52. kāsapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ કાસપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ઉક્તા યે હેતવો નૄણાં રોગયોઃ શ્વાસહિક્કયોઃ | કાસસ્યાપિ ચ વિજ્ઞેયાસ્ત એવોત્પત્તિહેતવઃ ||૩||

Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5

ધૂમોપઘાતાદ્રજસસ્તથૈવ વ્યાયામરૂક્ષાન્નનિષેવણાચ્ચ | વિમાર્ગગત્વાદપિ ભોજનસ્ય વેગાવરોધાત્ ક્ષવથોસ્તથૈવ ||૪|| પ્રાણો હ્યુદાનાનુગતઃ પ્રદુષ્ટઃ સમ્ભિન્નકાંસ્યસ્વનતુલ્યઘોષઃ | નિરેતિ વક્ત્રાત્ સહસા સદોષઃ કાસઃ સ વિદ્વદ્ભિરુદાહૃતસ્તુ ||૫||

Adhikarana 4 (6) · Śloka 6

સ વાતપિત્તપ્રભવઃ કફાચ્ચ ક્ષતાત્તથાઽન્યઃ ક્ષયજોઽપરશ્ચ | પઞ્ચપ્રકારઃ કથિતો ભિષગ્ભિર્વિવર્ધિતો યક્ષ્મવિકારકૃત્ સ્યાત્ ||૬||

Adhikarana 5 (7) · Śloka 7

ભવિષ્યતસ્તસ્ય તુ કણ્ઠકણ્ડૂર્ભોજ્યોપરોધો ગલતાલુલેપઃ | સ્વશબ્દવૈષમ્યમરોચકોઽગ્નિસાદશ્ચ લિઙ્ગાનિ ભવન્ત્યમૂનિ ||૭||

Adhikarana 6 (8) · Śloka 8

હૃચ્છઙ્ખમૂર્ધોદરપાર્શ્વશૂલી ક્ષામાનનઃ ક્ષીણબલસ્વરૌજાઃ | પ્રસક્તમન્તઃકફમીરણેન કાસેત્તુ શુષ્કં સ્વરભેદયુક્તઃ ||૮||

Adhikarana 7 (9) · Śloka 9

ઉરોવિદાહજ્વરવક્ત્રશોષૈરભ્યર્દિતસ્તિક્તમુખસ્તૃષાર્તઃ | પિત્તેન પીતાનિ વમેત્ કટૂનિ કાસેત્ સ પાણ્ડુઃ પરિદહ્યમાનઃ ||૯||

Adhikarana 8 (10) · Śloka 10

પ્ર(વિ)લિપ્યમાનેન મુખેન સીદન્ શિરોરુજાર્તઃ કફપૂર્ણદેહઃ | અભક્તરુગ્ગૌરવસાદયુક્તઃ કાસેત ના સાન્દ્રકફં કફેન ||૧૦||

Adhikarana 9 (11) · Śloka 11

વક્ષોઽતિમાત્રં વિહતં તુ યસ્ય વ્યાયામભારાધ્યયનાભિઘાતૈઃ | વિશ્લિષ્ટવક્ષાઃ સ નરઃ સરક્તં ષ્ઠીવત્યભીક્ષ્ણં ક્ષતજં તમાહુઃ ||૧૧||

Adhikarana 10 (12) · Śloka 13

સ ગાત્રશૂલજ્વરદાહમોહાન્ પ્રાણક્ષયં ચોપલભેત કાસી | શુષ્યન્ વિનિષ્ઠીવતિ દુર્બલસ્તુ પ્રક્ષીણમાંસો રુધિરં સપૂયમ્ ||૧૨|| સસર્વલિઙ્ગં ભૃશદુશ્ચિકિત્સ્યં ચિકિત્સિતજ્ઞાઃ ક્ષયજં વદન્તિ |૧૩|

Adhikarana 11 (13) · Śloka 13

વૃદ્ધત્વમાસાદ્ય ભવેત્તુ યો વૈ યાપ્યં તમાહુર્ભિષજસ્તુ કાસમ્ ||૧૩||

Adhikarana 12 (14) · Śloka 14

શૃઙ્ગીવચાકટ્ફલકત્તૃણાબ્દધાન્યાભયાભાર્ગ્યમરાહ્વવિશ્વમ્ | ઉષ્ણામ્બુના હિઙ્ગુયુતં તુ પીત્વા બદ્ધાસ્યમપ્યાશુ જહાતિ કાસમ્ ||૧૪||

