21. karṇagatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કર્ણગતરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

અથાત ઇત્યાદિ| પ્રતિષેધઃ ચિકિત્સિતમ્||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સામાન્યં કર્ણરોધેષુ ઘૃતપાનં રસાયનમ્ | અવ્યાયામોઽશિરઃસ્નાનં બ્રહ્મચર્યમકત્થનમ્ ||૩||

કર્ણરોગાણાં સામાન્યં ચિકિત્સિતમાહ- સામાન્યમિત્યાદિ| ઘૃતપાનમત્ર ઊર્ધ્વભક્તિકમ્| અશિરઃસ્નાનં ન શિરઃસ્નાનમિત્યર્થઃ| અકત્થનમ્ અભાષણમ્| રસાયનમિત્યત્ર ‘રસાશનમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, માંસરસેન સહ ભોજનમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

કર્ણશૂલે પ્રણાદે ચ બાધિર્યક્ષ્વેડયોરપિ | ચતુર્ણામપિ રોગાણાં સામાન્યં ભેષજં વિદુઃ ||૪||

વાતજાનાં ચતુર્ણાં કર્ણશૂલાદીનામેકહેતુત્વાદેકામેવ ચિકિત્સામાહ- કર્ણશૂલ ઇત્યાદિ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

સ્નિગ્ધં વાતહરૈઃ સ્વેદૈર્નરં સ્નેહવિરેચિતમ્ | નાડીસ્વેદૈરુપચરેત્પિણ્ડસ્વેદૈસ્તથૈવ ચ ||૫||

કિં તત્ સામાન્યં ચિકિત્સિતમિત્યાહ- સ્નિગ્ધમિત્યાદિ| સ્નિગ્ધં સ્નેહપાનેનાભ્યઙ્ગેન ચ| સ્નેહવિરેચિતમ્ એરણ્ડતૈલાદિભિઃ| સ્વેદાધ્યાયે વ્યામાર્ધમાત્રેત્યાદિના નાડીસ્વેદઃ પ્રોક્તઃ; પિણ્ડસ્વેદઃ કૃશરાપાયસાદિભિઃ||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

બિલ્વૈરણ્ડાર્કવર્ષાભૂદધિત્થોન્મત્તશિગ્રુભિઃ | બસ્તગન્ધાશ્વગન્ધાભ્યાં તર્કારીયવવેણુભિઃ ||૬|| આરનાલશૃતૈરેભિર્નાડીસ્વેદઃ પ્રયોજિતઃ | કફવાતસમુત્થાનં કર્ણશૂલં નિરસ્યતિ ||૭||

નાડીસ્વેદોપયોગિદ્રવ્યાણ્યાહ- બિલ્વેત્યાદિ| વર્ષાભૂઃ શ્વેતપુનર્નવા, દધિત્થઃ કપિત્થઃ, ઉન્મત્તો ધત્તૂરકઃ, શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનકઃ, વિટપશાકમન્યે| બસ્તગન્ધા બોબયિકા| તર્કારી અરણિકા, યવવેણુભિરિતિ વેણુયવઃ અન્નજાતિઃ| બિલ્વૈરણ્ડાદિભિઃ આરનાલસિદ્ધૈઃ કેવલવાતારબ્ધે કફાવૃતવાતારબ્ધે ચ કર્ણશૂલે સ્વેદઃ પ્રયોજ્યઃ; પરં કેવલવાતજે શૂલે સ્નેહપૂર્વઃ સ્વેદઃ, કફાવૃતે પુનઃ રૂક્ષઃ સ્વેદ ઇતિ||૬-૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

મીનકુક્કુટલાવાનાં માંસજૈઃ પયસાઽપિ વા | પિણ્ડૈઃ સ્વેદં ચ કુર્વીત કર્ણશૂલનિવારણમ્ ||૮||

પિણ્ડસ્વેદોપયોગિદ્રવ્યાણ્યાહ- મીનકુક્કુટલાવાનામિત્યાદિ| પયસાઽપિ વેતિ ઘનીભૂતક્ષીરપિણ્ડેનેત્યર્થઃ| એતૈર્મીનાદિભિર્માંસપિણ્ડૈઃ પૃથક્ સમસ્તૈર્વા સ્વેદઃ કાર્યઃ||૮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

અશ્વત્થપત્રખલ્લં વા વિધાય બહુપત્રકમ્ | તદઙ્ગારૈઃ સુસમ્પૂર્ણં નિદધ્યાચ્છ્રવણોપરિ ||૯|| યત્તૈલં ચ્યવતે તસ્માત્ ખલ્લાદઙ્ગારતાપિતાત્ | તત્ પ્રાપ્તં શ્રવણસ્રોતઃ સદ્યો ગૃહ્ણાતિ વેદનામ્ ||૧૦||

