21. karṇagatarōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કર્ણગતરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સામાન્યં કર્ણરોધેષુ ઘૃતપાનં રસાયનમ્ | અવ્યાયામોઽશિરઃસ્નાનં બ્રહ્મચર્યમકત્થનમ્ ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

કર્ણશૂલે પ્રણાદે ચ બાધિર્યક્ષ્વેડયોરપિ | ચતુર્ણામપિ રોગાણાં સામાન્યં ભેષજં વિદુઃ ||૪||

Adhikarana 4 (5) · Śloka 5

સ્નિગ્ધં વાતહરૈઃ સ્વેદૈર્નરં સ્નેહવિરેચિતમ્ | નાડીસ્વેદૈરુપચરેત્પિણ્ડસ્વેદૈસ્તથૈવ ચ ||૫||

Adhikarana 5 (6-7) · Śloka 7

બિલ્વૈરણ્ડાર્કવર્ષાભૂદધિત્થોન્મત્તશિગ્રુભિઃ | બસ્તગન્ધાશ્વગન્ધાભ્યાં તર્કારીયવવેણુભિઃ ||૬|| આરનાલશૃતૈરેભિર્નાડીસ્વેદઃ પ્રયોજિતઃ | કફવાતસમુત્થાનં કર્ણશૂલં નિરસ્યતિ ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

મીનકુક્કુટલાવાનાં માંસજૈઃ પયસાઽપિ વા | પિણ્ડૈઃ સ્વેદં ચ કુર્વીત કર્ણશૂલનિવારણમ્ ||૮||

Adhikarana 7 (9-10) · Śloka 10

અશ્વત્થપત્રખલ્લં વા વિધાય બહુપત્રકમ્ | તદઙ્ગારૈઃ સુસમ્પૂર્ણં નિદધ્યાચ્છ્રવણોપરિ ||૯|| યત્તૈલં ચ્યવતે તસ્માત્ ખલ્લાદઙ્ગારતાપિતાત્ | તત્ પ્રાપ્તં શ્રવણસ્રોતઃ સદ્યો ગૃહ્ણાતિ વેદનામ્ ||૧૦||

Adhikarana 8 (11) · Śloka 11

ક્ષૌમગુગ્ગુલ્વગુરુભિઃ સઘૃતૈર્ધૂપયેચ્ચ તમ્ | ભક્તોપરિ હિતં સર્પિર્બસ્તિકર્મ ચ પૂજિતમ્ ||૧૧||

Adhikarana 9 (12) · Śloka 13

નિરન્નો નિશિ તત્સર્પિઃ પીત્વોપરિ પિબેત્ પયઃ | મૂર્ધબસ્તિષુ નસ્યે ચ મસ્તિષ્કે પરિષેચને ||૧૨|| શતપાકં બલાતૈલં પ્રશસ્તં ચાપિ ભોજને |૧૩|

Adhikarana 10 (13) · Śloka 14

કણ્ટકારીમજાક્ષીરે પક્ત્વા ક્ષીરેણ તેન ચ ||૧૩|| વિપચેત્ કુક્કુટવસાં કર્ણયોસ્તત્પ્રપૂરણમ્ |૧૪|

Adhikarana 11 (14-16) · Śloka 16

તણ્ડુલીયકમૂલાનિ ફલમઙ્કોલજં તથા ||૧૪|| અહિંસ્રાકેન્દુકાન્મૂલં સરલં દેવદારુ ચ | લશુનં શૃઙ્ગવેરં ચ તથા વંશાવલેખનમ્ ||૧૫|| કલ્કૈરેષાં તથાઽમ્લૈશ્ચ પચેત્ સ્નેહં ચતુર્વિધમ્ | વેદનાયાઃ પ્રશાન્ત્યર્થં હિતં તત્કર્ણપૂરણમ્ ||૧૬||

