Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
અથાતઃ કર્ણગતરોગવિજ્ઞાનીયમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
अथातः कर्णगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ઇન્દ્રિયગતરોગસામાન્યાચ્છ્રવણગતરોગવિજ્ઞાનીયારમ્ભો યુક્ત ઇત્યત આહ- અથાત ઇત્યાદિ| ગતશબ્દ આશ્રિતપર્યાયઃ||૧-૨||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
કર્ણશૂલં પ્રણાદશ્ચ બાધિર્યં ક્ષ્વેડ એવ ચ | કર્ણસ્રાવઃ કર્ણકણ્ડૂઃ કર્ણવર્ચસ્તથૈવ ચ ||૩|| કૃમિકર્ણપ્રતિનાહૌ વિદ્રધિર્દ્વિવિધસ્તથા | કર્ણપાકઃ પૂતિકર્ણસ્તથૈવાર્શશ્ચતુર્વિધમ્ ||૪|| કર્ણાર્બુદં સપ્તવિધં શોફશ્ચાપિ ચતુર્વિધઃ | એતે કર્ણગતા રોગા અષ્ટાવિંશતિરીરિતાઃ ||૫||
कर्णशूलं प्रणादश्च बाधिर्यं क्ष्वेड एव च | कर्णस्रावः कर्णकण्डूः कर्णवर्चस्तथैव च ||३|| कृमिकर्णप्रतिनाहौ विद्रधिर्द्विविधस्तथा | कर्णपाकः पूतिकर्णस्तथैवार्शश्चतुर्विधम् ||४|| कर्णार्बुदं सप्तविधं शोफश्चापि चतुर्विधः | एते कर्णगता रोगा अष्टाविंशतिरीरिताः ||५||
🔊 Audio coming soon
તાનેવ કર્ણગતરોગાન્નામભિઃ સઙ્ખ્યયા ચાહ- કર્ણશૂલમિત્યાદિ| કર્ણશૂલસ્ય કષ્ટસાધ્યત્વાત્ પ્રાગેવ નિર્દેશઃ| વિદ્રધિર્દ્વિવિધઃ- દોષવિદ્રધિઃ ક્ષતવિદ્રધિશ્ચ; અર્શશ્ચતુર્વિધં- વાતપિત્તકફસન્નિપાતૈઃ; અર્બુદં સપ્તવિધં- વાતેન પિત્તેન કફેન ચાપિ રક્તેન માંસેન ચ મેદસા ચ, સપ્તમં શાલાક્યતન્ત્રે; શોફશ્ચતુર્વિધઃ- વાતપિત્તકફસન્નિપાતૈઃ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં લબ્ધાયામષ્ટાવિંશતિરિતિ ભૂયઃ સઙ્ખ્યાકરણં નિયમાર્થં, તેન ચ વિદેહસઙ્ખ્યયા અધિકત્વં મા ભૂદિત્યર્થઃ||૩-૫||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
સમીરણઃ શ્રોત્રગતોઽન્યથાચરઃ સમન્તતઃ શૂલમતીવ કર્ણયોઃ | કરોતિ દોષૈશ્ચ યથાસ્વમાવૃતઃ સ કર્ણશૂલઃ કથિતો દુરાચરઃ ||૬||
समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथाचरः समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः | करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः ||६||
🔊 Audio coming soon
કર્ણશૂલમાહ- સમીરણ ઇત્યાદિ| અન્યથાચર ઇતિ વિમાર્ગગઃ| સમન્તતઃ શૂલમતીવ કર્ણયોઃ કરોતીતિ સમ્બન્ધનીયમ્| દોષૈઃ કફપિત્તરક્તૈઃ, અન્યે તુ વાયોરેવ વાય્વન્તરાવરણાદ્બહુવચનં સમર્થયન્તિ| સ્વસ્ય સ્વસ્ય દોષસ્ય અનતિક્રમેણ યથાસ્વમ્| દુરાચરો દુઃખેનોપચર્યત ઇત્યર્થઃ| અન્યે ‘દુરાસદ’ ઇતિ પઠન્તિ, દુર્વાર ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| યદ્યપિ શૂલબાધિર્યવિદ્રધ્યર્શોર્બુદશોફાઃ પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટાસ્તથાઽપિ કર્ણરોગસઙ્ગ્રહાર્થં સાધ્યાસાધ્યવિભાગાર્થં ચ પુનર્નિર્દિષ્ટાઃ; શૂલસ્તુ વાતવ્યાધિનિદાને કેવલવાતજ ઉક્તઃ અત્ર પુનર્દોષૈરાવૃત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૬||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
