు, కీర్తితేషు కథితేషు, యథా పురా యేన ప్రకారేణ పూర్వం వ్రణప్రశ్నాధ్యాయే| తత్ర పూర్వాహ్ణప్రదోషయోః కఫస్య, మధ్యాహ్నార్ధరాత్రయోః పిత్తస్య, అపరాహ్ణప్రత్యూషయోర్వాతస్య ప్రకోప ఇతి; ఏవం పూర్వోక్తకథితేషు స్వస్వదోషప్రకోపకాలేషు ప్రసహ్య హఠాద్విషమో జ్వరోఽభ్యేతి అభి సమంతతో వ్యాప్య మానవమాగచ్ఛతి| బహుధేతి అహోరాత్రే కాలద్వయం, ఏకకాలం, ఏకదినానంతరం, ద్విదినానంతరం; అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- బహుధా కదాచిచ్ఛీతః, కదాచిదుష్ణః, కదాచిద్ధస్తపాదయోః, కదాచిదంసాద్యవయవేషు, నియతకాలం, చిరకాలమల్పకాలం చేతి| ఏతేన విషమజ్వరాణామానంత్యముక్తం||62||-
Adhikarana 36 (63-64) · Śloka 64
స చాపి విషమో దేహం న కదాచిద్విముంచతి ||63||
గ్లానిగౌరవకార్శ్యేభ్యః స యస్మాన్న ప్రముచ్యతే |
వేగే తు సమతిక్రాంతే గతోఽయమితి లక్ష్యతే ||64||
View original
स चापि विषमो देहं न कदाचिद्विमुञ्चति ||६३||
ग्लानिगौरवकार्श्येभ्यः स यस्मान्न प्रमुच्यते |
वेगे तु समतिक्रान्ते गतोऽयमिति लक्ष्यते ||६४||
విషమజ్వరాణాముపశాంతవేగానామపి దేహావస్థానం దర్శయతి- స చాపీత్యాది| విషమో విషమజ్వరః| సమాహారత్వేన కార్శ్యాదితి సిద్ధే యత్ కార్శ్యేభ్య ఇతి బహువచనం తేన లక్షణాంతరమపి గృహ్యతే| తథా చ- “శిరసో గౌరవం గ్లానిర్నాతిశ్రద్ధా చ భోజనే| మాధుర్యమథ వైరస్యం తిక్తత్వమథవా పునః| వక్త్రస్య జాయతే యస్మాత్ ప్రవేగేఽపి గతే సతి| తస్మాత్తు నియతో లీనః శరీరే విషమజ్వరః”- ఇతి||63-64||
Adhikarana 37 (65) · Śloka 65
ధాత్వంతరస్థో లీనత్వాన్న సౌక్ష్మ్యాదుపలభ్యతే |
అల్పదోషేంధనః క్షీణః క్షీణేంధన ఇవానలః ||65||
View original
धात्वन्तरस्थो लीनत्वान्न सौक्ष्म्यादुपलभ्यते |
अल्पदोषेन्धनः क्षीणः क्षीणेन्धन इवानलः ||६५||
యది వేగాపగమేఽపి న విముచ్యతే తర్హి కిమితి నోపలభ్యత ఇత్యాహ- ధాత్వంతరస్థో లీనత్వాదిత్యాది| ఏకస్మాద్ధాతోరన్యో ధాతుః ధాత్వంతరం తత్రస్థః, అన్యే తు ధాత్వంతరశబ్దేన సప్త కలాః కథయంతి| లీనత్వాదేకదేశస్థితత్వాత్| సూక్ష్మత్వాత్ అణుత్వాత్| అల్పదోషేత్యాది అల్పదోష ఇవ ఇంధనత్వేన క్షీణోఽల్పీభూతో జ్వరః; ‘అల్పదోషా ఏవ ఇంధనం యస్య స అల్పదోషేంధనః’ ఇత్యన్యే||65||
Adhikarana 38 (66) · Śloka 66
దోషోఽల్పోఽహితసంభూతో జ్వరోత్సృష్టస్య వా పునః |
ధాతుమన్యతమం ప్రాప్య కరోతి విషమజ్వరం ||66||
View original
दोषोऽल्पोऽहितसम्भूतो ज्वरोत्सृष्टस्य वा पुनः |
धातुमन्यतमं प्राप्य करोति विषमज्वरम् ||६६||
ఇదానీం భోజభాలుకిపుష్కలావతప్రభృతీనాం శల్యతంత్రవిదాం మతేన విషమజ్వరోత్పత్తిమభిధాయ కాయచికిత్సావిదామగ్నివేశాదీనాం మతేన ధాతుస్థానైర్దోషైర్విషమజ్వరాణాముత్పత్తిం దర్శయతి- దోష ఇత్యాది| అహితసంభూతః అపథ్యాద్వృద్ధిం గతః| జ్వరోత్సృష్టస్య జ్వరముక్తస్య, వాశబ్దేన కృశస్యేతి సముచ్చీయతే| కృశానామిత్యాదినా కఫస్థానవిభాగేన ప్రాక్ సతతాదయో దర్శితాః, అత్ర తు ధాత్వంతరగతభేదేనేతి న పునరుక్తతా||66||
Adhikarana 39 (67) · Śloka 68
సతతం రసరక్తస్థః సోఽన్యేద్యుః పిశితాశ్రితః |
మేదోగతస్తృతీయేఽహ్ని త్వస్థిమజ్జగతః పునః ||67||
కుర్యాచ్చాతుర్థకం ఘోరమంతకం రోగసంకరం |68|
View original
सततं रसरक्तस्थः सोऽन्येद्युः पिशिताश्रितः |
मेदोगतस्तृतीयेऽह्नि त्वस्थिमज्जगतः पुनः ||६७||
कुर्याच्चातुर्थकं घोरमन्तकं रोगसङ्करम् |६८|
ఇదానీం రసాదీనాం ధాతూనాం మధ్యే యం యం ధాతుమాశ్రిత్య యం యం దోషో యం యం విషమజ్వరమారభతే తం తం దర్శయన్నాహ- సతతం రసరక్తస్థ ఇత్యాది| రసరక్తస్థో దోషః సతతం జ్వరం కరోతి, యేఽపి ‘దోషో రక్తాశ్రయః ప్రాయః కరోతి సతతజ్వరం’ ఇతి పఠంతి తైరపి ప్రాయోగ్రహణాద్రసోఽంగీకర్తవ్యః, యతో రసమాదాయ దోషా జ్వరమాపాదయంతి| అన్యే తు సతతమిత్యత్రైవ సంతతమితి పఠంతి, తత్ర సంతతమిత్యేతస్యాగ్రే సతతమితి శబ్దో లుప్తో జ్ఞేయః; తేన రసస్థః సంతతం, రక్తస్థః సతతమితి వ్యాఖ్యానయంతి| కేచిత్తు సతతపర్యాయం సంతతం మన్యంతే| సంతతజ్వరస్య విషమజ్వరత్వం నాస్తి, తత్సన్నిధౌ పాఠాంతరేణ వ్యాఖ్యానాంతరేణ చ యద్గ్రహణం తత్ సంతతాపేక్షయా సతతాదీనాం విషమత్వాద్ విషమత్వప్రతిపాదనార్థం; అన్యథా కిమపేక్ష్యైషాం విషమత్వం భవేత్| స దోషః పిశితాశ్రితోఽన్యేద్యుష్కం కుర్యాదితి సంబంధః| మేదోగతో దోషస్తృతీయేఽహ్ని కుర్యాత్ తృతీయకం జ్వరమితి బోద్ధవ్యం| ఘోరం కష్టకారిణం| అంతకం యమసదృశం, మారణాత్మకత్వాచ్చిరం క్లేశనత్వాచ్చ ||67||-
Adhikarana 40 (68) · Śloka 68
కేచిద్భూతాభిషంగోత్థం బ్రువతే విషమజ్వరం ||68||
View original
केचिद्भूताभिषङ्गोत्थं ब्रुवते विषमज्वरम् ||६८||
ఇదానీం ధాత్వంతరస్థదోషారబ్ధత్వేఽపి సతతకాదావేకీయమతేన భూతాభిషంగం హేతుమాహ- కేచిదిత్యాది| భూతాభిషంగో గ్రహావేశః| పూర్వం దోషప్రస్తావే దోషోత్థితా ఏవ పరం విషమజ్వరా భూతాదిజా అపి భవంతీతి ప్రతిపాదనార్థం ‘పరో హేతుః స్వభావో వా’ ఇత్యాది పఠితం; ఇహ తు ధాత్వాశ్రితప్రకరణత్వాదితి న పౌనరుక్త్యం||68||
Adhikarana 41 (69) · Śloka 69
సప్తాహం వా దశాహం వా ద్వాదశాహమథాపి వా |
సంతత్యా యోఽవిసర్గీ స్యాత్సంతతః స నిగద్యతే ||69||
View original
सप्ताहं वा दशाहं वा द्वादशाहमथापि वा |
सन्तत्या योऽविसर्गी स्यात्सन्ततः स निगद्यते ||६९||
సన్నిపాతారబ్ధస్య సంతతజ్వరస్య ‘సప్తమే దివసే ప్రాప్తే’ ఇత్యాదినా మోక్షవధయోరవధిమభిధాయేదానీమేకదోషజద్విదోషజస్య విసర్గకాలావధిద్వారేణ లక్షణమాహ- సప్తాహమిత్యాది| సంతత్యా నైరంతర్యేణ, అవిసర్గీ అవిసర్జనశీలః| అయం చ సుఖసాధ్యః; యదుక్తం,- “సంతతజ్వర ఏవాన్యః స్వల్పదుర్బలకారణః| ఏకదోషో ద్విదోషో వా సుఖసాధ్యః ప్రకీర్తితః”- ఇతి||69||
Adhikarana 42 (70) · Śloka 71
అహోరాత్రే సతతకో ద్వౌ కాలావనువర్తతే |
అన్యేద్యుష్కస్త్వహోరాత్రాదేకకాలం ప్రవర్తతే ||70||
తృతీయకస్తృతీయేఽహ్ని చతుర్థేఽహ్ని చతుర్థకః |71|
View original
अहोरात्रे सततको द्वौ कालावनुवर्तते |
अन्येद्युष्कस्त्वहोरात्रादेककालं प्रवर्तते ||७०||
तृतीयकस्तृतीयेऽह्नि चतुर्थेऽह्नि चतुर्थकः |७१|
సతతాదీనాం లక్షణమాహ- అహోరాత్ర ఇత్యాది| పూర్వాహ్ణాదీనాం కాలానాం మధ్యే కాలద్వయమనువర్తతే| ఏకకాలమితి అన్యేద్యుష్కో జ్వరః అహోరాత్రాదన్యస్మిన్నహోరాత్రే ఏకకాలమాగచ్ఛతీత్యర్థః| తృతీయకస్తృతీయేఽహ్నీత్యత్రైకకాలమితి సంబధ్యతే| చతుర్థకశ్చతుర్థేఽహ్నీత్యత్రాపి ఏకకాలమితి యోజ్యం| అత్ర దోషోత్కర్షాపకర్షాభ్యామధికకాలత్వం హీనకాలత్వమపి చ జ్ఞాతవ్యం, నతు నియమః||70||-
Adhikarana 43 (71-74) · Śloka 75
వాతేనోదీర్యమాణాశ్చ హ్రీయమాణాశ్చ సర్వతః |
ఏకద్విదోషా మర్త్యానాం తస్మిన్నేవోదితేఽహని ||71||
వేలాం తామేవ కుర్వంతి జ్వరవేగే ముహుర్ముహుః |
(వాతేనోద్ధూయమానస్తు యథా పూర్యేత సాగరః ||72||
వాతేనోదీరితాస్తద్వద్దోషాః కుర్వంతి వై జ్వరాన్ |
యథా వేగాగమే వేలాం ఛాదయిత్వా మహోదధేః ||73||
వేగహానౌ తదేవాంభస్తత్రైవాంతర్నిలీయతే |
దోషవేగోదయే తద్వదుదీర్యేత జ్వరోఽస్య వై ||74||
వేగహానౌ ప్రశామ్యేత యథాఽంభః సాగరే తథా) |75|
View original
वातेनोदीर्यमाणाश्च ह्रीयमाणाश्च सर्वतः |
एकद्विदोषा मर्त्यानां तस्मिन्नेवोदितेऽहनि ||७१||
वेलां तामेव कुर्वन्ति ज्वरवेगे मुहुर्मुहुः |
(वातेनोद्धूयमानस्तु यथा पूर्येत सागरः ||७२||
वातेनोदीरितास्तद्वद्दोषाः कुर्वन्ति वै ज्वरान् |
यथा वेगागमे वेलां छादयित्वा महोदधेः ||७३||
वेगहानौ तदेवाम्भस्तत्रैवान्तर्निलीयते |
दोषवेगोदये तद्वदुदीर्येत ज्वरोऽस्य वै ||७४||
वेगहानौ प्रशाम्येत यथाऽम्भः सागरे तथा) |७५|
ఇదానీం ధాతుస్థదోషారబ్ధానాం విషమజ్వరాణాముద్గమకాలం పూర్వోక్తమేవాహ- వాతేనేత్యాది| తస్మిన్ పూర్వే, ఉదితే కథితే విషమజ్వరాణాం సంబంధిన్యహని దినే, మానుషాణామేకద్విదోషాః పృథగ్ద్వంద్వభావేన స్థితా వాతేనోత్కటీక్రియమాణా హ్రీయమాణా ఆకృష్యమాణాశ్చ సర్వతః, తామేవ పూర్వాహ్ణాదికాం వేలాం జ్వరవేగవిషయే ముహుర్ముహుః కుర్వంతి| ‘జ్వరవేగాత్’ ఇతి కేచిత్; తత్ర జ్వరవేగాద్ధేతోస్తాం వేలాం కుర్వంతి| కేచిదత్ర ‘వాతేనోద్ధూయమానాస్తు’ ఇత్యాదికం యావత్ ‘ప్రాప్తే ప్రాప్తే ప్రవర్తతే’ ఇత్యంతం గ్రంథపాఠం పఠంతి; స చ ఉక్తార్థః, అతః సర్వైరపి నిబంధకారైః పరిహృతః, తస్మాన్న పఠనీయః||71-74||-
Adhikarana 44 (75) · Śloka 76
వివిధేనాభిఘాతేన జ్వరో యః సంప్రవర్తతే ||75||
యథాదోషప్రకోపం తు తథా మన్యేత తం జ్వరం |76|
View original
विविधेनाभिघातेन ज्वरो यः सम्प्रवर्तते ||७५||
यथादोषप्रकोपं तु तथा मन्येत तं ज्वरम् |७६|
ఇదానీం వాతాదికృతాన్ సప్తజ్వరానభిధాయ ఆగంతుజ్వరమనేకమేదభిన్నం దర్శయన్నాహ- వివిధేనాభిఘాతేనేత్యాది| వివిధేనేతి శస్త్రలోష్టకాష్ఠాదినా, దోషప్రకోపజత్వేఽపి ఆద్యనిమిత్తేన వ్యపదేశాదభిఘాతజ ఇత్యుచ్యతే||75||-
Adhikarana 45 (76-79) · Śloka 80
శ్యావాస్యతా విషకృతే దాహాతీసారహృద్గ్రహాః ||76||
అభక్తరుక్ పిపాసా చ తోదో మూర్చ్ఛా బలక్షయః |
ఓషధీగంధజే మూర్చ్ఛా శిరోరుక్ వమథుః క్షవః ||77||
కామజే చిత్తవిభ్రంశస్తంద్రాఽఽలస్యమరోచకః |
హృదయే వేదనా చాస్య గాత్రం చ పరిశుష్యతి ||78||
భయాత్ ప్రలాపః శోకాచ్చ భవేత్ కోపాచ్చ వేపథుః |
అభిచారాభిశాపాభ్యాం మోహస్తృష్ణా చ జాయతే ||79||
భూతాభిషంగాదుద్వేగహాస్యకంపనరోదనం |80|
View original
श्यावास्यता विषकृते दाहातीसारहृद्ग्रहाः ||७६||
अभक्तरुक् पिपासा च तोदो मूर्च्छा बलक्षयः |
ओषधीगन्धजे मूर्च्छा शिरोरुक् वमथुः क्षवः ||७७||
कामजे चित्तविभ्रंशस्तन्द्राऽऽलस्यमरोचकः |
हृदये वेदना चास्य गात्रं च परिशुष्यति ||७८||
भयात् प्रलापः शोकाच्च भवेत् कोपाच्च वेपथुः |
अभिचाराभिशापाभ्यां मोहस्तृष्णा च जायते ||७९||
भूताभिषङ्गादुद्वेगहास्यकम्पनरोदनम् |८०|
కేషుచిద్విశిష్టేషు నిమిత్తేషు వైశేషికం లక్షణమాహ- శ్యావాస్యతేత్యాది| విషస్య త్రిదోషకరత్వేఽప్యత్యంతపిత్తకరత్వాత్ శ్యావాస్యతా స్యాత్| అభక్తరుక్ అరోచకః| ఔషధిగంధజే మూర్చ్ఛేత్యాది| వమథుః ఛర్దిః, క్షవః ఛిక్కా| కామజే ఇత్యాది| చిత్తవిభ్రంశః కింకర్తవ్యతామూఢత్వం| భయాదిత్యాది| ప్రలాపః అసంబద్ధభాషణం; యద్యపి ప్రలాప ఇతి సామాన్యం లక్షణం తథాఽపి నిదానాదిభిః కృత్వా విశేషో జ్ఞాతవ్య ఇతి| వేపథుః కంపః| అభిచారేత్యాది| అభిచారో మంత్రాదిభిర్మారణప్రయోగః, అభిశాపో బ్రహ్మర్షిగురుసిద్ధానామాక్రోశః| భూతాభిషంగాదిత్యాది| భూతానాం దేవాదిగ్రహాణామభి సమంతతో భావేన సంగో భూతాభిషంగః| ఉద్వేగ ఉద్విగ్నచిత్తతా||76-79||-
Adhikarana 46 (80) · Śloka 81
శ్రమక్షయాభిఘాతేభ్యో దేహినాం కుపితోఽనిలః ||80||
పూరయిత్వాఽఖిలం దేహం జ్వరమాపాదయేద్భృశం |81|
View original
श्रमक्षयाभिघातेभ्यो देहिनां कुपितोऽनिलः ||८०||
पूरयित्वाऽखिलं देहं ज्वरमापादयेद्भृशम् |८१|
శ్రమాదిజానాం జ్వరాణాం సంప్రాప్తిద్వారేణ లక్షణమాహ- శ్రమేత్యాది| పూరయిత్వా వ్యాప్య||80||-
Adhikarana 47 (81-82) · Śloka 82
రోగాణాం తు సముత్థానాద్విదాహాగంతుతస్తథా ||81||
జ్వరోఽపరః సంభవతి తైస్తైరన్యైశ్చ హేతుభిః |
దోషాణాం స తు లింగాని కదాచిన్నాతివర్తతే ||82||
View original
रोगाणां तु समुत्थानाद्विदाहागन्तुतस्तथा ||८१||
ज्वरोऽपरः सम्भवति तैस्तैरन्यैश्च हेतुभिः |
दोषाणां स तु लिङ्गानि कदाचिन्नातिवर्तते ||८२||
ఇదానీమన్యథాఽఽగంతుజ్వరం వివక్షురాహ- రోగాణామిత్యాది| రోగాణాం విద్రధ్యాదీనాం; విదాహాగంతుతస్తథేతి విదాహతః పాకాత్ తేషామేవ, ఆగంతుతః అభిఘాతాత్, అపక్వవిద్రధ్యాదిపాటనాదిత్యర్థః; అన్యే తు విదాహతః సామాన్యసంతాపాత్, ఆగంతుతః సామాన్యాభిఘాతాదిభిరితి వ్యాఖ్యానయంతి| జ్వరోఽపరోఽన్యః, భేదాత్| తైస్తైరన్యైశ్చ హేతుభిరితి విద్రధ్యాదిసముత్థానాత్ ప్రాగుక్తైరన్యైశ్చ జ్వరకారిభిర్హేతుభిః| స త్వితి స పునర్జ్వరో హేతుభేదాద్భిన్నోఽపి వాతాదీనాం లింగాని నాతివర్తతే న పరిత్యజ్య యాతి||81-82||
Adhikarana 48 (83-89) · Śloka 90
గురుతా హృదయోత్క్లేశః సదనం ఛర్ద్యరోచకౌ |
రసస్థే తు జ్వరే లింగం దైన్యం చాస్యోపజాయతే ||83||
రక్తనిష్ఠీవనం దాహః స్వేదశ్ఛర్దనవిభ్రమౌ |
ప్రలాపః పిటికా తృష్ణా రక్తప్రాప్తే జ్వరే నృణాం ||84||
పిండికోద్వేష్టనం తృష్ణా సృష్టమూత్రపురీషతా |
ఊష్మాఽంతర్దాహవిక్షేపౌ గ్లానిః స్యాన్మాంసగే జ్వరే ||85||
భృశం స్వేదస్తృషా మూర్చ్ఛా ప్రలాపశ్ఛర్దిరేవ చ |
దౌర్గంధ్యారోచకౌ గ్లానిర్మేదఃస్థే చాసహిష్ణుతా ||86||
భేదోఽస్థ్నాం కుంచ(జ)నం శ్వాసో విరేకశ్ఛర్దిరేవ చ |
విక్షేపణం చ గాత్రాణామేతదస్థిగతే జ్వరే ||87||
తమఃప్రవేశనం హిక్కా కాసః శైత్యం వమిస్తథా |
అంతర్దాహో మహాశ్వాసో మర్మచ్ఛేదశ్చ మజ్జగే |
మరణం ప్రాప్నుయాత్తత్ర శుక్రస్థానగతే జ్వరే ||88||
శేఫసః స్తబ్ధతా మోక్షః శుక్రస్య తు విశేషతః |
దగ్ధ్వేంధనం యథా వహ్నిర్ధాతూన్ హత్వా యథా విషం ||89||
కృతకృత్యో వ్రజేచ్ఛాంతిం దేహం హత్వా తథా జ్వరః |90|
View original
गुरुता हृदयोत्क्लेशः सदनं छर्द्यरोचकौ |
रसस्थे तु ज्वरे लिङ्गं दैन्यं चास्योपजायते ||८३||
रक्तनिष्ठीवनं दाहः स्वेदश्छर्दनविभ्रमौ |
प्रलापः पिटिका तृष्णा रक्तप्राप्ते ज्वरे नृणाम् ||८४||
पिण्डिकोद्वेष्टनं तृष्णा सृष्टमूत्रपुरीषता |
ऊष्माऽन्तर्दाहविक्षेपौ ग्लानिः स्यान्मांसगे ज्वरे ||८५||
भृशं स्वेदस्तृषा मूर्च्छा प्रलापश्छर्दिरेव च |
दौर्गन्ध्यारोचकौ ग्लानिर्मेदःस्थे चासहिष्णुता ||८६||
भेदोऽस्थ्नां कुञ्च(ज)नं श्वासो विरेकश्छर्दिरेव च |
विक्षेपणं च गात्राणामेतदस्थिगते ज्वरे ||८७||
तमःप्रवेशनं हिक्का कासः शैत्यं वमिस्तथा |
अन्तर्दाहो महाश्वासो मर्मच्छेदश्च मज्जगे |
मरणं प्राप्नुयात्तत्र शुक्रस्थानगते ज्वरे ||८८||
शेफसः स्तब्धता मोक्षः शुक्रस्य तु विशेषतः |
दग्ध्वेन्धनं यथा वह्निर्धातून् हत्वा यथा विषम् ||८९||
कृतकृत्यो व्रजेच्छान्तिं देहं हत्वा तथा ज्वरः |९०|
కేచిదత్ర రసాదిధాతుగతజ్వరస్య లక్షణం పఠంతి- “రసస్థే తు జ్వరే వత్స! లక్షణాని నిబోధ మే| గురుత్వం దైన్యముత్క్లేశః సదనం ఛర్ద్యరోచకౌ|| రాగోష్ణపిటికాస్తృష్ణా సరక్తం ష్ఠీవనం భ్రమః| దాహో మూర్చ్ఛాఽరుచిశ్ఛర్దిః ప్రలాపో రక్తసంస్థితే|| పిండికోద్వేష్టనం తృష్ణా సృష్టమూత్రపురీషతా| ఊష్మాఽంతర్మోహవిక్షేపౌ గ్లానిః స్యాన్మాంసగే జ్వరే|| వేగస్తీవ్రః పిపాసా చ మూర్చ్ఛా ఛర్దిః ప్రలాపకః| గంధస్య చాసహత్వం చ మేదఃస్థే గ్లాన్యరోచకౌ|| విరేకవమనే చోభే త్వస్థిభేదః ప్రకూజనం| విక్షేపణం చ గాత్రాణాం శ్వాసశ్చాస్థిగతే జ్వరే|| హిక్కా కాసో మహాశ్వాసస్తమసశ్చ ప్రవేశనం| మర్మచ్ఛేదో బహిః శైత్యం దాహోఽంతశ్చైవ మజ్జగే|| తస్మాన్మరణమాప్నోతి శుక్రస్యాప్యుపసర్పణే| శేఫసః స్తబ్ధతా మోక్షః శుక్రస్య తు విశేషతః”- ఇతి| ఏతచ్చ న పఠనీయం| కుతః? యతః సర్వశరీరం సంతతేన వ్యాప్తం, సతతాదిభిశ్చ రసాదిధాతవ ఇతి కుతోఽపరో రసాదిధాతుగతజ్వరావకాశ ఇతి రసాదిస్థజ్వరాణాం పాఠో న పఠనీయ ఏవేతి జేజ్జటాచార్యాభిమతం| శ్రీగయదాసాచార్యేణ చాయం పాఠోఽన్యాదృశః పఠితో వ్యాఖ్యాతశ్చ, తన్మతానుసారిభిరస్మాభిరపి పఠ్యతే వ్యాఖ్యాయతే చ- గురుతేత్యాది| గురుతా గాత్రాణాం| సదనం చ గాత్రాణామేవ| దైన్యం గ్లానిః| అస్యేతి ప్రాణినః| యద్యపి రసైకధాతుప్రాప్త్యా సంతత ఏవాయం తథాఽప్యనుక్తధాత్వాశ్రితలక్షణకథనార్థమత్ర నిర్దేశః| రక్తేత్యాది| మోహో విగతచిత్తతా| పిండికేత్యాది| పిండికోద్వేష్టనం జంఘాక్రోడే జానునోఽధోభాగే పీడా| ఊష్మాఽంతః అంతర్దాహః| విక్షేపః అంగవిక్షేపః| భృశమిత్యాది| అసహిష్ణుతా క్రోధనత్వం, కేచిత్తు స్వగంధస్యాసహిష్ణుత్వమితి మన్యంతే| కుంచనం సంకోచః, స చ సాన్నిధ్యాదస్థ్నామిత్యనేన సంబధ్యతే| తమ ఇత్యాది| తమఃప్రవేశనం అంధకారదర్శనం| మహాశ్వాసో వక్ష్యమాణలక్షణః| మర్మచ్ఛేదశ్చేతి హృదయస్య ఛేదనమివ| శుక్రస్థానగత ఇతి| నను శుక్రగే జ్వరే మరణమిత్యుక్తం తన్న, శుక్రం సర్వదేహగతం తతశ్చ రసాదిధాత్వాభిభవేనాపి శుక్రప్రాప్తేస్తద్గతేఽపి మరణమితి| నైవం, సర్వశరీరస్థస్యాపి శుక్రస్య కలాంతరితత్వేన త్వచాం క్రమేణ మర్మప్రాప్తేః| యద్యేవమనుక్రమాదేవ శుక్రం జ్వరేణ కథం ప్రాప్యత ఇతి చేత్? ధాత్వంతరానతిక్రమ్య శుక్రమార్గగమనదితి| శుక్రగతో జ్వరోఽపరవ్యాపారాభావాద్దేహఘాతేనైవోపశామ్యతీతి దర్శయతి- దగ్ధ్వేత్యాది| మృతశరీరే ఊష్మాభావాజ్జ్వరోపశమో జ్ఞాయతే, విషాక్తకాండవిద్ధసర్పదష్టమృగాదేర్మరణాద్విషోపశాంతిః ప్రతీయతే||83-89||-
Adhikarana 49 (90-91) · Śloka 92
వాతపిత్తకఫోత్థానాం జ్వరాణాం లక్షణం యథా ||90||
తథా తేషాం భిషగ్బ్రూయాద్రసాదిష్వపి బుద్ధిమాన్ |
సమస్తైః సన్నిపాతేన ధాతుస్థమపి నిర్దిశేత్ ||91||
ద్వంద్వజం ద్వంద్వజైరేవ దోషైశ్చాపి వదేత్ కృతం |92|
View original
वातपित्तकफोत्थानां ज्वराणां लक्षणं यथा ||९०||
तथा तेषां भिषग्ब्रूयाद्रसादिष्वपि बुद्धिमान् |
समस्तैः सन्निपातेन धातुस्थमपि निर्दिशेत् ||९१||
द्वन्द्वजं द्वन्द्वजैरेव दोषैश्चापि वदेत् कृतम् |९२|
ఇదానీం ధాతుగతానామపి జ్వరాణాముక్తైరేవ వాతాదిజ్వరలక్షణైర్దోషాత్మకత్వేనావగమ ఇతి దర్శయతి- వాతేత్యాది| యథా యేన ప్రకారేణ తేషాం వాతాదిజ్వరాణాం రసాదిషు సప్తసు ధాతుషు గతానాం లక్షణం బుద్ధిమాన్ భిషక్ బ్రూయాదితి సంబంధః| సమస్తైః దోషలక్షణైః ద్వంద్వజం జ్వరం, ద్వంద్వజైరేవేతి ద్విదోషజనితైః| దోషైశ్చాపీతి దోషలక్షణైః ధాతుస్థం వదేదితి||90-91||-
Adhikarana 50 (92) · Śloka 93
గంభీరస్తు జ్వరో జ్ఞేయో హ్యంతర్దాహేన తృష్ణయా ||92||
ఆనద్ధత్వేన చాత్యర్థం శ్వాసకాసోద్గమేన చ |93|
View original
गम्भीरस्तु ज्वरो ज्ञेयो ह्यन्तर्दाहेन तृष्णया ||९२||
आनद्धत्वेन चात्यर्थं श्वासकासोद्गमेन च |९३|
గంభీర ఇత్యాది| ఆనద్ధత్వేన దోషపురీషవిబంధేన| ఆనద్ధత్వేన చేత్యత్ర చకారాత్ ప్రలాపభ్రమసంధ్యస్థిశూలాదిపరిగ్రహః; ఏతద్విపర్యయేణాన్యే జ్వరా జ్ఞేయాః||92||-
Adhikarana 51 (93) · Śloka 94
హతప్రభేంద్రియం క్షీణమరోచకనిపీడితం ||93||
గంభీరతీక్ష్ణవేగార్తం జ్వరితం పరివర్జయేత్ |94|