શુદ્ધવાતજે શૂલે સ્નેહવિશેષસ્વેદમુદ્દિશન્નાહ- અશ્વત્થપત્રેત્યાદિ| ખલ્લમિતિ દ્વિકર્ણિકાકારમિત્યર્થઃ| અભ્યજ્ય તૈલેન ઘૃતેન વા, સાત્યકિવિદેહપ્રોક્તત્વાત્||૯-૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ક્ષૌમગુગ્ગુલ્વગુરુભિઃ સઘૃતૈર્ધૂપયેચ્ચ તમ્ | ભક્તોપરિ હિતં સર્પિર્બસ્તિકર્મ ચ પૂજિતમ્ ||૧૧||

કર્ણસ્વેદસ્ય પશ્ચાત્કર્માહ- ક્ષૌમેત્યાદિ| ક્ષૌમમ્ અતસીવસ્ત્રં, બસ્તિરત્ર શિરોબસ્તિઃ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 13

નિરન્નો નિશિ તત્સર્પિઃ પીત્વોપરિ પિબેત્ પયઃ | મૂર્ધબસ્તિષુ નસ્યે ચ મસ્તિષ્કે પરિષેચને ||૧૨|| શતપાકં બલાતૈલં પ્રશસ્તં ચાપિ ભોજને |૧૩|

ઇદાનીં નિરન્નસ્ય સાયમેવ કોષ્ણં પયો નિર્દિશન્નાહ- નિરન્ન ઇત્યાદિ| નિરન્નઃ પુરુષઃ| નિશિ કોષ્ણં પયોઽનુપાનં ચ સર્પિઃ પિબેત્| મૂર્ધેત્યાદિ| મસ્તિષ્કઃ શિરોબસ્તિવિશેષઃ, સ ચ સ્નેહપિચુપ્લોતાદિનાઽવચાર્યતે| શતપાકં વાતવ્યાધિપઠિતમ્| બલાતૈલં મૂઢગર્ભોક્તં, અન્યે તુ બલાતૈલમેવ શતપાકં કૃત્વોપયુજ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૧૨||-

Adhikarana 10 (13) · Śloka 14

કણ્ટકારીમજાક્ષીરે પક્ત્વા ક્ષીરેણ તેન ચ ||૧૩|| વિપચેત્ કુક્કુટવસાં કર્ણયોસ્તત્પ્રપૂરણમ્ |૧૪|

કણ્ટકારીમિત્યાદિ| કણ્ટકારી ચતુષ્પલપ્રમાણા, તદષ્ટગુણં ક્ષીરં, ક્ષીરાચ્ચતુર્ગુણમુદકં દત્ત્વા વિપચેત્, તેન ક્ષીરેણ કુક્કુટવસાં કુડવાપ્રમાણાં પચેત્, તત્કર્ણયોઃ પ્રપૂરણમ્||૧૩||-

Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16

તણ્ડુલીયકમૂલાનિ ફલમઙ્કોલજં તથા ||૧૪|| અહિંસ્રાકેન્દુકાન્મૂલં સરલં દેવદારુ ચ | લશુનં શૃઙ્ગવેરં ચ તથા વંશાવલેખનમ્ ||૧૫|| કલ્કૈરેષાં તથાઽમ્લૈશ્ચ પચેત્ સ્નેહં ચતુર્વિધમ્ | વેદનાયાઃ પ્રશાન્ત્યર્થં હિતં તત્કર્ણપૂરણમ્ ||૧૬||

અપરમપિ પૂરણમાહ- તણ્ડુલીયકેત્યાદિ| વંશાવલેખનં વંશાચ્છોલનમ્| કલ્કો દૃષદિ પેષિતઃ, સ ચાદ્રવઃ, સ ચાષ્ટપલપ્રમાણઃ, અમ્લૈઃ દધિતક્રસુરાચુક્રમાતુલુઙ્ગરસૈઃ પ્રત્યેકમષ્ટાવિંશત્યધિકશતપ્રમાણૈઃ, સ્નેહશ્ચતુર્વિધઃ સર્પિસ્તૈલવસામજ્જસઞ્જ્ઞો દ્વાત્રિંશત્પલપ્રમાણઃ||૧૪-૧૬||

Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં મુરઙ્ગ્યા મૂલકસ્ય ચ | કદલ્યાઃ સ્વરસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદુષ્ણઃ કર્ણપૂરણે ||૧૭|| શૃઙ્ગવેરરસઃ ક્ષૌદ્રં સૈન્ધવં તૈલમેવ ચ | કદુષ્ણં કર્ણયોર્દેયમેતદ્વા વેદનાપહમ્ ||૧૮||

લશુનાર્દ્રકેત્યાદિ| શિગ્રુઃ મધુશિગ્રુઃ, મુરઙ્ગી દ્વિતીયઃ શોભાઞ્જનકઃ, કદુષ્ણ ઈષદુષ્ણઃ| એતેષાં લશુનાદીનાં ષણ્ણાં સ્વરસા વ્યસ્તાઃ સમસ્તા વા કર્ણપૂરણે દેયાઃ||૧૭-૧૮||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

વંશાવલેખનાયુક્તે મૂત્રે ચાજાવિકે ભિષક્ | સર્પિઃ પચેત્તેન કર્ણં પૂરયેત્ કર્ણશૂલિનઃ ||૧૯||

વંશેત્યાદિ| ‘મૂત્રે ચાજાવિકે ભિષક્’ ઇત્યત્ર તન્ત્રાન્તરદર્શનાદ્વિપર્યયેણ સર્પિઃપાકઃ કર્તવ્યઃ; તેન પૂર્વમાવિકે મૂત્રે સર્પિઃ પક્તવ્યં, પશ્ચાદાજ ઇતિ| અન્યે તુ પૂર્વમાવિકમૂત્રપક્વેન સર્પિષા કર્ણપૂરણં, પશ્ચાદાજેન મૂત્રેણેતિ વિપર્યયં વ્યાખ્યાનયન્તિ| કેચિત્ સર્પિઃ પચેદિત્યત્ર તૈલં પચેદિતિ પઠન્તિ; તન્ન, સર્વનિબન્ધૈઃ પરિહૃતત્વાત્||૧૯||

Adhikarana 14 (20-21) · Śloka 21

મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય કાણ્ડમષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્ | ક્ષૌમેણાવેષ્ટ્ય સંસિચ્ય તૈલેનાદીપયેત્તતઃ ||૨૦|| યત્તૈલં ચ્યવતે તેભ્યો ધૃતેભ્યો ભાજનોપરિ | જ્ઞેયં તદ્દીપિકાતૈલં સદ્યો ગૃહ્ણાતિ વેદનામ્ ||૨૧||

દીપિકાતૈલમાહ- મહત ઇત્યાદિ| કાણ્ડં ખણ્ડં, ક્ષૌમેણ અતસીવસ્ત્રેણ, આવેષ્ટ્ય ‘ત્રિભાગમ્’ ઇતિ શેષઃ| ઘૃતેભ્યો ‘અધોમુખમ્’ ઇતિ શેષઃ| ગૃહ્ણાતિ અપહરતિ||૨૦-૨૧||

Adhikarana 15 (22) · Śloka 22

કુર્યાદેવં ભદ્રકાષ્ઠે કુષ્ઠે કાષ્ઠે ચ સારલે | મતિમાન્ દીપિકાતૈલં કર્ણશૂલનિબર્હણમ્ ||૨૨||

કુર્યાદેવમિત્યાદિ| ચકારાદગુર્વૈરણ્ડાગ્નિમન્થકાષ્ઠાનિ ગૃહ્યન્તે||૨૨||

Adhikarana 16 (23-26) · Śloka 26

અર્કાઙ્કુરાનમ્લપિષ્ટાંસ્તૈલાક્તાન્ લવણાન્વિતાન્ | સન્નિદધ્યાત્ સ્નુહીકાણ્ડે કોરિતે તચ્છદાવૃતે ||૨૩|| પુટપાકક્રમાસ્વિન્નાન્ પીડયેદારસાગમાત્ | સુખોષ્ણં તદ્રસં કર્ણે દાપયેચ્છૂલશાન્તયે ||૨૪|| કપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્લશૃઙ્ગવેરરસૈઃ શુભૈઃ | સુખોષ્ણૈઃ પૂરયેત્ કર્ણં તચ્છૂલવિનિવૃત્તયે ||૨૫|| કર્ણં કોષ્ણેન ચુક્રેણ પૂરયેત્ કર્ણશૂલિનઃ | સમુદ્રફેનચૂર્ણેન યુક્ત્યા ચાપ્યવચૂર્ણયેત્ ||૨૬||

અર્કાઙ્કુરાનિત્યાદિ| અયં પાઠઃ સર્વનિબન્ધકારૈરનાર્ષીકૃતસ્તસ્માન્ન વ્યાખ્યાતઃ||૨૩-૨૬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