Adhikarana 13 (15) · Śloka 15

ફલત્રિકવ્યોષવિડઙ્ગશૃઙ્ગીરાસ્નાવચાપદ્મકદેવકાષ્ઠૈઃ | લેહઃ સમૈઃ ક્ષૌદ્રસિતાઘૃતાક્તઃ કાસં નિહન્યાદચિરાદુદીર્ણમ્ ||૧૫||

Adhikarana 14 (16) · Śloka 16

પથ્યાં સિતામામલકાનિ લાજાં સમાગધીં ચાપિ વિચૂર્ણ્ય શુણ્ઠીમ્ | સર્પિર્મધુભ્યાં વિલિહીત કાસી સસૈન્ધવાં વોષ્ણજલેન કૃષ્ણામ્ ||૧૬||

Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18

ખાદેદ્ગુડં નાગરપિપ્પલીભ્યાં દ્રાક્ષાં ચ સર્પિર્મધુનાઽવલિહ્યાત્ | દ્રાક્ષાં સિતાં માગધિકાં ચ તુલ્યાં સશૃઙ્ગવેરં મધુકં તુગાં ચ ||૧૭|| લિહ્યાદ્ઘૃતક્ષૌદ્રયુતાં સમાંશાં સિતોપલાં વા મરિચાંશયુક્તામ્ | ધાત્રીકણાવિશ્વસિતોપલાશ્ચ સઞ્ચૂર્ણ્ય મણ્ડેન પિબેચ્ચ દધ્નઃ ||૧૮||

Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20

હરેણુકાં માગધિકાં ચ તુલ્યાં દધ્ના પિબેત્ કાસગદાભિભૂતઃ | ઉભે હરિદ્રે સુરદારુશુણ્ઠીં ગાયત્રિસારં ચ પિબેત્ સમાંશમ્ ||૧૯|| બસ્તસ્ય મૂત્રેણ સુખામ્બુના વા દન્તીં દ્રવન્તીં ચ સતિલ્વકાખ્યામ્ | ભૃષ્ટાનિ સર્પીંષ્યથ બાદરાણિ ખાદેત્ પલાશાનિ સસૈન્ધવાનિ ||૨૦||

Adhikarana 17 (21) · Śloka 21

કોલપ્રમાણં પ્રપિબેદ્ધિ હિઙ્ગુ સૌવીરકેણામ્લરસેન વાઽપિ |૨૧|

Adhikarana 18 (21) · Śloka 22

ક્ષૌદ્રેણ લિહ્યાન્મરિચાનિ વાઽપિ ભાર્ગીવચાહિઙ્ગુકૃતા ચ વર્તિઃ ||૨૧|| ધૂમે પ્રશસ્તા ઘૃતસમ્પ્રયુક્તા વેણુત્વગેલાલવણૈઃ કૃતા વા |૨૨|

Adhikarana 19 (22) · Śloka 23

મુસ્તેઙ્ગુદીત્વઙ્મધુકાહ્વમાંસીમનઃશિલાલૈશ્છગલામ્બુપિષ્ટૈઃ ||૨૨|| વિધાય વર્તીશ્ચ પયોઽનુપાનં ધૂમં પિબેદ્વાતબલાસકાસી |૨૩|

Adhikarana 20 (23) · Śloka 23

પિબેચ્ચ સીધું મરિચાન્વિતં વા તેનાશુ કાસં જયતિ પ્રસહ્ય ||૨૩||

Adhikarana 21 (24) · Śloka 24

દ્રાક્ષામ્બુમઞ્જિષ્ઠપુરાહ્વયાભિઃ ક્ષીરં શૃતં માક્ષિકસમ્પ્રયુક્તમ્ |૨૪|

Adhikarana 22 (24) · Śloka 24

નિદિગ્ધિકાનાગરપિપ્પલીભિઃ ખાદેચ્ચ મુદ્ગાન્મધુના સુસિદ્ધાન્ ||૨૪||

Adhikarana 23 (25) · Śloka 25

ઉત્કારિકાં સર્પિષિ નાગરાઢ્યાં પક્ત્વા સમૂલૈસ્ત્રુટિકોલપત્રૈઃ | એભિર્નિષેવેત કૃતાં ચ પેયાં તન્વીં સુશીતાં મધુના વિમિશ્રામ્ ||૨૫||

