Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ karṇagatarōgavijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः कर्णगतरोगविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
indriyagatarōgasāmānyācchravaṇagatarōgavijñānīyārambhō yukta ityata āha- athāta ityādi| gataśabda āśritaparyāyaḥ||1-2||
Adhikarana 2 (3-5) · Śloka 5
karṇaśūlaṁ praṇādaśca bādhiryaṁ kṣvēḍa ēva ca | karṇasrāvaḥ karṇakaṇḍūḥ karṇavarcastathaiva ca ||3|| kr̥mikarṇapratināhau vidradhirdvividhastathā | karṇapākaḥ pūtikarṇastathaivārśaścaturvidham ||4|| karṇārbudaṁ saptavidhaṁ śōphaścāpi caturvidhaḥ | ētē karṇagatā rōgā aṣṭāviṁśatirīritāḥ ||5||
कर्णशूलं प्रणादश्च बाधिर्यं क्ष्वेड एव च | कर्णस्रावः कर्णकण्डूः कर्णवर्चस्तथैव च ||३|| कृमिकर्णप्रतिनाहौ विद्रधिर्द्विविधस्तथा | कर्णपाकः पूतिकर्णस्तथैवार्शश्चतुर्विधम् ||४|| कर्णार्बुदं सप्तविधं शोफश्चापि चतुर्विधः | एते कर्णगता रोगा अष्टाविंशतिरीरिताः ||५||
🔊 Audio coming soon
tānēva karṇagatarōgānnāmabhiḥ saṅkhyayā cāha- karṇaśūlamityādi| karṇaśūlasya kaṣṭasādhyatvāt prāgēva nirdēśaḥ| vidradhirdvividhaḥ- dōṣavidradhiḥ kṣatavidradhiśca; arśaścaturvidhaṁ- vātapittakaphasannipātaiḥ; arbudaṁ saptavidhaṁ- vātēna pittēna kaphēna cāpi raktēna māṁsēna ca mēdasā ca, saptamaṁ śālākyatantrē; śōphaścaturvidhaḥ- vātapittakaphasannipātaiḥ| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ labdhāyāmaṣṭāviṁśatiriti bhūyaḥ saṅkhyākaraṇaṁ niyamārthaṁ, tēna ca vidēhasaṅkhyayā adhikatvaṁ mā bhūdityarthaḥ||3-5||
Adhikarana 3 (6) · Śloka 6
samīraṇaḥ śrōtragatō'nyathācaraḥ samantataḥ śūlamatīva karṇayōḥ | karōti dōṣaiśca yathāsvamāvr̥taḥ sa karṇaśūlaḥ kathitō durācaraḥ ||6||
समीरणः श्रोत्रगतोऽन्यथाचरः समन्ततः शूलमतीव कर्णयोः | करोति दोषैश्च यथास्वमावृतः स कर्णशूलः कथितो दुराचरः ||६||
🔊 Audio coming soon
karṇaśūlamāha- samīraṇa ityādi| anyathācara iti vimārgagaḥ| samantataḥ śūlamatīva karṇayōḥ karōtīti sambandhanīyam| dōṣaiḥ kaphapittaraktaiḥ, anyē tu vāyōrēva vāyvantarāvaraṇādbahuvacanaṁ samarthayanti| svasya svasya dōṣasya anatikramēṇa yathāsvam| durācarō duḥkhēnōpacaryata ityarthaḥ| anyē ‘durāsada’ iti paṭhanti, durvāra iti vyākhyānayanti| yadyapi śūlabādhiryavidradhyarśōrbudaśōphāḥ prāṅnirdiṣṭāstathā'pi karṇarōgasaṅgrahārthaṁ sādhyāsādhyavibhāgārthaṁ ca punarnirdiṣṭāḥ; śūlastu vātavyādhinidānē kēvalavātaja uktaḥ atra punardōṣairāvr̥ta iti na paunaruktyam||6||
Adhikarana 4 (7) · Śloka 7
yadā tu nāḍīṣu vimārgamāgataḥ sa ēva śabdābhivahāsu tiṣṭhati | śr̥ṇōti śabdān vividhāṁstadā naraḥ praṇādamēnaṁ kathayanti cāmayam ||7||
यदा तु नाडीषु विमार्गमागतः स एव शब्दाभिवहासु तिष्ठति | शृणोति शब्दान् विविधांस्तदा नरः प्रणादमेनं कथयन्ति चामयम् ||७||
🔊 Audio coming soon
karṇanādamāha- yadā tu nāḍīṣvityādi| vimārgamāgataḥ viruddhamārgaṁ prāptaḥ, vimārgō'tra śira ēva, vimārgagaḥ tiryaggō yadā tiṣṭhati, (sa ēvētyēvaśabdēna kaphādyāvaraṇāvr̥taḥ| anyē tu śabdavahāsu nāḍīṣu sa ēva vāyurvimārgagō yadā niruddhyati) tadā vividhān śabdān naraḥ śr̥ṇōtīti vyākhyānayanti| asya rōgasyāpīḍākaratvādarōgatvaṁ mā bhūditi dyōtanārthamāmayavacanam||7||