યદા તુ નાડીષુ વિમાર્ગમાગતઃ સ એવ શબ્દાભિવહાસુ તિષ્ઠતિ | શૃણોતિ શબ્દાન્ વિવિધાંસ્તદા નરઃ પ્રણાદમેનં કથયન્તિ ચામયમ્ ||૭||
यदा तु नाडीषु विमार्गमागतः स एव शब्दाभिवहासु तिष्ठति | शृणोति शब्दान् विविधांस्तदा नरः प्रणादमेनं कथयन्ति चामयम् ||७||
🔊 Audio coming soon
કર્ણનાદમાહ- યદા તુ નાડીષ્વિત્યાદિ| વિમાર્ગમાગતઃ વિરુદ્ધમાર્ગં પ્રાપ્તઃ, વિમાર્ગોઽત્ર શિર એવ, વિમાર્ગગઃ તિર્યગ્ગો યદા તિષ્ઠતિ, (સ એવેત્યેવશબ્દેન કફાદ્યાવરણાવૃતઃ| અન્યે તુ શબ્દવહાસુ નાડીષુ સ એવ વાયુર્વિમાર્ગગો યદા નિરુદ્ધ્યતિ) તદા વિવિધાન્ શબ્દાન્ નરઃ શૃણોતીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| અસ્ય રોગસ્યાપીડાકરત્વાદરોગત્વં મા ભૂદિતિ દ્યોતનાર્થમામયવચનમ્||૭||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
સ એવ શબ્દાનુવહા યદા સિરાઃ કફાનુયાતો વ્યનુસૃત્ય તિષ્ઠતિ | તદા નરસ્યાપ્રતિકારસેવિનો ભવેત્તુ બાધિર્યમસંશયં ખલુ ||૮||
स एव शब्दानुवहा यदा सिराः कफानुयातो व्यनुसृत्य तिष्ठति | तदा नरस्याप्रतिकारसेविनो भवेत्तु बाधिर्यमसंशयं खलु ||८||
🔊 Audio coming soon
બાધિર્યમાહ- સ એવ શબ્દાનુવહા ઇત્યાદિ| સ એવ શુદ્ધો વાયુઃ કફાનુયાતઃ કફાનુગતઃ| સ એવેત્યત્રાપિશબ્દો લુપ્તો દ્રષ્ટવ્યઃ, તેન ન કેવલં શુદ્ધો વાયુઃ શ્લેષ્માન્વિતોઽપિ વેત્યર્થઃ| વ્યનુસૃત્ય વિવિધમાર્ગમાવૃત્ય| અપ્રતિકારસેવિનઃ ચિકિત્સામકુર્વતઃ||૮||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
શ્રમાત્ ક્ષયાદ્રૂક્ષકષાયભોજનાત્ સમીરણઃ શબ્દપથે પ્રતિષ્ઠિતઃ | વિરિક્તશીર્ષસ્ય ચ શીતસેવિનઃ કરોતિ હિ ક્ષ્વેડમતીવ કર્ણયોઃ ||૯||
श्रमात् क्षयाद्रूक्षकषायभोजनात् समीरणः शब्दपथे प्रतिष्ठितः | विरिक्तशीर्षस्य च शीतसेविनः करोति हि क्ष्वेडमतीव कर्णयोः ||९||
🔊 Audio coming soon
કર્ણક્ષ્વેડમાહ- શ્રમાદિત્યાદિ| ક્ષયો ધાતુક્ષયઃ| ક્ષ્વેડઃ શબ્દઃ| કર્ણનાદઃ કેવલવાતારબ્ધો નાનાવિધશબ્દાન્વિતઃ, કર્ણક્ષ્વેડસ્તુ દોષસંસૃષ્ટવાતારબ્ધો વંશઘોષાનુકારિશબ્દાન્વિતઃ| તથા ચ વિદેહઃ,- “મારુતઃ કફવાતાભ્યાં સંસૃષ્ટઃ શોણિતેન ચ| કર્ણક્ષ્વેડનં સઞ્જનયેત્ ક્ષ્વેડનં વેણુઘોષવત્”- ઇતિ; એષ કર્ણનાદક્ષ્વેડયોર્ભેદઃ||૯||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
શિરોભિઘાતાદથવા નિમજ્જતો જલે પ્રપાકાદથવાઽપિ વિદ્રધેઃ | સ્રવેત્તુ પૂયં શ્રવણોઽનિલાવૃતઃ સ કર્ણસંસ્રાવ ઇતિ પ્રકીર્તિતઃ ||૧૦||