View original
हतप्रभेन्द्रियं क्षीणमरोचकनिपीडितम् ||९३||
गम्भीरतीक्ष्णवेगार्तं ज्वरितं परिवर्जयेत् |९४|
గంభీరజ్వరస్యాసాధ్యత్వమాహ- హతేత్యాది| హతప్రమేంద్రియం హతశరీరదీప్తిం తథా హతశ్రోత్రచక్షురాదిశక్తికం| అన్యే ప్రభాశబ్దేన ఇంద్రియశక్తిం వదంతి; తేన హతేంద్రియశక్తికమిత్యర్థః| గంభీర ఇవ గంభీరోఽంతర్వేగః, తీక్ష్ణోఽతిదుఃసహో బహిరంతశ్చ వేగః, తాభ్యామన్యోన్యమార్తం పీడితం; ఏతేన క్షీణం గంభీరార్తం వివర్జయేత్, తీక్ష్ణవేగార్తం చ క్షీణమితి| ‘అరోచకనిపీడితం’ ఇత్యత్ర ‘దురాత్మానముపద్రుతం’ ఇతి తథా ‘ఉపద్రవనిపీడితం’ ఇతి చ కేచిత్ పఠంతి| దురాత్మానం దుఃఖితాంతఃకరణం, ఉపద్రుతం జ్వరోపద్రవైః| ‘అపరే దురాత్మభిరుపద్రుతం’ ఇతి పఠంతి, తత్ర ప్రేతభూతపిశాచరక్షోభిః పీడితం||93||-
Adhikarana 52 (94) · Śloka 95
హీనమధ్యాధికైర్దోషైస్త్రిసప్తద్వాదశాహికః ||94||
జ్వరవేగో భవేత్తీవ్రో యథాపూర్వం సుఖక్రియః |95|
View original
हीनमध्याधिकैर्दोषैस्त्रिसप्तद्वादशाहिकः ||९४||
ज्वरवेगो भवेत्तीव्रो यथापूर्वं सुखक्रियः |९५|
అతోఽనంతరం తీక్ష్ణవేగస్య సుఖక్రియత్వమాహ- హీనేత్యాది| హీనైర్దోషైస్త్ర్యహం సుఖక్రియస్తీక్ష్ణవేగః, మధ్యైః సప్తాహం, అధికైర్ద్వాదశాహానీతి| అత్ర హీనమధ్యత్వం వృద్ధాపేక్షయా| యథాపూర్వం సుఖక్రియా ఇతి ద్వాదశాహికాత్తీక్ష్ణవేగాత్ సప్తాహికః సుచికిత్స్యః, సప్తాహికాత్తీక్ష్ణవేగాత్ త్ర్యాహికః సుచికిత్స్యః| హీనమధ్యాధికైర్దోషైస్త్రిసప్తద్వాదశాహిక ఇతి యదుక్తం తదవధిమాత్రద్యోతకం; తేన దోషతారతమ్యాద్దోషభేదానామానంత్యాదుక్తావధేర్న్యూనో న్యూనతరో న్యూనతమో, అధికోఽధికతరోఽధికతమోఽప్యవధిర్బోద్ధవ్యః||94||-
Adhikarana 53 (95-96) · Śloka 96
కాలో హ్యోష యమశ్చైవ నియతిర్మృత్యురేవ చ ||95||
తస్మిన్ వ్యపగతే దేహాజ్జన్మేహ పునరుచ్యతే |
ఇతి జ్వరాః సమాఖ్యాతాః కర్మేదానీం ప్రవక్ష్యతే ||96||
View original
कालो ह्योष यमश्चैव नियतिर्मृत्युरेव च ||९५||
तस्मिन् व्यपगते देहाज्जन्मेह पुनरुच्यते |
इति ज्वराः समाख्याताः कर्मेदानीं प्रवक्ष्यते ||९६||
ఇదానీం కాలనామభిర్విశేషణైర్మారణాత్మకత్వం జ్వరస్య సూచయన్ తన్ముక్తస్య పునర్జన్మ ప్రతిపాదయతి- కాల ఇత్యాది| ఇతిశబ్దో నిదానపరిసమాప్తౌ| కర్మేత్యాది| కర్మచికిత్సా||95-96||
Adhikarana 54 (97-98) · Śloka 98
జ్వరస్య పూర్వరూపేషు వర్తమానేషు బుద్ధిమాన్ |
పాయయేత ఘృతం స్వచ్ఛం తతః స లభతే సుఖం ||97||
విధిర్మారుతజేష్వేష, పైత్తికేషు విరేచనం |
మృదు, ప్రచ్ఛర్దనం తద్వత్కఫజేషు విధీయతే ||98||
View original
ज्वरस्य पूर्वरूपेषु वर्तमानेषु बुद्धिमान् |
पाययेत घृतं स्वच्छं ततः स लभते सुखम् ||९७||
विधिर्मारुतजेष्वेष, पैत्तिकेषु विरेचनम् |
मृदु, प्रच्छर्दनं तद्वत्कफजेषु विधीयते ||९८||
జ్వరస్యేత్యాది| జ్వరస్యేతి నిరామవాతజనితస్య| ఘృతం పురాణం, తస్య కాలదిసంస్కారేణ విశేషగుణకారిత్వాత్| స్వచ్ఛం సుష్ఠు అచ్ఛం కేవలం, స్వచ్ఛవచనాద్ద్రవ్యాంతయోగో నిషిధ్యతే, న తు సంస్కారః పాకేన కాలేన చ| మారుతజేషు శ్రమక్షయాదికుపితవాతజ్వరపూర్వరూపేషు, నత్వామాశయానుపూర్వ్యోత్పన్నేషు సామవాతజ్వరపూర్వరూపేషు| అత ఏవ బుద్ధిమాన్ పాయయేదిత్యుక్తం| ఏష సర్పిఃపానవిధిః| సుఖమితి తావదచ్ఛం కేవలం ఘృతం పాతవ్యం యావత్ సుఖం ప్రాప్నోతి, తదనంతరం లఘుభోజనాది| పైత్తికేషు పిత్తజ్వరపూర్వరూపేషు| మృదు అతీక్ష్ణం| తద్వన్మృదు| కఫజేషు కఫజ్వరపూర్వరూపేషు||97-98||
Adhikarana 55 (99) · Śloka 99
సర్వద్విదోషజేషూక్తం యథాదోషం వికల్పయేత్ |99|
View original
सर्वद्विदोषजेषूक्तं यथादोषं विकल्पयेत् |९९|
సర్వేత్యాది| సర్వేషు సన్నిపాతజ్వరపూర్వరూపేషు, ద్విదోషజేషు ద్వంద్వజ్వరపూర్వరూపేషు; ఉక్తం యథాదోషం సర్పిఃపానాదికం, వికల్పయేత్ అవధారయేత్|99|-
Adhikarana 56 (99) · Śloka 99
అస్నేహనీయోఽశోధ్యశ్చ సంయోజ్యో లంఘనాదినా ||99||
View original
अस्नेहनीयोऽशोध्यश्च संयोज्यो लङ्घनादिना ||९९||
ఇదానీం ఘృతాద్యనర్హస్య జ్వరపూర్వరూపే కిం విధేయమిత్యాహ- అస్నేహనీయ ఇత్యాది| అస్నేహనీయోఽజీర్ణీ తరుణజ్వరీత్యాదికః| అశోధ్యో వమనవిరేచనాయోగ్యః| లంఘనాదినేత్యాదిగ్రహణాత్ షడంగాదిశృతశీతోష్ణోదకాదికం గృహ్యతే||99||
Adhikarana 57 (100) · Śloka 100
రూపప్రాగ్రూపయోర్విద్యాన్నానాత్వం వహ్నిధూమవత్ |100|
View original
रूपप्राग्रूपयोर्विद्यान्नानात्वं वह्निधूमवत् |१००|
అథ నవజ్వరే స్నేహసంశోధనవర్జనాత్ కథం పూర్వరూపే తదుపదేశ ఇత్యాహ- రూపప్రాగ్రూపయోరిత్యాది| రూపప్రాగ్రూపయోః నానాత్వం పృథక్త్వం వహ్నిధూమవత్ విద్యాత్; వహ్నిధూమదృష్టాంతేన నానాత్వమనయోర్న ఘటపటాదివత్, అతోఽనయోర్జ్ఞానే యత్నో విధేయః|100|-
Adhikarana 58 (100) · Śloka 100
ప్రవ్యక్తరూపేషు హితమేకాంతేనాపతర్పణం ||100||
View original
प्रव्यक्तरूपेषु हितमेकान्तेनापतर्पणम् ||१००||
పూర్వరూపే చికిత్సితమభిధాయ రూపే చికిత్సితమాహ- ప్రవ్యక్తరూపేష్విత్యాది| ఏకాంతేన అతిశయేన| అతర్పణమత్ర ఉపవాసః, శేషాణామతర్పణభేదానామవస్థావిశేషేణ వక్ష్యమాణత్వాత్| తేనామాశయానుపూర్వ్యోత్పన్నేషు జ్వరేషూపవాసార్హేషు హితమిత్యర్థః||100||
Adhikarana 59 (101) · Śloka 101
ఆమాశయస్థే దోషే తు సోత్క్లేశే వమనం పరం |101|
View original
आमाशयस्थे दोषे तु सोत्क्लेशे वमनं परम् |१०१|
అవస్థావిశేషేణాపతర్పణవిశేషమాహ- ఆమాశయస్థే ఇత్యాది| హృల్లాసలాలాప్రసేకాదినా దోషోత్క్లేశో జ్ఞేయః|101|-
Adhikarana 60 (101) · Śloka 102
ఆనద్ధః స్తిమితైర్దోషైర్యావంతం కాలమాతురః ||101||
కుర్యాదనశనం తావత్తతః సంసర్గమాచరేత్ |102|
View original
आनद्धः स्तिमितैर्दोषैर्यावन्तं कालमातुरः ||१०१||
कुर्यादनशनं तावत्ततः संसर्गमाचरेत् |१०२|
లంఘనం కియంతం కాలం కార్యమిత్యాహ- ఆనద్ధ ఇత్యాది| యావంతం కాలమాతురః స్తిమితైర్దోషైరప్రచలితరూపైరానద్ధో బద్ధ ఇవ భవేత్తావంతం కాలం లంఘయేదితి సంబంధః| స్తిమితత్వం చ దోషాణామామరసావనద్ధత్వాత్| తత ఆనద్ధత్వే నివృత్తే, అత్రాభిలాషే సతి, సంసర్గం పేయాదిక్రమమాచరేత్| అన్యే శ్లోకోత్తరార్ధమన్యథా పఠంతి,- “కాలం తావంతమశ్నీయాల్లఘ్వన్నం తు విరిక్తవత్” ఇతి| లఘ్వన్నమితి అత్రాన్నద్రవ్యకృతం లఘ్వన్నం; విరిక్తవదిత్యనేన మాత్రాలఘుత్వం||101||-
Adhikarana 61 (102) · Śloka 103
న లంఘయేన్మారుతజే క్షయజే మానసే తథా ||102||
అలంఘ్యాశ్చాపి యే పూర్వం ద్వివ్రణీయే ప్రకీర్తితాః |103|
View original
न लङ्घयेन्मारुतजे क्षयजे मानसे तथा ||१०२||
अलङ्घ्याश्चापि ये पूर्वं द्विव्रणीये प्रकीर्तिताः |१०३|
ఉచితస్యాపి లంఘనస్య క్వచిన్నిషేధమాహ- న లంఘయేదిత్యాది| క్షయజే ధాతుక్షయజే యక్ష్మజ్వరే వా, మానసే కామక్రోధాదిసంభూతే| అలంఘ్యా “గర్భిణీవృద్ధబాలదుర్బలభీరుభిః ” ఇత్యనేనోక్తాః| అన్యే తు వ్యాఖ్యానయంతి- మారుతజే జ్వరే న లంఘయేత్; కింభూతే? క్షయజే| ఏతేన ధాతుక్షయప్రకుపితవాతజ ఇత్యుక్తం; అథవా క్షయజే న లంఘయేత్; కింభూతే? మారుతజే| ఏతేన యక్ష్మజ్వరే మారుతసంభూతే న లంఘయేత్| (యః సామావస్థాయాం మారుతజ్వరో యక్ష్మజ్వరశ్చ స లంఘనీయ ఏవ, నిరామే మారుతజే జ్వరే న లంఘయేత్)||102||-
Adhikarana 62 (103) · Śloka 104
అనవస్థితదోషాగ్నేర్లంఘనం దోషపాచనం ||103||
జ్వరఘ్నం దీపనం కాంక్షారుచిలాఘవకారకం |104|
View original
अनवस्थितदोषाग्नेर्लङ्घनं दोषपाचनम् ||१०३||
ज्वरघ्नं दीपनं काङ्क्षारुचिलाघवकारकम् |१०४|
అతో లంఘనవర్ణనమాహ- అనవస్థితదోషాగ్నేరిత్యాది| అనవస్థితదోషాగ్నేరితి ‘పురుషస్య’ ఇతి శేషః| తత్ర దోషా అనవస్థితాః స్థానాంతరగమనాత్, వహ్నిశ్చానవస్థితో బహిర్విక్షిప్తత్వాత్| ఆహారేచ్ఛా హృది కాంక్షా, ముఖోపనీతస్యాహారస్య రసనేంద్రియస్యేచ్ఛా రుచిః||103||-
Adhikarana 63 (104) · Śloka 105
సృష్టమారుతవిణ్మూత్రం క్షుత్పిపాసాఽసహం లఘుం ||104||
ప్రసన్నాత్మేంద్రియం క్షామం నరం విద్యాత్ సులంఘితం |105|
View original
सृष्टमारुतविण्मूत्रं क्षुत्पिपासाऽसहं लघुम् ||१०४||
प्रसन्नात्मेन्द्रियं क्षामं नरं विद्यात् सुलङ्घितम् |१०५|
సమ్యగ్లంఘితలక్షణమాహ- సృష్టమారుతవిణ్మూత్రమిత్యాది| సృష్టమారుతవిణ్మూత్రమితి అధఃప్రవృత్తవాతపురీషమూత్రం, క్షుత్పిపాసాసహమితి సమ్యగ్లంఘనాదేకస్మిన్నేవ కాలే యే క్షుత్పిపాసే సమవేతే భవతస్తే సోఢుమశక్తం| తథా చ తంత్రాంతరం,- “వాతమూత్రపురీషాణాం విసర్గే గాత్రలాఘవే| హృదయోదరకంఠాస్యశుద్ధౌ తంద్రాక్లమే గతే|| స్వేదే జాతే రుచౌ చాపి క్షుత్పిపాసాసహోదయే| కృతం లంఘనమాదేశ్యం నిర్వ్యథే చాంతరాత్మని”- ఇతి| లఘుం అంగగౌరవాదిరహితం| ఆత్మా అంతఃకరణం| క్షామం సర్వాక్షమం| ఏవంభూతం సులంఘితం విద్యాత్||104||-
Adhikarana 64 (105) · Śloka 106
బలక్షయస్తృషా శోషస్తంద్రానిద్రాభ్రమక్లమాః ||105||
ఉపద్రవాశ్చ శ్వాసాద్యాః సంభవంత్యతిలంఘనాత్ |106|
View original
बलक्षयस्तृषा शोषस्तन्द्रानिद्राभ्रमक्लमाः ||१०५||
उपद्रवाश्च श्वासाद्याः सम्भवन्त्यतिलङ्घनात् |१०६|
అతిలంఘనలక్షణమాహ- బలక్షయ ఇత్యాది| బలక్షయ ఇతి కాలజయుక్తిజసహజానాం బలానాం హానిః, అథవా బలక్షయ ఓజఃక్షయః| శోషో ముఖశోషః| తంద్రా శారీరోక్తలింగా నిద్రాభేదః| నిద్రా ప్రసిద్ధా| నను శ్లేష్మణా నిద్రా ఉత్పద్యతే, అతిలంఘనాత్తు శ్లేష్మక్షయే జాతే కథం సా ఉత్పద్యతే? సత్యం; నిద్రేవ నిద్రేత్యుపమయా చేష్టోపరమాన్నిద్రాత్వేన వివక్షితా| అన్యే తు తంద్రానిద్రయోర్మధ్యే అకారప్రశ్లేషం మన్యంతే, తతశ్చానిద్రేతి వ్యాఖ్యానయంతి| భ్రమః చక్రారూఢస్యేవ భ్రమణం, క్లమః అనాయాసశ్రమః| ఆదిశబ్దాత్ కాసస్వరక్షయచ్ఛర్దిహిక్కాదయః| తంత్రాంతరోక్తపర్వభేదాదీన్యతిలంఘనలక్షణాని సులంఘనలక్షణోక్తప్రసన్నాత్మేంద్రియాదివైపరీత్యాదధిగంతవ్యాని||105||-
Adhikarana 65 (106) · Śloka 107
దీపనం కఫవిచ్ఛేది పిత్తవాతానులోమనం ||106||
కఫవాతజ్వరార్తేభ్యో హితముష్ణాంబు తృట్ఛిదం |
తద్ధి మార్దవకృద్దోషస్రోతసాం ... |107|
View original
दीपनं कफविच्छेदि पित्तवातानुलोमनम् ||१०६||
कफवातज्वरार्तेभ्यो हितमुष्णाम्बु तृट्छिदम् |
तद्धि मार्दवकृद्दोषस्रोतसां ... |१०७|
అర్ధావశిష్టోదకగుణమాహ- దీపనమిత్యాది| కఫవిచ్ఛేది స్త్యానశ్లేష్మణో విచ్ఛేదకం| కఫవాతజ్వరార్తేభ్య ఇతి బహువచననిర్దేశాత్ కఫజ్వరార్తవాతజ్వరార్తకఫవాతజ్వరార్తేభ్యో హితమిత్యర్థః| యద్యపి పానీయవర్గే ఉష్ణోదకగుణా వర్ణితాస్తథాఽపి తత్రోక్తగుణేభ్యోఽధికవిధానార్థమత్రోక్తాః| యద్యేవం తర్హ్యేతే గుణాస్తత్రైవ కుతో న నిర్దిష్టాః? స్వస్థాతురయోప్యుష్ణోదకస్య హితత్వాపాదనార్థం; తచ్చోష్ణోదకం మార్దవకృత్ మృదుకారి; దోషస్రోతసాం దోషవహస్రోతసాం, అథవా దోషాణాం స్రోతసాం మృదుత్వం విదధాతి| ఏవంగుణమప్యుష్ణోదకం జ్వరేఽల్పం దేయమిత్యాహురాచార్యాః||106||-
Adhikarana 66 (107) · Śloka 108
... శీతమన్యథా ||107||
సేవ్యమానేన తోయేన జ్వరః శీతేన వర్ధతే |108|
View original
... शीतमन्यथा ||१०७||
सेव्यमानेन तोयेन ज्वरः शीतेन वर्धते |१०८|
శీతోదకగుణమాహ- శీతమన్యథేత్యాది| శీతం అక్వథితం| అన్యథా ఉష్ణోదకగుణవిపరీతగుణం| కిం శీతోదకముష్ణాంబుగుణవిపరీతమేవ స్యాదుతాన్యత్ కిమపి కురుత ఇత్యాహ- సేవ్యమానేనేత్యాది||107||-
Adhikarana 67 (108) · Śloka 109
పిత్తమద్యవిషోత్థేషు శీతలం తిక్తకైః శృతం ||108||
గాంగేయనాగరోశీరపర్పటోదీచ్యచందనైః |109|
View original
पित्तमद्यविषोत्थेषु शीतलं तिक्तकैः शृतम् ||१०८||
गाङ्गेयनागरोशीरपर्पटोदीच्यचन्दनैः |१०९|
ఇదానీం శృతశీతస్య గుణమాహ- పిత్తేత్యాది| పిత్తమద్యవిషోత్థేషు జ్వరేషు తిక్తకైః శృతశీతలం జలం దేయం, కేవలం వా శృతశీతలం జలం దేయం, తంత్రాంతరవచనాత్| తాన్యేవ తిక్తద్రవ్యాణ్యాహ- గాంగేయేత్యాది| గాంగేయం ముస్తం, ఉదీచ్యం వాలకం, చందనం రక్తచందనం| కల్పనోచ్యతే- గాంగేయాదిసర్వద్రవ్యం కర్షమాత్రముదకప్రస్థే క్వాథ్యార్ధశృతం కృత్వా ప్రయోక్తవ్యం; వృద్ధవైద్యాస్తు గాంగేయాదిసర్వద్రవ్యపలముదకాఢకే పక్త్వాఽర్ధాఢకమవశేషయంతి| యద్యప్యతిక్తా శుంఠీ తథాఽపి పాచనీయత్వేన యౌగికత్వాదస్మిన్ యోగే ప్రక్షేపః| తంత్రాంతరే తు, “కర్షమాత్రం తతో ద్రవ్యం సాధయేత్ ప్రాస్థికేఽంభసి| అర్ధశృతం ప్రయోక్తవ్యం పానే పేయాదిసంవిధౌ”- ఇతి| పంజికాకారస్తు పూర్వార్ధమేవ పఠతి నోత్తరార్ధం; తిక్తకైస్తిక్తద్రవ్యైః పర్పటాదిభిరితి చ వ్యాఖ్యానయంతి||108||-
Adhikarana 68 (109) · Śloka 110
దీపనీ పాచనీ లఘ్వీ జ్వరార్తానాం జ్వరాపహా ||109||
అన్నకాలే హితా పేయా యథాస్వం పాచనైః కృతా |110|
View original
दीपनी पाचनी लघ्वी ज्वरार्तानां ज्वरापहा ||१०९||
अन्नकाले हिता पेया यथास्वं पाचनैः कृता |११०|
దీపనీత్యాది| అన్నకాలే స్వస్థవృత్తాభిధాస్యమానే ‘విసృష్టే విణ్మూత్రే’ ఇత్యాదికే, ‘దినాంతే’ ఇత్యన్యే| యథాస్వం పాచనైః కృతా పంచమూలీప్రభృతిభిః సంస్కృతా| అన్యే తు పాచనైరిత్యత్ర బహువచనమాద్యర్థే, తేన దీపనపాచనసంశమనీయాదిభిః సంస్కృతేతి వ్యాఖ్యానయంతి| పునః పేయాగుణాభిధానముష్ణోదకగుణాభిధానవత్, అతో న పునరుక్తిః||109||-
Adhikarana 69 (110-111) · Śloka 112
బహుదోషస్య మందాగ్నేః సప్తరాత్రాత్ పరం జ్వరే ||110||
లంఘనాంబుయవాగూభిర్యదా దోషో న పచ్యతే |
తదా తం ముఖవైరస్యతృష్ణారోచకనాశనైః ||111||
కషాయైః పాచనైర్హృద్యైర్జ్వరఘ్నైః సముపాచరేత్ |112|
View original
बहुदोषस्य मन्दाग्नेः सप्तरात्रात् परं ज्वरे ||११०||
लङ्घनाम्बुयवागूभिर्यदा दोषो न पच्यते |
तदा तं मुखवैरस्यतृष्णारोचकनाशनैः ||१११||
कषायैः पाचनैर्हृद्यैर्ज्वरघ्नैः समुपाचरेत् |११२|
కృతలంఘనాదేర్జ్వరిణో యస్యామవస్థాయాం పాచనం దేయం తామాహ- బహుదోషస్యేత్యాది| నను, తంత్రాంతరే స్వేదతిక్తకరసౌ పాచనార్థముక్తౌ, తావత్ర కస్మాన్న నిర్దిష్టౌ? సత్యం, ఉష్ణోదకవిధానేన తావత్ కఫవాతజ్వరస్య స్వేదో లబ్ధః, షడంగకల్పనయా పానీయసంస్కారేణ చ తిక్తకరసో గృహీత ఇత్యత్ర ద్వావపి నిర్దిష్టౌ| ముఖవైరస్యతృష్ణారోచకనాశనైరితి వక్ష్యమాణైఃమరుత్పిత్తకఫజ్వరపాచనైః, వాతాదిలక్షణత్వాద్వదనవైరస్యాదీనాం| కషాయైః క్వాథైః| ఆమదోషపాచనార్థం యవాగూః కథమామే ప్రయుజ్యతే? సత్యం, ద్విప్రకారా హ్యామతా ప్రభూతా అల్పా చ, తత్ర ప్రభూతామతాం విహాయాల్పామతాయాం ప్రయుజ్యత ఇతి న దోషః||110-111||-
Adhikarana 70 (112-113) · Śloka 114
పంచమూలీకషాయం తు పాచనం పవనజ్వరే ||112||
సక్షౌద్రం పైత్తికే ముస్తకటుకేంద్రయవైః కృతం |
పిప్పల్యాదికషాయం తు కఫజే పరిపాచనం ||113||
ద్వంద్వజేషు తు సంసృష్టం దద్యాత్ ... |114|
View original
पञ्चमूलीकषायं तु पाचनं पवनज्वरे ||११२||
सक्षौद्रं पैत्तिके मुस्तकटुकेन्द्रयवैः कृतम् |
पिप्पल्यादिकषायं तु कफजे परिपाचनम् ||११३||
द्वन्द्वजेषु तु संसृष्टं दद्यात् ... |११४|
తాన్యేవ పాచనాని ప్రతిదోషమాహ- పంచమూలీత్యాది| పంచమూలీ మహతీ| అన్యే తు కఫానుగే వాతజ్వరే మహతీ, పిత్తానుగే చ కనీయసీ, ఇతి ద్వివిధామపి పంచమూలీం గృహ్ణంతి| సంసృష్టం మిశ్రం| సన్నిపాతచికిత్సా ద్వంద్వజచికిత్సాయామేవాంతర్భూతా, అతః పృథఙ్నోక్తా||112-113||-
Adhikarana 71 (114) · Śloka 114
... అథ వివర్జయేత్ |
పీతాంబుర్లంఘితో భుక్తోఽజీర్ణీ క్షీణః పిపాసితః ||114||
View original
... अथ विवर्जयेत् |
पीताम्बुर्लङ्घितो भुक्तोऽजीर्णी क्षीणः पिपासितः ||११४||
యేషాం పాచనమహితం తానాహ- అథేత్యాది| వివర్జయేత్ ‘పాచనం’ ఇతి శేషః| పీతాంబుః సద్య ఏవ పీతోదకః| లంఘితః కృతోపవాసః| భుక్తః సద్య ఏవ కృతాహారః| అజీర్ణీ అపరిపక్వభోజనః||114||
Adhikarana 72 (115) · Śloka 115
(తీక్ష్ణే జ్వరే గురౌ దేహే విబద్ధేషు మలేషు చ|
సామదోషం విజానీయాజ్జ్వరం పక్వమతోఽన్యథా ||) మృదౌ జ్వరే లఘౌ దేహే ప్రచలేషు మలేషు చ |
పక్వం దోషం విజానీయాజ్జ్వరే దేయం తదౌషధం ||115||
View original
(तीक्ष्णे ज्वरे गुरौ देहे विबद्धेषु मलेषु च|
सामदोषं विजानीयाज्ज्वरं पक्वमतोऽन्यथा ||) मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च |
पक्वं दोषं विजानीयाज्ज्वरे देयं तदौषधम् ||११५||
ఇదానీం పక్వదోషలక్షణమాహ- మృదావిత్యాది| తత్ వక్ష్యమాణశమనశోధనాఖ్యమౌషధం||115||
Adhikarana 73 (116) · Śloka 116
దోషప్రకృతివైకృత్యాదేకేషాం పక్వలక్షణం |116|
View original
दोषप्रकृतिवैकृत्यादेकेषां पक्वलक्षणम् |११६|
ఏకీయమతమాహ- దోషప్రకృతివైకృత్యాదిత్యాది| దోషప్రకృతివైకృత్యాదితి జ్వరోత్పాదికాయా దోషప్రకృతేరుచ్ఛ్రితాయా అన్యథాత్వాదిత్యర్థః|116|-
Adhikarana 74 (116-118) · Śloka 119
హృదయోద్వేష్టనం తంద్రా లాలాస్రుతిరరోచకః ||116||
దోషాప్రవృత్తిరాలస్యం విబంధో బహుమూత్రతా |
గురూదరత్వమస్వేదో న పక్తిః శకృతోఽరతిః ||117||
స్వాపః స్తంభో గురుత్వం చ గాత్రాణాం వహ్నిమార్దవం |
ముఖస్యాశుద్ధిరగ్లానిః ప్రసంగీ బలవాంజ్వరః ||118||
లింగైరేభిర్విజానీయాజ్జ్వరమామం విచక్షణః |119|
View original
हृदयोद्वेष्टनं तन्द्रा लालास्रुतिररोचकः ||११६||
दोषाप्रवृत्तिरालस्यं विबन्धो बहुमूत्रता |
गुरूदरत्वमस्वेदो न पक्तिः शकृतोऽरतिः ||११७||
स्वापः स्तम्भो गुरुत्वं च गात्राणां वह्निमार्दवम् |
मुखस्याशुद्धिरग्लानिः प्रसङ्गी बलवाञ्ज्वरः ||११८||
लिङ्गैरेभिर्विजानीयाज्ज्वरमामं विचक्षणः |११९|
ఇదానీం సామాన్యమామజ్వరలక్షణమాహ- హృదయోద్వేష్టనమిత్యాది| హృదయోద్వేష్టనం హృదయస్య ఆమోటనమివ| దోషాప్రవృత్తిః వాతాదీనాం నిశ్చలతా| విబంధో విడ్వాతయోరప్రవర్తనం| అరతిః న కుత్రచిదవస్థితిశ్చేతసః| అగ్లానిః ఈషచ్ఛాంతిః| ప్రసంగీ సంసక్తః| ఏతాని లక్షణాని ప్రాయేణ సప్తరాత్రం యావద్భవంతి| అముం పాఠం పంజికాకారో ‘లాలాప్రసేకో హృల్లాసో హృదయాశుద్ధ్యరోచకాః| తంద్రాలస్యావిపాకాస్యవైరస్యం గురుగాత్రతా|| క్షున్నాశో బహుమూత్రత్వం స్తబ్ధతా బలవాంజ్వరః| ఆమజ్వరస్య లింగాని న దద్యాత్తత్ర భేషజం’ ఇత్యాదినా గ్రంథేన పఠతి||116-118||-
Adhikarana 75 (119) · Śloka 120
సప్తరాత్రాత్పరం కేచిన్మన్యంతే దేయమౌషధం ||119||