અષ્ટાનામિહ મૂત્રાણાં મૂત્રેણાન્યતમેન તુ | કોષ્ણેન પૂરયેત્ કર્ણં કર્ણશૂલોપશાન્તયે ||૨૭||

અષ્ટાનામિત્યાદિ| અષ્ટાનાં મૂત્રાણામન્યતમેનૈકતમેન||૨૭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

મૂત્રેષ્વમ્લેષુ વાતઘ્ને ગણે ચ ક્વથિતે ભિષક્ | પચેચ્ચતુર્વિધં સ્નેહં પૂરણં તચ્ચ કર્ણયોઃ ||૨૮||

મૂત્રેષ્વિત્યાદિ| મૂત્રાણિ ગવાદીનામષ્ટાનામ્| અમ્લાનિ સુરામસ્ત્વારનાલબીજપૂરચુક્રાણિ| વાતઘ્નો ગણો વિદારિગન્ધાદિઃ||૨૮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

એતા એવ ક્રિયાઃ કુર્યાત્ પિત્તઘ્નૈઃ પિત્તસંયુતે |૨૯|

વાતજકર્ણરોગે ક્રિયામભિધાય પિત્તજકર્ણશૂલચિકિત્સામાહ- એતા ઇત્યાદિ| એતા એવ દીપિકાદયઃ ક્રિયાઃ| તત્ર દીપિકા અશ્વત્થપત્રખલ્લસ્નેહસર્પિષા કર્ણપૂરણં; કાઞ્જિકેનાપિ, તસ્ય સ્પર્શને પિત્તહરત્વાત્| પિત્તસંયુતે કર્ણશૂલે ઇત્યર્થઃ|૨૯|-

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30

કાકોલ્યાદૌ દશક્ષીરં તિક્તં ચાત્ર હિતં હવિઃ ||૨૯|| ક્ષીરવૃક્ષપ્રવાલેષુ મધુકે ચન્દને તથા | કલ્કક્વાથે પરં પક્વં શર્કરામધુકૈઃ સરૈઃ ||૩૦||

પિત્તજકર્ણશુલે સામાન્યચિકિત્સામભિધાય વિશેષચિકિત્સામાહ- કાકોલ્યાદાવિત્યાદિ| કાકોલ્યાદિકલ્કેન દશગુણક્ષીરં ઘૃતં સિદ્ધં હિતં, તથા તિક્તં તિક્તદ્રવ્યસંસ્કૃતમ્; અન્યે તુ તિક્તં કુષ્ઠચિકિત્સિતોક્તં ઘૃતં કથયન્તિ| ક્ષીરવૃક્ષા ન્યગ્રોધોદુમ્બરાશ્વત્થપ્લક્ષગર્દભાણ્ડાઃ, તેષાં પલ્લવક્વાથેન કાકોલ્યાદિકલ્કેન સિદ્ધં ઘૃતં હિતમ્| મધુકે ચન્દને તથેતિ પ્રત્યેકં યષ્ટીમધુકચન્દનક્વાથકલ્કાભ્યાં સિદ્ધમ્| શર્કરામધુકૈરિત્યત્ર યષ્ટીમધુકદ્વિતયં, અત એવ બહુત્વમ્| સરૈઃ વિરેચનદ્રવ્યૈરિત્યર્થઃ| જેજ્જટાચાર્યસ્તુ ક્ષીરવૃક્ષપ્રવાલેષ્વિત્યેકં યોગં કથયતિ, બિમ્બીક્વાથ ઇતિ દ્વિતીયં; તૌ ચ યોગાવનાર્ષૌ કથયન્તિ||૨૯-૩૦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

ઇઙ્ગુદીસર્ષપસ્નેહૌ સકફે પૂરણે હિતૌ | તિક્તૌષધાનાં યૂષાશ્ચ સ્વેદાશ્ચ કફનાશનાઃ ||૩૧||

શ્લેષ્મશૂલસ્ય ચિકિત્સામાહ- ઇઙ્ગુદીસર્ષપેત્યાદિ| સકફે ‘કર્ણશૂલે’ ઇત્યધ્યાહારઃ| તિક્તેત્યાદિ| સ્વેદાશ્ચ કફનાશના ઇતિ તાપોષ્મસ્વેદા રૂક્ષાઃ||૩૧||