Adhikarana 12 (17-18) · Śloka 18

લશુનાર્દ્રકશિગ્રૂણાં મુરઙ્ગ્યા મૂલકસ્ય ચ | કદલ્યાઃ સ્વરસઃ શ્રેષ્ઠઃ કદુષ્ણઃ કર્ણપૂરણે ||૧૭|| શૃઙ્ગવેરરસઃ ક્ષૌદ્રં સૈન્ધવં તૈલમેવ ચ | કદુષ્ણં કર્ણયોર્દેયમેતદ્વા વેદનાપહમ્ ||૧૮||

Adhikarana 13 (19) · Śloka 19

વંશાવલેખનાયુક્તે મૂત્રે ચાજાવિકે ભિષક્ | સર્પિઃ પચેત્તેન કર્ણં પૂરયેત્ કર્ણશૂલિનઃ ||૧૯||

Adhikarana 14 (20-21) · Śloka 21

મહતઃ પઞ્ચમૂલસ્ય કાણ્ડમષ્ટાદશાઙ્ગુલમ્ | ક્ષૌમેણાવેષ્ટ્ય સંસિચ્ય તૈલેનાદીપયેત્તતઃ ||૨૦|| યત્તૈલં ચ્યવતે તેભ્યો ધૃતેભ્યો ભાજનોપરિ | જ્ઞેયં તદ્દીપિકાતૈલં સદ્યો ગૃહ્ણાતિ વેદનામ્ ||૨૧||

Adhikarana 15 (22) · Śloka 22

કુર્યાદેવં ભદ્રકાષ્ઠે કુષ્ઠે કાષ્ઠે ચ સારલે | મતિમાન્ દીપિકાતૈલં કર્ણશૂલનિબર્હણમ્ ||૨૨||

Adhikarana 16 (23-26) · Śloka 26

અર્કાઙ્કુરાનમ્લપિષ્ટાંસ્તૈલાક્તાન્ લવણાન્વિતાન્ | સન્નિદધ્યાત્ સ્નુહીકાણ્ડે કોરિતે તચ્છદાવૃતે ||૨૩|| પુટપાકક્રમાસ્વિન્નાન્ પીડયેદારસાગમાત્ | સુખોષ્ણં તદ્રસં કર્ણે દાપયેચ્છૂલશાન્તયે ||૨૪|| કપિત્થમાતુલુઙ્ગામ્લશૃઙ્ગવેરરસૈઃ શુભૈઃ | સુખોષ્ણૈઃ પૂરયેત્ કર્ણં તચ્છૂલવિનિવૃત્તયે ||૨૫|| કર્ણં કોષ્ણેન ચુક્રેણ પૂરયેત્ કર્ણશૂલિનઃ | સમુદ્રફેનચૂર્ણેન યુક્ત્યા ચાપ્યવચૂર્ણયેત્ ||૨૬||

Adhikarana 17 (27) · Śloka 27

અષ્ટાનામિહ મૂત્રાણાં મૂત્રેણાન્યતમેન તુ | કોષ્ણેન પૂરયેત્ કર્ણં કર્ણશૂલોપશાન્તયે ||૨૭||

Adhikarana 18 (28) · Śloka 28

મૂત્રેષ્વમ્લેષુ વાતઘ્ને ગણે ચ ક્વથિતે ભિષક્ | પચેચ્ચતુર્વિધં સ્નેહં પૂરણં તચ્ચ કર્ણયોઃ ||૨૮||

Adhikarana 19 (29) · Śloka 29

એતા એવ ક્રિયાઃ કુર્યાત્ પિત્તઘ્નૈઃ પિત્તસંયુતે |૨૯|

Adhikarana 20 (29-30) · Śloka 30

કાકોલ્યાદૌ દશક્ષીરં તિક્તં ચાત્ર હિતં હવિઃ ||૨૯|| ક્ષીરવૃક્ષપ્રવાલેષુ મધુકે ચન્દને તથા | કલ્કક્વાથે પરં પક્વં શર્કરામધુકૈઃ સરૈઃ ||૩૦||

Adhikarana 21 (31) · Śloka 31

ઇઙ્ગુદીસર્ષપસ્નેહૌ સકફે પૂરણે હિતૌ | તિક્તૌષધાનાં યૂષાશ્ચ સ્વેદાશ્ચ કફનાશનાઃ ||૩૧||

