52. kāsapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કાસપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

શ્વાસપ્રતિષેધાનન્તરં વાતકફપ્રાધાન્યત્વસામ્યાત્તુલ્યચિકિત્સિતત્વાચ્ચ કાસપ્રતિષેધારમ્ભઃ- અથાત ઇત્યાદિ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઉક્તા યે હેતવો નૄણાં રોગયોઃ શ્વાસહિક્કયોઃ | કાસસ્યાપિ ચ વિજ્ઞેયાસ્ત એવોત્પત્તિહેતવઃ ||૩||

ઇદાનીમતિદેશેન કાસહેતૂનાહ- ઉક્તા ઇત્યાદિ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ધૂમોપઘાતાદ્રજસસ્તથૈવ વ્યાયામરૂક્ષાન્નનિષેવણાચ્ચ | વિમાર્ગગત્વાદપિ ભોજનસ્ય વેગાવરોધાત્ ક્ષવથોસ્તથૈવ ||૪|| પ્રાણો હ્યુદાનાનુગતઃ પ્રદુષ્ટઃ સમ્ભિન્નકાંસ્યસ્વનતુલ્યઘોષઃ | નિરેતિ વક્ત્રાત્ સહસા સદોષઃ કાસઃ સ વિદ્વદ્ભિરુદાહૃતસ્તુ ||૫||

કાસસ્ય સમ્પ્રાપ્તિનિરુક્તી આહ- પ્રાણ ઇત્યાદિ| પ્રાણો વાયુઃ, ઉદાનાનુગત ઉદાનવાયુમિલિતઃ, ઊર્ધ્વગતિત્વાદુદાનસ્ય, પ્રદુષ્ટઃ કોપમાપન્નઃ સન્, સમ્ભિન્નકાંસ્યસ્વરતુલ્યઘોષ ઇતિ જર્જરિતકાંસ્યશબ્દાનુકારી સ્વરઃ, નિરેતિ નિર્ગચ્છતિ| સદોષઃ સદુષ્ટિરિત્યર્થઃ; દુષ્ટિશ્ચાત્ર તાદૃગ્વિધશબ્દપ્રાણવાયુનિર્ગમનાત્મિકૈવ; કેચિત્ ‘સદોષ’ ઇત્યત્ર ‘સઘોષ’ ઇતિ પઠન્તિ, વ્યાખ્યાનયન્તિ ચ- સઘોષઃ તાદૃગ્વિધપ્રાણનિર્ગમનોત્થસ્વરયુક્તઃ| સ પ્રાણો વાયુઃ ‘કાસ’ ઇત્યુદાહૃતઃ||૪-૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

સ વાતપિત્તપ્રભવઃ કફાચ્ચ ક્ષતાત્તથાઽન્યઃ ક્ષયજોઽપરશ્ચ | પઞ્ચપ્રકારઃ કથિતો ભિષગ્ભિર્વિવર્ધિતો યક્ષ્મવિકારકૃત્ સ્યાત્ ||૬||

કાસસઙ્ખ્યામાહ- સ વાતપિત્તપ્રભવ ઇત્યાદિ| સ ઇતિ કાસઃ| ક્ષતાત્ ક્ષતજઃ| ક્ષયજઃ શુક્રક્ષયજઃ| સઙ્ખ્યેયનિર્દેશાદેવ સઙ્ખ્યાયાં સિદ્ધાયાં પઞ્ચપ્રકાર ઇતિ સઙ્ખ્યાકરણં નિયમાર્થમ્| તેન વાતાદિકૃતકાસસ્ય પઞ્ચપ્રકારાઃ, ન પુનર્નિમિત્તાન્તરભેદાદ્ભેદઃ| યક્ષ્મવિકારકૃત્ રાજયક્ષ્મકૃત્, રોગસ્યાપિ વ્યાધિકારણત્વાત્| યદ્યપિ ક્ષયાદુત્પન્નકાસસ્ય ક્ષયકર્તૃત્વં ન સમ્ભવતિ, તથાઽપિ પૂર્વાવસ્થાતોઽધિકં ક્ષયં કરોતિ, અતઃ ક્ષયજકાસસ્યાપિ ક્ષયકર્તૃત્વમ્, અથવા બહુષુ છત્રિષુ ગચ્છત્સુ કેષુચિદચ્છત્રિષ્વપિ છત્રિણો યાન્તીતિ વ્યપદેશવત્ ક્ષયજકાસસ્યાપિ ક્ષયકર્તૃત્વવ્યપદેશઃ| કેચિત્ ‘પઞ્ચપ્રકારઃ પઠિતો ભિષગ્ભિર્વિશેષતો લક્ષણતઃ પુરાણૈઃ’ ઇતિ પઠન્તિ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ભવિષ્યતસ્તસ્ય તુ કણ્ઠકણ્ડૂર્ભોજ્યોપરોધો ગલતાલુલેપઃ | સ્વશબ્દવૈષમ્યમરોચકોઽગ્નિસાદશ્ચ લિઙ્ગાનિ ભવન્ત્યમૂનિ ||૭||

કાસપૂર્વરૂપમાહ- ભવિષ્યતસ્તસ્યેત્યાદિ| ભોજ્યોપરોધઃ ગ્રાસસ્ય ગલે સઙ્ગઃ| સ્વશબ્દવૈષમ્યમિતિ ઈષત્પ્રકૃતિસ્વરવૈકૃતમ્| અગ્નિસાદઃ અગ્નિમાન્દ્યમ્| કેચિત્ કાસપૂર્વરૂપં ન પઠન્તિ, રૂપાણામેવાવ્યક્તાનાં પ્રાગ્રૂપસદ્ભાવાત્; તન્ન, સમાનતન્ત્રવિરોધાત્||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

હૃચ્છઙ્ખમૂર્ધોદરપાર્શ્વશૂલી ક્ષામાનનઃ ક્ષીણબલસ્વરૌજાઃ | પ્રસક્તમન્તઃકફમીરણેન કાસેત્તુ શુષ્કં સ્વરભેદયુક્તઃ ||૮||