Adhikarana 5 (8) · Śloka 8
sa ēva śabdānuvahā yadā sirāḥ kaphānuyātō vyanusr̥tya tiṣṭhati | tadā narasyāpratikārasēvinō bhavēttu bādhiryamasaṁśayaṁ khalu ||8||
स एव शब्दानुवहा यदा सिराः कफानुयातो व्यनुसृत्य तिष्ठति | तदा नरस्याप्रतिकारसेविनो भवेत्तु बाधिर्यमसंशयं खलु ||८||
🔊 Audio coming soon
bādhiryamāha- sa ēva śabdānuvahā ityādi| sa ēva śuddhō vāyuḥ kaphānuyātaḥ kaphānugataḥ| sa ēvētyatrāpiśabdō luptō draṣṭavyaḥ, tēna na kēvalaṁ śuddhō vāyuḥ ślēṣmānvitō'pi vētyarthaḥ| vyanusr̥tya vividhamārgamāvr̥tya| apratikārasēvinaḥ cikitsāmakurvataḥ||8||
Adhikarana 6 (9) · Śloka 9
śramāt kṣayādrūkṣakaṣāyabhōjanāt samīraṇaḥ śabdapathē pratiṣṭhitaḥ | viriktaśīrṣasya ca śītasēvinaḥ karōti hi kṣvēḍamatīva karṇayōḥ ||9||
श्रमात् क्षयाद्रूक्षकषायभोजनात् समीरणः शब्दपथे प्रतिष्ठितः | विरिक्तशीर्षस्य च शीतसेविनः करोति हि क्ष्वेडमतीव कर्णयोः ||९||
🔊 Audio coming soon
karṇakṣvēḍamāha- śramādityādi| kṣayō dhātukṣayaḥ| kṣvēḍaḥ śabdaḥ| karṇanādaḥ kēvalavātārabdhō nānāvidhaśabdānvitaḥ, karṇakṣvēḍastu dōṣasaṁsr̥ṣṭavātārabdhō vaṁśaghōṣānukāriśabdānvitaḥ| tathā ca vidēhaḥ,- “mārutaḥ kaphavātābhyāṁ saṁsr̥ṣṭaḥ śōṇitēna ca| karṇakṣvēḍanaṁ sañjanayēt kṣvēḍanaṁ vēṇughōṣavat”- iti; ēṣa karṇanādakṣvēḍayōrbhēdaḥ||9||
Adhikarana 7 (10) · Śloka 10
śirōbhighātādathavā nimajjatō jalē prapākādathavā'pi vidradhēḥ | sravēttu pūyaṁ śravaṇō'nilāvr̥taḥ sa karṇasaṁsrāva iti prakīrtitaḥ ||10||
शिरोभिघातादथवा निमज्जतो जले प्रपाकादथवाऽपि विद्रधेः | स्रवेत्तु पूयं श्रवणोऽनिलावृतः स कर्णसंस्राव इति प्रकीर्तितः ||१०||
🔊 Audio coming soon
karṇasrāvamāha- śirōbhighātādityādi| vidradhēḥ karṇavidradhēḥ||10||
Adhikarana 8 (11) · Śloka 11
kaphēna kaṇḍūḥ pracitēna karṇayōrbhr̥śaṁ bhavēt srōtasi karṇasañjñitē |11|
कफेन कण्डूः प्रचितेन कर्णयोर्भृशं भवेत् स्रोतसि कर्णसञ्ज्ञिते |११|
🔊 Audio coming soon
karṇakaṇḍūmāha- kaphēnētyādi| karṇayōḥ pracitēna sañcitēna ślēṣmaṇā karṇasrōtasi bhr̥śamatyarthaṁ kaṇḍūrbhavēditi sambandhaḥ|11|-
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
viśōṣitē ślēṣmaṇi pittatējasā nr̥ṇāṁ bhavēt srōtasi karṇagūthakaḥ ||11||
विशोषिते श्लेष्मणि पित्ततेजसा नृणां भवेत् स्रोतसि कर्णगूथकः ||११||
🔊 Audio coming soon
karṇagūthakamāha- viśōṣita ityādi| srōtasi sañcitē ślēṣmaṇi pittatējasā viśōṣitē sati karṇagūthakō bhavēditi sambandhaḥ||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 12
sa karṇaviṭkō dravatāṁ yadā gatō vilāyitō ghrāṇamukhaṁ prapadyatē | tadā sa karṇapratināhasañjñitō bhavēdvikāraḥ śirasō'bhitāpanaḥ ||12||
स कर्णविट्को द्रवतां यदा गतो विलायितो घ्राणमुखं प्रपद्यते | तदा स कर्णप्रतिनाहसञ्ज्ञितो भवेद्विकारः शिरसोऽभितापनः ||१२||
🔊 Audio coming soon
karṇapratināhamāha- sa karṇētyādi| vilayanaṁ punaḥ snēhasvēdābhyām| kaphamārutābhyāṁ sannipātēna vā vidēhōktatvāt| śirasō'bhitāpanaḥ sakalaśirōvikārakārītyarthaḥ||12||
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