Adhikarana 24 (26) · Śloka 26

યત્ પ્લીહ્નિ સર્પિર્વિહિતં ષડઙ્ગં તદ્વાતકાસં જયતિ પ્રસહ્ય | વિદારિગન્ધાદિકૃતં ઘૃતં વા રસેન વા વાસકજેન પક્વમ્ ||૨૬||

Adhikarana 25 (27) · Śloka 28

વિરેચનં સ્નૈહિકમત્ર ચોક્તમાસ્થાપનં ચાપ્યનુવાસનં ચ | ધૂમં પિબેત્ સ્નૈહિકમપ્રમત્તઃ પિબેત્ સુખોષ્ણં ઘૃતમેવ ચાત્ર ||૨૭|| હિતા યવાગ્વશ્ચ રસેષુ સિદ્ધાઃ પયાંસિ લેહાઃ સઘૃતાસ્તથૈવ |૨૮|

Adhikarana 26 (28-31) · Śloka 32

પ્રચ્છર્દનં કાયશિરોવિરેકાસ્તથૈવ ધૂમાઃ કવલગ્રહાશ્ચ ||૨૮|| ઉષ્ણાશ્ચ લેહાઃ કટુકા નિહન્યુઃ કફં વિશેષેણ વિશોષણં ચ | કટુત્રિકં ચાપિ વદન્તિ પથ્યં ઘૃતં કૃમિઘ્નસ્વરસે વિપક્વમ્ ||૨૯|| નિર્ગુણ્ડિપત્રસ્વરસે ચ પક્વં સર્પિઃ કફોત્થં વિનિહન્તિ કાસમ્ | પાઠાવિડવ્યોષવિડઙ્ગસિન્ધુત્રિકણ્ટરાસ્નાહુતભુગ્બલાભિઃ ||૩૦|| શૃઙ્ગીવચામ્ભોધરદેવદારુદુરાલભાભાર્ગ્યભયાશટીભિઃ | સમ્યગ્વિપક્વં દ્વિગુણેન સર્પિર્નિદિગ્ધિકાયાઃ સ્વરસેન ચૈતત્ ||૩૧|| શ્વાસાગ્નિસાદસ્વરભેદભિન્નાન્નિહન્ત્યુદીર્ણાનપિ પઞ્ચ કાસાન્ |૩૨|

Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33

વિદારિગન્ધોત્પલસારિવાદીન્ નિષ્ક્વાથ્ય વર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્ ||૩૨|| ઘૃતં પચેદિક્ષુરસામ્બુદુગ્ધૈઃ કાકોલિવર્ગે ચ સશર્કરં તત્ | પ્રાતઃ પિબેત્ પિત્તકૃતે ચ કાસે રતિપ્રસૂતે ક્ષતજે ચ કાસે ||૩૩||

Adhikarana 28 (34) · Śloka 34

ખર્જૂરભાર્ગીમગધાપ્રિયાલમધૂલિકૈલામલકૈઃ સમાંશૈઃ | ચૂર્ણં સિતાક્ષૌદ્રઘૃતપ્રગાઢં ત્રીન્ હન્તિ કાસાનુપયુજ્યમાનમ્ ||૩૪||

Adhikarana 29 (35) · Śloka 35

રક્તાહરિદ્રાઞ્જનવહ્નિપાઠામૂર્વોપકુલ્યા વિલિહેત્ સમાંશાઃ | ક્ષૌદ્રેણ કાસે ક્ષતજે ક્ષયોત્થે પિબેદ્ઘૃતં ચેક્ષુરસે વિપક્વમ્ ||૩૫||

Adhikarana 30 (36) · Śloka 36

ચૂર્ણં પિબેદામલકસ્ય વાઽપિ ક્ષીરેણ પક્વં સઘૃતં હિતાશી |૩૬|

Adhikarana 31 (36) · Śloka 37

ચૂર્ણાનિ ગોધૂમયવોદ્ભવાનિ કાકોલિવર્ગશ્ચ કૃતઃ સુસૂક્ષ્મઃ ||૩૬|| કાસેષુ પેયસ્ત્રિષુ કાસવદ્ભિઃ ક્ષીરેણ સક્ષૌદ્રઘૃતેન વાઽપિ |૩૭|