વાતકાસલક્ષણમાહ- હૃચ્છઙ્ખમૂર્ધોદરેત્યાદિ| ક્ષામાનનઃ ક્ષીણમુખક્રિયઃ| ક્ષીણબલસ્વરૌજા ઇતિ બલં કર્મનિર્વર્તનક્ષમતા, ઓજો હૃદિ સ્થિતં પ્રસિદ્ધમેવ| પ્રસક્તમિત્યાદિ| પ્રસક્તં યથા ભવતિ તથાઽન્તઃકફં યથા ભવતિ શુષ્કં ચ યથા ભવતિ તથા કાસેદિત્યર્થઃ; પ્રસક્તં નિરન્તરં, અન્તઃકફમ્ અભ્યન્તરકફં, શુષ્કં શ્લેષ્મરહિતમ્| ઈરણેન વાયુના| સ્વરભેદયુક્તો ભિન્નસ્વર ઇત્યર્થઃ| ‘હૃચ્છઙ્ખમૂર્ધોદરપાર્શ્વશૂલમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ઉરોવિદાહજ્વરવક્ત્રશોષૈરભ્યર્દિતસ્તિક્તમુખસ્તૃષાર્તઃ | પિત્તેન પીતાનિ વમેત્ કટૂનિ કાસેત્ સ પાણ્ડુઃ પરિદહ્યમાનઃ ||૯||

પિત્તકાસલક્ષણમાહ- ઉરોવિદાહજ્વરેત્યાદિ| અભ્યર્દિતઃ પીડિતઃ| તિક્તમુખો નિમ્બાદિભક્ષણેનેવ| પાણ્ડુત્વમત્ર પિત્તકૃતં બોદ્ધવ્યં, તેન પાણ્ડુઃ પીતવર્ણઃ| પરિદહ્યમાનો દાહયુક્તઃ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

પ્ર(વિ)લિપ્યમાનેન મુખેન સીદન્ શિરોરુજાર્તઃ કફપૂર્ણદેહઃ | અભક્તરુગ્ગૌરવસાદયુક્તઃ કાસેત ના સાન્દ્રકફં કફેન ||૧૦||

કફકાસલક્ષણમાહ- પ્રલિપ્યમાનેનેત્યાદિ| પ્રલિપ્યમાનેન મુખેન શ્લેષ્મણા લિપ્યમાનેન મુખેન| સીદન્ પતન્| શિરોરુજાર્તઃ શિરોવ્યથાપીડિતઃ; યદ્યપિ શિરોરુજા વાતજન્યા અતો વાતિક એવ કાસે સમ્ભવતિ, તથાઽપિ કફજેઽપિ કાસે વાયુસદ્ભાવાત્ શિરોરુજા યુક્તૈવ| કફપૂર્ણદેહઃ ગુરુશરીર ઇત્યર્થઃ| અભક્તરુક્ ભોજનારુચિઃ| સાદઃ અઙ્ગગ્લાનિઃ| ના પુરુષઃ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

વક્ષોઽતિમાત્રં વિહતં તુ યસ્ય વ્યાયામભારાધ્યયનાભિઘાતૈઃ | વિશ્લિષ્ટવક્ષાઃ સ નરઃ સરક્તં ષ્ઠીવત્યભીક્ષ્ણં ક્ષતજં તમાહુઃ ||૧૧||

ઉરઃક્ષતકાસલક્ષણમાહ- વક્ષોઽતિમાત્રમિત્યાદિ| વક્ષઃ સ્તનયોરન્તરાલં, અન્યે તુ જત્રુક્રોડપાર્શ્વાનામન્તરાલં વક્ષ ઇત્યાહુઃ| વિહતં વિશેષેણ પીડિતમ્| અભિઘાતો લગુડપ્રહારાદિઃ| વિશ્લિષ્ટવક્ષાઃ અવસન્નવક્ષાઃ| સરક્તં ષ્ઠીવતિ ‘કફં’ ઇતિ શેષઃ| તસ્યાવસ્થાયામસાધ્યત્વમાહ- સ ઇત્યાદિ| સ ક્ષતજકાસી| ઉરઃક્ષતસ્ય ઉરઃક્ષતજકાસસ્ય ચાયં ભેદઃ- ઉરઃક્ષતી પૂર્વમેવ સરક્તાદિકં કફં ષ્ઠીવતિ, ઉરઃક્ષતજકાસી તુ પૂર્વં શુષ્કં કાસતે પશ્ચાત્ સશોણિતં ષ્ઠીવતિ| તથા ચોક્તં- “રૂક્ષસ્યોરઃક્ષતં વાયુર્ગૃહીત્વા કાસમાવહેત્| સ પૂર્વં કાસતે શુષ્કં તતઃ ષ્ઠીવેત્ સશોણિતમ્” (ચ. ચિ. ૧૮) ઇતિ| કિઞ્ચ ઉરઃક્ષતે ગાત્રશૂલાદીનિ લક્ષણાનિ પૂર્વમેવ ભવન્તિ, તજ્જકાસે ત્વસાધ્યાવસ્થાયામેવેત્યતોઽપિ ભેદઃ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

સ ગાત્રશૂલજ્વરદાહમોહાન્ પ્રાણક્ષયં ચોપલભેત કાસી | શુષ્યન્ વિનિષ્ઠીવતિ દુર્બલસ્તુ પ્રક્ષીણમાંસો રુધિરં સપૂયમ્ ||૧૨|| સસર્વલિઙ્ગં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યં ચિકિત્સિતજ્ઞાઃ ક્ષયજં વદન્તિ |૧૩|