Adhikarana 22 (32-33) · Śloka 33

સુરસાદૌ કૃતં તૈલં પઞ્ચમૂલે મહત્યપિ | માતુલુઙ્ગરસઃ શુક્તં લશુનાર્દ્રકયો રસઃ ||૩૨|| એકૈકઃ પૂરણે પથ્યસ્તૈલં તેષ્વપિ વા કૃતમ્ | તીક્ષ્ણા મૂર્ધવિરેકાશ્ચ કવલાશ્ચાત્ર પૂજિતાઃ ||૩૩||

Adhikarana 23 (34) · Śloka 34

કર્ણશૂલવિધિઃ કૃત્સ્નઃ પિત્તઘ્નઃ શોણિતાવૃતે |૩૪|

Adhikarana 24 (34-35) · Śloka 36

શૂલપ્રણાદબાધિર્યક્ષ્વેડાનાં તુ પ્રકીર્તિતમ્ ||૩૪|| સામાન્યતો, વિશેષેણ બાધિર્યે પૂરણં શૃણુ | ગવાં મૂત્રેણ બિલ્વાનિ પિષ્ટ્વા તૈલં વિપાચયેત્ ||૩૫|| સજલં ચ સદુગ્ધં ચ બાધિર્યે કર્ણપૂરણમ્ |૩૬|

Adhikarana 25 (36-37) · Śloka 38

સિતામધુકબિમ્બીભિઃ સિદ્ધં વાઽઽજે પયસ્યપિ ||૩૬|| બિમ્બીક્વાથે વિમથ્યોષ્ણં શીતીભૂતં તદુદ્ધૃતમ્ | પુનઃ પચેદ્દશક્ષીરં સિતામધુકચન્દનૈઃ ||૩૭|| બિલ્વામ્બુગાઢં તત્તૈલં બાધિર્યે કર્ણપૂરણમ્ |૩૮|

Adhikarana 26 (38) · Śloka 38

વક્ષ્યતે યઃપ્રતિશ્યાયે વિધિઃ સોઽપ્યત્ર પૂજિતઃ ||૩૮||

Adhikarana 27 (39) · Śloka 39

વાતવ્યાધિષુ યશ્ચોક્તો વિધિઃ સ ચ હિતો ભવેત્ |૩૯|

Adhikarana 28 (39) · Śloka 40

કર્ણસ્રાવે પૂતિકર્ણે તથૈવ કૃમિકર્ણકે ||૩૯|| સમાનં કર્મ કુર્વીત યોગાન્ વૈશેષિકાનપિ |૪૦|

Adhikarana 29 (40-41) · Śloka 41

શિરોવિરેચનં ચૈવ ધૂપનં પૂરણં તથા ||૪૦|| પ્રમાર્જનં ધાવનં ચ વીક્ષ્ય વીક્ષ્યાવચારયેત્ | રાજવૃક્ષાદિતોયેન સુરસાદિગણેન વા ||૪૧||

Adhikarana 30 (42-45) · Śloka 45

કર્ણપ્રક્ષાલનં કાર્યં ચૂર્ણૈરેષાં ચ પૂરણમ્ | ક્વાથં પઞ્ચકષાયં તુ કપિત્થરસયોજિતમ્ ||૪૨|| કર્ણસ્રાવે પ્રશંસન્તિ પૂરણં મધુના સહ | સર્જત્વક્ચૂર્ણસંયુક્તઃ કાર્પાસીફલજો રસઃ ||૪૩|| યોજિતો મધુના વાઽપિ કર્ણસ્રાવે પ્રશસ્યતે | લાક્ષા રસાઞ્જનં સર્જશ્ચૂર્ણિતં કર્ણપૂરણમ્ ||૪૪|| સશૈવલં મહાવૃક્ષજમ્બ્વામ્રપ્રસવાયુતમ્ | કુલીરક્ષૌદ્રમણ્ડૂકીસિદ્ધં તૈલં ચ પૂજિતમ્ ||૪૫||

Adhikarana 31 (46) · Śloka 46

તિન્દુકાન્યભયા રોધ્રં સમઙ્ગાઽઽમલકં મધુ | પૂરણં ચાત્ર પથ્યં સ્યાત્કપિત્થરસયોજિતમ્ ||૪૬||