Adhikarana 22 (32-33) · Śloka 33

સુરસાદૌ કૃતં તૈલં પઞ્ચમૂલે મહત્યપિ | માતુલુઙ્ગરસઃ શુક્તં લશુનાર્દ્રકયો રસઃ ||૩૨|| એકૈકઃ પૂરણે પથ્યસ્તૈલં તેષ્વપિ વા કૃતમ્ | તીક્ષ્ણા મૂર્ધવિરેકાશ્ચ કવલાશ્ચાત્ર પૂજિતાઃ ||૩૩||

સુરસાદૌ કૃતમિત્યાદિ| તૈલદ્વિતયમેતત્| માતુલુઙ્ગરસ ઇત્યાદિ| માતુલુઙ્ગરસાદિના એકૈકેનૈવ સિદ્ધં તૈલં પૂરણે પથ્યમિત્યર્થઃ| તીક્ષ્ણા ઇત્યાદિ| તીક્ષ્ણા મૂર્ધવિરેકા ઇતિ અપામાર્ગબીજાદિભિઃ| તીક્ષ્ણાઃ કવલાઃ પિપ્પલ્યાદિભિઃ||૩૨-૩૩||

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

કર્ણશૂલવિધિઃ કૃત્સ્નઃ પિત્તઘ્નઃ શોણિતાવૃતે |૩૪|

શોણિતશૂલસ્ય ચિકિત્સામાહ- કર્ણેત્યાદિ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ|૩૪|-

Adhikarana 24 (34-35) · Śloka 36

શૂલપ્રણાદબાધિર્યક્ષ્વેડાનાં તુ પ્રકીર્તિતમ્ ||૩૪|| સામાન્યતો, વિશેષેણ બાધિર્યે પૂરણં શૃણુ | ગવાં મૂત્રેણ બિલ્વાનિ પિષ્ટ્વા તૈલં વિપાચયેત્ ||૩૫|| સજલં ચ સદુગ્ધં ચ બાધિર્યે કર્ણપૂરણમ્ |૩૬|

શૂલેત્યાદિ| પઞ્જિકાકારસ્તુ ‘સજલં ચ સદુગ્ધં ચ’ ઇત્યત્ર પાદિકં જલદુગ્ધાભ્યાં ઇતિ પઠતિ||૩૪-૩૫||-

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

સિતામધુકબિમ્બીભિઃ સિદ્ધં વાઽઽજે પયસ્યપિ ||૩૬|| બિમ્બીક્વાથે વિમથ્યોષ્ણં શીતીભૂતં તદુદ્ધૃતમ્ | પુનઃ પચેદ્દશક્ષીરં સિતામધુકચન્દનૈઃ ||૩૭|| બિલ્વામ્બુગાઢં તત્તૈલં બાધિર્યે કર્ણપૂરણમ્ |૩૮|

સિતામધુકેત્યાદિ| સિતામધુકબિમ્બીભિઃ કલ્કિતાભિશ્છાગીક્ષીરે ચતુર્ગુણે પક્વં તિલતૈલમુષ્ણમેવ બિમ્બીક્વાથે મથિત્વા શીતીભૂતં પાણિનાઽઽદાય પુનરપિ બિલ્વફલક્વાથે વિલોડિતં સિતશર્કરાયષ્ટીમધુરક્તચન્દનૈઃ કલ્કીકૃતૈર્દશગુણે ક્ષીરે વિપચેત્| કેચિદ્ ‘બિલ્વામ્બુગાઢં’ ઇત્યત્ર ‘બિમ્બ્યમ્બુગાઢં’ ઇતિ પઠન્તિ||૩૬-૩૭||-

Adhikarana 26 (38) · Śloka 38

વક્ષ્યતે યઃપ્રતિશ્યાયે વિધિઃ સોઽપ્યત્ર પૂજિતઃ ||૩૮||

ઇદાનીં બાધિર્યે કફાનુબન્ધોઽપ્યસ્તીત્યનાગતાવેક્ષણેન સઙ્ક્ષેપાર્થમતિદેશેન ચિકિત્સામાહ- વક્ષ્યતે ય ઇત્યાદિ| સોઽપ્યત્ર પૂજિત ઇતિ ‘નવં પ્રતિશ્યાયમપાસ્ય સર્વમુપાચરેત્ સર્પિષ એવ પાનૈઃ’ ઇત્યાદિનોક્તઃ||૩૮||

Adhikarana 27 (39) · Śloka 39

વાતવ્યાધિષુ યશ્ચોક્તો વિધિઃ સ ચ હિતો ભવેત્ |૩૯|

શુદ્ધવાતકૃતે પુનરતીતાવેક્ષણેન સઙ્ક્ષેપાર્થમતિદેશેન નિર્દિશન્નાહ- વાતવ્યાધિષ્વિત્યાદિ| વાતવ્યાધ્યુક્તો વિધિઃ નિવાતબ્રહ્મચર્યાદિકઃ|૩૯|-