ક્ષયજકાસલક્ષણમાહ- શુષ્યન્નિત્યાદિ| ‘વિનિષ્ઠીવતિ’ ઇતિ પદં રુધિરં સપૂયમિત્યત્ર સમ્બધ્યતે| સસર્વલિઙ્ગમિતિ સહ સર્વૈર્લિઙ્ગૈર્વર્તતે યઃ સ સસર્વલિઙ્ગઃ સર્વદોષલિઙ્ગયુક્ત ઇત્યર્થઃ| ચિકિત્સિતજ્ઞાઃ કાયચિકિત્સાવિદઃ| ક્ષયજં શુક્રક્ષયજમ્| યદ્યપિ સામાન્યક્ષયશબ્દેન રસાદિક્ષયઃ પ્રાપ્તસ્તથાઽપ્યત્ર શુક્રક્ષયો ગ્રાહ્યઃ, તજ્જનિતત્વાત્ ક્ષયકાસસ્ય સર્વધાતુક્ષયસ્ય ચ| યદ્યપિ ક્ષયસ્ય ક્ષયકાસસ્ય ચ ભેદો નોપલભ્યતે, તથાઽપિ ક્ષયે યાનિ કાસજ્વરાદીનિ લક્ષણાનિ ભવન્તિ તાન્યેકદોષારબ્ધાનિ, ક્ષયજકાસે પુનસ્તાનિ ત્રિદોષારબ્ધાનીત્યતો ભેદઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરમ્,- “ક્ષયે કાસાદિકં લિઙ્ગમેકદોષકૃતં મતમ્| તદેવ તત્કૃતે કાસે સર્વદોષાન્વિતં બુધૈઃ”- ઇતિ||૧૨||-

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

વૃદ્ધત્વમાસાદ્ય ભવેત્તુ યો વૈ યાપ્યં તમાહુર્ભિષજસ્તુ કાસમ્ ||૧૩||

ઇદાનીં કાસસ્યાવસ્થાયાં યાપ્યત્વમાહ- વૃદ્ધત્વમિત્યાદિ| વૃદ્ધત્વં સ્થવિરત્વમ્||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

શૃઙ્ગીવચાકટ્ફલકત્તૃણાબ્દધાન્યાભયાભાર્ગ્યમરાહ્વવિશ્વમ્ | ઉષ્ણામ્બુના હિઙ્ગુયુતં તુ પીત્વા બદ્ધાસ્યમપ્યાશુ જહાતિ કાસમ્ ||૧૪||

ઇદાનીં સામાન્યં કાસચિકિત્સિતમાહ- શૃઙ્ગીવચાકટ્ફલકત્તૃણાબ્દેત્યાદિ| શૃઙ્ગી કર્કટશૃઙ્ગી| અબ્દં મુસ્તા| અમરાહ્વો દેવદારુઃ| બદ્ધાસ્યં ચિરકાલં વ્યાપ્ય આસ્યે સ્થિતિકરં, ચિરકાલાનુબદ્ધમિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| અત્ર પૂર્વં સામાન્યચિકિત્સાકરણં કાસે આશુ ચિકિત્સા કર્તવ્યેતિ દ્યોતનાર્થમ્| મધુપર્પટક રહિતઃ કટ્ફલાદિરયમ્||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ફલત્રિકવ્યોષવિડઙ્ગશૃઙ્ગીરાસ્નાવચાપદ્મકદેવકાષ્ઠૈઃ | લેહઃ સમૈઃ ક્ષૌદ્રસિતાઘૃતાક્તઃ કાસં નિહન્યાદચિરાદુદીર્ણમ્ ||૧૫||

ફલત્રિકવ્યોષવિડઙ્ગેત્યાદિ| ફલત્રિકં ત્રિફલા, વ્યોષં ત્રિકટુ, દેવકાષ્ઠં દેવદારુ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

પથ્યાં સિતામામલકાનિ લાજાં સમાગધીં ચાપિ વિચૂર્ણ્ય શુણ્ઠીમ્ | સર્પિર્મધુભ્યાં વિલિહીત કાસી સસૈન્ધવાં વોષ્ણજલેન કૃષ્ણામ્ ||૧૬||

પથ્યામિત્યાદિ| પથ્યાદીનિ ચૂર્ણયિત્વા મધુઘૃતાભ્યાં કાસી વિલિહીતેત્યર્થઃ| કેચિત્ પથ્યાદિકં લાજપર્યન્તમેકં યોગં, સમાગધીં વાઽપિ વિચૂર્ણ્ય શુણ્ઠીમિતિ દ્વિતીયં યોગં મન્યન્તે| સસૈન્ધવામિત્યાદિ| કૃષ્ણા પિપ્પલી; ‘ઉષ્ણજલેન’ ઇત્યત્ર ‘પિબેત્’ ઇત્યધ્યાહાર્યં, સમાનતન્ત્રદર્શનાત્| તથા ચ- “પિબેત્ સસૈન્ધવાં કૃષ્ણાં કાસઘ્નીં કોષ્ણવારિણા”- ઇતિ||૧૬||

Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18

ખાદેદ્ગુડં નાગરપિપ્પલીભ્યાં દ્રાક્ષાં ચ સર્પિર્મધુનાઽવલિહ્યાત્ | દ્રાક્ષાં સિતાં માગધિકાં ચ તુલ્યાં સશૃઙ્ગવેરં મધુકં તુગાં ચ ||૧૭|| લિહ્યાદ્ઘૃતક્ષૌદ્રયુતાં સમાંશાં સિતોપલાં વા મરિચાંશયુક્તામ્ | ધાત્રીકણાવિશ્વસિતોપલાશ્ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય મણ્ડેન પિબેચ્ચ દધ્નઃ ||૧૮||

યોગદ્વયમાહ- ખાદેદ્ગુડમિત્યાદિ| નાગરપિપ્પલીભ્યાં ‘યુક્તં’ ઇતિ શેષઃ| દ્રાક્ષાં સિતામિત્યાદિ| દ્રાક્ષામિત્યાદિકો માગધિકાં ચ તુલ્યામિત્યેતત્પર્યન્ત એકો યોગઃ| અત્ર ચ ‘ખાદેત્’ ઇતિ સમ્બન્ધનીયં, સમાનતન્ત્રદર્શનાત્| તથા ચ,- “શર્કરામાગધીદ્રાક્ષાઃ કાસી ખાદેત્ સમાંશિકાઃ”-ઇતિ| સશૃઙ્ગવેરમિત્યાદિકઃ ઘૃતક્ષૌદ્રયુતં સમાંશમિત્યન્તો દ્વિતીયો યોગઃ| તુગા વંશલોચના, અન્યે વંશલોચનાનુકારિ પાર્થિવં દ્રવ્યમાહુઃ| સિતોપલામિત્યાદિર્મરિચાંશયુક્તામિતિપર્યન્તસ્તૃતીયઃ| સિતોપલાં શર્કરાં, મરિચાંશયુક્તાં મરિચભાગયુક્તામ્| અત્રાપિ લિહ્યાદિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| ધાત્રીકણેત્યાદિ| ધાત્રી આમલકીફલં, કણા પિપ્પલી, વિશ્વં શુણ્ઠી, સિતોપલા શર્કરા| દધ્નો મણ્ડેન મસ્તુના||૧૭-૧૮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