దశరాత్రాత్పరం కేచిద్దాతవ్యమితి నిశ్చితాః |120|
View original
सप्तरात्रात्परं केचिन्मन्यन्ते देयमौषधम् ||११९||
दशरात्रात्परं केचिद्दातव्यमिति निश्चिताः |१२०|
ఇదానీం కషాయరసస్యౌషధస్యోపయోగకాలం పరమతేనాహ- సప్తేత్యాది| ఔషధం కషాయరసమపి, నతు తిక్తరసమేవ, తస్య సామేఽప్యుపయోగార్హత్వాత్| నను, ‘మృదౌ జ్వరే లఘౌ దేహే’ ఇత్యాదినైవ పక్వలక్షణేఽభిహితే భేషజదానముక్తం, తత్కథం సప్తరాత్రాదిత్యాదికం పరమతమంగీక్రియతే? సత్యం, సప్తరాత్రాదర్వాక్ పాచనస్యాపి నిషేధార్థం సప్తరాత్రగ్రహణం, దశాహాదనంతరమవిద్యమానేఽపి పాకలక్షణే ఔషధం దేయమితి దర్శనార్థం చ దశరాత్రగ్రహణం| నిశ్చితా నిశ్చయకారిణో వైద్యాః||119||-
Adhikarana 76 (120) · Śloka 121
పైత్తికే వా జ్వరే దేయమల్పకాలసముత్థితే ||120||
అచిరజ్వరితస్యాపి దేయం స్యాద్దోషపాకతః |121|
View original
पैत्तिके वा ज्वरे देयमल्पकालसमुत्थिते ||१२०||
अचिरज्वरितस्यापि देयं स्याद्दोषपाकतः |१२१|
యదా పునః సప్తాహాదర్వాగపి పిత్తజ్వరోఽల్పదోషశ్చ శీఘ్రం పాకం యాయాత్తదౌషధం దేయమిత్యాహ- పైత్తికే ఇత్యాది| అల్పకాలసముత్థితేఽపి పైత్తికే జ్వరే యదౌషధం దేయం దాతవ్యం భవేత్ తత్తదా దేయమితి పిండార్థః| వాశబ్దాత్ వాతశ్లేష్మాదిజ్వరే దోషపాకే సత్యౌషధం దేయం||120||-
Adhikarana 77 (121) · Śloka 122
భేషజం హ్యామదోషస్య భూయో జ్వలయతి జ్వరం ||121||
శోధనం, శమనీయం తు కరోతి విషమజ్వరం |122|
View original
भेषजं ह्यामदोषस्य भूयो ज्वलयति ज्वरम् ||१२१||
शोधनं, शमनीयं तु करोति विषमज्वरम् |१२२|
కస్మాద్దోషాణాం పాకే సత్యేవౌషధం దేయమిత్యాహ- భేషజమిత్యాది| శోధనమౌషధమామదోషస్య పురుషస్య జ్వరం జ్వలయతి దీపయతీత్యర్థః; శమనీయం తు పునరౌషధం దత్తం విషమజ్వరం కరోతి| కేచిత్ ‘జ్వలయతి’ ఇత్యత్ర ‘వర్ధయతి’ ఇతి పఠంతి||121||-
Adhikarana 78 (122) · Śloka 123
చ్యవమానం జ్వరోత్క్లిష్టముపేక్షేత మలం సదా ||122||
అతిప్రవర్తమానం చ సాధయేదతిసారవత్ |123|
View original
च्यवमानं ज्वरोत्क्लिष्टमुपेक्षेत मलं सदा ||१२२||
अतिप्रवर्तमानं च साधयेदतिसारवत् |१२३|
ఇదానీం జ్వరిణామావస్థికం కర్తవ్యమాహ- చ్యవమానమిత్యాది| ఉత్క్లిష్టమితి యతో జ్వరేణామాశయాచ్చాలితమత ఏవ చ్యవమానం, మలం వాతాదికం, సదాఽఽమావస్థాయాం పక్వావస్థాయాం చ| అతిసారవదిత్యనేన పాచయన్ సంగ్రహం నయేదిత్యర్థః సూచ్యతే| మలోఽత్ర న పురీషమేవ, అనిర్గమనే వమనాదిభిర్నిర్హరణోపదేశాత్||122||-
Adhikarana 79 (123) · Śloka 124
యదా కోష్ఠానుగాః పక్వా విబద్ధాః స్రోతసాం మలాః ||123||
అచిరజ్వరితస్యాపి తదా దద్యాద్విరేచనం |124|
View original
यदा कोष्ठानुगाः पक्वा विबद्धाः स्रोतसां मलाः ||१२३||
अचिरज्वरितस्यापि तदा दद्याद्विरेचनम् |१२४|
తర్హి కదా శోధనం ప్రయోజ్యమిత్యాహ- యదా కోష్టానుగా ఇత్యాది| విరేచనమత్ర శోధనం, న త్వధోరేచనమేవ| కేచిత్ పూర్వత్ర అస్మింశ్చ వాక్యే మలం పురీషం కథయంతి||123||-
Adhikarana 80 (124-125) · Śloka 125
పక్వో హ్యనిర్హృతో దోషో దేహే తిష్ఠన్ మహాత్యయం ||124||
విషమం వా జ్వరం కుర్యాద్బలవ్యాపదమేవ చ |
తస్మాన్నిర్హరణం కార్యం దోషాణాం వమనాదిభిః ||125||
View original
पक्वो ह्यनिर्हृतो दोषो देहे तिष्ठन् महात्ययम् ||१२४||
विषमं वा ज्वरं कुर्याद्बलव्यापदमेव च |
तस्मान्निर्हरणं कार्यं दोषाणां वमनादिभिः ||१२५||
పక్వదోషోపేక్షణే దూషణమాహ- పక్వ ఇత్యాది| అనిర్హృతో వమనాదినా, మహాత్యయం గంభీరం, బలవ్యాపదం బలాపచయం కుర్యాత్| తస్మాదిత్యాది| నిర్హరణం ఈషద్ధరణం||124-125||
Adhikarana 81 (126) · Śloka 127
ప్రాక్కర్మ వమనం చాస్య కార్యమాస్థాపనం తథా |
విరేచనం తథా కుర్యాచ్ఛిరసశ్చ విరేచనం ||126||
క్రమశః... |127|
View original
प्राक्कर्म वमनं चास्य कार्यमास्थापनं तथा |
विरेचनं तथा कुर्याच्छिरसश्च विरेचनम् ||१२६||
क्रमशः... |१२७|
ఇదానీం క్రమశో వమనాదిపరిపాటీమాహ- ప్రాగిత్యాది| యద్యపి ప్రథమం లంఘనస్యోపదేశః, తథాఽప్యవస్థాప్రాప్తత్వాద్వమనస్యాపి ప్రాక్కర్మత్వం| క్రమశ ఇతి క్రమేణ, న యుగపత్; అథవా లంఘనపాచనానంతరం స్నేహాదినా కోష్ఠప్రాప్తేషు దోషేషు మధ్యమావస్థాయాం జ్వరస్యేతి క్రమశో దేయం| ప్రాక్కర్మ వమనం చాస్యేత్యత్ర చకారాదగ్రేఽనువాసనమిత్యపి||126||-
Adhikarana 82 (127-129) · Śloka 129
...బలినే దేయం వమనం శ్లైష్మికే జ్వరే |
పిత్తప్రాయే విరేకస్తు కార్యః ప్రశిథిలాశయే ||127||
సరుజేఽనిలజే కార్యం సోదావర్తే నిరూహణం |
కటీపృష్ఠగ్రహార్తస్య దీప్తాగ్నేరనువాసనం ||128||
శిరోగౌరవశూలఘ్నమింద్రియప్రతిబోధనం |
కఫాభిపన్నే శిరసి కార్యం మూర్ధవిరేచనం ||129||
View original
...बलिने देयं वमनं श्लैष्मिके ज्वरे |
पित्तप्राये विरेकस्तु कार्यः प्रशिथिलाशये ||१२७||
सरुजेऽनिलजे कार्यं सोदावर्ते निरूहणम् |
कटीपृष्ठग्रहार्तस्य दीप्ताग्नेरनुवासनम् ||१२८||
शिरोगौरवशूलघ्नमिन्द्रियप्रतिबोधनम् |
कफाभिपन्ने शिरसि कार्यं मूर्धविरेचनम् ||१२९||
యాదృశస్య పుంసో యదాత్మకే జ్వరే వమనాదికం ప్రయుజ్యతే తదాహ- బలినే ఇత్యాది| బలినే పురుషాయ శ్లైష్మికే జ్వరే వమనం దేయం, ‘ఆమాశయస్థే దోషే తు సోత్క్లేశే’ ఇత్యాదినా యా పూర్వం వమనావస్థా కథితా తస్యాం జాతాయామిత్యర్థః| పిత్తప్రాయే పిత్తబాహుల్యే, ప్రశిథిలాశయే అస్తబ్ధపక్వాశయే| తుశబ్దాద్వమనమపి పిత్తే దేయం| తథా చ,- “ఉపస్థితే శ్లేష్మపిత్తే వ్యాధావామాశయాశ్రయే| వమనార్థం ప్రయుంజీత భిషగ్దేహమదూషయన్”- ఇతి| సరుజే కోష్ఠరుగ్యుక్తే| సోదావర్తే సవిబంధే| శిరోగౌరవశూలఘ్నమిత్యాదికం మూర్ధవిరేచనమితి| జీర్ణజ్వరే మూర్ధవిరేచనం న తు తరుణజ్వరే పరం సాన్నిపాతకం విహాయ, సాన్నిపాతకే పునః సంజ్ఞాప్రబోధనార్థం తరుణేఽపి ప్రయుజ్యతే| పంజికాకారస్తు ‘క్రమేణ బలినే దేయం వమనం శ్లైష్మికే జ్వరే’ ఇత్యత్ర ‘ఆమాశయస్థే దోషే తు సోత్క్లేశే వమనే పరం’ ఇత్యాది పూర్వోక్తమేవ పాఠం పఠతి||127-129||
Adhikarana 83 (130) · Śloka 131
దుర్బలస్య సమాధ్మాతముదరం సరుజం దిహేత్ |
దారుహైమవతీకుష్ఠశతాహ్వాహింగుసైంధవైః ||130||
అమ్లపిష్టైః సుఖోష్ణైశ్చ... |131|
View original
दुर्बलस्य समाध्मातमुदरं सरुजं दिहेत् |
दारुहैमवतीकुष्ठशताह्वाहिङ्गुसैन्धवैः ||१३०||
अम्लपिष्टैः सुखोष्णैश्च... |१३१|
అతః పరం దుర్బలస్యోదరలేపమాహ- దుర్బలస్యేత్యాది| దారు దేవదారు, హైమవతీ వచా, అమ్లం కాంజికం||130||-
Adhikarana 84 (131) · Śloka 131
...పవనే తూర్ధ్వమాగతే |
రుద్ధమూత్రపూరీషాయ గుదే వర్తిం నిధాపయేత్ ||131||
View original
...पवने तूर्ध्वमागते |
रुद्धमूत्रपूरीषाय गुदे वर्तिं निधापयेत् ||१३१||
వర్తివిషయమాహ- పవనే ఇత్యాది| వర్తిరత్ర దారుహైమవత్యాదిభిఃకృతా, అన్యే తు మదనఫలసైంధవపిప్పల్యాదిభిర్యౌగికైర్ద్రవ్యైః కృతా ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||131||
Adhikarana 85 (132) · Śloka 132
పిప్పలీపిప్పలీమూలయవానీచవ్యసాధితాం |
పాయయేత యవాగూం వా మారుతాద్యనులోమినీం ||132||
View original
पिप्पलीपिप्पलीमूलयवानीचव्यसाधिताम् |
पाययेत यवागूं वा मारुताद्यनुलोमिनीम् ||१३२||
ఊర్ధ్వగతపవనే రుద్ధమూత్రపురీషస్యాన్యత్ కిం కుర్యాదిత్యాహ- పిప్పలీత్యాది||132||
Adhikarana 86 (133) · Śloka 133
శుద్ధస్యోభయతో యస్య జ్వరః శాంతిం న గచ్ఛతి |
సశేషదోషరూక్షస్య తస్య తం సర్పిషా జయేత్ ||133||
View original
शुद्धस्योभयतो यस्य ज्वरः शान्तिं न गच्छति |
सशेषदोषरूक्षस्य तस्य तं सर्पिषा जयेत् ||१३३||
సశేషదోషత్వాద్రూక్షత్వాచ్చ జ్వరేఽప్రశామ్యతి సతి రూక్షస్య శుద్ధస్య ప్రతీకారమాహ- శుద్ధస్యేత్యాది||133||
Adhikarana 87 (134) · Śloka 134
కృశం చైవాల్పదోషం చ శమనీయైరుపాచరేత్ |
ఉపవాసైర్బలస్థం తు జ్వరే సంతర్పణోత్థితే ||134||
View original
कृशं चैवाल्पदोषं च शमनीयैरुपाचरेत् |
उपवासैर्बलस्थं तु ज्वरे सन्तर्पणोत्थिते ||१३४||
శోధనవిధిమభిధాయ సంశమనవిధిమాహ- కృశమిత్యాది| ఉపవాసైరితి భోజనపరిత్యాగైః| జేజ్జటాచార్యస్తు- ఉపవాసస్యాపి సంశమనీయత్వాద్విశిష్టవిషయే తన్నియోగమాహ- ఉపవాసైరిత్యాది| ఉపవాసైరితి బహువచనాద్దశవిధమపి లంఘనం యథావస్థం యోజ్యం| తథా చ,- “చతుష్ప్రకారా సంశుద్ధిః పిపాసామారుతాతపౌ| పాచనాన్యుపవాసశ్చ వ్యాయామశ్చేతి లంఘనం”- ఇతి| ఈదృశే చ వ్యాఖ్యానే సంశమనప్రస్తావేఽపి పునః శోధనమభిహితం భవతి||134||
Adhikarana 88 (135) · Śloka 135
క్లిన్నాం యవాగూం మందాగ్నిం తృషార్తం పాయయేన్నరం |135|
View original
क्लिन्नां यवागूं मन्दाग्निं तृषार्तं पाययेन्नरम् |१३५|
సంశమనేష్వాహారస్య వరత్వాత్తదభిధానమాహ- క్లిన్నామిత్యాది| క్లిన్నాం అల్పసిక్థత్వేన; ‘క్లిన్నాం’ ఇత్యత్ర ‘తన్వీం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః|135|-
Adhikarana 89 (135-137) · Śloka 138
తృట్ఛర్దిదాహఘర్మార్తం మద్యపం లాజతర్పణం ||135||
సక్షౌద్రమంభసా పశ్చాజ్జీర్ణే యూషరసౌదనం |
ఉపవాసశ్రమకృతే క్షీణం(ణే) వాతాధికే జ్వరే ||136||
దీప్తాగ్నిం భోజయేత్ ప్రాజ్ఞో నరం మాంసరసౌదనం |
ముద్గయూషౌదనశ్చాపి హితః కఫసముత్థితే ||137||
స ఏవ సితయా యుక్తః శీతః పిత్తజ్వరే హితః |138|
View original
तृट्छर्दिदाहघर्मार्तं मद्यपं लाजतर्पणम् ||१३५||
सक्षौद्रमम्भसा पश्चाज्जीर्णे यूषरसौदनम् |
उपवासश्रमकृते क्षीणं(णे) वाताधिके ज्वरे ||१३६||
दीप्ताग्निं भोजयेत् प्राज्ञो नरं मांसरसौदनम् |
मुद्गयूषौदनश्चापि हितः कफसमुत्थिते ||१३७||
स एव सितया युक्तः शीतः पित्तज्वरे हितः |१३८|
యవాగ్వనర్హస్య తర్పణమాహ- తృడిత్యాది| హిత ఇతి ‘అన్నకాలే’ ఇతి శేషః| స ఇత్యాది| స ఏవ ముద్గయూష ఏవ||135-137||-
Adhikarana 90 (138-140) · Śloka 140
దాడిమామలముద్గానాం యూషశ్చానిలపైత్తికే ||138||
హ్రస్వమూలకయూషస్తు వాతశ్లేష్మాధికే హితః |
పటోలనింబయూషస్తు పథ్యః పిత్తకఫాత్మకే ||139||
దాహచ్ఛర్దియుతం క్షామం నిరన్నం తృష్ణయాఽర్దితం |
సితాక్షౌద్రయుతం లాజతర్పణం పాయయేత చ ||140||
View original
दाडिमामलमुद्गानां यूषश्चानिलपैत्तिके ||१३८||
ह्रस्वमूलकयूषस्तु वातश्लेष्माधिके हितः |
पटोलनिम्बयूषस्तु पथ्यः पित्तकफात्मके ||१३९||
दाहच्छर्दियुतं क्षामं निरन्नं तृष्णयाऽर्दितम् |
सिताक्षौद्रयुतं लाजतर्पणं पाययेत च ||१४०||
ద్వంద్వజ్వరాణాం పథ్యమాహ- దాడిమేత్యాది| హ్రస్వమూలకో లఘుమూలకః| లాజతర్పణం పాయయేత చేత్యత్ర ద్రవానుక్తేః శీతోదకేన లాజతర్పణపానం; కేచిచ్ఛృతశీతేన పానమిచ్ఛంతి, అన్యే తు జ్వరాపహైః ఫలరసైః పానం లాజతర్పణస్య పథ్యమాహుః ||138-140||
Adhikarana 91 (141) · Śloka 142
కఫపిత్తపరీతస్య గ్రీష్మేఽసృక్పిత్తినస్తథా |
మద్యనిత్యస్య న హితా యవాగూస్తముపాచరేత్ ||141||
యూషైరమ్లైరనమ్లైర్వా జాంగలైశ్చ రసైర్హితైః |142|
View original
कफपित्तपरीतस्य ग्रीष्मेऽसृक्पित्तिनस्तथा |
मद्यनित्यस्य न हिता यवागूस्तमुपाचरेत् ||१४१||
यूषैरम्लैरनम्लैर्वा जाङ्गलैश्च रसैर्हितैः |१४२|
ఇదానీం ప్రశస్తాయా యవాగ్వా విశిష్టవిషయేఽహితత్వం దర్శయన్నాహ- కఫపిత్తపరీతస్యేత్యాది| కఫపిత్తపరీతస్య కఫపిత్తాభ్యాం మిలితాభ్యాం వ్యాప్తస్య| యద్యపి రక్తపిత్తప్రతిషేధే ఘృతమిశ్రాయా యవాగ్వా హితత్వమభిధాస్యతి, తథాఽప్యత్ర జ్వరే సతి రక్తపిత్తే యవాగూరహితా, సంయోగే పునస్తథేతి తస్య యవగూరహితా| తస్య పథ్యమాహ- తముపాచరేదిత్యాది| యూషైః అమ్లైరనమ్లైర్వేతి వికల్పః సాత్మ్యాపేక్షయా అగ్న్యపేక్షయా చ| యూషజాంగలరసోపదేశోఽపి సాత్మ్యాపేక్షయా అవస్థాపేక్షయా చ| యూషో ముద్గాదియూషః| కఫపిత్తపరీతాదీనాం దాహాద్యభిభూతానాం యూషరసోపదేశస్తత్ర కాలికో మంతవ్యః||141||-
Adhikarana 92 (142) · Śloka 142
మద్యం పురాణం మందాగ్నేర్యవాన్నోపహితం హితం ||142||
View original
मद्यं पुराणं मन्दाग्नेर्यवान्नोपहितं हितम् ||१४२||
ఇదానీం శమనత్వాన్మద్యతక్రేఽవస్థావశేన ద్రవ్యాంతరోపహితే హితతయా దర్శయన్నాహ- మద్యమిత్యాది| మద్యం పురాణం సమ్యక్ పక్వం, దీపనీయత్వాత్ కఫఘ్నత్వాచ్చ ||142||
Adhikarana 93 (143) · Śloka 143
సవ్యోషం వితరేత్తక్రం కఫారోచకపీడితే |143|
View original
सव्योषं वितरेत्तक्रं कफारोचकपीडिते |१४३|
తక్రప్రయోగమాహ- సవ్యోషమిత్యాది| సవ్యోషం త్రికటుకసంస్కృతం, వితరేత్ దద్యాత్||143||-
Adhikarana 94 (143-144) · Śloka 144
కృశోఽల్పదోషో దీనశ్చ నరో జీర్ణజ్వరార్దితః ||143||
విబద్ధః సృష్టదోషశ్చ రూక్షః పిత్తానిలజ్వరీ |
పిపాసార్తః సదాహో వా పయసా స సుఖీ భవేత్ ||144||
View original
कृशोऽल्पदोषो दीनश्च नरो जीर्णज्वरार्दितः ||१४३||
विबद्धः सृष्टदोषश्च रूक्षः पित्तानिलज्वरी |
पिपासार्तः सदाहो वा पयसा स सुखी भवेत् ||१४४||
క్షీరావస్థామాహ- కృశ ఇత్యాది| దీనః క్లిష్టచిత్తః| విబద్ధదోషః అప్రవృత్తదోషః, సృష్టదోషః చ్యుతదోషః| నను, యది విబద్ధదోషే క్షీరం ప్రయుజ్యతే తత్కథం ప్రచ్యుతేఽపి ప్రయుజ్యతే? సత్యం, ఉభయశక్తికత్వాత్ ప్రచ్యుతేఽపి ప్రయుజ్యతే; అథవా ప్రచ్యుతో దోషః స్తోకస్తోకేన యస్య ప్రవర్తతే, అత్ర సోఽభిప్రేతః; తతః సమ్యగ్దోషప్రవర్తనార్థం భేదనం క్షీరం చ్యుతదోషేఽపి ప్రయుజ్యతే ఇత్యర్థః| ఏష పాఠో నిబంధకారైః కియన్మాత్రః పఠితః కియన్మాత్రశ్చ పరిత్యక్తః, అస్మాభిర్వృద్ధపఠితత్వాత్ సర్వోఽపి లిఖితః||143-144||
Adhikarana 95 (145) · Śloka 145
తదేవ తరుణే పీతం విషవద్ధంతి మానవం |145|
View original
तदेव तरुणे पीतं विषवद्धन्ति मानवम् |१४५|
తరుణజ్వరే పయః పీతం సత్ కిం కుర్యాదిత్యాహ- తదేవేత్యాది| తదేవేతి పయః| తరుణే తరుణజ్వరే|145|-
Adhikarana 96 (145) · Śloka 146
సర్వజ్వరేషు సులఘు మాత్రావద్భోజనం హితం ||145||
వేగాపాయేఽన్యథా తద్ధి జ్వరవేగాభివర్ధనం |146|
View original
सर्वज्वरेषु सुलघु मात्रावद्भोजनं हितम् ||१४५||
वेगापायेऽन्यथा तद्धि ज्वरवेगाभिवर्धनम् |१४६|
ఇదానీం సర్వజ్వరోచితస్యాహారస్య యథాకాలముపయోగమాహ- సర్వజ్వరేష్విత్యాది| సులఘు పురాణరక్తశాల్యాది, మాత్రావత్ అల్పం, వేగాపాయే జ్వరవేగహానౌ, అన్యథా ఉక్తప్రకారవైపరీత్యేన, తత్ భోజనం, హి యస్మాదర్థే| కేచిత్ ‘వేగాపాయే’ ఇత్యత్ర ‘దినాపాయే’ ఇతి పఠంతి; దినాంతే ఇతి చ వ్యాఖ్యానయంతి| ‘సర్వజ్వరేషు సప్తాహం మాత్రావల్లఘు భోజయేత్’ ఇతీదృశం పూర్వార్ధం కేచిత్ పఠంతి, స చ నిబంధేషు న దృశ్యతే||145||-
Adhikarana 97 (146-148) · Śloka 149
జ్వరితో హితమశ్నీయాద్యద్యప్యస్యారుచిర్భవేత్ ||146||
అన్నకాలే హ్యభుంజానః క్షీయతే మ్రియతేఽథవా |
స క్షీణః కృచ్ఛ్రతాం యాతి యాత్యసాధ్యత్వమేవ చ ||147||
తస్మాద్రక్షేద్బలం పుంసాం బలే సతి హి జీవితం |
గుర్వభిష్యంద్యకాలే చ జ్వరీ నాద్యాత్ కథంచన ||148||
న తు తస్యాహితం భుక్తమాయుషే వా సుఖాయ వా |149|
View original
ज्वरितो हितमश्नीयाद्यद्यप्यस्यारुचिर्भवेत् ||१४६||
अन्नकाले ह्यभुञ्जानः क्षीयते म्रियतेऽथवा |
स क्षीणः कृच्छ्रतां याति यात्यसाध्यत्वमेव च ||१४७||
तस्माद्रक्षेद्बलं पुंसां बले सति हि जीवितम् |
गुर्वभिष्यन्द्यकाले च ज्वरी नाद्यात् कथञ्चन ||१४८||
न तु तस्याहितं भुक्तमायुषे वा सुखाय वा |१४९|
ఇదానీం జీర్ణజ్వరితస్యారుచావపి హితభోజనోపదేశమాహ- జ్వరిత ఇత్యాది| అస్య జీర్ణజ్వరిణో యది హితభోజనే కథంచిదరుచిస్తదా హితమేవానేకప్రకారాభిః కల్పనాభిర్ముఖాప్రియం కృత్వాఽరుచినివృత్త్యర్థం జ్వరితోఽశ్నీయాత్| తథా చ తంత్రాంతరం,- “సాతత్యాత్ స్వాద్వభావాచ్చ పథ్యం ద్వేష్యత్వామాగతం| కల్పనావిధిభిస్తైస్తైః ప్రియత్వం గమయేత్ పునః”- ఇతి| కస్మాదేవంవిధమపి కృత్వా జ్వరితోఽశ్నీయాదిత్యాహ- అన్నకాలే హ్యభుంజాన ఇత్యాది| అన్యే తు యద్యస్య జీర్ణజ్వరిణోఽరుచిః స్యాత్తదా అహితమప్యశ్నీయాదితి వ్యాఖ్యానయంతి| నను, యద్యరుచౌ సత్యామహితభోజనం క్రియతే తదా ‘గుర్వభిష్యంద్యకాలే చ’ ఇత్యాద్యుత్తరోక్తశ్లోకేన సహ కథం న విరోధః? సత్యం, అహితస్య సాతత్యసేవననిరాకరణార్థం గుర్వభిష్యంద్యకాలే చేత్యాదిశ్లోకః| గుర్విత్యాది అభిష్యంది దోషధాతుమలస్రోతసాం క్లేదప్రాప్తిజననం| కథంచన సకృదపి| తుశబ్దో యస్మాదర్థే, తేన యస్మాదహితం భుక్తం భోజనం జ్వరితస్య న ఆయుషోఽర్థే సుఖార్థే వా భవతి, తస్మాద్గుర్వాది న భక్షయేత్| యద్యపి కైశ్చిన్నిబంధకారైరేష పాఠో న పఠితస్తథాఽపి సర్వనిబంధోపజీవినా మయా పంజికాకారపఠిత్వాత్ పఠితః||146-148||-
Adhikarana 98 (149) · Śloka 150
సంతతం విషమం వాఽపి క్షీణస్య సుచిరోత్థితం ||149||
జ్వరం సంభోజనైః పథ్యైర్లఘుభిః సముపాచరేత్ |150|
View original
सन्ततं विषमं वाऽपि क्षीणस्य सुचिरोत्थितम् ||१४९||
ज्वरं सम्भोजनैः पथ्यैर्लघुभिः समुपाचरेत् |१५०|
ఇదానీం దుర్బలస్య చిరోత్థితే జ్వరే పథ్యసంభోజనైర్బృంహణవిధిమాహ- సంతతమిత్యాది| సంతతం నిత్యలగ్నం, విషమం సతతాన్యేద్యుష్కాదికం| సంభోజనైః యథేష్టభోజనైః||149||-
Adhikarana 99 (150) · Śloka 151
ముద్గాన్మసురాంశ్చణకాన్ కులత్థాన్ సమకుష్ఠకాన్ ||150||
ఆహారకాలే యూషార్థం జ్వరితాయ ప్రదాపయేత్ |151|
View original
मुद्गान्मसुरांश्चणकान् कुलत्थान् समकुष्ठकान् ||१५०||
आहारकाले यूषार्थं ज्वरिताय प्रदापयेत् |१५१|
ముద్గాన్ మసూరాంశ్చణకానిత్యాది| పూర్వం దోషప్రత్యనీకత్వదర్శనార్థం ముద్గాదియూషాణాముపాదానం, అత్ర తు వికారప్రత్యనీకత్వదర్శనార్థం, అతో న పునరుక్తిః||150||-
Adhikarana 100 (151-152) · Śloka 152
పటోలపత్రం వార్తాకం కఠిల్లం పాపచైలికం ||151||
కర్కోటకం పర్పటకం గోజిహ్వాం బాలమూలకం |
పత్రం గుడూచ్యాః శాకార్థే జ్వరితానాం ప్రదాపయేత్ ||152||
View original
पटोलपत्रं वार्ताकं कठिल्लं पापचैलिकम् ||१५१||
कर्कोटकं पर्पटकं गोजिह्वां बालमूलकम् |
पत्रं गुडूच्याः शाकार्थे ज्वरितानां प्रदापयेत् ||१५२||
పటోలపత్రమిత్యాది| కఠిల్లం పునర్నవాశాకం, పాపచైలికం పాఠాశాకం, గోజిహ్వాం గోజీశాకం||151-152||
Adhikarana 101 (153) · Śloka 154
లావాన్ కపింజలానేణాన్ పృషతాంఛరభాంఛశాన్ |