Adhikarana 32 (47-48) · Śloka 49

રસમામ્રકપિત્થાનાં મધૂકધવશાલજમ્ | પૂરણાર્થં પ્રશંસન્તિ તૈલં વા તૈર્વિપાચિતમ્ ||૪૭|| પ્રિયઙ્ગુમધુકામ્બષ્ઠાધાતકીશિલપર્ણિભિઃ | મઞ્જિષ્ઠાલોધ્રલાક્ષાભિઃ કપિત્થસ્ય રસેન વા ||૪૮|| પચેત્તૈલં તદાસ્રાવમવગૃહ્ણાતિ પૂરણાત્ |૪૯|

Adhikarana 33 (49-50) · Śloka 51

ઘૃતં રસાઞ્જનં નાર્યાઃ ક્ષીરેણ મધુસંયુતમ્ ||૪૯|| તત્પ્રશસ્તં ચિરોત્થેઽપિ સાસ્રાવે પૂતિકર્ણકે | નિર્ગુણ્ડીસ્વરસસ્તૈલં સિન્ધુર્ધૂમરજો ગુડઃ ||૫૦|| પૂરણઃ પૂતિકર્ણસ્ય શમનો મધુસંયુતઃ |૫૧|

Adhikarana 34 (51) · Śloka 51

કૃમિકર્ણકનાશાર્થં કૃમિઘ્નં યોજયેદ્વિધિમ્ ||૫૧||

Adhikarana 35 (52) · Śloka 52

વાર્તાકુધૂમશ્ચ હિતઃ સાર્ષપસ્નેહ એવ ચ |૫૨|

Adhikarana 36 (52-53) · Śloka 53

કૃમિઘ્નં હરિતાલેન ગવાં મૂત્રયુતેન ચ ||૫૨|| ગુગ્ગુલોઃ કર્ણદૌર્ગન્ધ્યે ધૂપનં શ્રેષ્ઠમુચ્યતે | છર્દનં ધૂમપાનં ચ કવલસ્ય ચ ધારણમ્ ||૫૩||

Adhikarana 37 (54) · Śloka 54

કર્ણક્ષ્વેડે હિતં તૈલં સાર્ષપં ચૈવ પૂરણમ્ | વિદ્રધૌ ચાપિ કુર્વીત વિદ્રધ્યુક્તં ચિકિત્સિતમ્ ||૫૪||

Adhikarana 38 (55) · Śloka 55

પ્રક્લેદ્ય ધીમાંસ્તૈલેન સ્વેદેન પ્રવિલાય્ય ચ | શોધયેત્કર્ણવિટ્કં તુ ભિષક્ સમ્યક્ શલાકયા ||૫૫||

Adhikarana 39 (56) · Śloka 56

નાડીસ્વેદોઽથ વમનં ધૂમો મૂર્ધવિરેચનમ્ | વિધિશ્ચ કફહૃત્સર્વઃ કર્ણકણ્ડૂમપોહતિ ||૫૬||

Adhikarana 40 (57) · Śloka 57

અથ કર્ણપ્રતીનાહે સ્નેહસ્વેદૌ પ્રયોજયેત્ | તતો વિરિક્તશિરસઃ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં સમાચરેત્ ||૫૭||

Adhikarana 41 (58) · Śloka 58

કર્ણપાકસ્ય ભૈષજ્યં કુર્યાત્પિત્તવિસર્પવત્ |૫૮|

Adhikarana 42 (58) · Śloka 59

કર્ણચ્છિદ્રે વર્તમાનં કીટં ક્લેદમલાદિ વા ||૫૮|| શૃઙ્ગેણાપહરેદ્ધીમાનથવાઽપિ શલાકયા |૫૯|

Adhikarana 43 (59) · Śloka 59

શેષાણાં તુ વિકારાણાં પ્રાક્ ચિકિત્સિતમીરિતમ્ ||૫૯||

Adhikarana puShpikA · Śloka 21

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે કર્ણગતરોગપ્રતિષેધો નામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ ||૨૧||