Adhikarana 32 (37) · Śloka 37

ગુડોદકં વા ક્વથિતં પિબેદ્ધિ ક્ષૌદ્રેણ શીતં મરિચોપદંશમ્ ||૩૭||

Adhikarana 33 (38-41) · Śloka 41

પ્રસ્થત્રયેણામલકીરસસ્ય શુદ્ધસ્ય દત્ત્વાઽર્ધતુલાં ગુડસ્ય | ચૂર્ણીકૃતૈર્ગ્રન્થિકચવ્યજીરવ્યોષેભકૃષ્ણાહપુષાજમોદૈઃ ||૩૮|| વિડઙ્ગસિન્ધુત્રિફલાયવાનીપાઠાગ્નિધાન્યૈશ્ચ પિચુપ્રમાણૈઃ | દત્ત્વા ત્રિવૃચ્ચૂર્ણપલાનિ ચાષ્ટાવષ્ટૌ ચ તૈલસ્ય પચેદ્યથાવત્ ||૩૯|| તં ભક્ષયેદક્ષફલપ્રમાણં યથેષ્ટચેષ્ટસ્ત્રિસુગન્ધિયુક્તમ્ | અનેન સર્વે ગ્રહણીવિકારાઃ સશ્વાસકાસસ્વરભેદશોથાઃ ||૪૦|| શામ્યન્તિ ચાયં ચિરમન્તરગ્નેર્હતસ્ય પુંસ્ત્વસ્ય ચ વૃદ્ધિહેતુઃ | સ્ત્રીણાં ચ વન્ધ્યામયનાશનઃ સ્યાત્ કલ્યાણકો નામ ગુડઃ પ્રતીતઃ ||૪૧||

Adhikarana 34 (42-46) · Śloka 46

દ્વિપઞ્ચમૂલેભકણાત્મગુપ્તાભાર્ગીશટીપુષ્કરમૂલવિશ્વાન્ | પાઠામૃતાગ્રન્થિકશઙ્ખપુષ્પીરાસ્નાગ્ન્યપામાર્ગબલાયવાસાન્ ||૪૨|| દ્વિપાલિકાન્ ન્યસ્ય યવાઢકં ચ હરીતકીનાં ચ શતં ગુરૂણામ્ | દ્રોણે જલસ્યાઢકસંયુતે ચ ક્વાથે કૃતે પૂતચતુર્થભાગે ||૪૩|| પચેત્તુલાં શુદ્ધગુડસ્ય દત્ત્વા પૃથક્ ચ તૈલાત્ કુડવં ઘૃતાચ્ચ | ચૂર્ણં ચ તાવન્મગધોદ્ભવાયા દેયં ચ તસ્મિન્મધુ સિદ્ધશીતે ||૪૪|| રસાયનાત્ કર્ષમતો વિલિહ્યાદ્દ્વે ચાભયે નિત્યમથાશુ હન્યાત્ | તદ્રાજયક્ષ્મગ્રહણીપ્રદોષશોફાગ્નિમાન્દ્યસ્વરભેદકાસાન્ ||૪૫|| પાણ્ડ્વામયશ્વાસશિરોવિકારાન્ હૃદ્રોગહિક્કાવિષમજ્વરાંશ્ચ | મેધાબલોત્સાહમતિપ્રદં ચ ચકાર ચૈતદ્ભગવાનગસ્ત્યઃ ||૪૬||

Adhikarana 35 (47-48) · Śloka 48

કુલીરશુક્તીચટકૈણલાવાન્નિષ્ક્વાથ્ય વર્ગં મધુરં ચ કૃત્સ્નમ્ | પચેદ્ઘૃતં તત્તુ નિષેવ્યમાણં હન્યાત્ ક્ષતોત્થં ક્ષયજં ચ કાસમ્ ||૪૭|| શતાવરીનાગબલાવિપક્વં ઘૃતં વિધેયં ચ હિતાય કાસિનામ્ ||૪૮||

Adhikarana puShpikA · Śloka 52

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે કાસપ્રતિષેધો નામ (ચતુર્દશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) દ્વિપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૨||