Adhikarana 28 (39) · Śloka 40

કર્ણસ્રાવે પૂતિકર્ણે તથૈવ કૃમિકર્ણકે ||૩૯|| સમાનં કર્મ કુર્વીત યોગાન્ વૈશેષિકાનપિ |૪૦|

કર્મ ચિકિત્સામ્||૩૯||-

Adhikarana 29 (40-41) · Śloka 41

શિરોવિરેચનં ચૈવ ધૂપનં પૂરણં તથા ||૪૦|| પ્રમાર્જનં ધાવનં ચ વીક્ષ્ય વીક્ષ્યાવચારયેત્ | રાજવૃક્ષાદિતોયેન સુરસાદિગણેન વા ||૪૧||

કિં તત્ સમાનં કર્મેત્યાહ- શિરોવિરેચનમિત્યાદિ| પ્રમાર્જનં પિચુકૂર્ચિકયા કર્ણપ્રોઞ્છનં, ધાવનં પ્રક્ષાલનમ્| વીક્ષ્ય વીક્ષ્યેતિ પ્રત્યેકં કર્ણપ્રસ્રાવાદિષુ દોષદૂષ્યાદિમલવિશેષં દૃષ્ટ્વા દૃષ્ટ્વેત્યર્થઃ| રાજવૃક્ષાદિતોયેનેત્યાદિ| રાજવૃક્ષાદિઃ આરગ્વધાદિઃ||૪૦-૪૧||

Adhikarana 30 (42-45) · Śloka 45

કર્ણપ્રક્ષાલનં કાર્યં ચૂર્ણૈરેષાં ચ પૂરણમ્ | ક્વાથં પઞ્ચકષાયં તુ કપિત્થરસયોજિતમ્ ||૪૨|| કર્ણસ્રાવે પ્રશંસન્તિ પૂરણં મધુના સહ | સર્જત્વક્ચૂર્ણસંયુક્તઃ કાર્પાસીફલજો રસઃ ||૪૩|| યોજિતો મધુના વાઽપિ કર્ણસ્રાવે પ્રશસ્યતે | લાક્ષા રસાઞ્જનં સર્જશ્ચૂર્ણિતં કર્ણપૂરણમ્ ||૪૪|| સશૈવલં મહાવૃક્ષજમ્બ્વામ્રપ્રસવાયુતમ્ | કુલીરક્ષૌદ્રમણ્ડૂકીસિદ્ધં તૈલં ચ પૂજિતમ્ ||૪૫||

સમાનં કર્માભિધાય વૈશેષિકાન્ યોગાનાહ- કર્ણેત્યાદિ| પઞ્ચકષાયમસ્મિન્નેવાધ્યાયે ‘તિન્દુકાન્યભયા રોધ્રં સમઙ્ગાઽઽમલકં’ ઇત્યાદિના પઠિષ્યતિ, અન્યે તુ આરગ્વધશિરીષજમ્બુસર્જાશ્વકર્ણજં પઞ્ચકષાયચૂર્ણં કથયન્તિ, તચ્ચ ટીકાપઞ્જિકાભ્યાં નાઙ્ગીકૃતમ્| સર્જત્વગિત્યાદિ| કાર્પાસી વનકાર્પાસી| શૈવલં દૂર્વા, હઠમિત્યન્યે| મહાવૃક્ષઃ સેહુણ્ડઃ, પ્રસવાઃ પલ્લવાઃ| કુલીરઃ કર્કટશૃઙ્ગી, મણ્ડૂકી બ્રાહ્મીભેદઃ| શૈવલાદિકં પ્રસવપર્યન્તં કષાયદ્રવ્યં, કુલીરાદિકં ચ કલ્કદ્રવ્યમ્| પૂજિતં ‘કર્ણસ્રાવે કર્ણપૂરણમ્’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્||૪૨-૪૫||

Adhikarana 31 (46) · Śloka 46

તિન્દુકાન્યભયા રોધ્રં સમઙ્ગાઽઽમલકં મધુ | પૂરણં ચાત્ર પથ્યં સ્યાત્કપિત્થરસયોજિતમ્ ||૪૬||

તિન્દુકાન્યભયા રોધ્રમિત્યાદિ| સમઙ્ગા અઞ્જલિકારિકા, ‘વરાહક્રાન્તા’ ઇત્યપરે| ઇદં પઞ્ચકષાયચૂર્ણમ્||૪૬||