కాలపుచ్ఛాన్ కురంగాంశ్చ తథైవ మృగమాతృకాన్ ||153||
మాంసార్థే మాంససాత్మ్యానాం జ్వరితానాం ప్రదాపయేత్ |154|
View original
लावान् कपिञ्जलानेणान् पृषताञ्छरभाञ्छशान् |
कालपुच्छान् कुरङ्गांश्च तथैव मृगमातृकान् ||१५३||
मांसार्थे मांससात्म्यानां ज्वरितानां प्रदापयेत् |१५४|
లావానిత్యాది| కపింజలో గౌరతిత్తిరిః, ఏణః కృష్ణమృగః, పృషతః చిత్రమృగః ‘చీతల’ ఇతి లోకే, శరభః అష్టపాదుష్ట్రప్రమాణో మహాశృంగః, కాలపుచ్ఛః స చ ప్రసిద్ధః, కురంగః చతుఃశృంగః ‘మేదులీ’ ఇతి లోకే| మాంసార్థే మాంసప్రయోగే; కేచిన్మాంసార్థే బృంహణార్థే ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి, ‘మాంసం మాంసేన వర్ధతే’ ఇత్యుక్తత్వాత్||153||-
Adhikarana 102 (154) · Śloka 155
సారసక్రౌంచశిఖినః కుక్కుటాంస్తిత్తిరాం(రీం)స్తథా ||154||
గురూష్ణత్వాన్న శంసంతి జ్వరే కేచిచ్చికిత్సకాః |155|
View original
सारसक्रौञ्चशिखिनः कुक्कुटांस्तित्तिरां(रीं)स्तथा ||१५४||
गुरूष्णत्वान्न शंसन्ति ज्वरे केचिच्चिकित्सकाः |१५५|
అతః పరం సారసాదీనమప్రశస్తత్వం పరమతేన దర్శయన్నాహ- సారసక్రౌంచశిఖిన ఇత్యాది| సారసో రక్తచంచుకః పక్షివిశేషః, క్రౌంచః ‘క్రౌంచి’ ఇతి ప్రసిద్ధః, శిఖీ మయూరః, తిత్తిరః కృష్ణతిత్తిరిః, తిత్తిరిశబ్ద అకారాంతోఽప్యస్తి| యద్యపి మాంసవర్గే కుక్కుటతిత్తిరీ పరముష్ణౌ దర్శితౌ న సారసాదయస్తథాఽప్యత ఏవ విధానాత్ ‘ఉష్ణౌ మయూరతిత్తిరౌ’ ఇతి దర్శనాత్ సారసాదయోఽప్యుష్ణా జ్ఞేయాః||154||-
Adhikarana 103 (155) · Śloka 156
జ్వరితానాం ప్రకోపం తు యదా యాతి సమీరణః ||155||
తదైతేఽపి హి శస్యంతే మాత్రాకాలోపపాదితాః |156|
View original
ज्वरितानां प्रकोपं तु यदा याति समीरणः ||१५५||
तदैतेऽपि हि शस्यन्ते मात्राकालोपपादिताः |१५६|
నిషిద్ధానామపి సారసాదీనామవస్థాయాం జ్వరే ప్రయోగమాహ- జ్వరితానామిత్యాది||155||-
Adhikarana 104 (156-158) · Śloka 158
పరిషేకాన్ ప్రదేహాంశ్చ స్నేహాన్ సంశోధనాని చ ||156||
(స్నానాభ్యంగదివాస్వప్నశీతవ్యాయామయోషితః) |
కషాయగురురూక్షాణి క్రోధాదీని తథైవ చ ||157||
సారవంతి చ భోజ్యాని వర్జయేత్తరుణజ్వరీ |
తథైవ నవధాన్యాదిం వర్జయేచ్చ సమాసతః ||158||
View original
परिषेकान् प्रदेहांश्च स्नेहान् संशोधनानि च ||१५६||
(स्नानाभ्यङ्गदिवास्वप्नशीतव्यायामयोषितः) |
कषायगुरुरूक्षाणि क्रोधादीनि तथैव च ||१५७||
सारवन्ति च भोज्यानि वर्जयेत्तरुणज्वरी |
तथैव नवधान्यादिं वर्जयेच्च समासतः ||१५८||
ఇదానీం నవజ్వరే యాని వర్జనీయాని తాన్యాహ- పరిషేకానిత్యాది| పరిషేకో ధారాప్రసేకః| అవగాహః జలపూర్ణకటాహాదౌ నిమజ్జనం| స్నేహాన్ స్నేహపానం| సంశోధనాని వమనాదీని| కషాయః కషాయద్రవ్యకృతః క్వాథః| క్రోధాదీనీత్యత్ర ఆదిశబ్దాచ్ఛోకాదీని| సారవంతి స్నిగ్ధాన్యభిష్యందీని చ| నవధాన్యాదివర్గస్తక్రాంతో వ్రణితోపాసనీయోక్తః| సమాసతః సంక్షేపతః| యద్యపి పరిషేకాదివర్జనమామజ్వరలక్షణానంతరం పఠితుముచితం స్యాత్, తథాఽపి నవజ్వరే భేషజస్యాత్యంతనిషేధజ్ఞాపనార్థం తత్ర నోక్తం| కేచిదముమేవ పాఠమీదృశం పఠంతి- “పరిషేకాన్ ప్రదేహాంశ్చ స్నేహాన్ సంశోధనాని చ| సారవంతి చ భోజ్యాని వర్జయేత్తరుణజ్వరీ|| తథైవ నవధాన్యాని క్రోధాదీని చ వర్జయేత్’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి చ- స్నాననిషేధాదవగాహనిషేధో బోద్ధవ్యః, అభ్యంగనిషేధశ్చ స్నేహనిషేధాత్, క్రోధాదీని చేత్యత్ర చకారాత్ కషాయో గృహీతవ్యః||156-158||
Adhikarana 105 (159) · Śloka 159
అనవస్థితదోషాగ్నేరేభిః సంధుక్షితో జ్వరః |
గంభీరతీక్ష్ణవేగత్వం యాత్యసాధ్యత్వమేవ చ ||159||
View original
अनवस्थितदोषाग्नेरेभिः सन्धुक्षितो ज्वरः |
गम्भीरतीक्ष्णवेगत्वं यात्यसाध्यत्वमेव च ||१५९||
ఇదానీం నవజ్వరే పరిషేకాదిసేవనాత్కిం స్యాదిత్యాహ- అనవస్థితేత్యాది| అనవస్థితదోషాగ్నేః నవజ్వరిణః, ఏభిః పరిషేకాదిభిః సంధుక్షితో వృద్ధో జ్వరో గంభీరాదివేగిత్వం యాతీతి పిండార్థః| అనవస్థితదోషా విమార్గగాః, వహ్నిరనవస్థితో బహిర్గమనాత్||159||-
Adhikarana 106 (160-162) · Śloka 162
శీతతోయదివాస్వప్నక్రోధవ్యాయామయోషితః |
న సేవేత జ్వరోత్సృష్టో యావన్న బలవాన్ భవేత్ ||160||
ముక్తస్యాపి జ్వరేణాశు దుర్బలస్యాహితైర్జ్వరః |
ప్రత్యాపన్నో దహేద్దేహం శుష్కం వృక్షమివానలః ||161||
తస్మాత్కార్యః పరీహారో జ్వరముక్తైర్విరిక్తవత్ |
యావన్న ప్రకృతిస్థః స్యాద్దోషతః ప్రాణతస్తథా ||162||
View original
शीततोयदिवास्वप्नक्रोधव्यायामयोषितः |
न सेवेत ज्वरोत्सृष्टो यावन्न बलवान् भवेत् ||१६०||
मुक्तस्यापि ज्वरेणाशु दुर्बलस्याहितैर्ज्वरः |
प्रत्यापन्नो दहेद्देहं शुष्कं वृक्षमिवानलः ||१६१||
तस्मात्कार्यः परीहारो ज्वरमुक्तैर्विरिक्तवत् |
यावन्न प्रकृतिस्थः स्याद्दोषतः प्राणतस्तथा ||१६२||
ఇదానీం జ్వరముక్తస్య శీతతోయాదినిషేధార్థమాహ- శీతేత్యాది| జ్వరోత్సృష్టో జ్వరవిముక్తః| ఇదానీం జ్వరముక్తస్య శీతతోయాదిసేవనాత్ కిం స్యాదిత్యాహ- ముక్తస్యేత్యాది| అహితైః శీతతోయాదిభిః| ప్రత్యాపన్నః పునరాగతః| దహేత్ వినాశయేత్| యస్మాదహితసేవనాత్ పునరాగతో జ్వరో దేహం దహేత్, తస్మాదహితానాం పరిహారో జ్వరముక్తేన పురుషేణ కార్య ఇతి పిండార్థః| ప్రకృతిస్థః స్యాద్దోషతః ప్రాణతస్తథేతి దోషాణామవికృతకార్యకారిత్వేన దోషతః ప్రకృతిస్థత్వం జ్ఞేయం, వ్యాయామాదిసేవనసామర్థ్యేన చ ప్రాణతః ప్రకృతిస్థత్వం జ్ఞేయం||160-162||
Adhikarana 107 (163) · Śloka 163
జ్వరే ప్రమోహో భవతి స్వల్పైరప్యవచేష్టితైః |
నిషణ్ణం భోజయేత్తస్మాన్మూత్రోచ్చారౌ చ కారయేత్ ||163||
View original
ज्वरे प्रमोहो भवति स्वल्पैरप्यवचेष्टितैः |
निषण्णं भोजयेत्तस्मान्मूत्रोच्चारौ च कारयेत् ||१६३||
జ్వరే ఆయాసనిషేధార్థమాహ- జ్వరే ఇత్యాది| జ్వరే జ్వరకర్శితే పురుషే| ప్రమోహోఽత్ర మూర్చ్ఛా| అవచేష్టితైః ఉత్థానచంక్రమణాదిభిః| నిషణ్ణం శయ్యాయామేవ ఆసీనముపవిష్టమితి యావత్, మూత్రోచ్చారౌ చ కారయేదిత్యత్రాపి నిషణ్ణమితి సంబంధనీయం| ఉచ్చారో విష్ఠా||163||
Adhikarana 108 (164) · Śloka 164
అరోచకే గాత్రసాదే వైవర్ణ్యేఽంగమలాదిషు |
శాంతజ్వరోఽపి శోధ్యః స్యాదనుబంధభయాన్నరః ||164||
View original
अरोचके गात्रसादे वैवर्ण्येऽङ्गमलादिषु |
शान्तज्वरोऽपि शोध्यः स्यादनुबन्धभयान्नरः ||१६४||
అతః పరం జ్వరోపశమేఽరోచకాదిప్రతిషేధార్థమాహ- అరోచకే ఇత్యాది| గాత్రసాదః అంగగ్లానిః| శాంత ఇవ శాంతో లీనజ్వర ఇత్యర్థః, నతు సర్వథోపశాంతజ్వరః, యస్మాదుపశాంతజ్వరేఽరోచకాదీనామభావ ఏవ| శోధ్యః శోధనీయః| అనుబంధభయాత్ పునరుద్భవశంకయా||164||
Adhikarana 109 (165) · Śloka 165
న జాతు స్నాపయేత్ ప్రాజ్ఞః సహసా జ్వరకర్శితం |
తేన సందూషితో హ్యస్య పునరేవ భవేజ్జ్వరః ||165||
View original
न जातु स्नापयेत् प्राज्ञः सहसा ज्वरकर्शितम् |
तेन सन्दूषितो ह्यस्य पुनरेव भवेज्ज्वरः ||१६५||
అతః పరం జ్వరకర్శితస్య స్నాననిషేధమాహ- న జాతు స్నాపయేదిత్యాది| జాతు కథంచన| ప్రాజ్ఞో వైద్యః| సహసా శీఘ్రం, యావద్బలం న ప్రాప్నోతీత్యర్థః| తేన స్నానేన||165||
Adhikarana 110 (166-167) · Śloka 167
చికిత్సేచ్చ జ్వరాన్ సర్వాన్నిమిత్తానాం విపర్యయైః |
శ్రమక్షయాభిఘాతోత్థే మూలవ్యాధిముపాచరేత్ ||166||
స్త్రీణామపప్రజాతానాం స్తన్యావతరణే చ యః |
తత్ర సంశమనం కుర్యాద్యథాదోషం విధానవిత్ ||167||
View original
चिकित्सेच्च ज्वरान् सर्वान्निमित्तानां विपर्ययैः |
श्रमक्षयाभिघातोत्थे मूलव्याधिमुपाचरेत् ||१६६||
स्त्रीणामपप्रजातानां स्तन्यावतरणे च यः |
तत्र संशमनं कुर्याद्यथादोषं विधानवित् ||१६७||
ఇదానీం సంక్షేపతః సర్వజ్వరచికిత్సామాహ- చికిత్సేదిత్యాది| నిమిత్తానాం కారణానాం, విపర్యయైః విపరీతైః; యథా- సంతర్పణోత్థేఽపతర్పణం, అపతర్పణజే సంతర్పణమితి| శ్రమక్షయాభిఘాతోత్థే ఇత్యాది| మూలవ్యాధిమిత్యత్ర వ్యాధిశబ్దో దోషే ప్రవర్తతే, కారణే కార్యోపచారాత్; తేన మూలదోషం వాయుం, శ్రమాదిభిర్వాతకోపాదిత్యర్థః| స్త్రీణామిత్యాది| అపప్రజాతాః పతితగర్భాః స్త్రియః, తాసాం యో జ్వరః, తథా స్తన్యావతరణే చ స్త్రీణాం యో జ్వరః, తత్ర సంశమనం కుర్యాదితి పిండార్థః| యథాదోషమితి యస్య దోషస్య తత్ర ప్రకోపో భవేత్తస్య ప్రత్యనీకం సంశమనం కుర్యాదిత్యర్థః| సంశమనశబ్దేన పాచనమపి గృహీతం| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి; శ్రీజేజ్జటాచార్యపఠితత్వాదస్మాభిః పఠితః||166-167||
Adhikarana 111 (168) · Śloka 168
అతః సంశమనీయాని కషాయాణి నిబోధ మే |
సర్వజ్వరేషు దేయాని యాని వైద్యేన జానతా ||168||
View original
अतः संशमनीयानि कषायाणि निबोध मे |
सर्वज्वरेषु देयानि यानि वैद्येन जानता ||१६८||
ఏవం సంక్షేపేణ చికిత్సాముపదిశ్య, అధునా సంశమనకషాయాన్ వివక్షురాహ- అత ఇత్యాది| నిబోధ జానీహి| మే మత్సకాశాత్||168||
Adhikarana 112 (169) · Śloka 169
పిప్పలీసారివాద్రాక్షాశతపుష్పాహరేణుభిః |
కృతః కషాయః సగుడో హన్యాచ్ఛ్వసనజం జ్వరం ||169||
View original
पिप्पलीसारिवाद्राक्षाशतपुष्पाहरेणुभिः |
कृतः कषायः सगुडो हन्याच्छ्वसनजं ज्वरम् ||१६९||
ఇదానీం ప్రథమం వాతజ్వరే సంశమనమాహ- పిప్పలీత్యాది| సారివా ఉత్పలసారివా, హరేణుః రేణుకా| శ్వసనజం వాతజం| పిప్పల్యాదిద్రవ్యపలముదకస్య షోడశభిః పలైరుత్క్వాథ్య, చతుర్భాగావశిష్టం పలచతుష్టయం గృహీత్వా, గుడకర్షసంయుక్తం పాయయేత్| తథా చోక్తం,- “భేషజాత్ షోడశగుణం జలం; క్వాథ్యం పలం మతం| చతుర్భాగావశేషం తు పేయమేవం సుఖార్థినా”- ఇతి| క్వాథ్యద్రవ్యస్య యత్ పలం ప్రమాణం తదుత్తమానాం; తథా చోక్తం,- “ఉత్తమస్య పలం మానం త్రిభిః కర్షైశ్చ మధ్యమే| జఘన్యస్య పలార్ధం చ స్నేహక్వాథౌషధేషు చ”- ఇతి| వృద్ధవైద్యాశ్చ మధ్యమప్రమాణేనాష్టౌ శరావానుదకస్య ప్రక్షిప్యాష్టభాగావశేషితం శరావమేకం గృహ్ణంతి, శేషం సమమేవ వ్యాఖ్యానయంతి; గుడావాపమపి వృద్ధవైద్యా న మన్యంతే||169||
Adhikarana 113 (170) · Śloka 170
శృతం శీతకషాయం వా గుడూచ్యాః పేయమేవ తు |170|
View original
शृतं शीतकषायं वा गुडूच्याः पेयमेव तु |१७०|
శృతమిత్యాది| శృతం అనంతరోక్తకల్పనయా క్వాథీకృతం| ఉష్ణోదకపాచితాద్ద్రవ్యాద్రాత్రిపర్యుషితాద్యో రసోఽభినిర్యాతి స శీతకషాయశబ్దవాచ్యః| తథా చోక్తం- “ద్రవ్యాదాపోత్థితాత్తోయే ప్రతప్తే సంస్థితాన్నిశి| కషాయో యోఽభినిర్యాతి స శీతః సముదాహృతః”- ఇతి| శృతకషాయపానం కఫానుబంధవాతజ్వరే, పిత్తానుబంధే తు శీతకషాయపానమితి|170|-
Adhikarana 114 (170) · Śloka 171
బలాదర్భశ్వదంష్ట్రాణాం కషాయం పాదశేషితం ||170||
శర్కరాఘృతసంయుక్తం పిబేద్వాతజ్వరాపహం |171|
View original
बलादर्भश्वदंष्ट्राणां कषायं पादशेषितम् ||१७०||
शर्कराघृतसंयुक्तं पिबेद्वातज्वरापहम् |१७१|
బలాదర్భశ్వదంష్ట్రాణామిత్యాది| శ్వదంష్ట్రా గోక్షురకః, కషాయః పూర్వోక్తకల్పనయా క్వథితః| శర్కరాఘృతయోః ప్రమాణం కర్షం||170||-
Adhikarana 115 (171-172) · Śloka 172
శతపుష్పావచాకుష్ఠదేవదారుహరేణుకాః ||171||
కుస్తుంబురూణి నలదం ముస్తం చైవాప్సు సాధయేత్ |
క్షౌద్రేణ సితయా చాపి యుక్తః క్వాథోఽనిలాధికే ||172||
View original
शतपुष्पावचाकुष्ठदेवदारुहरेणुकाः ||१७१||
कुस्तुम्बुरूणि नलदं मुस्तं चैवाप्सु साधयेत् |
क्षौद्रेण सितया चापि युक्तः क्वाथोऽनिलाधिके ||१७२||
శతపుష్పేత్యాది| హరేణుకా రేణుకా, కుస్తుంబురు ధాన్యకం నలదం ఉశీరం| శర్కరాక్షౌద్రప్రమాణం పూర్వవత్| శతపుష్పాదిహరేణుకాంతైరేకో యోగః పరం శర్కరాహీనః; కుస్తుంబురుప్రభృతిభిశ్చ ద్వితీయః||171-172||
Adhikarana 116 (173-174) · Śloka 174
ద్రాక్షాగుడూచీకాశ్మర్యత్రాయమాణాః ససారివాః |
నిష్క్వాథ్య సగుడం క్వాథం పిబేద్వాతకృతే జ్వరే ||173||
గుడూచ్యాః స్వరసో గ్రాహ్యః శతావర్యాశ్చ తత్సమః |
నిహన్యాత్సగుడః పీతః సద్యోఽనిలకృతం జ్వరం ||174||
View original
द्राक्षागुडूचीकाश्मर्यत्रायमाणाः ससारिवाः |
निष्क्वाथ्य सगुडं क्वाथं पिबेद्वातकृते ज्वरे ||१७३||
गुडूच्याः स्वरसो ग्राह्यः शतावर्याश्च तत्समः |
निहन्यात्सगुडः पीतः सद्योऽनिलकृतं ज्वरम् ||१७४||
ద్రాక్షాగుడూచీత్యాది| కాశ్మర్యం గంభారీఫలం| సగుడమితి క్వాథోపరి కర్షప్రమాణస్య గుడస్య పశ్చాన్నిక్షేపః||173-174||
Adhikarana 117 (175) · Śloka 175
ఘృతాభ్యంగస్వేదలేపానవస్థాసు చ యోజయేత్ |175|
View original
घृताभ्यङ्गस्वेदलेपानवस्थासु च योजयेत् |१७५|
ఘృతేత్యాది| నను, యథాప్రతిజ్ఞం కషాయేషు వాచ్యేషు స్నేహనాద్యుపదేశః కుతోఽభిధీయతే? ఉచ్యతే- వాతజ్వరప్రతీకారప్రస్తావాత్| అవస్థాసు శీతోద్గమాదిషు| తత్ర జీర్ణజ్వరే త్వగ్గతే ఘృతాభ్యంగః, శీతోద్గమే చ స్వేదలేపావితి|175|-
Adhikarana 118 (175) · Śloka 176
శ్రీపర్ణీచందనోశీరపరూషకమధూకజః ||175||
శర్కరామధురో హంతి కషాయః పైత్తికం జ్వరం |176|
View original
श्रीपर्णीचन्दनोशीरपरूषकमधूकजः ||१७५||
शर्करामधुरो हन्ति कषायः पैत्तिकं ज्वरम् |१७६|
పైత్తికజ్వరసంశమనమాహ- శ్రీపర్ణీత్యాది| శ్రీపర్ణీశబ్దేన గంభారీఫలం, చందనం రక్తచందనం, పరూషకం స్వనామప్రసిద్ధం, మధూకో గుడపుష్పః , తస్యాపి ఫలం గ్రాహ్యం| యావత్ప్రమాణయా శర్కరయా మధురః క్వాథో భవతి తావత్యేవ శర్కరా ప్రక్షేప్తవ్యా, వృద్ధవైద్యా ఆదిద్రవ్యసమాం శర్కరామాహుః||175||
Adhikarana 119 (176) · Śloka 176
పీతం పిత్తజ్వరం హన్యాత్సారివాద్యం సశర్కరం ||176||
View original
पीतं पित्तज्वरं हन्यात्सारिवाद्यं सशर्करम् ||१७६||
పీతం పిత్తజ్వరమిత్యాది| సారివాద్యం సారివాదిద్రవ్యగణజాతం కషాయకల్పనయా నిష్క్వాథ్య కర్షప్రమాణశర్కరాయుతం పీతం సత్ పిత్తజ్వరం హన్యాదితి సంబంధః||176||
Adhikarana 120 (177) · Śloka 177
సయష్టీమధుకం హన్యాత్తథైవోత్పలపూర్వకం |177|
View original
सयष्टीमधुकं हन्यात्तथैवोत्पलपूर्वकम् |१७७|
సయష్టీమధుకమిత్యాది| ఉత్పలాదిగణోక్తం ద్రవ్యజాతం సయష్టీమధుకం నిష్క్వాథ్య పీతం సత్ పిత్తజ్వరం హన్యాదితి సంబంధః| యద్యపి ఉత్పలాదిగణేనైవ యష్టీమధుకం ప్రాప్తం తథాఽపి పునః సయష్టీమధుకమితి యత్కృతం తద్యష్టీమధుకస్య భాగద్వయప్రతిపాదనార్థం|177|-
Adhikarana 121 (177) · Śloka 177
శృతం శీతకషాయం వా సోత్పలం శర్కరాయుతం ||177||
View original
शृतं शीतकषायं वा सोत्पलं शर्करायुतम् ||१७७||
శృతమిత్యాది| శృతం శీతకషాయం వేతి వికల్పో దాహాదితారతమ్యాద్యపేక్షయా| సోత్పలమిత్యత్ర ఆదిశబ్దో లుప్తో ద్రష్టవ్యః; తేన, ఉత్పలాదిగణసహితం, ఉత్పలాదిగణకృతమిత్యర్థః||177||
Adhikarana 122 (178) · Śloka 178
గుడూచీపద్మరోధ్రాణాం సారివోత్పలయోస్తథా |
శర్కరామధురః క్వాథః శీతః పిత్తజ్వరాపహః ||178||
View original
गुडूचीपद्मरोध्राणां सारिवोत्पलयोस्तथा |
शर्करामधुरः क्वाथः शीतः पित्तज्वरापहः ||१७८||
గుడూచీత్యాది| పద్మం కమలం, ఉత్పలం ఈషన్నీలం| ఏతే చ సర్వ ఏవానంతరోక్తాః పాక్యకషాయాః శీతకషాయా వా దోషాదిబలం దృష్ట్వా వైద్యేన యోజ్యాః||178||
Adhikarana 123 (179) · Śloka 180
ద్రాక్షారగ్వధయోశ్చాపి కాశ్మర్యస్యాథవా పునః |
స్వాదుతిక్తకషాయాణాం కషాయైః శర్కరాయుతైః ||179||
సుశీతైః శమయేత్తృష్ణాం ప్రవృద్ధాం దాహమేవ చ |180|
View original
द्राक्षारग्वधयोश्चापि काश्मर्यस्याथवा पुनः |
स्वादुतिक्तकषायाणां कषायैः शर्करायुतैः ||१७९||
सुशीतैः शमयेत्तृष्णां प्रवृद्धां दाहमेव च |१८०|
ఇదానీం పిత్తజ్వరే ఆవస్థికం క్రమమాహ- ద్రాక్షారగ్వధయోరిత్యాది| ద్రాక్షారగ్వధయోశ్చాపీత్యేకో యోగః, కాశ్మర్యస్యాథవేతి ద్వితీయః, స్వాదుతిక్తకషాయాణామితి తృతీయః| ఆరగ్వధః కృతమాలఫలం, కాశ్మర్యం గంభారీఫలం| స్వాదుతిక్తకషాయాణామితి స్వాదూని ద్రాక్షామధుకసారివాదీని, తిక్తాని దురాలభాపర్పటకకిరాతతిక్తకప్రభృతీని, కషాయాణి పద్మోత్పలప్రభృతీని, తేషాం కషాయైః| సుశీతైరితి శీతకషాయైరేవేతి కార్తికకుండాచార్యః, జేజ్జటాచార్యస్తు పూర్వ క్వథితైః పశ్చాచ్ఛీతీకృతైరితి మన్యతే||179||-
Adhikarana 124 (180) · Śloka 181
శీతం మధుయుతం తోయమాకంఠాద్వా పిపాసితం ||180||
వామయేత్పాయయిత్వా తు తేన తృష్ణా ప్రశామ్యతి |181|
View original
शीतं मधुयुतं तोयमाकण्ठाद्वा पिपासितम् ||१८०||
वामयेत्पाययित्वा तु तेन तृष्णा प्रशाम्यति |१८१|
పిత్తజ్వరేఽపరమావస్థికం కార్యమాహ- శీతం మధుయుతమిత్యాది| యద్యపి సంశమనప్రస్తావే వమనం నోపయుక్తం, తథాఽపి ప్రవృద్ధాయాం తృష్ణాయాం వమనస్యాపి సంశమనకార్యకరత్వాదుపదేశః||180||-
Adhikarana 125 (181) · Śloka 182
క్షీరైః క్షీరికషాయైశ్చ సుశీతైశ్చందనాయుతైః ||181||
అంతర్దాహే విధాతవ్యమేభిశ్చాన్యైశ్చ శీతలైః |182|
View original
क्षीरैः क्षीरिकषायैश्च सुशीतैश्चन्दनायुतैः ||१८१||
अन्तर्दाहे विधातव्यमेभिश्चान्यैश्च शीतलैः |१८२|
క్షీరైరిత్యాది| క్షీరికషాయైః వటాదిక్వాథైః, విధాతవ్యం పానలేపనపరిషేకావగాహాదికం| కార్తికకుండస్తు బహిఃపరిమార్జనమేవేచ్ఛతి| అన్యైశ్చ శీతలైః కాకోల్యాదిభిః శీతవీర్యైః, తథా శీతస్పర్శైరపీత్యర్థః||181||-
Adhikarana 126 (182-183) · Śloka 184
పద్మకం మధుకం ద్రాక్షాం పుండరీకమథోత్పలం ||182||
యవాన్ భృష్టానుశీరాణి సమంగాం కాశ్మరీఫలం |
నిదధ్యాదప్సు చాలోడ్య నిశాపర్యుషితం తతః ||183||
క్షౌద్రేణ యుక్తం పిబతో జ్వరదాహౌ ప్రశామ్యతః |184|
View original
पद्मकं मधुकं द्राक्षां पुण्डरीकमथोत्पलम् ||१८२||
यवान् भृष्टानुशीराणि समङ्गां काश्मरीफलम् |
निदध्यादप्सु चालोड्य निशापर्युषितं ततः ||१८३||
क्षौद्रेण युक्तं पिबतो ज्वरदाहौ प्रशाम्यतः |१८४|