હરેણુકાં માગધિકાં ચ તુલ્યાં દધ્ના પિબેત્ કાસગદાભિભૂતઃ | ઉભે હરિદ્રે સુરદારુશુણ્ઠીં ગાયત્રિસારં ચ પિબેત્ સમાંશમ્ ||૧૯|| બસ્તસ્ય મૂત્રેણ સુખામ્બુના વા દન્તીં દ્રવન્તીં ચ સતિલ્વકાખ્યામ્ | ભૃષ્ટાનિ સર્પીંષ્યથ બાદરાણિ ખાદેત્ પલાશાનિ સસૈન્ધવાનિ ||૨૦||

હરેણુકામિત્યાદિ| ગાયત્રિસારઃ ખદિરસારઃ| ઉભે હરિદ્રે ઇત્યાદિર્બસ્તસ્ય મૂત્રેણેતિ પર્યન્તમેકો યોગઃ| સુખામ્બુના વેત્યાદિર્દ્વિતીયઃ; સુખામ્બુ ઉષ્ણોદકમ્| દ્રવન્તી ચીરિતપત્રા દન્તીભેદઃ| સતિલ્વકાખ્યામિતિ પટ્ટિકાલોધ્રસહિતામિત્યર્થઃ| ભૃષ્ટાનિ સર્પીંષીત્યાદિ| બાદરાણિ પલાશાનિ બદરીપત્રાણિ||૧૯-૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

કોલપ્રમાણં પ્રપિબેદ્ધિ હિઙ્ગુ સૌવીરકેણામ્લરસેન વાઽપિ |૨૧|

કોલપ્રમાણમિત્યાદિ| કોલપ્રમાણં કર્ષપ્રમાણમ્| સૌવીરકેણ કાઞ્જિકેન| અમ્લરસેન બીજપૂરકરસેન| યદ્યપિ હિઙ્ગુ અલ્પપ્રમાણમેવ હિતં, તથાપ્યર્ધકર્ષપ્રમાણં હિઙ્ગુ પ્રયુજ્યતે, રોગવિશેષેણાધિકપ્રમાણસ્યાપિ હિતત્વાત્| કેચિત્ ‘સૌવીરકેણામ્લરસેન વાઽપિ’ ઇત્યત્ર ‘સૌવીરકેણાપિ સમાતુલુઙ્ગમ્’ ઇતિ પઠિત્વા બીજપૂરકેણ સહ હિઙ્ગુ પિબેદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ|૨૧|-

Adhikarana 18 (21) · Śloka 22

ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાન્મરિચાનિ વાઽપિ ભાર્ગીવચાહિઙ્ગુકૃતા ચ વર્તિઃ ||૨૧|| ધૂમે પ્રશસ્તા ઘૃતસમ્પ્રયુક્તા વેણુત્વગેલાલવણૈઃ કૃતા વા |૨૨|

ક્ષૌદ્રેણેત્યાદિ| ધૂમે ધૂમવિષયે, પ્રશસ્તા હિતા, વર્તિઃ ‘ષોડશાઙ્ગુલનેત્રન્યસ્તા પીતા સતી’ ઇતિ શેષઃ| વેણુત્વક્ વંશચ્છલ્લી| લવણૈઃ સૈન્ધવૈઃ||૨૧||-

Adhikarana 19 (22) · Śloka 23

મુસ્તેઙ્ગુદીત્વઙ્મધુકાહ્વમાંસીમનઃશિલાલૈશ્છગલામ્બુપિષ્ટૈઃ ||૨૨|| વિધાય વર્તીશ્ચ પયોઽનુપાનં ધૂમં પિબેદ્વાતબલાસકાસી |૨૩|

અપરાણ્યપિ ધૂમદ્રવ્યાણ્યાહ- મુસ્તેત્યાદિ| ઇઙ્ગુદીત્વક્ ઇઙ્ગુદીવલ્કલમ્| આલં હરિતાલમ્| છગલામ્બુ છાગમૂત્રમ્| વિધાય કૃત્વા| પયોનુપાનં દુગ્ધાનુપાનમ્| ધૂમં પિબેત્ પૂર્વોક્તવિધાનેન| યદ્યપિ પૂર્વોક્તયોગાનાં દોષાપેક્ષયા વિષયો નોક્તઃ, તથાઽપિ યોગાનાં રસાદીન્ બુદ્ધ્વા યથાદોષં વૈદ્યઃ પૂર્વોક્તયોગાન્ પ્રયોજયેત્||૨૨||-

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

પિબેચ્ચ સીધું મરિચાન્વિતં વા તેનાશુ કાસં જયતિ પ્રસહ્ય ||૨૩||

પિબેચ્ચ સીધુમિત્યાદિ| સીધુઃ શસ્યકઃ| તેન મરિચાન્વિતસીધુના| જયતિ ‘આતુર’ ઇતિ શેષઃ| પ્રસહ્ય હઠાત્||૨૩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

દ્રાક્ષામ્બુમઞ્જિષ્ઠપુરાહ્વયાભિઃ ક્ષીરં શૃતં માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તમ્ |૨૪|

દ્રાક્ષામ્બુમઞ્જિષ્ઠેત્યાદિ| અમ્બુ વાલકમ્| પુરાહ્વયા શલ્લકી, ગુગ્ગુલુમપરે| ક્ષીરમિત્યત્ર ‘પિબેત્’ ઇતિ શેષઃ| ‘કેચિત્ મઞ્જિષ્ઠશુણ્ઠીજલગોસ્તનીભિઃ ક્ષીરં ઘૃતં માક્ષિકસંયુતં વા’ ઇતીદૃશં પાઠં પઠન્તિ|૨૪|-