Adhikarana 32 (47-48) · Śloka 49

રસમામ્રકપિત્થાનાં મધૂકધવશાલજમ્ | પૂરણાર્થં પ્રશંસન્તિ તૈલં વા તૈર્વિપાચિતમ્ ||૪૭|| પ્રિયઙ્ગુમધુકામ્બષ્ઠાધાતકીશિલપર્ણિભિઃ | મઞ્જિષ્ઠાલોધ્રલાક્ષાભિઃ કપિત્થસ્ય રસેન વા ||૪૮|| પચેત્તૈલં તદાસ્રાવમવગૃહ્ણાતિ પૂરણાત્ |૪૯|

રસમામ્રેત્યાદિ| આમ્રાદિપલ્લવાનાં રસઃ સ્વરસ એવ એકૈકઃ સમસ્તો વા કર્ણપૂરણમ્, તૈર્વિપક્વં વા તિલતૈલં પૂયસ્રાવે પૂરણમ્| પ્રિયઙ્ગુમધુકામ્બષ્ઠેત્યાદિ| પ્રિયઙ્ગ્વાદિકલ્કૈઃ કપિત્થપલ્લવરસેન ચતુર્ગુણેન તિલતૈલં સિદ્ધં કર્ણસ્રાવાપહમ્| અમ્બષ્ઠા સાઙ્કુરડા, શિલા મનઃશિલા, પર્ણી શાલપર્ણી||૪૭-૪૮||-

Adhikarana 33 (49-50) · Śloka 51

ઘૃતં રસાઞ્જનં નાર્યાઃ ક્ષીરેણ મધુસંયુતમ્ ||૪૯|| તત્પ્રશસ્તં ચિરોત્થેઽપિ સાસ્રાવે પૂતિકર્ણકે | નિર્ગુણ્ડીસ્વરસસ્તૈલં સિન્ધુર્ધૂમરજો ગુડઃ ||૫૦|| પૂરણઃ પૂતિકર્ણસ્ય શમનો મધુસંયુતઃ |૫૧|

ઇદાનીં પૂતિકર્ણસ્ય વિશેષચિકિત્સાં યોગદ્વયેનાહ- ઘૃષ્ટમિત્યાદિ||૪૯-૫૦||-

Adhikarana 34 (51) · Śloka 51

કૃમિકર્ણકનાશાર્થં કૃમિઘ્નં યોજયેદ્વિધિમ્ ||૫૧||

કૃમિકર્ણે વૈશેષિકમાહ- કૃમિકર્ણકનાશાર્થમિત્યાદિ| કૃમિઘ્નો વિધિઃ ક્રિમિપ્રતિષેધે વક્ષ્યમાણઃ||૫૧||

Adhikarana 35 (52) · Śloka 52

વાર્તાકુધૂમશ્ચ હિતઃ સાર્ષપસ્નેહ એવ ચ |૫૨|

અપરમપિ વિશેષચિકિત્સિતમાહ- વાર્તાકુધૂમ ઇત્યાદિ| પરિણતશુષ્કવાર્તાકુધૂમસ્ય પાનં કર્ણધૂપનં ચ, સાર્ષપસ્નેહેન કર્ણપૂરણં, તન્ત્રાન્તરોક્તત્વાત્|૫૨|-

Adhikarana 36 (52-53) · Śloka 53

કૃમિઘ્નં હરિતાલેન ગવાં મૂત્રયુતેન ચ ||૫૨|| ગુગ્ગુલોઃ કર્ણદૌર્ગન્ધ્યે ધૂપનં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે | છર્દનં ધૂમપાનં ચ કવલસ્ય ચ ધારણમ્ ||૫૩||

કૃમિકૃતદૌર્ગન્ધ્યચિકિત્સામાહ- કૃમિઘ્નમિત્યાદિ| કૃમિઘ્નં વિડઙ્ગસારચૂર્ણં, તચ્ચ હરિતાલચૂર્ણેન યુતં ગોમૂત્રેણ પૂરણં, ગુગ્ગુલુના ધૂપનમ્| છર્દનમિત્યાદિ| કેચિચ્છર્દનાદિકં ક્રિયાત્રિતયં ત્રયાણામાસ્રાવાદીનાં હિતમાહુઃ; તન્ન, યતઃ કૃમિકૃતદૌર્ગન્ધ્યસાન્નિધ્યાદ્વિદેહાદિષ્વસ્ય દર્શનાદ્ દૌર્ગન્ધ્ય એવ છર્દનાદિત્રિતયં હિતમ્||૫૨-૫૩||