పిత్తజ్వరావస్థాయాం శీతకషాయమాహ- పద్మకం మధుకమిత్యాది| సమంగా అంజలికారికా, వరాహక్రాంతామపరే| యద్యపి కాశ్మరీఫలమిత్యుక్తం తథాఽపి కాశ్మరీఫలమజ్జా గృహ్యతే, అత్యంతపిత్తహరత్వాత్| నిదధ్యాత్ ధారయేత్| అప్సు చాలోడ్యేతి అర్ధక్వథితాంబుని ప్రతప్తే ఆలోడ్యేత్యర్థః; అథవా అనుష్ణమపి వార్యౌషధాన్వితం పర్యుషితం శీతకషాయం, అవిశేషాత్| జ్వరదాహౌ ప్రశామ్యత ఇతి జ్వరశ్చ దాహశ్చ, తౌ ప్రశామ్యతః; ఏతేన జ్వరసంయుక్తో దాహః శామ్యతి, తథా జ్వరం వినాఽపి యో దాహః సోఽపి శామ్యతీత్యర్థః| అన్యే తు ‘జ్వరో దాహశ్చ శామ్యతి’ ఇతి పఠంతి| తత్ర పాఠే జ్వరోఽపి శామ్యతీతి లభ్యతే| అనేన శీతకషాయవిధానేనాన్యాన్యపి శీతకషాయాణి కార్యాణి| కేచిత్ ‘పద్మకం మధుకం ద్రాక్షాం పుండరీకమథోత్పలం’ ఇతి పాఠం న పఠంతి||182-183||-
Adhikarana 127 (184) · Śloka 184
జిహ్వాతాలుగలక్లోమశోషే మూర్ధ్ని చ దాపయేత్ ||184||
View original
जिह्वातालुगलक्लोमशोषे मूर्ध्नि च दापयेत् ||१८४||
పిత్తజ్వరావస్థాయాం మూర్ధప్రలేపమాహ- జిహ్వాతాలుగలక్లోమేత్యాది| క్లోమ తిలకం| మూర్ధ్ని మస్తకే| దాపయేత్ పద్మకాదిశీతకషాయస్య జిహ్వాదిశోషే మస్తకరుజాసు చాభ్యంతరముపయోగః స్పర్శే చేతి వ్యాఖ్యానయంతి| నను, కషాయాధికారే కథం మూర్ధ్ని లేపో గండూషశ్చ నిర్దిశ్యతే? ఉచ్యతే- కషాయాణీతి బాహుల్యేన నిర్దేశాత్; యథా ఛత్రిణః, తేనాదోష ఇతి||184||
Adhikarana 128 (185) · Śloka 186
కేశరం మాతులంగస్య మధుసైంధవసంయుతం |
శర్కరాదాడిమాభ్యాం వా ద్రాక్షాఖర్జూరయోస్తథా ||185||
వైరస్యే ధారయేత్కల్కం గండూషం చ తథా హితం |186|
View original
केशरं मातुलङ्गस्य मधुसैन्धवसंयुतम् |
शर्करादाडिमाभ्यां वा द्राक्षाखर्जूरयोस्तथा ||१८५||
वैरस्ये धारयेत्कल्कं गण्डूषं च तथा हितम् |१८६|
పిత్తజ్వరే ఆవస్థికం క్రమమాహ- కేశరమిత్యాది| కేశరాదిః మధుసైంధవసంయుతమిత్యంత ఏకో యోగః, శర్కరాదిః ఖర్జూరయోస్తథేత్యంతో ద్వితీయః| వైరస్యే ముఖవైరస్యే| ధారయేత్ ‘ముఖే’ ఇతి శేషః| కల్కో దృషది పేషితః సద్రవః| తథా హితమితి విశిష్టదోషారబ్ధజ్వరప్రత్యనీకమిత్యర్థః| కేచిజ్జిహ్వాతాల్వాదిశోషే మాతులుంగకేశరస్యైవ కేవలం మధుసైంధవయుక్తస్య మూర్ధ్ని ధారణమిచ్ఛంతి, తథా ద్రాక్షాఖర్జూరకల్కస్య శర్కరాదాడిమయుతస్య వైరస్యే ఆస్యే ధారణమిచ్ఛంతి| యద్యపి ముఖవైరస్యం వాతలింగం, తథాఽపి పిత్తాదపి వైరస్యం జ్ఞేయం, తంత్రాంతరోక్తత్వాత్| కేచిత్ ‘పద్మకం మధుకం ద్రాక్షాం’ ఇత్యాదికం ‘గండూషం చ తథా హితం’ ఇతి పర్యంతం న పఠంతి; స చ పాఠః పఠనీయః, సర్వనిబంధకారైః పఠితత్వాత్||185||-
Adhikarana 129 (186) · Śloka 187
సప్తచ్ఛదం గుడూచీం చ నింబం స్ఫూర్జకమేవ చ ||186||
క్వాథయిత్వా పిబేత్ క్వాథం సక్షౌద్రం కఫజే జ్వరే |187|
View original
सप्तच्छदं गुडूचीं च निम्बं स्फूर्जकमेव च ||१८६||
क्वाथयित्वा पिबेत् क्वाथं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे |१८७|
కఫజ్వరసంశమనాన్యాహ- సప్తచ్ఛదమిత్యాది| సప్తచ్ఛదః సప్తపర్ణః, స్ఫూర్జకో వనకురంటకాకారః ఫణిజ్జకాపరపర్యాయః| క్వాథమిత్యత్ర కల్కమిత్యన్యే| పిబేత్ పరం శీతీకృతం, మధునా ఉష్ణేన సహ నిషిద్ధత్వాత్; మధు చాత్ర క్వాథ్యద్రవ్యచతుర్థాంశం||186||-
Adhikarana 130 (187) · Śloka 188
కటుత్రికం నాగపుష్పం హరిద్రా కటురోహిణీ ||187||
కౌటజం చ ఫలం హన్యాత్ సేవ్యమానం కఫజ్వరం |188|
View original
कटुत्रिकं नागपुष्पं हरिद्रा कटुरोहिणी ||१८७||
कौटजं च फलं हन्यात् सेव्यमानं कफज्वरम् |१८८|
కటుత్రికమిత్యాది| నాగపుష్పం నాగకేశరం| సేవ్యమానం అసకృదుపయోగాత్||187||-
Adhikarana 131 (188-189) · Śloka 189
హరిద్రాం చిత్రకం నింబముశీరాతివిషే వచాం ||188||
కుష్ఠమింద్రయవాన్ మూర్వాం పటోలం చాపి సాధితం |
పిబేన్మరిచసంయుక్తం సక్షౌద్రం కఫజే జ్వరే ||189||
View original
हरिद्रां चित्रकं निम्बमुशीरातिविषे वचाम् ||१८८||
कुष्ठमिन्द्रयवान् मूर्वां पटोलं चापि साधितम् |
पिबेन्मरिचसंयुक्तं सक्षौद्रं कफजे ज्वरे ||१८९||
హరిద్రామిత్యాది| మూర్వా చోరస్నాయుః, ‘సక్షౌద్రం’ ఇత్యత్ర ‘సగుడం’ ఇత్యన్యే పఠంతి||188-189||
Adhikarana 132 (190) · Śloka 190
సారివాతివిషాకుష్ఠపురాఖ్యైః సదురాలభైః |
ముస్తేన చ కృతః క్వాథః పీతో హన్యాత్ కఫజ్వరం ||190||
View original
सारिवातिविषाकुष्ठपुराख्यैः सदुरालभैः |
मुस्तेन च कृतः क्वाथः पीतो हन्यात् कफज्वरम् ||१९०||
సారివాతివిషాకుష్ఠేత్యాది| పురో గుగ్గులుః||190||
Adhikarana 133 (191) · Śloka 191
ముస్తం వృక్షకబీజాని త్రిఫలా కటురోహిణీ |
పరూషకాణి చ క్వాథః కఫజ్వరవినాశనః ||191||
View original
मुस्तं वृक्षकबीजानि त्रिफला कटुरोहिणी |
परूषकाणि च क्वाथः कफज्वरविनाशनः ||१९१||
ముస్తమిత్యాది| వృక్షకబీజాని ఇంద్రయవాః||191||
Adhikarana 134 (192) · Śloka 192
రాజవృక్షాదివర్గస్య కషాయో మధుసంయుతః |
కఫవాతజ్వరం హన్యాచ్ఛీఘ్రం కాలేఽవచారితః ||192||
View original
राजवृक्षादिवर्गस्य कषायो मधुसंयुतः |
कफवातज्वरं हन्याच्छीघ्रं कालेऽवचारितः ||१९२||
ఇదానీం యద్యప్యుద్దేశశాస్త్రసామర్థ్యాత్ కఫజ్వరచికిత్సానంతరం సన్నిపాతజ్వరచికిత్సితం పఠితుముచితం, తథాఽపి సన్నిపాతే ద్వంద్వజచికిత్సా కర్తవ్యేతి దర్శనార్థం పూర్వం ద్వంద్వజచికిత్సామాహ- రాజవృక్షాదివర్గస్యేత్యాది| రాజవృక్షాదిః ఆరగ్వధాదిః, కాలేఽవచారిత ఔషధకాలే దత్తః| పూర్వోక్తం వాతపిత్తద్వంద్వజక్రమం విహాయ వాతశ్లేష్మద్వంద్వజచికిత్సితం ప్రథమం యదత్ర కృతం తత్ కేవలకఫజ్వరేఽపి వాతశ్లేష్మద్వంద్వజచికిత్సితం విధేయమితి దర్శనార్థం||192||
Adhikarana 135 (193-194) · Śloka 195
నాగరం ధాన్యకం భార్గీమభయాం సురదారు చ |
వచాం పర్పటకం ముస్తం భూతీకమథ కట్ఫలం ||193||
నిష్క్వాథ్య కఫవాతోత్థే క్షౌద్రహింగుసమన్వితం |
దా(పా)తవ్యం శ్వాసకాసఘ్నం శ్లేష్మోత్సేకే గలగ్రహే ||194||
హిక్కాసు కంఠశ్వయథౌ శూలే హృదయపార్శ్వజే |195|
View original
नागरं धान्यकं भार्गीमभयां सुरदारु च |
वचां पर्पटकं मुस्तं भूतीकमथ कट्फलम् ||१९३||
निष्क्वाथ्य कफवातोत्थे क्षौद्रहिङ्गुसमन्वितम् |
दा(पा)तव्यं श्वासकासघ्नं श्लेष्मोत्सेके गलग्रहे ||१९४||
हिक्कासु कण्ठश्वयथौ शूले हृदयपार्श्वजे |१९५|
నాగరమిత్యాది| భూతీకం సుగంధితృణం ‘రోహిషం’ ఇతి ప్రసిద్ధం| నిష్క్వాథ్య పూర్వోక్తయా కషాయకల్పనయా| మధు కర్షప్రమాణం| హింగు మాషకప్రమాణం, “మాషికే హింగుసింధూత్థే” ఇతి వచనాత్| శ్లేష్మోత్సేకే శ్లేష్మవృద్ధౌ| హృదయపార్శ్వజే ఇత్యత్రాపి ‘శూలే’ ఇతి సంబధ్యతే| ఏష యోగః శృంగీసహితః కట్ఫలాదిః| కేచిదముం పాఠం దేవదార్వభయేత్యాదినా పఠంతి||193-194||-
Adhikarana 136 (195-198) · Śloka 199
బలాపటోలత్రిఫలాయష్ట్యాహ్వానాం వృషస్య చ ||195||
క్వాథో మధుయుతః పీతో హంతి పిత్తకఫజ్వరం |
కటుకావిజయాద్రాక్షాముస్తపర్పటకైః కృతః ||196||
కషాయో నాశయేత్ పీతః శ్లేష్మపిత్తభవం జ్వరం |
భార్గీవచాపర్పటకధాన్యహింగ్వభయాఘనైః ||197||
కాశ్మర్యనాగరైః క్వాథః సక్షౌద్రః శ్లేష్మపిత్తజే |
సశర్కరామక్షమాత్రాం కటుకాముష్ణవారిణా ||198||
పీత్వా జ్వరం జయేజ్జంతుః కఫపిత్తసముద్భవం |199|
View original
बलापटोलत्रिफलायष्ट्याह्वानां वृषस्य च ||१९५||
क्वाथो मधुयुतः पीतो हन्ति पित्तकफज्वरम् |
कटुकाविजयाद्राक्षामुस्तपर्पटकैः कृतः ||१९६||
कषायो नाशयेत् पीतः श्लेष्मपित्तभवं ज्वरम् |
भार्गीवचापर्पटकधान्यहिङ्ग्वभयाघनैः ||१९७||
काश्मर्यनागरैः क्वाथः सक्षौद्रः श्लेष्मपित्तजे |
सशर्करामक्षमात्रां कटुकामुष्णवारिणा ||१९८||
पीत्वा ज्वरं जयेज्जन्तुः कफपित्तसमुद्भवम् |१९९|
బలాపటోలత్రిఫలేత్యాది| విజయా హరీతకీ| భార్గీవచేత్యాది| అక్షమాత్రాం కర్షప్రమాణాం||195-198||-
Adhikarana 137 (199-200) · Śloka 201
కిరాతతిక్తమమృతాం ద్రాక్షామామలకం శటీం ||199||
నిష్క్వాథ్య వాతపిత్తోత్థే తం క్వాథం సగుడం పిబేత్ |
రాస్నా వృషోఽథ త్రిఫలా రాజవృక్షఫలైః సహ ||200||
కషాయః సాధితః పీతో వాతపిత్తజ్వరం జయేత్ |201|
View original
किराततिक्तममृतां द्राक्षामामलकं शटीम् ||१९९||
निष्क्वाथ्य वातपित्तोत्थे तं क्वाथं सगुडं पिबेत् |
रास्ना वृषोऽथ त्रिफला राजवृक्षफलैः सह ||२००||
कषायः साधितः पीतो वातपित्तज्वरं जयेत् |२०१|
కిరాతతిక్తమిత్యాది| జేజ్జటాచార్యస్తు సన్నిపాతజ్వరచికిత్సాం పఠిత్వా ద్వంద్వజచికిత్సాం పఠతి, ‘దోషైః పృథక్ సమస్తైశ్చ ద్వంద్వైరాగంతుభిస్తథా’ ఇత్యుక్తత్వాత్||199-200||-
Adhikarana 138 (201) · Śloka 201
సర్వదోషసముత్థే తు సంసృష్టానవచారయేత్ ||201||
View original
सर्वदोषसमुत्थे तु संसृष्टानवचारयेत् ||२०१||
ఇదానీం సమసన్నిపాతజ్వరచికిత్సామాహ- సర్వదోషేత్యాది| సర్వదోషసముత్థే సమసన్నిపాతే| సంసృష్టానవచారయేదితి వాతాదివిహితాన్ కషాయానేకీకృత్య ప్రయుంజీతేత్యర్థః| అస్యాగ్రే కేచిత్ ‘వర్ధనైః క్షపణైర్వాపి’ ఇత్యాదికం పాఠం పఠంతి, స చ వర్తమానేషు పుస్తకేషు న దృశ్యతే, అతో న లిఖితః||201||
Adhikarana 139 (202) · Śloka 202
యథాదోషోచ్ఛ్రయం చాపి జ్వరాన్ సర్వానుపాచరేత్ |202|
View original
यथादोषोच्छ्रयं चापि ज्वरान् सर्वानुपाचरेत् |२०२|
విషమసన్నిపాతచికిత్సామాహ- యథాదోషోచ్ఛ్రయమిత్యాది| యథాదోషోచ్ఛ్రయమితి యస్య దోషస్య ఉచ్ఛ్రయో భవతి తద్దోషప్రతీకారేణేత్యర్థః| సర్వాన్ విషమసన్నిపాతజ్వరాన్| ఏతత్ సామాన్యం సర్వేషామేవ జ్వరాణాం చికిత్సితేషు ఆగంతూనామపి చికిత్సితే చ|202|-
Adhikarana 140 (202) · Śloka 203
వృశ్చీవబిల్వవర్షాభ్వః పయశ్చోదకమేవ చ ||202||
పచేత్ క్షీరావశిష్టం తు తద్ధి సర్వజ్వరాపహం |203|
View original
वृश्चीवबिल्ववर्षाभ्वः पयश्चोदकमेव च ||२०२||
पचेत् क्षीरावशिष्टं तु तद्धि सर्वज्वरापहम् |२०३|
సామాన్యసన్నిపాతచికిత్సాం నిర్దిదిక్షురాదౌ క్షీరస్య జీవనతయా క్షీరప్రయోగమాహ- వృశ్చీవేత్యాది| వృశ్చీవః శ్వేతపునర్నవా, వర్షాభూః రక్తపునర్నవా| పచేదితి “ద్రవ్యాదష్టగుణం క్షీరం క్షీరాత్తోయం చతుర్గుణం| క్షీరావశేషం కర్తవ్యం క్షీరపాకే త్వయం విధిః”- ఇతి పరిభాషయా| కేచిదగ్రిమశ్లోకోక్తమేవోదకప్రమాణమిచ్ఛంతి| అన్యే ఏనం యోగద్వయం మన్యంతే, తంత్రాంతరోక్తత్వాత్; వృశ్చీవబిల్వమిత్యేకో యోగః, వర్షాభ్వాదిః ద్వితీయః||202||-
Adhikarana 141 (203) · Śloka 204
ఉదకాంశాస్త్రయః క్షీరం శింశపాసారసంయుతం ||203||
తత్ క్షీరశేషం క్వథితం పేయం సర్వజ్వరాపహం |204|
View original
उदकांशास्त्रयः क्षीरं शिंशपासारसंयुतम् ||२०३||
तत् क्षीरशेषं क्वथितं पेयं सर्वज्वरापहम् |२०४|
సన్నిపాతేఽపరమపి క్షీరయోగమాహ- ఉదకాంశాస్త్రయ ఇత్యాది| ఉదకాంశాస్త్రయః క్షీరాంశాపేక్షయా, క్షీరస్యాష్టౌ పలాని, శింశపాసారః పలప్రమితః||203||-
Adhikarana 142 (204-207) · Śloka 207
నలవేతసయోర్మూలే మూర్వాయాం దేవదారుణి ||204||
కషాయం విధివత్ కృత్వా పేయమేతజ్జ్వరాపహం |
హరిద్రా భద్రముస్తం చ త్రిఫలా కటురోహిణీ ||205||
పిచుమందః పటోలీ చ దేవదారు నిదిగ్ధికా |
ఏషాం కషాయః పీతస్తు సన్నిపాతజ్వరం జయేత్ ||206||
అవిపక్తిం ప్రసేకం చ శోఫం కాసమరోచకం |
త్రైఫలో వా ససర్పిష్కః క్వాథః పేయస్త్రిదోషజే ||207||
View original
नलवेतसयोर्मूले मूर्वायां देवदारुणि ||२०४||
कषायं विधिवत् कृत्वा पेयमेतज्ज्वरापहम् |
हरिद्रा भद्रमुस्तं च त्रिफला कटुरोहिणी ||२०५||
पिचुमन्दः पटोली च देवदारु निदिग्धिका |
एषां कषायः पीतस्तु सन्निपातज्वरं जयेत् ||२०६||
अविपक्तिं प्रसेकं च शोफं कासमरोचकम् |
त्रैफलो वा ससर्पिष्कः क्वाथः पेयस्त्रिदोषजे ||२०७||
నలవేతసయోరిత్యాది| కషాయం విధివత్ కృత్వేతి పూర్వోక్తకషాయకల్పనయా| క్షీరసాధ్యాయామవస్థాయామయమపి యోగో దేయః| కేచిన్నలవేతసాదియోగం న పఠంతి; స చ పఠనీయః, సర్వనిబంధకారైః పఠితత్వాత్||204-207||
Adhikarana 143 (208) · Śloka 209
అనంతాం బాలకం ముస్తాం నాగరం కటురోహిణీం సుఖాంబునా ప్రాగుదయాత్పాయయేతాక్షసమ్మితం ||208||
ఏష సర్వజ్వరాన్ హంతి దీపయత్యాశు చానలం |209|
View original
अनन्तां बालकं मुस्तां नागरं कटुरोहिणीम् सुखाम्बुना प्रागुदयात्पाययेताक्षसम्मितम् ||२०८||
एष सर्वज्वरान् हन्ति दीपयत्याशु चानलम् |२०९|
అనంతామిత్యాది| అనంతా దురాలభా| సుఖాంబునా అత్రోష్ణోదకేన పలప్రమితేన| ప్రాగుదయాదితి అత్రోదయః సూర్యస్య బోద్ధవ్యః; న తు జ్వరస్య; తేన సూర్యోదయాత్ పూర్వం దేయం, ఏతేన ప్రాతరేవ| అక్షసమ్మితం కర్షసమం| సుఖాంబునా ప్రాగుదయాత్’ ఇత్యత్ర ‘పిష్ట్వా సుఖాంబునా కల్కం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||208||-
Adhikarana 144 (209) · Śloka 210
ద్రవ్యాణి దీపనీయాని తథా వైరేచనాని చ ||209||
ఏకశో వా ద్విశో వాఽపి జ్వరఘ్నాని ప్రయోజయేత్ |210|
View original
द्रव्याणि दीपनीयानि तथा वैरेचनानि च ||२०९||
एकशो वा द्विशो वाऽपि ज्वरघ्नानि प्रयोजयेत् |२१०|
ఇదానీముక్తానుక్తసంగ్రహార్థమాహ- ద్రవ్యాణి దీపనీయానీత్యాది| దీపనీయాని పిప్పల్యాదీని, వైరేచనాని త్రివృదభయాదీని, జ్వరఘ్నాని దీర్ఘజ్వరఘ్నాని| ప్రయోజయేత్ దోషబలమపేక్ష్య సన్నిపాతజీర్ణజ్వరావస్థాయామేకశో ద్విశో వా దాపయేత్| యే త్వేవం వదంతి- పిప్పల్యాదీని ప్రాయశః కటుకాని, తాని చ జ్వరే న ప్రాయోగికాన్యుష్ణవీర్యత్వాత్; విరేచనాన్యపి గురుత్వాదయౌగికాని; తేషాం సమ్యక్ శాస్త్రావబోధో నాస్తి, పిప్పల్యాదీనాం జ్వరే పఠితత్వాత్||209||-
Adhikarana 145 (210) · Śloka 211
సర్పిర్మధ్వభయాతైలలేహోఽయం సర్వజం జ్వరం ||210||
శాంతిం నయేత్త్రివృచ్చాపి సక్షౌద్రా ప్రబలం జ్వరం |211|
View original
सर्पिर्मध्वभयातैललेहोऽयं सर्वजं ज्वरम् ||२१०||
शान्तिं नयेत्त्रिवृच्चापि सक्षौद्रा प्रबलं ज्वरम् |२११|
సర్పిరిత్యాది| ప్రబలం దాహాదిసమన్వితం| లేహావస్థా చ తంత్రాంతరాజ్జ్ఞేయా| తథా చ తంత్రాంతరం- “పథ్యాతైలఘృతక్షౌద్రైర్లేహో దాహశ్రమజ్వరాన్| కాసాసృక్పిత్తవీసర్పశ్వాసాన్ హంతి వమీరపి”- ఇతి| ‘సక్షౌద్రా విషమజ్వరం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తన్న, విషమజ్వరస్య పరతోఽభిధాస్యమానత్వాత్||210||-
Adhikarana 146 (211) · Śloka 211
జ్వరే తు విషమే కార్యమూర్ధ్వం చాధశ్చ శోధనం ||211||
View original
ज्वरे तु विषमे कार्यमूर्ध्वं चाधश्च शोधनम् ||२११||
ఇదానీం విషమజ్వరచికిత్సామాహ- జ్వరే త్విత్యాది| ఊర్ధ్వశోధనం వమనం, తచ్చ కఫాధికే విషమజ్వరే| అధఃశోధనం విరేచనం, తచ్చ పిత్తాధికే| ఏతేన సర్వేష్వేవ విషమజ్వరేషు కఫపిత్తాధికతయా వమనవిరేచనే ప్రయోక్తవ్యే ఇత్యుక్తం| అన్యే తు విషమజ్వరే ఇత్యత్ర యద్యపి విషమజ్వరశబ్దేన సంతతం విహాయాన్యే విషమజ్వరాః ప్రోక్తాః, తథాఽప్యత్ర తృతీయచతుర్థకౌ గ్రాహ్యౌ, యతస్తయోరేవ సాధారణం వాతాదిహరమాస్థాపనవిరేచనవమనాదికం యుక్తమితి వ్యాచక్షతే||211||
Adhikarana 147 (212) · Śloka 212
ఘృతం ప్లీహోదరోక్తం వా నిహన్యాద్విషమజ్వరం |212|
View original
घृतं प्लीहोदरोक्तं वा निहन्याद्विषमज्वरम् |२१२|
ఘృతమిత్యాది| ప్లీహోదరోక్తం ఘృతం షట్పలం, తచ్చ కఫోత్తరే విషమజ్వరే దేయం, తీక్ష్ణత్వాత్|212|-
Adhikarana 148 (212) · Śloka 212
గుడప్రగాఢాం త్రిఫలాం పిబేద్వా విషమార్దితః ||212||
View original
गुडप्रगाढां त्रिफलां पिबेद्वा विषमार्दितः ||२१२||
గుడప్రగాఢామిత్యాది| గుడప్రగాఢాం కించిదధికకర్షగుడప్రతివాపయుతాం త్రిఫలాం పిబేత్, ‘క్వథితాం’ ఇతి శేషః| విషమార్దితో విషమజ్వరపీడితః||212||
Adhikarana 149 (213) · Śloka 213
గుడూచీనింబధాత్రీణాం కషాయం వా సమాక్షికం |213|
View original
गुडूचीनिम्बधात्रीणां कषायं वा समाक्षिकम् |२१३|
గుడూచీనింబధాత్రీణామిత్యాది| ధాత్రీ ఆమలకీ| ఏష యోగశ్చాతుర్థకజ్వరఘ్నః, సమానతంత్రోక్తత్వాత్|213|-
Adhikarana 150 (213) · Śloka 213
ప్రాతః ప్రాతః ససర్పిష్కం రసోనముపయోజయేత్ ||213||
View original
प्रातः प्रातः ससर्पिष्कं रसोनमुपयोजयेत् ||२१३||
ప్రాతః ప్రాతః ససర్పిష్కమిత్యాది||213||
Adhikarana 151 (214) · Śloka 215
త్రిచతుర్భిః పిబేత్ క్వాథం పంచభిర్వా సమన్వితైః |
మధుకస్య పటోలస్య రోహిణ్యా ముస్తకస్య చ ||214||
హరీతక్యాశ్చ సర్వోఽయం త్రివిధో యోగ ఇష్యతే |215|
View original
त्रिचतुर्भिः पिबेत् क्वाथं पञ्चभिर्वा समन्वितैः |
मधुकस्य पटोलस्य रोहिण्या मुस्तकस्य च ||२१४||
हरीतक्याश्च सर्वोऽयं त्रिविधो योग इष्यते |२१५|
మధుకాదీనాం హరీతక్యంతానాం ద్రవ్యాణాం త్రిభిః, చతుర్భిః, పంచభిర్వా ద్రవ్యైః సమన్వితైః కృతం క్వాథం పిబేదితి సంబంధః| మధుకం యష్టీమధు, రోహిణీ కటుకా, ముస్తం ప్రసిద్ధం| సర్వోఽయం త్రివిధో యోగ ఇష్యతే; అయం మధుకాదియోగస్త్రిప్రకారో వక్ష్యతే| కథం? మధుకపటోలరోహిణీభిస్త్రిరేకో యోగః, మధుకపటోలరోహిణీముస్తకైశ్చతుర్భిర్ద్వితీయః, మధుకపటోలరోహిణీముస్తకహరీతకీభిః పంచభిస్తృతీయః, ఏవం త్రయో యోగాః| కేచిన్ముస్తకస్థానే ‘వత్సకం’ పఠిత్వాఽన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి; తద్యథా- మధుకాదిహరీతకీపర్యంతానాం ద్రవ్యాణాం రసభేదవత్ త్రియోగచతుష్కసంయోగపంచసంయోగసంస్కృతం క్వాథం పిబేత్; తద్యథా,- మధుకపటోలరోహిణీభిః, మధుకపటోలవత్సకైః, మధుకపటోలహరీతకీభిః, మధుకరోహిణీవత్సకైః, మధుకరోహిణీహరీతకీభిః, మధుకవత్సకహరీతకీభిః, పటోలరోహిణీవత్సకైః, పటోలవత్సకహరీతకీభిః, పటోలరోహిణీహరీతకీభిః, రోహిణీవత్సకహరీతకీభిః, ఏవం త్రిభిర్ద్రవ్యైర్దశవికల్పా భవంతి; మధుకపటోలరోహిణీవత్సకైః, మధుకపటోలరోహిణీహరీతకీభిః, మధుకరోహిణీవత్సకహరీతకీభిః, మధుకపటోలవత్సకహరీతకీభిః, పటోలరోహిణీవత్సకహరీతకీభిః, ఏవం చతుర్భిః పంచ వికల్పాః; మధుకరోహిణీవత్సకపటోలకహరీతకీభిః పంచభిరేకః; ఇత్థం త్రిప్రకరస్యాపి యోగస్య షోడశ వికల్పా భవంతి, తే చ సూక్ష్మమతినా వైద్యేన దోషాపేక్షయా ప్రయోక్తవ్యాః||214||-
Adhikarana 152 (215) · Śloka 216
సర్పిఃక్షీరసితాక్షౌద్రమాగధీర్వా యథాబలం ||215||
దశమూలీకషాయేణ మాగధీర్వా ప్రయోజయేత్ |216|
View original
सर्पिःक्षीरसिताक्षौद्रमागधीर्वा यथाबलम् ||२१५||
दशमूलीकषायेण मागधीर्वा प्रयोजयेत् |२१६|
సర్పిఃక్షీరసితాక్షౌద్రేత్యాది| సర్పిఃప్రభృతీనాం సముదితానామయం ప్రయోగో విషమజ్వరే జ్ఞేయః| దశమూలీకషాయేణ పాతవ్యకషాయకల్పనయా క్వథితేన, కర్షణప్రమాణాం పిప్పలీం పిబేత్, యస్మాదయం పిప్పలీవర్ధమానో న భవతి||215||-