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

નિદિગ્ધિકાનાગરપિપ્પલીભિઃ ખાદેચ્ચ મુદ્ગાન્મધુના સુસિદ્ધાન્ ||૨૪||

નિદિગ્ધિકેત્યાદિ| સુસિદ્ધાન્ સુપક્વાન્ મુદ્ગાન્ નિદિગ્ધિકાદિભિશ્ચૂર્ણિતાભિઃ સાર્ધં મધુના ચ ખાદેદિતિ| તથા ચ,- “ક્ષુદ્રામૃતાનાગરપિપ્પલીભિઃ ખાદેચ્ચ મુદ્ગાનથ સાધુસિદ્ધાન્” ઇતિ| કેચિત્ ‘નિદિગ્ધિકામૂલસમાંશસિદ્ધાન્’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર કણ્ટકારીમૂલતુલ્યભાગેન સહ સ્વિન્નાનિત્યર્થઃ| અપરે ‘કટુકોપગાઢાન્’ ઇતિ પઠિત્વા ત્રિકટુપ્રગાઢાનિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

ઉત્કારિકાં સર્પિષિ નાગરાઢ્યાં પક્ત્વા સમૂલૈસ્ત્રુટિકોલપત્રૈઃ | એભિર્નિષેવેત કૃતાં ચ પેયાં તન્વીં સુશીતાં મધુના વિમિશ્રામ્ ||૨૫||

ઉત્કારિકામિત્યાદિ| ઉત્કારિકાં લપ્સિકામ્| નાગરાઢ્યાં શુણ્ઠ્યધિકામ્| અત્રાપિ ‘ખાદેત્’ ઇતિ સમ્બન્ધનીયમ્| ‘ત્રુટિકોલપત્રૈઃ’ ઇત્યત્ર ‘વટકોલપત્રૈઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ| એભિરિત્યાદિ| એભિરિતિ પૂર્વોક્તૈઃ ઉત્કારિકાદિદ્રવ્યૈઃ| તન્વીમ્ અલ્પસિક્થાં બહુદ્રવામ્||૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

યત્ પ્લીહ્નિ સર્પિર્વિહિતં ષડઙ્ગં તદ્વાતકાસં જયતિ પ્રસહ્ય | વિદારિગન્ધાદિકૃતં ઘૃતં વા રસેન વા વાસકજેન પક્વમ્ ||૨૬||

સામાન્યચિકિત્સિતમભિધાયેદાનીમતિદેશેન વાતકાસચિકિત્સિતમાહ- યત્ પ્લીહ્નિ સર્પિરિત્યાદિ| ષડઙ્ગં ષટ્પલં ષટ્પલસ્ય ષડઙ્ગાખ્યા દ્વિતીયા સઞ્જ્ઞેતિ પ્રતિપાદનાર્થં ષડઙ્ગકથનમ્| તચ્ચ ષટ્પલપ્રમાણં પક્તવ્યમ્| વિદારિગન્ધાદિગણક્વાથકલ્કસંસ્કૃતમ્| રસેન ક્વાથેન||૨૬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 28

વિરેચનં સ્નૈહિકમત્ર ચોક્તમાસ્થાપનં ચાપ્યનુવાસનં ચ | ધૂમં પિબેત્ સ્નૈહિકમપ્રમત્તઃ પિબેત્ સુખોષ્ણં ઘૃતમેવ ચાત્ર ||૨૭|| હિતા યવાગ્વશ્ચ રસેષુ સિદ્ધાઃ પયાંસિ લેહાઃ સઘૃતાસ્તથૈવ |૨૮|

વિરેચનમિત્યાદિ| અત્ર વાતકાસે| આસ્થાપનં નિરૂહણમ્| નનુ, કાસે બસ્તિનિષેધાત્ કથમત્રાસ્થાપનમુચ્યતે? સત્યં; નિષિદ્ધમપ્યાસ્થાપનં વાતકાસે પ્રયુજ્યતે, દોષપ્રત્યનીકત્વાત્| ધૂમં પિબેદિત્યાદિ| અત્ર ‘યથોક્તવિધિના’ ઇતિ શેષઃ| સ્નૈહિકં મધૂચ્છિષ્ટસર્જરસવસાદિભિઃ કૃતમ્| અપ્રમત્તઃ સાવધાનઃ| સુખોષ્ણમ્ ઈષદુષ્ણમ્| ઘૃતમ્ અસંસ્કૃતમ્| અત્ર વાતકાસેઽન્યદપિ યદ્ધિતં તદાહ- હિતા યવાગ્વશ્ચેત્યાદિ| રસેષુ સિદ્ધાઃ માંસરસેષુ સિદ્ધાઃ| પયાંસિ વાતહરદ્રવ્યસિદ્ધાનિ| લેહાઃ પૂર્વોક્તાઃ||૨૭||-

Adhikarana 26 (28-31) · Śloka 32

પ્રચ્છર્દનં કાયશિરોવિરેકાસ્તથૈવ ધૂમાઃ કવલગ્રહાશ્ચ ||૨૮|| ઉષ્ણાશ્ચ લેહાઃ કટુકા નિહન્યુઃ કફં વિશેષેણ વિશોષણં ચ | કટુત્રિકં ચાપિ વદન્તિ પથ્યં ઘૃતં કૃમિઘ્નસ્વરસે વિપક્વમ્ ||૨૯|| નિર્ગુણ્ડિપત્રસ્વરસે ચ પક્વં સર્પિઃ કફોત્થં વિનિહન્તિ કાસમ્ | પાઠાવિડવ્યોષવિડઙ્ગસિન્ધુત્રિકણ્ટરાસ્નાહુતભુગ્બલાભિઃ ||૩૦|| શૃઙ્ગીવચામ્ભોધરદેવદારુદુરાલભાભાર્ગ્યભયાશટીભિઃ | સમ્યગ્વિપક્વં દ્વિગુણેન સર્પિર્નિદિગ્ધિકાયાઃ સ્વરસેન ચૈતત્ ||૩૧|| શ્વાસાગ્નિસાદસ્વરભેદભિન્નાન્નિહન્ત્યુદીર્ણાનપિ પઞ્ચ કાસાન્ |૩૨|