Adhikarana 37 (54) · Śloka 54

કર્ણક્ષ્વેડે હિતં તૈલં સાર્ષપં ચૈવ પૂરણમ્ | વિદ્રધૌ ચાપિ કુર્વીત વિદ્રધ્યુક્તં ચિકિત્સિતમ્ ||૫૪||

કર્ણક્ષ્વેડે હિતમિત્યાદિ| કર્ણક્ષ્વેડે યત્ સાર્ષપં તૈલં પૂરણે ઉક્તં તદ્વિદ્રધાવપિ કુર્વીત; ન કેવલં તદેવ કુર્વીત વિદ્રધ્યુક્તં ચિકિત્સિતમપિ કુર્વીતેત્યર્થઃ| વાતજે આમે સવેદને વિદ્રધૌ તિલતૈલેન સેકઃ, કફજે પુનઃ સાર્ષપતૈલેનેતિ||૫૪||

Adhikarana 38 (55) · Śloka 55

પ્રક્લેદ્ય ધીમાંસ્તૈલેન સ્વેદેન પ્રવિલાય્ય ચ | શોધયેત્કર્ણવિટ્કં તુ ભિષક્ સમ્યક્ શલાકયા ||૫૫||

કર્ણગૂથચિકિત્સામાહ- પ્રક્લેદ્યેત્યાદિ||૫૫||

Adhikarana 39 (56) · Śloka 56

નાડીસ્વેદોઽથ વમનં ધૂમો મૂર્ધવિરેચનમ્ | વિધિશ્ચ કફહૃત્સર્વઃ કર્ણકણ્ડૂમપોહતિ ||૫૬||

કર્ણકણ્ડૂચિકિત્સામાહ- નાડીસ્વેદ ઇત્યાદિ| વમનં સસ્વેદવમનં, ધૂમોઽત્ર વૈરેચનિકઃ||૫૬||

Adhikarana 40 (57) · Śloka 57

અથ કર્ણપ્રતીનાહે સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયોજયેત્ | તતો વિરિક્તશિરસઃ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં સમાચરેત્ ||૫૭||

કર્ણપ્રતીનાહે ચિકિત્સામાહ- અથેત્યાદિ| ક્રિયાં સ્નેહસ્વેદનસ્યાદિકાં, પ્રાપ્તાં યુક્તામ્||૫૭||

Adhikarana 41 (58) · Śloka 58

કર્ણપાકસ્ય ભૈષજ્યં કુર્યાત્પિત્તવિસર્પવત્ |૫૮|

કર્ણપાકે ચિકિત્સામાહ- કર્ણપાકસ્યેત્યાદિ| શીતાલેપનપરિષેકાદીંશ્ચ તચ્ચિકિત્સિતોક્તાન્ કુર્યાત્|૫૮|-

Adhikarana 42 (58) · Śloka 59

કર્ણચ્છિદ્રે વર્તમાનં કીટં ક્લેદમલાદિ વા ||૫૮|| શૃઙ્ગેણાપહરેદ્ધીમાનથવાઽપિ શલાકયા |૫૯|

શારીરદોષભવકર્ણગૂથપ્રત્યાકર્ષણચિકિત્સાપ્રસઙ્ગેનાગન્તુકીટમલાદીનામાકર્ષણચિકિત્સામાહ- કર્ણચ્છિદ્ર ઇત્યાદિ| શૃઙ્ગેણાપહરેત્ ‘આચૂષ્ય’ ઇતિ શેષઃ||૫૮||-

Adhikarana 43 (59) · Śloka 59

શેષાણાં તુ વિકારાણાં પ્રાક્ ચિકિત્સિતમીરિતમ્ ||૫૯||

ઇદાનીં શાલક્યસિદ્ધાન્તેન ચતુર્વિધાનામર્શસાં સપ્તવિધાનામર્બુદાનાં ચતુર્વિધાનાં શોફાનાં કિં ચિકિત્સિતમિતિ પૃષ્ઠઃ શાલાક્યતન્ત્રસ્ય ન્યૂનતાદોષં પરિજિહીર્ષુરાહ- શેષાણામિત્યાદિ| શેષાણાં ચતુર્વિધાનામર્શસાં, સપ્તવિધાનામ્ અર્બુદાનાં, ચતુર્વિધાનાં શોફાનાં ચેત્યર્થઃ| પ્રાગિતિ અર્શઆદિચિકિત્સિતે| ઈરિતં પ્રતિદોષં પ્રત્યવસ્થં સર્વમુક્તમિત્યર્થઃ||૫૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 21

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે કર્ણગતરોગપ્રતિષેધો નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૧||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે એકવિંશોઽધ્યાયઃ||૨૧||