Adhikarana 153 (216) · Śloka 216
పిప్పలీవర్ధమానం వా పిబేత్ క్షీరరసాశనః ||216||
View original
पिप्पलीवर्धमानं वा पिबेत् क्षीररसाशनः ||२१६||
వర్ధమానపిప్పలీప్రయోగమాహ- పిప్పలీవర్ధమానమిత్యాది| వర్ధమానపిప్పలీప్రయోగో వాతవ్యాధిచికిత్సితమవలోక్య కర్తవ్యః||216||
Adhikarana 154 (217) · Śloka 217
తామ్రచూడస్య మాంసేన పిబేద్వా మద్యముత్తమం |217|
View original
ताम्रचूडस्य मांसेन पिबेद्वा मद्यमुत्तमम् |२१७|
తామ్రచూడస్యేత్యాది| తామ్రచూడః కుక్కుటః| మద్యముత్తమం మార్ద్వీకం సస్యకం చ| జేజ్జటాచార్యస్తు మార్ద్వీకస్థానే మాధ్వీకమాహ| కుక్కుటమాంసేన సహోత్తమమద్యపానం వాతప్రధానస్య మందాగ్నేశ్చ| ఏతాని వక్ష్యమాణాని పూర్వోక్తాని చ యద్యపి విషమజ్వరే పఠితాని, తథాఽపి జీర్ణజ్వరేఽపి దేయాని|217|-
Adhikarana 155 (217) · Śloka 218
కోలాగ్నిమంథత్రిఫలాక్వాథే దధ్నా ఘృతం పచేత్ ||217||
తిల్వకావాపమేతద్ధి విషమజ్వరనాశనం |218|
View original
कोलाग्निमन्थत्रिफलाक्वाथे दध्ना घृतं पचेत् ||२१७||
तिल्वकावापमेतद्धि विषमज्वरनाशनम् |२१८|
కోలాగ్నిమంథత్రిఫలేత్యాది| కోలం పంచకోలం, తిల్వకః పట్టికారోధ్రః| కల్పనామాహ- పంచకోలాదిద్రవ్యాణాం పలశతం, పానీయపలాని ద్వాదశాధికాని పంచశతాని, ఏకీకృత్య విపచేత్, యావచ్చతుర్థాంశమష్టావింశత్యధికశతం నిష్పద్యతే; తేన క్వాథేన చతుర్గుణేన తథా చతుర్గుణేన చ దధ్నా ద్వాత్రింశత్పలప్రమితం ఘృతం, అష్టపలప్రమాణం తిల్వకావాపం దత్త్వా పచేత్| అనేన విధినాఽనుక్తప్రమాణాని తైలఘృతాని పాచనీయాని| బ్రహ్మదేవాచార్యస్తు పంచకోలాదీనాం కషాయత్రయేణ పృథక్ స్నేహచతుర్గుణేన తథా చతుర్థేన దధ్నా స్నేహచతుర్గుణేన చ ఘృతం తిల్వకావాపం సాధయతి; తచ్చ ప్రమాదవ్యాఖ్యానం, పంచకోలాదికషాయత్రయస్య జేజ్జటాదిష్వనుక్తేః||217||-
Adhikarana 156 (218-220) · Śloka 221
పిప్పల్యతివిషాద్రాక్షాసారివాబిల్వచందనైః ||218||
కటుకేంద్రయవోశీరసింహీతామలకీఘనైః |
త్రాయమాణాస్థిరాధాత్రీవిశ్వభేషజచిత్రకైః ||219||
పక్వమేతైర్ఘృతం పీతం విజిత్య విషమాగ్నితాం |
జీర్ణజ్వరశిరఃశూలగుల్మోదరహలీమకాన్ ||220||
క్షయకాసం ససంతాపం పార్శ్వశూలానపాస్యతి |221|
View original
पिप्पल्यतिविषाद्राक्षासारिवाबिल्वचन्दनैः ||२१८||
कटुकेन्द्रयवोशीरसिंहीतामलकीघनैः |
त्रायमाणास्थिराधात्रीविश्वभेषजचित्रकैः ||२१९||
पक्वमेतैर्घृतं पीतं विजित्य विषमाग्निताम् |
जीर्णज्वरशिरःशूलगुल्मोदरहलीमकान् ||२२०||
क्षयकासं ससन्तापं पार्श्वशूलानपास्यति |२२१|
పిప్పల్యతివిషేత్యాది| సారివా ఉత్పలసారివా సుగంధమూలా, సింహీ బృహత్కంటకారికా, తామలకీ దరఫలికా, భూమ్యామలకీతి లోకే, స్థిరా శాలపర్ణీ, తేషాం కల్కకషాయాభ్యాం ఘృతం సాధయేత్||218-220||-
Adhikarana 157 (221-222) · Śloka 223
గుడూచీత్రిఫలావాసాత్రాయమాణాయవాసకైః ||221||
క్వథితైర్విధివత్పక్వమేతైః కల్కీకృతైః సమైః |
ద్రాక్షామాగధికాంభోదనాగరోత్పలచందనైః ||222||
పీతం సర్పిః క్షయశ్వాసకాసజీర్ణజ్వరాన్ జయేత్ |223|
View original
गुडूचीत्रिफलावासात्रायमाणायवासकैः ||२२१||
क्वथितैर्विधिवत्पक्वमेतैः कल्कीकृतैः समैः |
द्राक्षामागधिकाम्भोदनागरोत्पलचन्दनैः ||२२२||
पीतं सर्पिः क्षयश्वासकासजीर्णज्वरान् जयेत् |२२३|
గుడూచీత్రిఫలేత్యాది| ఏభిః ద్రాక్షాదిభిః||221-222||-
Adhikarana 158 (223-225) · Śloka 226
కలశీబృహతీద్రాక్షాత్రాయంతీనింబగోక్షురైః ||223||
బలాపర్పటకాంభోదశాలపర్ణీయవాసకైః |
పక్వముత్క్వథితైః సర్పిః కల్కైరేభిః సమన్వితం ||224||
శటీతామలకీభార్గీమేదామలకపౌష్కరైః |
క్షీరద్విగుణసంయుక్తం జీర్ణజ్వరమపోహతి ||225||
శిరఃపార్శ్వరుజాకాసక్షయప్రశమనం పరం |226|
View original
कलशीबृहतीद्राक्षात्रायन्तीनिम्बगोक्षुरैः ||२२३||
बलापर्पटकाम्भोदशालपर्णीयवासकैः |
पक्वमुत्क्वथितैः सर्पिः कल्कैरेभिः समन्वितम् ||२२४||
शटीतामलकीभार्गीमेदामलकपौष्करैः |
क्षीरद्विगुणसंयुक्तं जीर्णज्वरमपोहति ||२२५||
शिरःपार्श्वरुजाकासक्षयप्रशमनं परम् |२२६|
కలశీత్యాది| కలశీ పృశ్నిపర్ణీ, త్రాయంతీ త్రాయమాణా, అంభోదో ముస్తా| ఏభిః శట్యాదిభిః| అనుక్తమపి చతుర్గుణం జలం దేయం, తద్వినా పాకో న స్యాదితి వృద్ధభిషజః||223-225||-
Adhikarana 159 (226-228) · Śloka 229
పటోలీపర్పటారిష్టగుడూచీత్రిఫలావృషైః ||226||
కటుకాంబుదభూనింబయాసయష్ట్యాహ్వచందనైః |
దార్వీశక్రయవోశీరత్రాయమాణాకణోత్పలైః ||227||
ధాత్రీభృంగరజోభీరుకాకమాచీరసైర్ఘృతం |
సిద్ధమాశ్వపచీకుష్ఠజ్వరశుక్రార్జునవ్రణాన్ ||228||
హన్యాన్నయనవదనశ్రవణఘ్రాణజాన్ గదాన్ |229|
View original
पटोलीपर्पटारिष्टगुडूचीत्रिफलावृषैः ||२२६||
कटुकाम्बुदभूनिम्बयासयष्ट्याह्वचन्दनैः |
दार्वीशक्रयवोशीरत्रायमाणाकणोत्पलैः ||२२७||
धात्रीभृङ्गरजोभीरुकाकमाचीरसैर्घृतम् |
सिद्धमाश्वपचीकुष्ठज्वरशुक्रार्जुनव्रणान् ||२२८||
हन्यान्नयनवदनश्रवणघ्राणजान् गदान् |२२९|
పటోలీపర్పటారిష్టేత్యాది| పటోల్యాదీనాం కుష్ఠాంతానాం కల్కైః, ధాత్ర్యాదీనాం స్వరసైశ్చ ఘృతం పాచనీయం| అరిష్టో నింబః, వృషో వాసకః, అంబుదో ముస్తం, భూనింబః కిరాతతిక్తకః, యాసో దురాలభా, శక్రయవః ఇంద్రయవః, ఉత్పలం కుష్ఠం ||226-228||-
Adhikarana 160 (229-233) · Śloka 234
విడంగత్రిఫలాముస్తమంజిష్ఠాదాడిమోత్పలైః ||229||
ప్రియంగ్వేలైలవాలూకచందనామరదారుభిః |
బర్హిష్ఠకుష్ఠరజనీపార్ణినీసారివాద్వయైః ||230||
హరేణుకాత్రివృద్దంతీవచాతాలీశకేసరైః |
ద్విక్షీరం విపచేత్సర్పిర్మాలతీకుసుమైః సహ ||231||
జీర్ణజ్వరశ్వాసకాసగుల్మోన్మాదగరాపహం |
ఏతత్కల్యాణకం నామ సర్పిర్మాంగల్యముత్తమం ||232||
అలక్ష్మీగ్రహరక్షోగ్నిమాంద్యాపస్మారపాపనుత్ |
శస్యతే నష్టశుక్రాణాం వంధ్యానాం గర్భదం పరం ||233||
మేధ్యం చక్షుష్యమాయుష్యం రేతోమార్గవిశోధనం |234|
View original
विडङ्गत्रिफलामुस्तमञ्जिष्ठादाडिमोत्पलैः ||२२९||
प्रियङ्ग्वेलैलवालूकचन्दनामरदारुभिः |
बर्हिष्ठकुष्ठरजनीपार्णिनीसारिवाद्वयैः ||२३०||
हरेणुकात्रिवृद्दन्तीवचातालीशकेसरैः |
द्विक्षीरं विपचेत्सर्पिर्मालतीकुसुमैः सह ||२३१||
जीर्णज्वरश्वासकासगुल्मोन्मादगरापहम् |
एतत्कल्याणकं नाम सर्पिर्माङ्गल्यमुत्तमम् ||२३२||
अलक्ष्मीग्रहरक्षोग्निमान्द्यापस्मारपापनुत् |
शस्यते नष्टशुक्राणां वन्ध्यानां गर्भदं परम् ||२३३||
मेध्यं चक्षुष्यमायुष्यं रेतोमार्गविशोधनम् |२३४|
విడంగత్రిఫలాముస్తేత్యాది| ఉత్పలం నీలోత్పలం, ఏలా సూక్ష్మైలా, ఏలవాలుకం కుష్ఠగంధికం, చందనం రక్తచందనం, అమరదారుః దేవదారుః, బర్హిష్ఠం వాలుకం, రజనీద్వయం పిండహరిద్రా దారుహరిద్రా చ, పర్ణినీద్వయం శాలపర్ణీ పృశ్నిపర్ణీ చ, సారివాద్వయం సారివా ఉత్పలసారివా చ| విడంగాదిద్రవ్యకల్కమష్టపలప్రమాణం గవ్యఘృతప్రస్థం చోదకస్య చతుర్భిః ప్రస్థైః సాధయేత్| కార్తికకుండస్తు ఇదం ఘృతమన్యథా పఠతి, స చాదర్శనాన్న లిఖితః||229-233||-
Adhikarana 161 (234-239) · Śloka 240
ఏతైరేవ తథా ద్రవ్యైః సర్వగంధైశ్చ సాధితం ||234||
కపిలాయా ఘృతప్రస్థం సువర్ణమణిసంయుతం |
తత్క్షీరేణ సహైకధ్యం ప్రసాధ్య కుసుమైరిమైః ||235||
సుమనశ్చంపకాశోకశిరీషకుసుమైర్వృతం |
తథా నలదపద్మానాం కేశరైర్దాడిమస్య చ ||236||
తిథౌ ప్రశస్తే నక్షత్రే సాధకస్యాతురస్య చ |
కృతం మనుష్యదేవాయ బ్రాహ్మణైరభిమంత్రితం ||237||
దత్తం సర్వజ్వరాన్ హంతి మహాకల్యాణకం త్విదం ||238||
దర్శనస్పర్శనాభ్యాం చ సర్వరోగహరం శివం |
అధృష్యః సర్వభూతానాం వలీపలితవర్జితః ||239||
అస్యాభ్యాసాద్ఘృతస్యేహ జీవేద్వర్షశతత్రయం |240|
View original
एतैरेव तथा द्रव्यैः सर्वगन्धैश्च साधितम् ||२३४||
कपिलाया घृतप्रस्थं सुवर्णमणिसंयुतम् |
तत्क्षीरेण सहैकध्यं प्रसाध्य कुसुमैरिमैः ||२३५||
सुमनश्चम्पकाशोकशिरीषकुसुमैर्वृतम् |
तथा नलदपद्मानां केशरैर्दाडिमस्य च ||२३६||
तिथौ प्रशस्ते नक्षत्रे साधकस्यातुरस्य च |
कृतं मनुष्यदेवाय ब्राह्मणैरभिमन्त्रितम् ||२३७||
दत्तं सर्वज्वरान् हन्ति महाकल्याणकं त्विदम् ||२३८||
दर्शनस्पर्शनाभ्यां च सर्वरोगहरं शिवम् |
अधृष्यः सर्वभूतानां वलीपलितवर्जितः ||२३९||
अस्याभ्यासाद्घृतस्येह जीवेद्वर्षशतत्रयम् |२४०|
మహాకల్యాణకమాహ- ఏతైరేవ తథా ద్రవ్యైరిత్యాది| ఏతైర్ద్రవ్యైస్తథా సర్వగంధైశ్చ కపిలాఘృతప్రస్థం సువర్ణాదియుక్తం, తత్సాధితం సర్పిరేతైః సుమనాదిజైః కుసుమైః కపిలాక్షీరేణ సహైకధ్యం కృతం, పునః ప్రసాధ్య బ్రాహ్మణైరభిమంత్రితం, వైద్యాతురయోః ప్రశస్తతిథ్యాదౌ మనుష్యదేవాయ రాజ్ఞే దత్తమిదం కల్యాణకం ఘృతం సర్వజ్వరాన్ హంతీతి పిండార్థః| ఏతైః కల్యాణకోక్తైర్విడంగాదిభిః, సర్వగంధైః ఏలాదిపఠితైః, మణిభిః స్ఫటికాదిభిః| తత్క్షీరేణ కపిలాక్షీరేణ| సుమనా జాతీ, వృతం యుక్తం, నలదం మాంసీ, పద్మం లోహితపద్మం| సాధకస్య వైద్యస్య| మనుష్యదేవాయ నృపతయే| అధృష్యః అజేయః| ఏతద్ఘృతం పాకద్వయసాధితం బోద్ధవ్యం||234-239||-
Adhikarana 162 (240-242) · Śloka 242
గవ్యం దధి చ మూత్రం చ క్షీరం సర్పిః శకృద్రసః ||240||
సమభాగాని పాచ్యాని కల్కాంశ్చైతాన్ సమావపేత్ |
త్రిఫలాం చిత్రకం ముస్తం హరిద్రాతివిషే వచాం ||241||
విడంగం త్ర్యూషణం చవ్యం సురదారు తథైవ చ |
పంచగవ్యమిదం పానాద్విషమజ్వరనాశనం ||242||
View original
गव्यं दधि च मूत्रं च क्षीरं सर्पिः शकृद्रसः ||२४०||
समभागानि पाच्यानि कल्कांश्चैतान् समावपेत् |
त्रिफलां चित्रकं मुस्तं हरिद्रातिविषे वचाम् ||२४१||
विडङ्गं त्र्यूषणं चव्यं सुरदारु तथैव च |
पञ्चगव्यमिदं पानाद्विषमज्वरनाशनम् ||२४२||
గవ్యమిత్యాది| శకృద్రసో గోపురీషోత్థరసః| పాచ్యాని పచనీయాని| కల్కప్రమాణమత్ర స్నేహచతుర్థాంశం||240-242||
Adhikarana 163 (243) · Śloka 243
పంచగవ్యమృతే గర్భాత్పాచ్యమన్యద్... |243|
View original
पञ्चगव्यमृते गर्भात्पाच्यमन्यद्... |२४३|
అగర్భపంచగవ్యమాహ- పంచగవ్యమృతే గర్భాదిత్యాది| అన్యత్ ద్వితీయం పంచగవ్యం| ఋతే గర్భాదితి ద్వితీయం పంచగవ్యం కల్కం వినా పచనీయం; ఏతేనైతదుక్తం భవతి- పూర్వం పంచగవ్యం సకల్కం, ఏతచ్చ ద్వితీయమకల్కం; ఫలం చ తుల్యం|243|-
Adhikarana 164 (243) · Śloka 244
... వృషేణ చ |
బలయాఽథ పరం పాచ్యం గుడూచ్యా తద్వదేవ తు ||243||
జీర్ణజ్వరే చ శోఫే చ పాండురోగే చ పూజితం |244|
View original
... वृषेण च |
बलयाऽथ परं पाच्यं गुडूच्या तद्वदेव तु ||२४३||
जीर्णज्वरे च शोफे च पाण्डुरोगे च पूजितम् |२४४|
ఇదానీం పంచగవ్యోక్తత్రిఫలాదికల్కేన వృషాదిపృథక్స్వరసత్రయేణ ఘృతత్రయస్య సాధనం నిర్దిశన్నాహ- వృషేణ చేత్యాది| తద్వదితి పూర్వోక్తకల్పనయేత్యర్థః | తద్వచ్ఛబ్దో ఘృతత్రయేఽపి సంబధ్యతే||243||-
Adhikarana 165 (244) · Śloka 244
ఏతేనైవ తు కల్పేన ఘృతం పంచావికం పచేత్ |
పంచాజం పంచమహిషం చతురుష్ట్రమథాపి చ ||244||
View original
एतेनैव तु कल्पेन घृतं पञ्चाविकं पचेत् |
पञ्चाजं पञ्चमहिषं चतुरुष्ट्रमथापि च ||२४४||
ఇదానీం పంచగవ్యోక్తవిధినా పంచావికాదీని ఘృతాని పచనీయానీతి దర్శయన్నాహ- ఏతేనైవ తు కల్పేనేత్యాది| అనేనైవ కల్పేన పూర్వోక్తపంచగవ్యవిధినా| చతురుష్ట్రం శకృద్రసవర్జనేన||244||
Adhikarana 166 (245-253) · Śloka 254
త్రిఫలోశీరశంపాకకటుకాతివిషాఘనైః |
శతావరీసప్తపర్ణగుడూచీరజనీద్వయైః ||245||
చిత్రకత్రివృతామూర్వాపటోలారిష్టవాలకైః |
కిరాతతిక్తకవచావిశాలాపద్మకోత్పలైః ||246||
సారివాద్వయయష్ట్యాహ్వచవికారక్తచందనైః |
దురాలభాపర్పటకత్రాయమాణాటరూషకైః ||247||
రాస్నాకుంకుమమంజిష్ఠామాగధీనాగరైస్తథా |
ధాత్రీఫలరసైః సమ్యగ్ద్విగుణైః సాధితం హవిః ||248||
పరిసర్పజ్వరశ్వాసగుల్మకుష్ఠనివారణం |
పాండుప్లీహాగ్నిసాదిభ్య ఏతదేవ పరం హితం ||249||
పటోలకటుకాదార్వీనింబవాసాఫలత్రికం |
దురాలభాపర్పటకత్రాయమాణాః పలోన్మితాః ||250||
ప్రస్థమామలకానాం చ క్వాథయేత్సలిలార్మణే |
తేన పాదావశేషేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్ ||251||
కల్కైః కుటజభూనింబఘనయష్ట్యాహ్వచందనైః |
సపిప్పలీకైస్తత్సిద్ధం చక్షుష్యం శుక్లయోర్హితం ||252||
ఘ్రాణకర్ణాక్షివదనవర్త్మరోగవ్రణాపహం |
రక్తపిత్తకఫస్వేదక్లేదపూయోపశోషణం ||253||
కామలాజ్వరవీసర్పగండమాలాహరం పరం |254|
View original
त्रिफलोशीरशम्पाककटुकातिविषाघनैः |
शतावरीसप्तपर्णगुडूचीरजनीद्वयैः ||२४५||
चित्रकत्रिवृतामूर्वापटोलारिष्टवालकैः |
किराततिक्तकवचाविशालापद्मकोत्पलैः ||२४६||
सारिवाद्वययष्ट्याह्वचविकारक्तचन्दनैः |
दुरालभापर्पटकत्रायमाणाटरूषकैः ||२४७||
रास्नाकुङ्कुममञ्जिष्ठामागधीनागरैस्तथा |
धात्रीफलरसैः सम्यग्द्विगुणैः साधितं हविः ||२४८||
परिसर्पज्वरश्वासगुल्मकुष्ठनिवारणम् |
पाण्डुप्लीहाग्निसादिभ्य एतदेव परं हितम् ||२४९||
पटोलकटुकादार्वीनिम्बवासाफलत्रिकम् |
दुरालभापर्पटकत्रायमाणाः पलोन्मिताः ||२५०||
प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेत्सलिलार्मणे |
तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ||२५१||
कल्कैः कुटजभूनिम्बघनयष्ट्याह्वचन्दनैः |
सपिप्पलीकैस्तत्सिद्धं चक्षुष्यं शुक्लयोर्हितम् ||२५२||
घ्राणकर्णाक्षिवदनवर्त्मरोगव्रणापहम् |
रक्तपित्तकफस्वेदक्लेदपूयोपशोषणम् ||२५३||
कामलाज्वरवीसर्पगण्डमालाहरं परम् |२५४|
త్రిఫలేత్యాది| శుక్లయోః నేత్రగతరోగయోః||245-253||-
Adhikarana 167 (254-255) · Śloka 255
శృతం పయః శర్కరా చ పిప్పల్యో మధుసర్పిషీ ||254||
పంచసారమిదం పేయం మథితం విషమజ్వరే |
క్షతక్షీణే క్షయే శ్వాసే హృద్రోగే చైతదిష్యతే ||255||
View original
शृतं पयः शर्करा च पिप्पल्यो मधुसर्पिषी ||२५४||
पञ्चसारमिदं पेयं मथितं विषमज्वरे |
क्षतक्षीणे क्षये श्वासे हृद्रोगे चैतदिष्यते ||२५५||
పంచసారమాహ- శృతం పయ ఇత్యాది| శృతం పయః క్వథితం దుగ్ధం, మథితం ‘హస్తేన’ ఇతి శేషః||254-255||
Adhikarana 168 (256) · Śloka 256
లాక్షావిశ్వనిశామూర్వామంజిష్ఠాస్వర్జికామయైః |
షడ్గుణేన చ తక్రేణ సిద్ధం తైలం జ్వరాంతకృత్ ||256||
View original
लाक्षाविश्वनिशामूर्वामञ्जिष्ठास्वर्जिकामयैः |
षड्गुणेन च तक्रेण सिद्धं तैलं ज्वरान्तकृत् ||२५६||
ఇదానీమంతఃపరిమార్జనమభిధాయ బహిఃపరిమార్జనార్థం తైలమాహ- లాక్షేత్యాది| విశ్వం శుంఠీ, నిశా హరిద్రా, మూర్వా చోరస్నాయుః, ఆమయం కుష్ఠం| లాక్షాదికల్కస్యాష్టౌ పలాని, తైలస్య ద్వాత్రింశత్పలాని, తైలాత్ షడ్గుణేన తక్రేణ తైలం సాధనీయం| జ్వరాంతకృత్ శీతపూర్వదాహపూర్వయోర్వినాశకారీత్యర్థః||256||
Adhikarana 169 (257-258) · Śloka 258
క్షీరివృక్షాసనారిష్టజంబూసప్తచ్ఛదార్జునైః |
శిరీషఖదిరాస్ఫోటామృతవల్ల్యాటరూషకైః ||257||
కటుకాపర్పటోశీరవచాతేజోవతీఘనైః |
సాధితం తైలమభ్యంగాదాశు జీర్ణజ్వరాపహం ||258||
View original
क्षीरिवृक्षासनारिष्टजम्बूसप्तच्छदार्जुनैः |
शिरीषखदिरास्फोटामृतवल्ल्याटरूषकैः ||२५७||
कटुकापर्पटोशीरवचातेजोवतीघनैः |
साधितं तैलमभ्यङ्गादाशु जीर्णज्वरापहम् ||२५८||
క్షీరివృక్షేత్యాది| క్షీరివృక్షా న్యగ్రోధాదయః, అసనో బీజకః, అరిష్టో నింబః, సప్తచ్ఛదః సప్తపర్ణః, అర్జునః కకుభః, ఆస్ఫోటా సారివా అర్కో వా, తేజోవతీ కాకమర్దనికా| క్షీరివృక్షాదికల్కేనాష్టపలమితేన తైలప్రస్థం చతుర్గుణజలేన సాధయేత్||257-258||
Adhikarana 170 (259-261) · Śloka 261
నిర్విషైర్భుజగైర్నాగైర్వినీతైః కృతతస్కరైః |
త్రాసయేదాగమే చైనం తదహర్భోజయేన్న చ ||259||
అత్యభిష్యందిగురుభిర్వామయేద్వా పునః పునః |
మద్యం తీక్ష్ణం పాయయేత ఘృతం వా జ్వరనాశనం ||260||
పురాణం వా ఘృతం కామముదారం వా విరేచనం |
నిరూహయేద్వా మతిమాన్ సుస్విన్నం తదహర్నరం ||261||
View original
निर्विषैर्भुजगैर्नागैर्विनीतैः कृततस्करैः |
त्रासयेदागमे चैनं तदहर्भोजयेन्न च ||२५९||
अत्यभिष्यन्दिगुरुभिर्वामयेद्वा पुनः पुनः |
मद्यं तीक्ष्णं पाययेत घृतं वा ज्वरनाशनम् ||२६०||
पुराणं वा घृतं काममुदारं वा विरेचनम् |
निरूहयेद्वा मतिमान् सुस्विन्नं तदहर्नरम् ||२६१||
ఇదానీం విషమజ్వరాణాం విశిష్టావస్థాయాం భూతాభిషంగజాదీనాం వా విషమజ్వరాణాం చికిత్సామాహ- నిర్విషైరిత్యాది| నిర్విషైఃభుజగైః డుండుభాహిపతాకాప్రభృతిభిః, నాగైః హస్తిభిః, వినీతైః హస్తిశిక్షావిద్భిర్వినమ్రీకృతైః , కృతతస్కరైః మిథ్యాధ్యారోపితచౌరైః| ఆగమే జ్వరాగమకాలే, యస్మాజ్జ్వరారంభోన్ముఖస్య దోషస్య నిర్విషభుజగాదిభయాత్ క్షుభితేన వాయునా విక్షేపణం క్రియతే తస్మాజ్జ్వరానుత్పాదో జ్వరకాలవిస్మారకత్వాద్వా| తదహరితి జ్వరాగమనదినే, న భోజయేన్న చాశ్నీయాత్; శేషదోషక్షపణార్థం| అత్యభిష్యందిగురుభిరిత్యాది| అత్యభిష్యందిగురుభిః క్షీరదధియవాగూభిః మదనఫలసంస్కృతాభిర్వామయేత్, తదహరితి శేషః| అత్యభిష్యంద్యాదిభిర్యద్వమనం తద్బలరక్షణార్థం| మద్యం తీక్ష్ణమిత్యాది| ఘృతం వా జ్వరనాశనం షట్పలం; యద్యేవం ‘ఘృతం ప్లీహోదరోక్తం యత్’ ఇత్యనేన తస్యోక్తేః కుతః పునరభిధానం? ఉచ్యతే, కామం తత్పానస్య తదహః ప్రతిపాదనార్థం| పురాణం ఘృతమౌషధార్థే సంస్కృతం పాయయేత్| కామం స్వేచ్ఛయా, ఉదారం విరేచనమపీడాకరం, నత్వప్రశిథిలాశయస్య విరేచనానర్హస్య విధేయం| తం విరేచనార్థం పునర్నిరూహయేత్| తదహరితి సర్వత్ర సంబంధనీయం||259-261||
Adhikarana 171 (262) · Śloka 262
అజావ్యోశ్చర్మరోమాణి వచా కుష్ఠం పలంకషా |
నింబపత్రం మధుయుతం ధూపనం తస్య దాపయేత్ ||262||
View original
अजाव्योश्चर्मरोमाणि वचा कुष्ठं पलङ्कषा |
निम्बपत्रं मधुयुतं धूपनं तस्य दापयेत् ||२६२||
విషమజ్వరే ధూపనమాహ- అజేత్యాది| అజా ఛాగీ, అవిః మేషీ, పలంకషా గుగ్గులుః| విషమజ్వరోక్తోఽప్యసౌ యోగో జీర్ణజ్వరే భూతవిషమజ్వరే చ ప్రయోక్తవ్యః, సమానతంత్రోక్తత్వాత్||262||
Adhikarana 172 (263) · Śloka 263
బైడాలం వా శకృద్యోజ్యం వేపమానస్య ధూపనం |263|
View original