કફકાસચિકિત્સિતમાહ- પ્રચ્છર્દનમિત્યાદિ| પ્રચ્છર્દનં વમનમ્| કાયશિરોવિરેકા ઇતિ કાયવિરેકો વિરેચનં, શિરોવિરેકો નસ્યભેદઃ; સ ચ પિપ્પલ્યાદિકૃતઃ| તથૈવ ધૂમા વિરેચના ઇત્યર્થઃ| ઉષ્ણા લેહાઃ કટુદ્રવ્યકૃતા ઇત્યર્થઃ| કટુકાઃ કફહરકટુકદ્રવ્યકૃતાઃ| કફં કફકાસં, કારણે કાર્યોપચારાત્| વિશોષણં લઘુરૂક્ષાલ્પભોજનમ્, અન્યે નાનાપ્રકારલઙ્ઘનમાહુઃ; તથા ચોક્તમ્,- “ચતુઃપ્રકારા સંશુદ્ધિઃ પિપાસા મારુતાતપૌ| પાચનાન્યુપવાસશ્ચ વ્યાયામશ્ચેતિ લઙ્ઘનમ્”- ઇતિ| પથ્યં હિતમ્| કૃમિઘ્નસ્વરસે વિપક્વમાર્દ્રવિડઙ્ગસ્વરસવિપક્વં, સ્વરસાલાભે ચ પૂર્વોક્તકલ્પનયા સવિડઙ્ગચૂર્ણં રાત્રિપર્યુષિતં જલં ગ્રાહ્યમ્| અન્યે તુ કૃમિઘ્નશબ્દેન કૃમિઘ્નાનિ યાનિ દ્રવ્યાણિ સુરસાદીનિ તાન્યાહુઃ| નિર્ગુણ્ડિપત્રસ્વરસે ચ પક્વમિત્યાદિ નિર્ગુણ્ડિપત્રસ્વરસે નીલસિન્ધુવારસ્વરસે, નીલસિન્ધુવારશ્ચ શેફાલિકેતિ લોકે| પાઠેત્યાદિ| વ્યોષં ત્રિકટુકમ્| સિન્ધુ સૈન્ધવમ્| ત્રિકણ્ટો ગોક્ષુરકઃ| હુતભુક્ ચિત્રકઃ| અમ્ભોધરઃ મુસ્તમ્| સ્વરભેદભિન્નાન્ કાંસ્યપાત્રાદિસ્વરભેદેન ભિન્નાન્| પઞ્ચ કાસાન્ હન્તીતિ સ્તુતિવાક્યં, તસ્માત્ કફકાસં હન્તીતિ જ્ઞાતવ્યં, કફકાસપ્રસ્તાવાત્| યદ્યપિ વાતકાસાનન્તરં પિત્તકાસાભિધાનં યુક્તં ન કફકાસાભિધાનં , તથાઽપિ કફકાસપ્રતિકારસ્યોભયહિતત્વપ્રતિપાદનાર્થં કથનમ્||૨૮-૩૧||-

Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33

વિદારિગન્ધોત્પલસારિવાદીન્ નિષ્ક્વાથ્ય વર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્ ||૩૨|| ઘૃતં પચેદિક્ષુરસામ્બુદુગ્ધૈઃ કાકોલિવર્ગે ચ સશર્કરં તત્ | પ્રાતઃ પિબેત્ પિત્તકૃતે ચ કાસે રતિપ્રસૂતે ક્ષતજે ચ કાસે ||૩૩||

ઇદાનીં પિત્તજક્ષયજક્ષતકાસાનાં ચિકિત્સિતમાહ- વિદારિગન્ધેત્યાદિ| આદિશબ્દો વિદારિગન્ધાદિભિઃ સહ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે; તેન વિદારિગન્ધાદિઃ, ઉત્પલાદિઃ, સારિવાદિશ્ચ| મધુરં વર્ગં કાકોલ્યાદિકમ્| કૃત્સ્નં સમગ્રમ્| અત્રાપિ નિષ્ક્વાથ્યેતિ સમ્બધ્યતે| દ્રવપ્રમાણં ચ પ્રત્યેકં સ્નેહસમમ્| તથા ચ પરિભાષા- “પઞ્ચપ્રભૃતિ યત્ર સ્યુર્દ્રવાણિ સ્નેહસંવિધૌ| તત્ર સ્નેહસમાન્યાહુરર્વાક્ચ સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્”- ઇતિ| કાકોલિવર્ગે ‘કલ્કીકૃતે’ ઇતિ શેષઃ| સશર્કરં શર્કરાપ્રક્ષેપમ્| પ્રાતઃ પૂર્વાહ્ણે, પિત્તાદિકાસે પિબેત્||૩૨-૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

ખર્જૂરભાર્ગીમગધાપ્રિયાલમધૂલિકૈલામલકૈઃ સમાંશૈઃ | ચૂર્ણં સિતાક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢં ત્રીન્ હન્તિ કાસાનુપયુજ્યમાનમ્ ||૩૪||

ખર્જૂરભાર્ગીત્યાદિ| પ્રિયાલઃ ચારઃ| મધૂલિકા મર્કટકઃ| સમાંશૈઃ તુલ્યપ્રમાણૈઃ| ત્રીન્ કાસાન્ પિત્તોરઃક્ષતક્ષયજાન્| ખર્જૂરાદિભિસ્તુલ્યભાગૈઃ કૃતં ચૂર્ણં સિતાક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢં લેહત્વેનોપયુજ્યમાનં ત્રીન્ કાસાન્ હન્તીતિ પિણ્ડાર્થઃ| પિત્તકાસચિકિત્સિતં યદત્રોરઃક્ષતક્ષયકાસાભ્યાં સહૈવ કથિતં તદુભયતુલ્યચિકિત્સિતખ્યાપનાર્થમ્||૩૪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