शिरोभिघातादथवा निमज्जतो जले प्रपाकादथवाऽपि विद्रधेः | स्रवेत्तु पूयं श्रवणोऽनिलावृतः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्तितः ||१०||
🔊 Audio coming soon
કર્ણસ્રાવમાહ- શિરોભિઘાતાદિત્યાદિ| વિદ્રધેઃ કર્ણવિદ્રધેઃ||૧૦||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
કફેન કણ્ડૂઃ પ્રચિતેન કર્ણયોર્ભૃશં ભવેત્ સ્રોતસિ કર્ણસઞ્જ્ઞિતે |૧૧|
कफेन कण्डूः प्रचितेन कर्णयोर्भृशं भवेत् स्रोतसि कर्णसञ्ज्ञिते |११|
🔊 Audio coming soon
કર્ણકણ્ડૂમાહ- કફેનેત્યાદિ| કર્ણયોઃ પ્રચિતેન સઞ્ચિતેન શ્લેષ્મણા કર્ણસ્રોતસિ ભૃશમત્યર્થં કણ્ડૂર્ભવેદિતિ સમ્બન્ધઃ|૧૧|-
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
વિશોષિતે શ્લેષ્મણિ પિત્તતેજસા નૃણાં ભવેત્ સ્રોતસિ કર્ણગૂથકઃ ||૧૧||
विशोषिते श्लेष्मणि पित्ततेजसा नृणां भवेत् स्रोतसि कर्णगूथकः ||११||
🔊 Audio coming soon
કર્ણગૂથકમાહ- વિશોષિત ઇત્યાદિ| સ્રોતસિ સઞ્ચિતે શ્લેષ્મણિ પિત્તતેજસા વિશોષિતે સતિ કર્ણગૂથકો ભવેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૧૧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
સ કર્ણવિટ્કો દ્રવતાં યદા ગતો વિલાયિતો ઘ્રાણમુખં પ્રપદ્યતે | તદા સ કર્ણપ્રતિનાહસઞ્જ્ઞિતો ભવેદ્વિકારઃ શિરસોઽભિતાપનઃ ||૧૨||
स कर्णविट्को द्रवतां यदा गतो विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते | तदा स कर्णप्रतिनाहसञ्ज्ञितो भवेद्विकारः शिरसोऽभितापनः ||१२||
🔊 Audio coming soon
કર્ણપ્રતિનાહમાહ- સ કર્ણેત્યાદિ| વિલયનં પુનઃ સ્નેહસ્વેદાભ્યામ્| કફમારુતાભ્યાં સન્નિપાતેન વા વિદેહોક્તત્વાત્| શિરસોઽભિતાપનઃ સકલશિરોવિકારકારીત્યર્થઃ||૧૨||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
યદા તુ મૂર્ચ્છન્ત્યથવાઽપિ જન્તવઃ સૃજન્ત્યપત્યાન્યથવાઽપિ મક્ષિકાઃ | તદઞ્જનત્વાચ્છ્રવણો નિરુચ્યતે ભિષગ્ભિરાદ્યૈઃ કૃમિકર્ણકો ગદઃ ||૧૩||
यदा तु मूर्च्छन्त्यथवाऽपि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः | तदञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः कृमिकर्णको गदः ||१३||
🔊 Audio coming soon
કૃમિકર્ણમાહ- યદેત્યાદિ| મૂર્ચ્છન્તિ પતન્તિ| જન્તવો માંસકોથજાઃ કૃમયઃ| અપત્યાનિ સૂક્ષ્મકૃમીન્| મક્ષિકા મમ્ભણાખ્યા નીલમક્ષિકાઃ| તદઞ્જનત્વાદિત્યાદિ| આદ્યૈર્ભિષગ્ભિસ્તદઞ્જનત્વાચ્છ્રવણઃ કૃમિકર્ણકો નિરુક્ત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| તદઞ્જનત્વાત્ કૃમિલક્ષણત્વાત્| આદ્યૈર્ભિષગ્ભિઃ વિદેહાદિભિઃ| અયં રોગઃ સાન્નિપાતિકઃ, વિદેહપ્રોક્તત્વાત્||૧૩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ક્ષતાભિઘાતપ્રભવસ્તુ વિદ્રધિર્ભવેત્તથા દોષકૃતોઽપરઃ પુનઃ | સરક્તપીતારુણમસ્રમાસ્રવેત્ પ્રતોદધૂમાયનદાહચોષવાન્ ||૧૪||