बैडालं वा शकृद्योज्यं वेपमानस्य धूपनम् |२६३|
అవస్థావిశేషేణ ధూపనమాహ- బైడాలమిత్యాది| బైడాలం శకృత్ బిడాలవిష్ఠా|263|-
Adhikarana 173 (263) · Śloka 263
పిప్పలీ సైంధవం తైలం నేపాలీ చేక్షణాంజనం ||263||
View original
पिप्पली सैन्धवं तैलं नेपाली चेक्षणाञ्जनम् ||२६३||
విషమజ్వరేఽంజనమాహ- పిప్పలీత్యాది| యద్యపి అంజనమిత్యుక్తోఽపి నేత్రాంజనం ప్రాప్తం, తథాఽప్యత్రేక్షణాంజనమితి యదుక్తం తదభ్యంగవాచినోఽంజనశబ్దస్య నిషేధార్థం||263||
Adhikarana 174 (264) · Śloka 264
ఉదరోక్తాని సర్పింషి యాన్యుక్తాని పురా మయా |
కల్పోక్తం చాజితం సర్పిః సేవ్యమానం జ్వరం జయేత్ ||264||
View original
उदरोक्तानि सर्पिंषि यान्युक्तानि पुरा मया |
कल्पोक्तं चाजितं सर्पिः सेव्यमानं ज्वरं जयेत् ||२६४||
ఇదానీం విషమజ్వరేఽతిదేశేన చికిత్సితమాహ- ఉదరోక్తాని సర్పింషీత్యాది| కల్పోక్తం కల్పస్థానోక్తం| అజితం అజేయాఖ్యం| కేచిత్ ‘యాన్యుక్తాని పురా మయా’ ఇత్యత్ర ‘కుర్యాత్ సర్వగణేషు చ’ ఇతి పఠంతి, సర్వజ్వరసమూహేష్వితి చ వ్యాఖ్యానయంతి| అపరే తు ‘సర్వజ్వరేషు చ’ ఇతి పఠంతి||264||
Adhikarana 175 (265) · Śloka 265
భూతవిద్యాసముద్దిష్టైర్బంధావేశనపూజనైః |
జయేద్భూతాభిషంగోత్థం... |265|
View original
भूतविद्यासमुद्दिष्टैर्बन्धावेशनपूजनैः |
जयेद्भूताभिषङ्गोत्थं... |२६५|
భూతజ్వరే చికిత్సితమతిదేశేనాహ- భూతవిద్యాసముద్దిష్టైరిత్యాది| బంధః సమంత్రే రజ్జ్వాదిభిః, ఆవేశనం సమంత్రసర్షపాదితాడనం, పూజనం బల్యుపహారస్తుత్యాదిభిః| యద్యపి నిదానప్రస్తావే పూర్వం విషాదిజ్వరస్యోపదేశః పశ్చాద్భూతాభిషంగజస్య, తథాఽప్యత్ర పూర్వం యద్భూతాభిషంగజ్వరచికిత్సితముక్తం తద్భూతవిద్యాసముద్దిష్టస్య విధేర్విషమజ్వరేఽపి హితత్వం బోధయతి|265|-
Adhikarana 176 (265) · Śloka 265
... విజ్ఞానాద్యైశ్చ మానసం ||265||
View original
... विज्ञानाद्यैश्च मानसम् ||२६५||
విజ్ఞానాద్యైరితి మానసం జ్వరం విజ్ఞానాద్యైర్జయేదితి సంబంధః| ఆదిశబ్దాత్ ధైర్యస్మృతిజ్ఞానసమాధయో గృహ్యంతే| మానసం కామశోకక్రోధభయజం| విజ్ఞానాద్యైరిత్యత్ర ‘మనఃసాంత్వైశ్చ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, మనఃప్రసాదనైరితి చ వ్యాఖ్యానయంతి||265||
Adhikarana 177 (266) · Śloka 266
శ్రమక్షయోత్థే భుంజీత ఘృతాభ్యక్తో రసౌదనం |266|
View original
श्रमक्षयोत्थे भुञ्जीत घृताभ्यक्तो रसौदनम् |२६६|
శ్రమక్షయోత్థే భుంజీతేత్యాది| యద్యపి రసౌదనభోజనం పూర్వమేవోక్తం, తథాఽపి ఘృతాభ్యంగయోగాదధికఫలదర్శనార్థమత్రోక్తం|266|-
Adhikarana 178 (266) · Śloka 266
అభిశాపాభిచారోత్థౌ జ్వరౌ హోమాదినా జయేత్ ||266||
View original
अभिशापाभिचारोत्थौ ज्वरौ होमादिना जयेत् ||२६६||
అభిశాపభిచారోత్థావిత్యాది| అభిశాపః సిద్ధాదీనామాక్రోశః, అభిచారో యంత్రమంత్రాదిభిరవపీడనం, ఆదిశబ్దాత్ శాంతిప్రయశ్చిత్తమంగలజపాదయః||266||
Adhikarana 179 (267) · Śloka 267
దానస్వస్త్యయనాతిథ్యైరుత్పాతగ్రహపీడితం |267|
View original
दानस्वस्त्ययनातिथ्यैरुत्पातग्रहपीडितम् |२६७|
దానస్వస్త్యయనాతిథ్యైరిత్యాది| స్వస్త్యయనం ఆశీర్వాదః, ఆతిథ్యం అతిథిపూజనం| ఉత్పాతః అనిష్టసూచకం నిర్ఘాతాది, గ్రహా ఆదిత్యాదయః|267|-
Adhikarana 180 (267) · Śloka 268
అభిఘాతజ్వరే కుర్యాత్ క్రియాముష్ణవివర్జితాం ||267||
కషాయమధురాం స్నిగ్ధాం యథాదోషమథాపి వా |268|
View original
अभिघातज्वरे कुर्यात् क्रियामुष्णविवर्जिताम् ||२६७||
कषायमधुरां स्निग्धां यथादोषमथापि वा |२६८|
అభిఘాతజ్వరే కుర్యాదిత్యాది| యస్మాద్వాతరక్తబహులోఽభిఘాతజ్వరః తస్మాదేవంభూతాస్తత్ర క్రియాః కార్యాః||267||-
Adhikarana 181 (268-269) · Śloka 269
ఓషధీగంధవిషజౌ విషపిత్తప్రసాధనైః ||268||
జయేత్ కషాయం చ హితం సర్వగంధకృతం తథా |
నింబదారుకషాయం వా హితం సౌమనసం యథా ||269||
View original
ओषधीगन्धविषजौ विषपित्तप्रसाधनैः ||२६८||
जयेत् कषायं च हितं सर्वगन्धकृतं तथा |
निम्बदारुकषायं वा हितं सौमनसं यथा ||२६९||
ఓషధీగంధవిషజావిత్యాది| విషపిత్తప్రసాధనైః విషపిత్తచికిత్సితైరిత్యర్థః| అన్యే ‘విషపీతప్రసాధనైః’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- విషపీతస్య యాని ప్రసాధనాని చికిత్సితాని తైరిత్యర్థః| ఓషధీగంధవిషజజ్వరయోరపరమపి యోగమాహజయేదిత్యాది| సర్వగంధకృతం ఏలాదికృతం, సౌమనసం జాతీకృతం| భూతాభిషంగాదిజానాం జ్వరాణాం విషమజ్వరమధ్యే వ్యతిక్రమేణ యదుపాదానం తద్భూతాభిషంగాదిజా అపి జ్వరాః ప్రాయేణ వైషమ్యేణ భవంతీతి బోధయతి||268-269||
Adhikarana 182 (270) · Śloka 270
యవాన్నవికృతిః సర్పిర్మద్యం చ విషమే హితం |270|
View original
यवान्नविकृतिः सर्पिर्मद्यं च विषमे हितम् |२७०|
యవాన్నవికృతిరిత్యాది| యవాన్నవికృతిః యవభక్ష్యవికారః| సర్పిర్మద్యయోర్విషమజ్వరేఽత్యంతహితత్వోపాదానార్థం పునరభిధానం| అన్యే ‘యావాన్నవికృతిః’ ఇతి పఠంతి; యావాన్నో యవౌదనః, వికృతిః యవవికారః; యద్యపి యవవికృతిశబ్దేనైవ యవౌదనో లబ్ధస్తథాఽపి యవౌదనస్యాత్యంతహితత్వోపాదానార్థం యావాన్నగ్రహణమితి చ వ్యాఖ్యానయంతి|270|-
Adhikarana 183 (270) · Śloka 270
సంపూజయేద్ద్విజాన్ గాశ్చ దేవమీశానమంబికాం ||270||
View original
सम्पूजयेद्द्विजान् गाश्च देवमीशानमम्बिकाम् ||२७०||
విషమజ్వరే యుక్తివ్యపాశ్రయం చికిత్సితమభిధాయేదానీం దైవవ్యపాశ్రయమాహ- సంపూజయేదిత్యాది| ఈశానో మహేశ్వరః, అంబికా చండీ, ద్విజాదిపూజనాద్దురితోపశాంతిర్ధర్మోత్పత్తిశ్చ||270||
Adhikarana 184 (271-281) · Śloka 281
కఫవాతోత్థయోశ్చాపి జ్వరయోః శీతపీడితం |
దిహ్యాదుష్ణేన వర్గేణ పరశ్చోష్ణో విధిర్హితః ||271||
సించేత్ కోష్ణైరారనాలశుక్తగోమూత్రమస్తుభిః |
దిహ్యాత్ పలాశైః పిష్టైర్వా సురసార్జకశిగ్రుజైః ||272||
క్షారతైలేన వాఽభ్యంగః సశుక్తేన విధీయతే |
పానమారగ్వధాదేశ్చ క్వథితస్య విశేషతః ||273||
అవగాహః సుఖోష్ణశ్చ వాతఘ్నక్వాథయోజితః |
జిత్వా శీతం క్రమైరేభిః సుఖోష్ణజలసేచితం ||274||
ప్రవేశ్యౌర్ణికకార్పాసకౌశేయాంబరసంవృతం |
శాయయేత్ క్షామదేహం చ కాలాగురువిభూషితం ||275||
స్తనాఢ్యా రూపసంపన్నాః కుశలా నవయౌవనాః |
భజేయుః ప్రమదా గాత్రైః శీతదైన్యాపహాః శుభాః ||276||
శరచ్ఛశాంకవదనా నీలోత్పలవిలోచనాః |
స్ఫురితభ్రూలతాభంగలలాటతటకంపనాః ||277||
ప్రలంబబింబప్రచలద్బింబీఫలనిభాధరాః |
కృశోదర్యోఽతివిస్తీర్ణజఘనోద్వహనాలసాః ||278||
కుంకుమాగురుదిగ్ధాంగ్యో ఘనతుంగపయోధరాః |
సుగంధిధూపితశ్లక్ష్ణస్రస్తాంశుకవిభూషణాః ||279||
గాఢమాలింగయేయుస్తం తరుం వనలతా ఇవ |
ప్రహ్లాదం చాస్య విజ్ఞాయ తాః స్త్రీరపనయేత్ పునః ||280||
తాసామంగపరిష్వంగనివారితహిమజ్వరం |
భోజయేద్ధితమన్నం చ యథా సుఖమవాప్నుయాత్ ||281||
View original
कफवातोत्थयोश्चापि ज्वरयोः शीतपीडितम् |
दिह्यादुष्णेन वर्गेण परश्चोष्णो विधिर्हितः ||२७१||
सिञ्चेत् कोष्णैरारनालशुक्तगोमूत्रमस्तुभिः |
दिह्यात् पलाशैः पिष्टैर्वा सुरसार्जकशिग्रुजैः ||२७२||
क्षारतैलेन वाऽभ्यङ्गः सशुक्तेन विधीयते |
पानमारग्वधादेश्च क्वथितस्य विशेषतः ||२७३||
अवगाहः सुखोष्णश्च वातघ्नक्वाथयोजितः |
जित्वा शीतं क्रमैरेभिः सुखोष्णजलसेचितम् ||२७४||
प्रवेश्यौर्णिककार्पासकौशेयाम्बरसंवृतम् |
शाययेत् क्षामदेहं च कालागुरुविभूषितम् ||२७५||
स्तनाढ्या रूपसम्पन्नाः कुशला नवयौवनाः |
भजेयुः प्रमदा गात्रैः शीतदैन्यापहाः शुभाः ||२७६||
शरच्छशाङ्कवदना नीलोत्पलविलोचनाः |
स्फुरितभ्रूलताभङ्गललाटतटकम्पनाः ||२७७||
प्रलम्बबिम्बप्रचलद्बिम्बीफलनिभाधराः |
कृशोदर्योऽतिविस्तीर्णजघनोद्वहनालसाः ||२७८||
कुङ्कुमागुरुदिग्धाङ्ग्यो घनतुङ्गपयोधराः |
सुगन्धिधूपितश्लक्ष्णस्रस्तांशुकविभूषणाः ||२७९||
गाढमालिङ्गयेयुस्तं तरुं वनलता इव |
प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः ||२८०||
तासामङ्गपरिष्वङ्गनिवारितहिमज्वरम् |
भोजयेद्धितमन्नं च यथा सुखमवाप्नुयात् ||२८१||
ఇదానీం జీర్ణజ్వరాణాం ద్వంద్వజానాం బహిఃపరిమార్జనప్రలేపాభిషేకాభ్యంగశయనానులేపనస్త్రీసంవాహనాదికమాహ- కఫవాతోత్థయోశ్చాపి జ్వరయోరిత్యాది| దిహ్యాత్ లింపేత్| ఉష్ణేన వర్గేణ భద్రదార్వాదినా సురసాదినా ఏలాదినా వా| పరశ్చోష్ణో విధిరితి పర ఉత్కృష్టః, ఉష్ణో విధిః స్వేదః| ఆరనాలం కాంజికం, శుక్తం చుక్రం తచ్చ తండులాంబుసౌవీరాదిభిః కృతసంధానం, తథా చ తంత్రాంతరే పఠ్యతే- “ప్రస్థమేకం తు భక్తస్య త్రయం సౌవీరకస్య చ| అర్ధం ప్రస్థం తు దధ్నశ్చ భిషగమ్లస్య దాపయేత్|| పలషోడశకం చైవ శోధితస్యార్ద్రకస్య చ| సైంధవం పిప్పలీం చైవ చూర్ణీకృత్య వినిక్షిపేత్|| స్థాపయేత్ సుదృఢే భాండే సర్పిషా పరిభావితే| హేమంతే వాసరాణ్యష్టౌ వసంతే షట్ దినాని చ|| ప్రావృట్కాలే చతురహం వర్షాస్వపి చ వాసయేత్| అత ఊర్ధ్వం క్షిపేచ్చూర్ణం చాతుర్జాతాత్పలద్వయం”- ఇత్యాది| అస్య శుక్తస్య గుణవర్ణనం బహుత్వాన్న లిఖితం| పలాశైః పత్రైః| అర్జకః కుఠేరకః; అన్యే సితపర్ణాసమాహుః; శిగ్రుః శోభాంజనానుకారీ విటపః, శోభాంజనమపరే| క్షారతైలం క్షారేణ సిద్ధం తైలం క్షారతైలమాహుః; అపరే తంత్రాంతరోక్తం ‘శుష్కమూలకశుంఠీనాం క్షార’ ఇత్యాదికం క్షారతైలమిచ్ఛంతి; తన్న, తస్య సశుక్తస్య సశుక్తేనేతి విశేషణవైయర్థ్యాత్| అవగాహో ద్రవపూర్ణభాజనే నిమజ్జనం, సుఖోష్ణ ఈషదుష్ణః| క్రమైరేభిః ఉష్ణవర్గప్రలేపాదిభిః| ప్రవేశ్య ‘నివాతాగారే’ ఇతి శేషః| ఔర్ణికా నానాప్రకారాః కంబలాః, కార్పాసాః కార్పాసతంతురచితాః, కౌశేయాః కోశకారక్రిమిలాలాతంతురచితాః ‘తసర ’ ఇతి లోకే| క్షామదేహమిత్యాది| ఏవంభూతాః స్త్రియో గ్లానదేహం కృష్ణాగురువిభూషితం పురుషం మృదుమర్దనార్థం గాత్రైః కృత్వా భజేయురితి సంబంధః| కుశలాః కామసూత్రజ్ఞాః| దైన్యం క్లిష్టచేతనాత్వం| శరచ్ఛశాంకవదనా ఇత్యాది| ఏవంవిధాశ్చ లలనాస్తం పురుషం గాఢమాలింగయేయురితి సంబంధః| ప్రహ్లాదమిత్యాది| అస్య పురుషస్య ప్రహ్లాదం హర్షం జ్ఞాత్వా తాః పూర్వోక్తవనితా అపనయేత్, అన్యథా తత్సంసర్గాన్మహాననర్థ ఇతి| హితమన్నం వాతశ్లేష్మహరం ఆహారం| ‘అవగాహః సుఖోష్ణశ్చ వాతఘ్నక్వాథసంయుతః’ ఇత్యత్ర ‘అవగాహః సుఖోష్ణశ్చ వాతఘ్నః క్వాథభోజనే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- వాతఘ్నోఽవగాహః కార్యః, సుఖోష్ణే చ క్వాథభోజనే కార్యే| అత్ర ద్వితీయశ్చకారో లుప్తో జ్ఞేయః; తేన క్వాథభోజనేఽపి వాతఘ్నే బోద్ధవ్యే| ప్రవేశ్యౌర్ణికేత్యత్ర ‘ప్రవేణ్యౌర్ణికే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- ప్రవేణీ సూచీబాణాఖ్యో వస్త్రవిశేషః| ‘కాలాగురువిభూషితం’ ఇత్యత్ర ‘కృష్ణాగురువిభావితం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, కృష్ణాగురులిప్తమితి చ వ్యాఖ్యానయంతి||271-281||
Adhikarana 185 (282-285) · Śloka 286
దాహాభిభూతే తు విధిం కుర్యాద్దాహవినాశనం |
మధుఫాణితయుక్తేన నింబపత్రాంభసాఽపి వా ||282||
దాహజ్వరార్తం మతిమాన్ వామయేత్ క్షిప్రమేవ చ |
శతధౌతఘృతాభ్యక్తం దిహ్యాద్వా యవశత్కుభిః ||283||
కోలామలకసంయుక్తైః శుక్తధాన్యామ్లసంయుతైః |
అమ్లపిష్టైః సుశీతైశ్చ ఫేనిలాపల్లవైస్తథా ||284||
అమ్లపిష్టైః సుశీతైర్వా పలాశతరుజైర్దిహేత్ |
బదరీపల్లవోత్థేన ఫేనేనారిష్టకస్య చ ||285||
లిప్తేఽంగే దాహతృణ్మూర్చ్ఛాః ప్రశామ్యంతి చ సర్వశః |286|
View original
दाहाभिभूते तु विधिं कुर्याद्दाहविनाशनम् |
मधुफाणितयुक्तेन निम्बपत्राम्भसाऽपि वा ||२८२||
दाहज्वरार्तं मतिमान् वामयेत् क्षिप्रमेव च |
शतधौतघृताभ्यक्तं दिह्याद्वा यवशत्कुभिः ||२८३||
कोलामलकसंयुक्तैः शुक्तधान्याम्लसंयुतैः |
अम्लपिष्टैः सुशीतैश्च फेनिलापल्लवैस्तथा ||२८४||
अम्लपिष्टैः सुशीतैर्वा पलाशतरुजैर्दिहेत् |
बदरीपल्लवोत्थेन फेनेनारिष्टकस्य च ||२८५||
लिप्तेऽङ्गे दाहतृण्मूर्च्छाः प्रशाम्यन्ति च सर्वशः |२८६|
దాహాభిభూతే ఇత్యాది| దాహవినాశనవిధిః వక్ష్యమాణః| నను యథా శీతప్రతీకారే పూర్వం ‘కఫవాతోత్థయోశ్చాపి జ్వరయోః శీతపీడితం’ ఇత్యుక్తం తథాఽత్రాపి పిత్తజ్వరాభిభూత ఇతి కథం నోక్తం? సత్యం, జ్వరరహితదాహే అసౌ విధిః కార్య ఇతి దర్శనార్థం| మధుఫాణితయుక్తేనేత్యాది| ‘మధుఫాణితమిశ్రేణ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| తే చ ‘అపి వా’ ఇతి శబ్దం పాదపూరణార్థం వర్ణయిత్వా నింబపత్రాంభసేత్యస్య విశేషణమాచక్షతే| యద్యపి కఫే వమనం ప్రయుజ్యతే న పిత్తే, తథాఽపి ప్రవృద్ధం పిత్తం కించిద్వమనేనాపి నిర్హ్రియతే| తథా చ తంత్రాంతరం,- “స్వస్థానగతముత్క్లిష్టమగ్నినిర్వాపకం భిషక్| పిత్తం జ్ఞాత్వా విరేకేణ వమనేనాథవా హరేత్”- ఇతి| అపరే తు ‘మధుఫాణితమిశ్రేణ నింబపత్రాంభసా పిబేత్’ ఇతి పఠంతి| శతధౌతఘృతాభ్యక్తమిత్యాది| శతవారాన్ శీతజలేన ధౌతం ఫేనిలం ఘృతం శతధౌతఘృతం| దిహ్యాత్ లింపేత్| శుక్తం చుక్రం, ధాన్యామ్లం కాంజికం; ‘శుక్తధాన్యామ్లసంయుతైః’ ఇత్యత్రాపరే తు ‘ధాన్యామ్లైరపి బుద్ధిమాన్’ ఇతి పఠంతి; తత్ర ధాన్యామ్లయుక్తైర్యవశక్తుభిరితి జ్ఞేయం| అమ్లపిష్టైరిత్యాది| అమ్లం కాంజికం, ఫేనిలా ఉపోదికా| తథాశబ్దాత్ కోలామలకశుక్తసంయుక్తైః ఫేనిలాపల్లవైర్లింపేదితి జ్ఞేయం| అమ్లపిష్టైః సుశీతైరిత్యాది| పలాశతరుజైః పలాశపల్లవైః| అరిష్టో నింబః, ఫేనిలావృక్షో వా| ఫేనకల్పనామాహ- బదరీపల్లవాన్ కాంజికపిష్టాన్ కాంజికపూర్ణభాజనే నిక్షిప్య కరేణ విలోడయేత్, తతో యః ఫేన ఉత్తిష్ఠేత్ తేన లింపేత్||282-285||-
Adhikarana 186 (286-287) · Śloka 287
యవార్ధకుడవం పిష్ట్వా మంజిష్ఠార్ధపలం తథా ||286||
అమ్లప్రస్థశతోన్మిశ్రం తైలప్రస్థం విపాచయేత్ |
ఏతత్ ప్రహ్లాదనం తైలం జ్వరదాహవినాశనం ||287||
View original
यवार्धकुडवं पिष्ट्वा मञ्जिष्ठार्धपलं तथा ||२८६||
अम्लप्रस्थशतोन्मिश्रं तैलप्रस्थं विपाचयेत् |
एतत् प्रह्लादनं तैलं ज्वरदाहविनाशनम् ||२८७||
ప్రహ్లాదనతైలమాహ- యవార్ధకుడవమిత్యాది| అమ్లప్రస్థశతోన్మిశ్రం కాంజికప్రస్థశతయుక్తం||286-287||
Adhikarana 187 (288-293) · Śloka 293
న్యగ్రోధాదిర్గణో యస్తు కాకోల్యాదిశ్చ యో గణః |
ఉత్పలాదిర్గణో యస్తు పిష్టైర్వా తైః ప్రలేపయేత్ ||288||
తత్కషాయామ్లసంసిద్ధాః స్నేహాశ్చాభ్యంజనే హితాః |
తేషాం శీతకషాయే వా దాహార్తమవగాహయేత్ ||289||
దాహవేగే త్వతిక్రాంతే తస్మాదుద్ధృత్య మానవం |
పరిషిచ్యాంబుభిః శీతైః ప్రలింపేచ్చందనాదిభిః ||290||
గ్లానం వా దీనమనసమాశ్లిషేయుర్వరాంగనాః |
పేలవక్షౌమసంవీతాశ్చందనార్ద్రపయోధరాః ||291||
బిభ్రత్యోఽబ్జస్రజశ్చిత్రా మణిరత్నవిభూషితాః |
భజేయుస్తాః స్తనైః శీతైః స్పృశంత్యోఽంబురుహైః సుఖైః ||292||
ప్రహ్లాదం చాస్య విజ్ఞాయ తాః స్త్రీరపనయేత్ పునః |
హితం చ భోజయేదన్నం తథాఽఽప్నోతి సుఖం మహత్ ||293||
View original
न्यग्रोधादिर्गणो यस्तु काकोल्यादिश्च यो गणः |
उत्पलादिर्गणो यस्तु पिष्टैर्वा तैः प्रलेपयेत् ||२८८||
तत्कषायाम्लसंसिद्धाः स्नेहाश्चाभ्यञ्जने हिताः |
तेषां शीतकषाये वा दाहार्तमवगाहयेत् ||२८९||
दाहवेगे त्वतिक्रान्ते तस्मादुद्धृत्य मानवम् |
परिषिच्याम्बुभिः शीतैः प्रलिम्पेच्चन्दनादिभिः ||२९०||
ग्लानं वा दीनमनसमाश्लिषेयुर्वराङ्गनाः |
पेलवक्षौमसंवीताश्चन्दनार्द्रपयोधराः ||२९१||
बिभ्रत्योऽब्जस्रजश्चित्रा मणिरत्नविभूषिताः |
भजेयुस्ताः स्तनैः शीतैः स्पृशन्त्योऽम्बुरुहैः सुखैः ||२९२||
प्रह्लादं चास्य विज्ञाय ताः स्त्रीरपनयेत् पुनः |
हितं च भोजयेदन्नं तथाऽऽप्नोति सुखं महत् ||२९३||
తత్కషాయామ్లసంసిద్ధా ఇతి న్యగ్రోధాదికాకోల్యాద్యుత్పలాదిక్వాథకాంజికవిపక్వా ఇత్యర్థః| తేషామిత్యాది| తేషాం న్యగ్రోధాదీనాం| దాహవేగే త్వతిక్రాంతే ఇత్యాది| తస్మాత్ న్యగ్రోధాదిప్రభృతిశీతకషాయావగాహాత్| చందనాదినా చందనాదిగణేన; అపరే తు చందనం శ్రీచందనం, ఆదిశబ్దాత్ ఉశీరలామజ్జకాదయ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| గ్లానం వా దీనమనసమిత్యాది| దీనమనసం క్లిష్టచిత్తం| ఆశ్లిషేయుః ఆలింగేయుః| పేలవం సుకుమారం , క్షౌమం దుకూలం, పట్టవస్త్రమిత్యర్థః| సంవీతాః సమ్యగాచ్ఛాదితాః| బిభ్రత్యో ధారయంత్యః, అబ్జస్రజ ఉత్పలాదిమాలాః, చిత్రా నానావర్ణాః| భజేయురిత్యాది| తాః స్త్రియః, అంబురుహైః సుఖైరుత్పలాదిభిర్వికచైః స్పృశంత్యః, స్తనైః కృత్వా భజేయురితి పిండార్థః| హితమన్నం పిత్తహరం||288-293||
Adhikarana 188 (294) · Śloka 294
పిత్తజ్వరోక్తం శమనం విరేకోఽన్యద్ధితం చ యత్ |294|
View original
पित्तज्वरोक्तं शमनं विरेकोऽन्यद्धितं च यत् |२९४|
జ్వరదాహేఽతిదేశేనాపరమపి చికిత్సితమాహ- పిత్తజ్వరోక్తమిత్యాది| అన్యదపి యద్ధితం భవేత్తత్కర్తవ్యమిత్యర్థః|294|-
Adhikarana 189 (294) · Śloka 295
నిర్హరేత్పిత్తమేవాదౌ దోషేషు సమవాయిషు ||294||
దుర్నివారతరం తద్ధి జ్వరార్తానాం విశేషతః |295|
View original
निर्हरेत्पित्तमेवादौ दोषेषु समवायिषु ||२९४||
दुर्निवारतरं तद्धि ज्वरार्तानां विशेषतः |२९५|
ఇదానీం దాహప్రతీకారప్రస్తావే సంసర్గజ్వరే తావత్ ప్రకృతికాలాపేక్షయా క్వచిత్ సన్నిపాతేఽపి పిత్తస్యాదౌ ప్రతికారార్థమాహ- నిర్హరేదిత్యాది| సమవాయిషు సంసర్గిషు, నతు సన్నిపాతేషు; తత్ర ప్రతీకారస్యాదావుక్తత్వాత్| పిత్తాన్వితసంసర్గస్య ద్విత్వాత్ సమవాయిష్విత్యత్ర బహువచనం న సంభవతి, తథాఽపి కాలప్రకృత్యపేక్షయా సన్నిపాతేఽపి కఫవిరోధేనాదౌ కదాచిత్ పిత్తస్య ప్రతిక్రియా కార్యేతి దర్శనార్థం బహువచనం| అన్యే తు ‘శమయేత్ పిత్తమేవాదౌ జ్వరేషు సమవాయిషు’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- సమవాయిషు జ్వరేషు సన్నిపాతజ్వరేష్వాదౌ పిత్తం శమయేత్ లంఘనాంబుయవాగ్వాదిభిః ప్రకృతిస్థం కుర్యాత్, యస్మాదగ్నిముపహత్య జ్వరో భవతి, అగ్నిశ్చ పిత్తాంతర్గతః, తస్మాత్ పిత్తసంశమనే ఆదౌ యత్నః కార్యః| తథా చోక్తం,- “సమవాయే తు దోషాణాం పూర్వం పిత్తముపాచరేత్| జ్వరే చైవాతిసారే చ సర్వత్రాన్యత్ర మారుతం”- ఇతి| నను, సన్నిపాతజ్వరేష్వాదావన్యత్రామశ్లేష్మణో నిర్హరణం కథితం, తథా చ- “సన్నిపాతజ్వరే పూర్వం కుర్యాదామవిశోషణం| పశ్చాచ్ఛ్లేష్మణి సంక్షీణే శమయేత్ పిత్తమారుతౌ”- ఇతి, తత్ కథమత్ర సన్నిపాతేష్వాదౌ పిత్తశమనం? సత్యం, శమనశబ్దేనాత్ర ప్రకృతిస్థాపనముచ్యతే న నిర్హరణమిత్యదోషః | దుర్నివారతరమితి వాతకఫావపి సమవాయే దుర్నివారౌ పిత్తం చ దుర్నివారతరం| హి యస్మాదర్థే| అత్ర నిబంధకారైర్బహూక్తం తచ్చ శిష్యబుద్ధివ్యాకులహేతుత్వాత్ పరిహృతం||294||-