રક્તાહરિદ્રાઞ્જનવહ્નિપાઠામૂર્વોપકુલ્યા વિલિહેત્ સમાંશાઃ | ક્ષૌદ્રેણ કાસે ક્ષતજે ક્ષયોત્થે પિબેદ્ઘૃતં ચેક્ષુરસે વિપક્વમ્ ||૩૫||

રક્તેત્યાદિ| રક્તા મઞ્જિષ્ઠા, અઞ્જનં સૌવીરાઞ્જનં, સમાનતન્ત્રદર્શનાત્, વહ્નિઃ અજમોદા, મૂર્વા ચોરસ્નાયુઃ, ઉપકુલ્યા પિપ્પલી| સમાંશાઃ તુલ્યભાગાઃ| મઞ્જિષ્ઠાદીનિ પિપ્પલ્યન્તાનિ દ્રવ્યાણિ તુલ્યભાગાનિ ચૂર્ણીકૃતાનિ ક્ષતજે ક્ષયોત્થે ચ કાસે મધુના વિલિહેત્, ચકારાત્ પિત્તકાસેઽપિ; ઇક્ષુરસે વિપક્વં વા ઘૃતં પિબેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ||૩૫||

Adhikarana 30 (36) · Śloka 36

ચૂર્ણં પિબેદામલકસ્ય વાઽપિ ક્ષીરેણ પક્વં સઘૃતં હિતાશી |૩૬|

તેષામપરમપિ ચિકિત્સિતમાહ- ચૂર્ણમિત્યાદિ| આમલકસ્ય ચૂર્ણં સઘૃતં વિપક્વં હિતાશી ક્ષીરેણ સહ પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ| ‘હિતાશી’ ઇત્યત્ર ‘હિતાય’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર કાસશાન્તયે ઇતિ વ્યાખ્યાનમ્|૩૬|-

Adhikarana 31 (36) · Śloka 37

ચૂર્ણાનિ ગોધૂમયવોદ્ભવાનિ કાકોલિવર્ગશ્ચ કૃતઃ સુસૂક્ષ્મઃ ||૩૬|| કાસેષુ પેયસ્ત્રિષુ કાસવદ્ભિઃ ક્ષીરેણ સક્ષૌદ્રઘૃતેન વાઽપિ |૩૭|

પિત્તજાદિકાસત્રયેઽપરમપિ ચિકિત્સિતમાહ- ચૂર્ણાનીત્યાદિ| ગોધૂમાદિચૂર્ણાનિ ચૂર્ણીકૃતઃ કાકોલ્યાદિગણશ્ચ મધુઘૃતયુક્તેન દુગ્ધેન પિત્તોરઃક્ષતક્ષયજકાસવદ્ભિઃ પુરુષૈઃ પેય ઇત્યર્થઃ| કેચિદ્ગોધૂમચૂર્ણાદિચૂર્ણત્રયં યથાક્રમં ત્રિષુ કાસેષુ ત્રિભિરેવ ક્ષીરાદિભિર્દ્રવૈઃ પેયમિચ્છન્તિ||૩૬||-

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ગુડોદકં વા ક્વથિતં પિબેદ્ધિ ક્ષૌદ્રેણ શીતં મરિચોપદંશમ્ ||૩૭||

ગુડોદકમિત્યાદિ| ગુડોદકં શીતકષાયવિધિના ગૃહીતં, ક્વથિતમિતિ પક્વમિત્યર્થઃ; એતેન શીતકષાયીકૃતસ્ય ગુડોદકસ્ય પશ્ચાત્કિઞ્ચિત્પક્વસ્ય શીતીભૂતસ્ય ક્ષૌદ્રેણ સહ પાનમિત્યર્થઃ| વેતિ વિકલ્પસ્તુ પૂર્વયોગાપેક્ષયા| મરિચોપદંશં સમરિચભક્ષણમ્||૩૭||

Adhikarana 33 (38-41) · Śloka 41

પ્રસ્થત્રયેણામલકીરસસ્ય શુદ્ધસ્ય દત્ત્વાઽર્ધતુલાં ગુડસ્ય | ચૂર્ણીકૃતૈર્ગ્રન્થિકચવ્યજીરવ્યોષેભકૃષ્ણાહપુષાજમોદૈઃ ||૩૮|| વિડઙ્ગસિન્ધુત્રિફલાયવાનીપાઠાગ્નિધાન્યૈશ્ચ પિચુપ્રમાણૈઃ | દત્ત્વા ત્રિવૃચ્ચૂર્ણપલાનિ ચાષ્ટાવષ્ટૌ ચ તૈલસ્ય પચેદ્યથાવત્ ||૩૯|| તં ભક્ષયેદક્ષફલપ્રમાણં યથેષ્ટચેષ્ટસ્ત્રિસુગન્ધિયુક્તમ્ | અનેન સર્વે ગ્રહણીવિકારાઃ સશ્વાસકાસસ્વરભેદશોથાઃ ||૪૦|| શામ્યન્તિ ચાયં ચિરમન્તરગ્નેર્હતસ્ય પુંસ્ત્વસ્ય ચ વૃદ્ધિહેતુઃ | સ્ત્રીણાં ચ વન્ધ્યામયનાશનઃ સ્યાત્ કલ્યાણકો નામ ગુડઃ પ્રતીતઃ ||૪૧||

કલ્યાણગુડમાહ- પ્રસ્થત્રયેણેત્યાદિ| શુદ્ધસ્ય નિર્મલસ્ય| અર્ધતુલાં પઞ્ચાશત્પલાનિ| ગ્રન્થિકં પિપ્પલીમૂલં, વ્યોષં ત્રિકટુ, ઇભકૃષ્ણા હસ્તિપિપ્પલી, સિન્ધુ સૈન્ધવં, અગ્નિઃ ચિત્રકઃ| પિચુપ્રમાણૈઃ કર્ષપ્રમાણૈઃ; ‘પલપ્રમાણૈઃ’ ઇત્યન્યે પઠન્તિ; તન્ન, સમાનતન્ત્રવિરોધાત્| ‘દત્ત્વા ત્રિવૃચ્ચૂર્ણપલાનિ ચાષ્ટૌ’ ઇત્યત્ર ‘ઈષત્તૈલભૃષ્ટાનિ’ ઇતિ શેષઃ, ત્રિવૃતો રેચનીયતાસ્ફોટનાર્થં વૃદ્ધપારમ્પર્યસ્મરણાત્| યથાવત્ મૃદુમધ્યક્રૂરકોષ્ઠક્રમાનુરૂપં ખરમૃદુમધ્યપાકેનેત્યર્થઃ| અયમિતિ કલ્યાણકઃ| પુંસ્ત્વસ્ય શુક્રસ્ય, અત્રાપિ હતસ્યેતિ સમ્બધ્યતે| કલ્યાણક ઇતિ કલ્યાણકરણાત્||૩૮-૪૧||-