yadā tu mūrcchantyathavā'pi jantavaḥ sr̥jantyapatyānyathavā'pi makṣikāḥ | tadañjanatvācchravaṇō nirucyatē bhiṣagbhirādyaiḥ kr̥mikarṇakō gadaḥ ||13||
यदा तु मूर्च्छन्त्यथवाऽपि जन्तवः सृजन्त्यपत्यान्यथवाऽपि मक्षिकाः | तदञ्जनत्वाच्छ्रवणो निरुच्यते भिषग्भिराद्यैः कृमिकर्णको गदः ||१३||
🔊 Audio coming soon
kr̥mikarṇamāha- yadētyādi| mūrcchanti patanti| jantavō māṁsakōthajāḥ kr̥mayaḥ| apatyāni sūkṣmakr̥mīn| makṣikā mambhaṇākhyā nīlamakṣikāḥ| tadañjanatvādityādi| ādyairbhiṣagbhistadañjanatvācchravaṇaḥ kr̥mikarṇakō nirukta iti sambandhaḥ| tadañjanatvāt kr̥milakṣaṇatvāt| ādyairbhiṣagbhiḥ vidēhādibhiḥ| ayaṁ rōgaḥ sānnipātikaḥ, vidēhaprōktatvāt||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavēttathā dōṣakr̥tō'paraḥ punaḥ | saraktapītāruṇamasramāsravēt pratōdadhūmāyanadāhacōṣavān ||14||
क्षताभिघातप्रभवस्तु विद्रधिर्भवेत्तथा दोषकृतोऽपरः पुनः | सरक्तपीतारुणमस्रमास्रवेत् प्रतोदधूमायनदाहचोषवान् ||१४||
🔊 Audio coming soon
karṇavidradhimāha- kṣatābhighātaprabhava ityādi| kṣatābhighātaprabhavastu vidradhirbhavēditi chēdaḥ| ētēna kṣatavidradhirdarśitaḥ| dōṣakr̥tō'paraḥ dōṣajanitō dvitīyō vidradhiḥ| ētēna dōṣajō darśitaḥ| sa caturvidhaḥ| kṣatavidradhērlakṣaṇamāha- saraktapītāruṇamityādi| asraṁ raktam| dhūmāyanaṁ dhūmōdvamanamiva vēdanāviśēṣaḥ| cōṣavān ācūṣyata iva| dōṣavidradhērlakṣaṇaṁ dōṣaliṅgairēva jñātavyam| saraktapittāruṇētyādinā karṇapākalakṣaṇamuktamiti kēcit kathayanti; tacca mahyaṁ na rōcatē, yatō jējjaṭādīnāmīdr̥śō'bhiprāyō nāsti||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
bhavēt prapākaḥ khalu pittakōpatō vikōthaviklēdakaraśca karṇayōḥ |15|
भवेत् प्रपाकः खलु पित्तकोपतो विकोथविक्लेदकरश्च कर्णयोः |१५|
🔊 Audio coming soon
karṇapākalakṣaṇamāha- bhavēt prapāka ityādi|15|-
Adhikarana 14 (15) · Śloka 16
sthitē kaphē srōtasi pittatējasā vilāyyamānē bhr̥śasampratāpavān ||15|| avēdanō vā'pyathavā savēdanō ghanaṁ sravēt pūti ca pūtikarṇakaḥ |16|
स्थिते कफे स्रोतसि पित्ततेजसा विलाय्यमाने भृशसम्प्रतापवान् ||१५|| अवेदनो वाऽप्यथवा सवेदनो घनं स्रवेत् पूति च पूतिकर्णकः |१६|
🔊 Audio coming soon
pūtikarṇamāha- sthita ityādi| ghanaṁ nirantaraṁ vāraṁvāramityarthaḥ| anyē ghanamiti pūyasya viśēṣaṇamāhuḥ| pūti pūyam||15||-
Adhikarana 15 (16) · Śloka 16
pradiṣṭaliṅgānyaraśāṁsi tattvatastathaiva śōphārbudaliṅgamīritam | mayā purastāt prasamīkṣya yōjayēdihaiva tāvat prayatō bhiṣagvaraḥ ||16||
प्रदिष्टलिङ्गान्यरशांसि तत्त्वतस्तथैव शोफार्बुदलिङ्गमीरितम् | मया पुरस्तात् प्रसमीक्ष्य योजयेदिहैव तावत् प्रयतो भिषग्वरः ||१६||
🔊 Audio coming soon
arśaḥśōphārbudānyāha- pradiṣṭētyādi| śōphārbudaliṅgaṁ śōphasya arbudasya ca lakṣaṇamityarthaḥ| tattvataḥ paramārthataḥ| prasamīkṣya jñātvā| prayōgajñō vaidyaḥ||16||
Adhikarana puShpikA · Śloka 20
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē karṇagatarōgavijñānīyō nāma viṁśatitamō'dhyāyaḥ ||20||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे कर्णगतरोगविज्ञानीयो नाम विंशतितमोऽध्यायः ||२०||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrāntargatē śālākyatantrē viṁśō'dhyāyaḥ||20||