क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः | सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत् प्रतोदधूमायनदाहचोषवान् ||१४||
🔊 Audio coming soon
કર્ણવિદ્રધિમાહ- ક્ષતાભિઘાતપ્રભવ ઇત્યાદિ| ક્ષતાભિઘાતપ્રભવસ્તુ વિદ્રધિર્ભવેદિતિ છેદઃ| એતેન ક્ષતવિદ્રધિર્દર્શિતઃ| દોષકૃતોઽપરઃ દોષજનિતો દ્વિતીયો વિદ્રધિઃ| એતેન દોષજો દર્શિતઃ| સ ચતુર્વિધઃ| ક્ષતવિદ્રધેર્લક્ષણમાહ- સરક્તપીતારુણમિત્યાદિ| અસ્રં રક્તમ્| ધૂમાયનં ધૂમોદ્વમનમિવ વેદનાવિશેષઃ| ચોષવાન્ આચૂષ્યત ઇવ| દોષવિદ્રધેર્લક્ષણં દોષલિઙ્ગૈરેવ જ્ઞાતવ્યમ્| સરક્તપિત્તારુણેત્યાદિના કર્ણપાકલક્ષણમુક્તમિતિ કેચિત્ કથયન્તિ; તચ્ચ મહ્યં ન રોચતે, યતો જેજ્જટાદીનામીદૃશોઽભિપ્રાયો નાસ્તિ||૧૪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ભવેત્ પ્રપાકઃ ખલુ પિત્તકોપતો વિકોથવિક્લેદકરશ્ચ કર્ણયોઃ |૧૫|
भवेत् प्रपाकः खलु पित्तकोपतो विकोथविक्लेदकरश्च कर्णयोः |१५|
🔊 Audio coming soon
કર્ણપાકલક્ષણમાહ- ભવેત્ પ્રપાક ઇત્યાદિ|૧૫|-
Adhikarana 14 (15) · Śloka 16
સ્થિતે કફે સ્રોતસિ પિત્તતેજસા વિલાય્યમાને ભૃશસમ્પ્રતાપવાન્ ||૧૫|| અવેદનો વાઽપ્યથવા સવેદનો ઘનં સ્રવેત્ પૂતિ ચ પૂતિકર્ણકઃ |૧૬|
स्थिते कफे स्रोतसि पित्ततेजसा विलाय्यमाने भृशसम्प्रतापवान् ||१५|| अवेदनो वाऽप्यथवा सवेदनो घनं स्रवेत् पूति च पूतिकर्णकः |१६|
🔊 Audio coming soon
પૂતિકર્ણમાહ- સ્થિત ઇત્યાદિ| ઘનં નિરન્તરં વારંવારમિત્યર્થઃ| અન્યે ઘનમિતિ પૂયસ્ય વિશેષણમાહુઃ| પૂતિ પૂયમ્||૧૫||-
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
પ્રદિષ્ટલિઙ્ગાન્યરશાંસિ તત્ત્વતસ્તથૈવ શોફાર્બુદલિઙ્ગમીરિતમ્ | મયા પુરસ્તાત્ પ્રસમીક્ષ્ય યોજયેદિહૈવ તાવત્ પ્રયતો ભિષગ્વરઃ ||૧૬||
प्रदिष्टलिङ्गान्यरशांसि तत्त्वतस्तथैव शोफार्बुदलिङ्गमीरितम् | मया पुरस्तात् प्रसमीक्ष्य योजयेदिहैव तावत् प्रयतो भिषग्वरः ||१६||
🔊 Audio coming soon
અર્શઃશોફાર્બુદાન્યાહ- પ્રદિષ્ટેત્યાદિ| શોફાર્બુદલિઙ્ગં શોફસ્ય અર્બુદસ્ય ચ લક્ષણમિત્યર્થઃ| તત્ત્વતઃ પરમાર્થતઃ| પ્રસમીક્ષ્ય જ્ઞાત્વા| પ્રયોગજ્ઞો વૈદ્યઃ||૧૬||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે કર્ણગતરોગવિજ્ઞાનીયો નામ વિંશતિતમોઽધ્યાયઃ ||૨૦||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कर्णगतरोगविज्ञानीयो नाम विंशतितमोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે વિંશોઽધ્યાયઃ||૨૦||