Adhikarana 34 (42-46) · Śloka 46

દ્વિપઞ્ચમૂલેભકણાત્મગુપ્તાભાર્ગીશટીપુષ્કરમૂલવિશ્વાન્ | પાઠામૃતાગ્રન્થિકશઙ્ખપુષ્પીરાસ્નાગ્ન્યપામાર્ગબલાયવાસાન્ ||૪૨|| દ્વિપાલિકાન્ ન્યસ્ય યવાઢકં ચ હરીતકીનાં ચ શતં ગુરૂણામ્ | દ્રોણે જલસ્યાઢકસંયુતે ચ ક્વાથે કૃતે પૂતચતુર્થભાગે ||૪૩|| પચેત્તુલાં શુદ્ધગુડસ્ય દત્ત્વા પૃથક્ ચ તૈલાત્ કુડવં ઘૃતાચ્ચ | ચૂર્ણં ચ તાવન્મગધોદ્ભવાયા દેયં ચ તસ્મિન્મધુ સિદ્ધશીતે ||૪૪|| રસાયનાત્ કર્ષમતો વિલિહ્યાદ્દ્વે ચાભયે નિત્યમથાશુ હન્યાત્ | તદ્રાજયક્ષ્મગ્રહણીપ્રદોષશોફાગ્નિમાન્દ્યસ્વરભેદકાસાન્ ||૪૫|| પાણ્ડ્વામયશ્વાસશિરોવિકારાન્ હૃદ્રોગહિક્કાવિષમજ્વરાંશ્ચ | મેધાબલોત્સાહમતિપ્રદં ચ ચકાર ચૈતદ્ભગવાનગસ્ત્યઃ ||૪૬||

અગસ્ત્યાવલેહમાહ- દ્વિપઞ્ચમૂલેત્યાદિ| દ્વિપઞ્ચમૂલં દશમૂલમ્| ઇભકણા ગજપિપ્પલી| આત્મગુપ્તા કપિકચ્છૂઃ| ગ્રન્થિકં પિપ્પલીમૂલમ્| અગ્નિઃ ચિત્રકઃ| યવાસો ધન્વયવાસકઃ, પૂર્વપદલોપાત્| ન્યસ્ય પ્રક્ષિપ્ય| યવાઢકં ચતુઃષષ્ટિપલાનિ| ગુરૂણામ્ અતિસ્થૂલાનામ્| જલદ્રોણે દ્વાદશાધિકપઞ્ચશતપલેષુ| દ્વિપઞ્ચમૂલાદીન્ પ્રત્યેકં દ્વિપલપ્રમાણાન્ યવાઢકં ચ તથા હરીતકીશતં જલદ્રોણે પ્રક્ષિપ્ય તાવત્ પચેદ્યાવત્ પાદાવશેષિતં, તતશ્ચ તસ્મિન્ કષાયે વસ્ત્રપૂતે ગુડતુલાં શુદ્ધસ્વિન્નહરીતકીશતં તથા ઘૃતતૈલયોઃ પ્રત્યેકમષ્ટૌ પલાનિ પ્રક્ષિપ્ય પચેત્ યાવત્તન્તુમત્ત્વાજ્જલપતિતં ન શીર્યતે, તતશ્ચ પિપ્પલીચૂર્ણં ચતુષ્પલં મધુ ચાષ્ટપલપ્રમાણં દત્ત્વા સ્થાપયેત્, તતઃ તસ્માદ્રસાયનાત્, કલ્કમ્ અર્ધપલપ્રમાણં લિહ્યાત્, હરીતકીદ્વયં ચ ખાદેત્| એતદ્રસાયનં ભગવતા અગસ્ત્યેન કૃતમ્||૪૨-૪૬||

Adhikarana 35 (47-48) · Śloka 48

કુલીરશુક્તીચટકૈણલાવાન્નિષ્ક્વાથ્ય વર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્ | પચેદ્ઘૃતં તત્તુ નિષેવ્યમાણં હન્યાત્ ક્ષતોત્થં ક્ષયજં ચ કાસમ્ ||૪૭|| શતાવરીનાગબલાવિપક્વં ઘૃતં વિધેયં ચ હિતાય કાસિનામ્ ||૪૮||

કુલીરશુક્તીત્યાદિ| કુલીરઃ કર્કટઃ, શુક્તિઃ જલશુક્તિઃ, ચટકો ગ્રામચટકઃ, એણઃ કૃષ્ણમૃગઃ, મધુરવર્ગઃ કાકોલ્યાદિઃ, કૃત્સ્નં સમગ્રમ્| કેચિત્ ‘નિષ્ક્વાથ્ય વર્ગૈર્મધુરૈસ્તથાઽન્યં’ ઇતિ પઠિત્વા કાકોલ્યાદિસહિતાનિ લાવાદીનિ નિષ્ક્વાથ્ય તથા અન્યૈર્મધુરૈર્જીવનીયૈઃ કલ્કીકૃતૈર્ઘૃતં પચેદિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ચકારાત્ પિત્તજકાસમપિ| શતાવરીનાગબલેત્યાદિ| કેચિત્ શતાવરીનાગબલાકલ્કે ઘૃતં સિદ્ધમિચ્છન્તિ; તન્ન, સમાનતન્ત્રવિરોધાત્||૪૭-૪૮||-

Adhikarana puShpikA · Śloka 52

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે કાસપ્રતિષેધો નામ (ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) દ્વિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૨||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે કાસપ્રતિષેધો નામ દ્વિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ||૫૨||