Adhikarana 190 (295) · Śloka 296
ఛర్దిమూర్చ్ఛాపిపాసాదీనవిరోధాజ్జ్వరస్య చ ||295||
ఉపద్రవాంజయేచ్చాపి ప్రత్యనీకేన హేతునా |296|
View original
छर्दिमूर्च्छापिपासादीनविरोधाज्ज्वरस्य च ||२९५||
उपद्रवाञ्जयेच्चापि प्रत्यनीकेन हेतुना |२९६|
ఇదానీం జ్వరచికిత్సితమభిధాయోపద్రవచికిత్సితమాహ- ఛర్దిమూర్చ్ఛేత్యాది| ఛర్ద్యాదీనుపద్రవాన్ జ్వరస్యావిరోధేన ప్రత్యనీకేన హేతునా జయేదితి సంబంధః| నను, ఛర్ద్యాదయ ఉపద్రవాః కథం ప్రోచ్యంతే, యావతా జ్వరలక్షణాన్యేతాని? సత్యం, యే జ్వరేణ సహోత్పన్నాశ్ఛర్ద్యాదయస్తే జ్వరలక్షణాని, యే తు జ్వరస్యోత్తరకాలజాస్త ఉపద్రవాః; తథా చోక్తం,- “వ్యాధేరుపరి యో వ్యాధిర్భవత్యుత్తరకాలజః| ఉపక్రమావిరోధీ చ స ఉపద్రవ ఉచ్యతే”- ఇతి| యద్యపి ప్రాగుక్తాత్- ‘సోపద్రవమన్యోన్యావిరోధేనోపచరేద్బలవంతముపద్రవం చ’- ఇతి వాక్యాదేవాన్యోన్యావిరోధేన చికిత్సా సిద్ధా, తథాఽపి ‘అవిరోధాజ్జ్వరస్య’ ఇతి యత్ పునరుక్తం తన్నియమార్థం; తేన బలవంతముపద్రవం విహాయాన్యత్ర సర్వత్రాప్యవిరోధేనైవ చికిత్సా కర్తవ్యేతి; అన్యే తు పూర్వం సామాన్యేనోక్తమత్ర తు విశేషేణేతి న దోషః| ప్రత్యనీకేన స్వచికిత్సితేన| యద్యేవం తర్హి హేతునేతి పదం వ్యర్థం; తన్న, యుక్తివ్యపాశ్చయదైవవ్యపాశ్రయసత్త్వావజయేతి త్రిప్రకారస్యాపి చికిత్సితస్య సంగ్రహార్థత్వాత్; అథవా హేతుగ్రహణం హేతువిపరీతప్రాప్త్యర్థం, యస్మాత్త్రివిధమౌషధం- హేతువిపరీతం వ్యాధివిపరీతం, తదర్థకారి చేతి||295||
Adhikarana 191 (296-299) · Śloka 299
విశేషమపరం చాత్ర శృణూపద్రవనాశనం ||296||
మధుకం రజనీ ముస్తం దాడిమం సామ్లవేతసం |
అంజనం తింతిడీకం చ నలదం పత్రముత్పలం ||297||
త్వచం వ్యాఘ్రనఖం చైవ మాతులుంగరసో మధు |
దిహ్యాదేభిర్జ్వరార్తస్య మధుశుక్తయుతైః శిరః ||298||
శిరోభితాపసమ్మోహవమిహిక్కాప్రవేపథూన్ |
ప్రదేహో నాశయత్యేష జ్వరితానాముపద్రవాన్ ||299||
View original
विशेषमपरं चात्र शृणूपद्रवनाशनम् ||२९६||
मधुकं रजनी मुस्तं दाडिमं साम्लवेतसम् |
अञ्जनं तिन्तिडीकं च नलदं पत्रमुत्पलम् ||२९७||
त्वचं व्याघ्रनखं चैव मातुलुङ्गरसो मधु |
दिह्यादेभिर्ज्वरार्तस्य मधुशुक्तयुतैः शिरः ||२९८||
शिरोभितापसम्मोहवमिहिक्काप्रवेपथून् |
प्रदेहो नाशयत्येष ज्वरितानामुपद्रवान् ||२९९||
విశేషమపరమిత్యాది| అంజనం రసాంజనం, నలదం మాంసీ, పత్రం పత్రకం, ఉత్పలం నీలోత్పలం, వ్యాఘ్రనఖో నఖః| మధుశుక్తం జంబీరరసకృతః సంధానవిశేషః; తథా చోక్తం,- “జంబీరస్య ఫలరసం పిప్పలీచూర్ణసంయుతం| మధుభాండే వినిక్షిప్య ధాన్యరాశౌ నిధాపయేత్|| మాసేన తజ్జాతరసం మధుశుక్తం ప్రకీర్తితం”- ఇతి| ప్రదిహ్యాత్ లింపేత్| శిరోభితాపః శిరోరుక్| సమ్మోహో మూర్చ్ఛా||296-299||
Adhikarana 192 (300-301) · Śloka 301
మధూకమథ హ్రీబేరముత్పలాని మధూలికాం ||300||
లీఢ్వా చూర్ణాని మధునా సర్పిషా చ జయేద్వమిం |
కఫప్రసేకాసృక్పిత్తహిక్కాశ్వాసాంశ్చ దారుణాన్ ||301||
View original
मधूकमथ ह्रीबेरमुत्पलानि मधूलिकाम् ||३००||
लीढ्वा चूर्णानि मधुना सर्पिषा च जयेद्वमिम् |
कफप्रसेकासृक्पित्तहिक्काश्वासांश्च दारुणान् ||३०१||
మధూకమిత్యాది| హ్రీబేరం వాలకం, మధూలికా జలయష్టీ||300-301||
Adhikarana 193 (302) · Śloka 302
లిహన్ జ్వరార్తస్త్రిఫలాం పిప్పలీం చ సమాక్షికాం |
కాసే శ్వాసే చ మధునా సర్పిషా చ సుఖీ భవేత్ ||302||
View original
लिहन् ज्वरार्तस्त्रिफलां पिप्पलीं च समाक्षिकाम् |
कासे श्वासे च मधुना सर्पिषा च सुखी भवेत् ||३०२||
లిహన్ జ్వరార్తస్త్రిఫలామిత్యాది| అత్ర యోగే యన్మధునో వారద్వయముపాదానం తదేకస్య మధునః పేష్యద్రవ్యవత్ ప్రమాణం, అన్యస్య త్వాలోడనవత్ప్రమాణం||302||
Adhikarana 194 (303) · Śloka 303
విదారీ దాడిమం లోధ్రం దధిత్థం బీజపూరకం |
ఏభిః ప్రదిహ్యాన్మూర్ధానం తృడ్దాహార్తస్య దేహినః ||303||
View original
विदारी दाडिमं लोध्रं दधित्थं बीजपूरकम् |
एभिः प्रदिह्यान्मूर्धानं तृड्दाहार्तस्य देहिनः ||३०३||
విదారీమిత్యాది| దధిత్థం కపిత్థం||303||
Adhikarana 195 (304) · Śloka 305
దాడిమస్య సితాయాశ్చ ద్రాక్షామలకయోస్తథా |
వైరస్యే ధారయేత్ కల్కం గండూషం చ యథాహితం ||304||
క్షీరేక్షురసమాక్షీకసర్పిస్తైలోష్ణవారిభిః |305|
View original
दाडिमस्य सितायाश्च द्राक्षामलकयोस्तथा |
वैरस्ये धारयेत् कल्कं गण्डूषं च यथाहितम् ||३०४||
क्षीरेक्षुरसमाक्षीकसर्पिस्तैलोष्णवारिभिः |३०५|
దాడిమస్యేత్యాది| వైరస్యే ముఖవైరస్యే| క్షీరేక్షురసమాధ్వీకేత్యాది| మాక్షీకం మధు, అత్రాపి ముఖవైరస్యే ధారయేదితి యోజనీయం||304||-
Adhikarana 196 (305) · Śloka 305
శూన్యే మూర్ధ్ని హితం నస్యం జీవనీయశృతం ఘృతం ||305||
View original
शून्ये मूर्ध्नि हितं नस्यं जीवनीयशृतं घृतम् ||३०५||
శూన్యే ఇత్యాది| శూన్యే రిక్తే| జీవనీయాని కాకోల్యాదీని దశ| తథా చోక్తం,- “జీవంతీ కాకోల్యౌ ద్వే మేదే ముద్గమాషపర్ణ్యౌ చ| జీవకర్షభకౌ మధుకం చేతీ గణో జీవనీయాఖ్యః”||305||
Adhikarana 197 (306) · Śloka 307
చూర్ణితైస్త్రిఫలాశ్యామాత్రివృత్పిప్పలిసంయుతైః |
సక్షౌద్రః శర్కరాయుక్తో విరేకస్తు ప్రశస్యతే ||306||
పక్వే పిత్తజ్వరే రక్తే చోర్ధ్వగే వేపథౌ తథా |307|
View original
चूर्णितैस्त्रिफलाश्यामात्रिवृत्पिप्पलिसंयुतैः |
सक्षौद्रः शर्करायुक्तो विरेकस्तु प्रशस्यते ||३०६||
पक्वे पित्तज्वरे रक्ते चोर्ध्वगे वेपथौ तथा |३०७|
చూర్ణితైరిత్యాది| శ్యామా వృద్ధదారకః| ఊర్ధ్వగే ఊర్ధ్వప్రవృత్తే రక్తే||306||-
Adhikarana 198 (307) · Śloka 307
కఫవాతోత్థయోరేవం స్నేహాభ్యంగైర్విశోధయేత్ ||307||
View original
कफवातोत्थयोरेवं स्नेहाभ्यङ्गैर्विशोधयेत् ||३०७||
కఫవాతోత్థయోరేవమిత్యాది| విశోధయేత్ విశుద్ధిం నయేత్, శమం నయేదితి తాత్పర్యార్థః| కఫవాతావితి కర్మపదం శేషీభూతమత్ర యోజనీయం||307||
Adhikarana 199 (308) · Śloka 308
హృతదోషో భ్రమార్తస్తు లిహ్యాత్ క్షౌద్రసితాభయాః |308|
View original
हृतदोषो भ्रमार्तस्तु लिह्यात् क्षौद्रसिताभयाः |३०८|
హృతేత్యాది| హృతదోషోఽపి యో భ్రమార్తో భవేత్ స క్షౌద్రేణ సితాభయా లిహ్యాదితి పిండార్థః|308|-
Adhikarana 200 (308) · Śloka 309
వాతఘ్నమధురైర్యోజ్యా నిరూహా వాతజే జ్వరే ||308||
అవేక్ష్య దోషం ప్రాణం చ యథాస్వం చానువాసనాః |309|
View original
वातघ्नमधुरैर्योज्या निरूहा वातजे ज्वरे ||३०८||
अवेक्ष्य दोषं प्राणं च यथास्वं चानुवासनाः |३०९|
ఇదానీం వాతజ్వరే నిరూహద్రవ్యాణ్యాహ- వాతఘ్నమధురైరిత్యాది| వాతఘ్నా భద్రదార్వాదయః, మధురాః కాకోల్యాదయః| అవేక్ష్య దోషం ప్రాణం చేతి హీనంధ్యోత్తమాదిభేదేన దోషం బలం చ వీక్ష్యేత్యర్థః| తేనాల్పప్రకుపితదోషే అల్పో నిరూహః, మధ్యమే మధ్యమః, ఉత్తమే ఉత్తమః; ఏవం బలేఽపి| యథాస్వం చానువాసనా ఇతి వాతహరద్రవ్యసాధితస్నేహానువాసనా యోజ్యా ఇతి||308||-
Adhikarana 201 (309-311) · Śloka 312
ఉత్పలాదికషాయాద్యా(ఢ్యా)శ్చందనోశీరసంయుతాః ||309||
శర్కరామధురాః శీతాః పిత్తజ్వరహరా మతాః |
ఆమ్రాదీనాం త్వచం శంఖం చందనం మధుకోత్పలే ||310||
గైరికాంజనమంజిష్ఠామృణాలాన్యథ పద్మకం |
శ్లక్ష్ణపిష్టం తు పయసా శర్కరామధుసంయుతం ||311||
సుపూతం శీతలం బస్తిం దహ్యమానాయ దాపయేత్ |312|
View original
उत्पलादिकषायाद्या(ढ्या)श्चन्दनोशीरसंयुताः ||३०९||
शर्करामधुराः शीताः पित्तज्वरहरा मताः |
आम्रादीनां त्वचं शङ्खं चन्दनं मधुकोत्पले ||३१०||
गैरिकाञ्जनमञ्जिष्ठामृणालान्यथ पद्मकम् |
श्लक्ष्णपिष्टं तु पयसा शर्करामधुसंयुतम् ||३११||
सुपूतं शीतलं बस्तिं दह्यमानाय दापयेत् |३१२|
పిత్తజ్వరే నిరూహద్రవ్యాణ్యాహ- ఉత్పలాదికషాయాద్యా ఇత్యాది| ఆద్యాః ప్రధానాః| ఉత్పలాదికషాయాద్యా ఇత్యాది విశేషణయుక్తా నిరూహా జ్ఞేయాః| పిత్తజ్వరే నిరూహద్రవ్యాణ్యభిధాయాపరాణ్యపి నిరూహద్రవ్యాణ్యాహ- ఆమ్రాదీనాం న్యగ్రోధాదిగణాంతర్భూతత్వాత్ పూర్వద్రవ్యాణి విహాయ ఆమ్రాదికాని ద్రవ్యాణి నందీవృక్షకపర్యంతాని గ్రాహ్యాణి| చందనం రక్తచందనం, ఉత్పలం నీలోత్పలం, అంజనం స్రోతోఽంజనం, తదభావే రసాంజనం సౌవీరాంజనం వా, మృణాలం బిసం, పద్మకం పద్మకాష్ఠం, బస్తిః నిరూహబస్తిః||309-311||-
Adhikarana 202 (312) · Śloka 312
జ్వరదాహాపహం తేషు సిద్ధం చైవానువాసనం ||312||
View original
ज्वरदाहापहं तेषु सिद्धं चैवानुवासनम् ||३१२||
పిత్తజ్వరేఽనువాసనద్రవ్యాణ్యతిదేశేనాహ- జ్వరదాహపహమిత్యాది| తేషు న్యగ్రోధాదిత్వక్ప్రభృతిషు||312||
Adhikarana 203 (313) · Śloka 313
ఆరగ్వధగణక్వాథాః పిప్పల్యాదిసమాయుతాః |
సక్షౌద్రమూత్రా దేయాః స్యుః కఫజ్వరవినాశనాః ||313||
View original
आरग्वधगणक्वाथाः पिप्पल्यादिसमायुताः |
सक्षौद्रमूत्रा देयाः स्युः कफज्वरविनाशनाः ||३१३||
కఫజ్వరే నిరూహద్రవ్యాణ్యాహ- ఆరగ్వధేత్యాది| దేయాః స్యుః దాతవ్యా భవేయుః, ‘నిరూహా’ ఇతి శేషః| అన్యే తు ‘ఆరగ్వధాదిసంసిద్ధాః కఫజే క్షౌద్రసంయుతాః| జ్వరం హన్యుర్నిరూహాశ్చ తత్సిద్ధాశ్చానువాసనాః’- ఇతి పఠంతి||313||
Adhikarana 204 (314) · Śloka 314
కఫఘ్నైరేవ సంసిద్ధా ద్రవ్యైశ్చాప్యనువాసనాః |314|
View original
कफघ्नैरेव संसिद्धा द्रव्यैश्चाप्यनुवासनाः |३१४|
కఫజేఽనువాసనమాహ- కఫఘ్నైరిత్యాది| కఫఘ్నైర్ద్రవ్యైః ఆరగ్వధాదిభిః|314|-
Adhikarana 205 (314) · Śloka 314
సంసర్గే సన్నిపాతే చ సంసృష్టా బస్తయో హితాః ||314||
View original
संसर्गे सन्निपाते च संसृष्टा बस्तयो हिताः ||३१४||
సంసర్గసన్నిపాతయోర్నిరూహద్రవ్యాణ్యాహ- సంసర్గే ఇత్యాది| సంసర్గే సన్నిపాతాదౌ, సంసృష్టా మిలితాః, బస్తయో నిరూహా ఇతి||314||
Adhikarana 206 (315) · Śloka 315
సంసృష్టైరేవ సంసృష్టా ద్రవ్యైశ్చాప్యనువాసనాః |315|
View original
संसृष्टैरेव संसृष्टा द्रव्यैश्चाप्यनुवासनाः |३१५|
సంసర్గసన్నిపాతయోరతిదేశేనానువాసనద్రవ్యాణ్యాహ- సంసృష్టైరిత్యాది| సంసృష్టైః సమ్మిలితైః, సంసృష్టా మిలితాః|315|-
Adhikarana 207 (315) · Śloka 316
వాతరోగాపహాః సర్వే స్నేహా యే సమ్యగీరితాః ||315||
వినా తైలం త ఏవ స్యుర్యోజ్యా మారుతజే జ్వరే |316|
View original
वातरोगापहाः सर्वे स्नेहा ये सम्यगीरिताः ||३१५||
विना तैलं त एव स्युर्योज्या मारुतजे ज्वरे |३१६|
ఇదానీం వాతజ్వరేఽనువాసనవిషయే తైలనిషేధమాహ- వాతరోగాపహా ఇత్యాది| సర్వే స్నేహాః సర్పిస్తైలవసామజ్జానః, యోజ్యాః ‘అనువాసనే’ ఇతి శేషః||315||-
Adhikarana 208 (316) · Śloka 316
నిఖిలేనోపయోజ్యాశ్చ త ఏవాభ్యంజనాదిషు ||316||
View original
निखिलेनोपयोज्याश्च त एवाभ्यञ्जनादिषु ||३१६||
వాతజ్వరేఽనువాసననిషిద్ధస్యాపి తైలస్యాభ్యంగాదౌ ప్రయోగమాహ- నిఖిలేనేత్యాది| నిఖిలేన సామస్త్యేన| ఏతేన తైలస్యాపి గ్రహణం| త ఏవ సర్పిస్తైలవసామజ్జాన ఏవ| ఏతే చత్వారః స్నేహా వ్యస్తాః సమస్తా వా సంస్కృతాశ్చ ప్రయోజ్యాః| అత ఏవ షట్కట్వరాదితైలమపి శస్యతే||316||
Adhikarana 209 (317) · Śloka 317
పైత్తికే మధురైస్తిక్తైః సిద్ధం సర్పిశ్చ పూజ్యతే |317|
View original
पैत्तिके मधुरैस्तिक्तैः सिद्धं सर्पिश्च पूज्यते |३१७|
పిత్తజ్వరే పునరభ్యంగార్థం విశిష్టం స్నేహమాహ- పైత్తికే మధురైరిత్యాది| పూజ్యతే అభ్యంగాదిషు|317|-
Adhikarana 210 (317) · Śloka 317
శ్లైష్మికే కటుతిక్తైశ్చ, సంసృష్టానీతరేషు చ ||317||
View original
श्लैष्मिके कटुतिक्तैश्च, संसृष्टानीतरेषु च ||३१७||
శ్లైష్మికే పానాభ్యంగార్థం స్నేహవిశేషమాహ- శ్లైష్మికే ఇత్యాది| కటుతిక్తైశ్చేత్యత్ర సర్పిః సిద్ధమితి యోజనీయం| యద్యపి కఫస్య తుల్యగుణం సర్పిస్తథాఽపి విశిష్టసంస్కారవశాత్ కఫేఽపి సర్పిః ప్రయుజ్యతే| అన్యే తు చకారాత్ అనుక్తమపి తైలం కథయంతి; తన్న, అన్యతంత్రసంవాదాభావాత్ సంసర్గసన్నిపాతేష్వభ్యంగార్థం విశిష్టస్నేహమాహ- సంసృష్టానీతరేషు చేతి|- సంసృష్టాని సర్పిరాదీని అన్యోన్యమిశ్రాణి తథా వాతాదిహరద్రవ్యైర్మిశ్రైరేవ సాధితాని చ; ఇతరేషు సన్నిపాతేషు||317||
Adhikarana 211 (318) · Śloka 319
హృతావశేషం పిత్తం తు త్వక్స్థం జనయతి జ్వరం |
పిబేదిక్షురసం తత్ర శీతం వా శర్కరోదకం ||318||
శాలిషష్టికయోరన్నమశ్నీయాత్ క్షీరసంప్లుతం |319|
View original
हृतावशेषं पित्तं तु त्वक्स्थं जनयति ज्वरम् |
पिबेदिक्षुरसं तत्र शीतं वा शर्करोदकम् ||३१८||
शालिषष्टिकयोरन्नमश्नीयात् क्षीरसम्प्लुतम् |३१९|
ఇదానీం హృతావశేషస్య పిత్తస్య ప్రతీకారమాహ- హృతావశేషమిత్యాది| తత్ర హృతావశేషపిత్తజ్వరే| అన్నం ఓదనం| యద్యపి త్వక్స్థితే పిత్తే బహిఃపరిమార్జనం యుక్తం నాంతఃపరిమార్జనం, తథాఽపి తద్వీర్యయుక్తస్య రసస్య సర్వతోగమనాదంతఃపరిమార్జనముక్తం||318||-
Adhikarana 212 (319) · Śloka 319
కఫవాతోత్థయోరేవ స్వేదాభ్యంగౌ ప్రయోజయేత్ ||319||
View original
कफवातोत्थयोरेव स्वेदाभ्यङ्गौ प्रयोजयेत् ||३१९||
ఇదానీం కఫవాతయోరపి హృతావశేషయోః ప్రతీకారార్థమాహ- కఫవాతోత్థయోరేవేత్యాది| కఫవాతోత్థయోరితి హృతావశేషకఫవాతజ్వరయోరిత్యర్థః||319||
Adhikarana 213 (320) · Śloka 320
ఘృతం ద్వాదశరాత్రాత్తు దేయం సర్వజ్వరేషు చ |
తేనాంతరేణాశయం స్వం గతా దోషా భవంతి హి ||320||
View original
घृतं द्वादशरात्रात्तु देयं सर्वज्वरेषु च |
तेनान्तरेणाशयं स्वं गता दोषा भवन्ति हि ||३२०||
అధునా యావతా కాలేన జ్వరే సర్పిర్దేయం తావంతం కాలం సకారణం దర్శయన్నాహ- ఘృతమిత్యాది| సర్వజ్వరేషు చేతి యే జ్వరా లంఘనోష్ణోదకపానపేయాపాచనైస్తు పక్వాస్తేషు సర్వజ్వరేషు ద్వాదశాహాదనంతరం ఘృతం దేయం| తేనాంతరేణ తేనావసరేణ తేన కాలేనేత్యర్థః, ద్వాదశరాత్రాదూర్ధ్వమితి తాత్పర్యార్థః| ఆశయం స్వం గతా దోషా ఇతి స్థానమాత్మీయం ప్రాప్తా వాతాదయో భవంతి, పాకప్రాప్తత్వాత్| యద్యప్యష్టాహేన దశాహాత్పరం వా జ్వరపాకో భవతి తథాఽపి సన్నిపాతజ్వరస్య ద్వాదశాహేన పాకో భవతీతి దర్శనార్థం ద్వాదశాహగ్రహణం| కేచిదత్ర నస్యార్థం ఘృతం పఠంతి; తన్న పఠనీయం, నస్యార్థఘృతస్య గండూషోత్తరం ప్రాగేవ పఠితత్వాత్||320||
Adhikarana 214 (321) · Śloka 321
ధాతూన్ ప్రక్షోభయన్ దోషో మోక్షకాలే బలీయతే |
తేన వ్యాకులచిత్తస్తు మ్రియమాణ ఇవేహతే ||321||
View original
धातून् प्रक्षोभयन् दोषो मोक्षकाले बलीयते |
तेन व्याकुलचित्तस्तु म्रियमाण इवेहते ||३२१||
శాంతిం గచ్ఛత్యపి జ్వరే యథా క్లేశాతిశయో భవతి తథా దర్శయన్నాహ- ధాతూనిత్యాది| మోక్షకాలే ధాతూంశ్చాలయన్ దోషో బలీయతే బలీవాచరతీతి పిండార్థః| నను, ప్రక్షీణావస్థాయాం కస్మాద్దోషో బలీవాచరతి? సత్యం, ప్రభావాత్; యథా దీపో నిర్వాణావస్థాయాం మహతీం జ్వాలాం ప్రదర్శయన్ నిర్వాణం యాతి , తద్వదయమపి జ్వరారంభకో దోషో బలీయత ఇతి| కేచిత్ బలీయతే బలీయాన్ గచ్ఛతి ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి, ఈయతే ఇతి ఇదధాతోర్దివాదికస్య కర్తరి ప్రయోగాత్| అపరే తు ‘అవలీయతే’ ఇతి పఠంతి, వ్యాఖ్యానయంతి చ- అవలీయతే తాదృగ్రూపేణ నోపలభ్యతే| తేన దోషేణ, మ్రియమాణ ఇవేహతే ముమూర్షువద్గాత్రవిక్షేపణాదికాం క్రియాం కరోతీత్యర్థః||321||
Adhikarana 215 (322) · Śloka 322
లఘుత్వం శిరసః స్వేదో ముఖమాపాండు పాకి చ |
క్షవథుశ్చాన్నకాంక్షా చ జ్వరముక్తస్య లక్షణం ||322||
View original
लघुत्वं शिरसः स्वेदो मुखमापाण्डु पाकि च |
क्षवथुश्चान्नकाङ्क्षा च ज्वरमुक्तस्य लक्षणम् ||३२२||
జ్వరముక్తలక్షణమాహ- లఘుత్వమిత్యాది| లఘుత్వం శిరస ఇతి శిరోలఘుత్వం, ఆపాండు ఈషత్పాండు, క్షవథుః ఛిక్కా| జ్వరాతీసారయోర్మహావ్యాధిత్వాన్ముక్తిలక్షణం కథితం నాన్యేషాం| కేచిదాచార్యా ‘ఘాతూన్ ప్రక్షోభయన్ దోష’ ఇత్యాదికమనంతరోక్తం సన్నిపాతజ్వరముక్తిలక్షణం, ‘లఘుత్వం శిరస’ ఇత్యాదికం చేతరజ్వరముక్తిలక్షణమితి బ్రువతే||322||
Adhikarana 216 (323-324) · Śloka 324
శంభుక్రోధోద్భవో ఘోరో బలవర్ణాగ్నిసాదకః |
రోగరాట్ రోఘసంఘాతో జ్వర ఇత్యుపదిశ్యతే ||323||
వ్యాపిత్వాత్ సర్వసంస్పర్శాత్ కృచ్ఛ్రత్వాదంతసంభవాత్ |
అంతకో హ్యేష భూతానాం జ్వర ఇత్యుపదిశ్యతే ||324||
View original
शम्भुक्रोधोद्भवो घोरो बलवर्णाग्निसादकः |
रोगराट् रोघसङ्घातो ज्वर इत्युपदिश्यते ||३२३||
व्यापित्वात् सर्वसंस्पर्शात् कृच्छ्रत्वादन्तसम्भवात् |
अन्तको ह्येष भूतानां ज्वर इत्युपदिश्यते ||३२४||
ఇదానీం జ్వరస్యాతిశయేన ప్రతీకరణాయ గరీయస్త్వం దర్శయన్నాహ- శంభుక్రోధోద్భవ ఇత్యాది| ఏతైర్హేతుభిర్జ్వరోఽంతక ఇత్యుపదిశ్యత ఇతి సంబంధః| వ్యాపిత్వమస్య పురుషపశ్వాదిసర్వప్రాణివ్యాపనాత్, సర్వసంస్పర్శిత్వం సమనస్కేంద్రియస్య దేహస్య తాపనాత్, కృచ్ఛ్రత్వం అగ్నేరుపఘాతాదత్యంతపీడాకరత్వాద్వా, అంతసంభవత్వం చాపరవ్యాధిగ్రస్తస్యాపి పురుషస్య జ్వరేణైవ ప్రాణనాశిత్వాత్| అంతక ఇవ అంతకః, అంతకారిత్వాత్| యద్యప్యయమధ్యాయో నిబంధకారైరన్యక్రమపాఠైః పఠితః, తథాఽపి మయా యథా గురుణోపదిష్టస్తేన క్రమేణ పఠితః||323-324||
Adhikarana puShpikA · Śloka 39
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే జ్వరప్రతిషేధో నామ(ప్రథమోఽధ్యాయః, ఆదిత) ఏకోనచత్వారింశోఽధ్యాయః ||39||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे ज्वरप्रतिषेधो नाम(प्रथमोऽध्यायः, आदित) एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ||३९||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతకాయచికిత్సాయాం జ్వరప్రతిషేధాధ్యాయ ఏకోనచత్వారింశత్తమః||39||