Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
athātaḥ kāsapratiṣēdhamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ ||1|| yathōvāca bhagavān dhanvantariḥ ||2||
अथातः कासप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
śvāsapratiṣēdhānantaraṁ vātakaphaprādhānyatvasāmyāttulyacikitsitatvācca kāsapratiṣēdhārambhaḥ- athāta ityādi||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
uktā yē hētavō nr̥̄ṇāṁ rōgayōḥ śvāsahikkayōḥ | kāsasyāpi ca vijñēyāsta ēvōtpattihētavaḥ ||3||
उक्ता ये हेतवो नॄणां रोगयोः श्वासहिक्कयोः | कासस्यापि च विज्ञेयास्त एवोत्पत्तिहेतवः ||३||
🔊 Audio coming soon
idānīmatidēśēna kāsahētūnāha- uktā ityādi||3||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
dhūmōpaghātādrajasastathaiva vyāyāmarūkṣānnaniṣēvaṇācca | vimārgagatvādapi bhōjanasya vēgāvarōdhāt kṣavathōstathaiva ||4|| prāṇō hyudānānugataḥ praduṣṭaḥ sambhinnakāṁsyasvanatulyaghōṣaḥ | nirēti vaktrāt sahasā sadōṣaḥ kāsaḥ sa vidvadbhirudāhr̥tastu ||5||
धूमोपघाताद्रजसस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च | विमार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||४|| प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः सम्भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः | निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषः कासः स विद्वद्भिरुदाहृतस्तु ||५||
🔊 Audio coming soon
kāsasya samprāptiniruktī āha- prāṇa ityādi| prāṇō vāyuḥ, udānānugata udānavāyumilitaḥ, ūrdhvagatitvādudānasya, praduṣṭaḥ kōpamāpannaḥ san, sambhinnakāṁsyasvaratulyaghōṣa iti jarjaritakāṁsyaśabdānukārī svaraḥ, nirēti nirgacchati| sadōṣaḥ saduṣṭirityarthaḥ; duṣṭiścātra tādr̥gvidhaśabdaprāṇavāyunirgamanātmikaiva; kēcit ‘sadōṣa’ ityatra ‘saghōṣa’ iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca- saghōṣaḥ tādr̥gvidhaprāṇanirgamanōtthasvarayuktaḥ| sa prāṇō vāyuḥ ‘kāsa’ ityudāhr̥taḥ||4-5||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
sa vātapittaprabhavaḥ kaphācca kṣatāttathā'nyaḥ kṣayajō'paraśca | pañcaprakāraḥ kathitō bhiṣagbhirvivardhitō yakṣmavikārakr̥t syāt ||6||
स वातपित्तप्रभवः कफाच्च क्षतात्तथाऽन्यः क्षयजोऽपरश्च | पञ्चप्रकारः कथितो भिषग्भिर्विवर्धितो यक्ष्मविकारकृत् स्यात् ||६||
🔊 Audio coming soon
kāsasaṅkhyāmāha- sa vātapittaprabhava ityādi| sa iti kāsaḥ| kṣatāt kṣatajaḥ| kṣayajaḥ śukrakṣayajaḥ| saṅkhyēyanirdēśādēva saṅkhyāyāṁ siddhāyāṁ pañcaprakāra iti saṅkhyākaraṇaṁ niyamārtham| tēna vātādikr̥takāsasya pañcaprakārāḥ, na punarnimittāntarabhēdādbhēdaḥ| yakṣmavikārakr̥t rājayakṣmakr̥t, rōgasyāpi vyādhikāraṇatvāt| yadyapi kṣayādutpannakāsasya kṣayakartr̥tvaṁ na sambhavati, tathā'pi pūrvāvasthātō'dhikaṁ kṣayaṁ karōti, ataḥ kṣayajakāsasyāpi kṣayakartr̥tvam, athavā bahuṣu chatriṣu gacchatsu kēṣucidacchatriṣvapi chatriṇō yāntīti vyapadēśavat kṣayajakāsasyāpi kṣayakartr̥tvavyapadēśaḥ| kēcit ‘pañcaprakāraḥ paṭhitō bhiṣagbhirviśēṣatō lakṣaṇataḥ purāṇaiḥ’ iti paṭhanti||6||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
bhaviṣyatastasya tu kaṇṭhakaṇḍūrbhōjyōparōdhō galatālulēpaḥ | svaśabdavaiṣamyamarōcakō'gnisādaśca liṅgāni bhavantyamūni ||7||
भविष्यतस्तस्य तु कण्ठकण्डूर्भोज्योपरोधो गलतालुलेपः | स्वशब्दवैषम्यमरोचकोऽग्निसादश्च लिङ्गानि भवन्त्यमूनि ||७||
🔊 Audio coming soon
kāsapūrvarūpamāha- bhaviṣyatastasyētyādi| bhōjyōparōdhaḥ grāsasya galē saṅgaḥ| svaśabdavaiṣamyamiti īṣatprakr̥tisvaravaikr̥tam| agnisādaḥ agnimāndyam| kēcit kāsapūrvarūpaṁ na paṭhanti, rūpāṇāmēvāvyaktānāṁ prāgrūpasadbhāvāt; tanna, samānatantravirōdhāt||7||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
hr̥cchaṅkhamūrdhōdarapārśvaśūlī kṣāmānanaḥ kṣīṇabalasvaraujāḥ | prasaktamantaḥkaphamīraṇēna kāsēttu śuṣkaṁ svarabhēdayuktaḥ ||8||
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः | प्रसक्तमन्तःकफमीरणेन कासेत्तु शुष्कं स्वरभेदयुक्तः ||८||
🔊 Audio coming soon
vātakāsalakṣaṇamāha- hr̥cchaṅkhamūrdhōdarētyādi| kṣāmānanaḥ kṣīṇamukhakriyaḥ| kṣīṇabalasvaraujā iti balaṁ karmanirvartanakṣamatā, ōjō hr̥di sthitaṁ prasiddhamēva| prasaktamityādi| prasaktaṁ yathā bhavati tathā'ntaḥkaphaṁ yathā bhavati śuṣkaṁ ca yathā bhavati tathā kāsēdityarthaḥ; prasaktaṁ nirantaraṁ, antaḥkapham abhyantarakaphaṁ, śuṣkaṁ ślēṣmarahitam| īraṇēna vāyunā| svarabhēdayuktō bhinnasvara ityarthaḥ| ‘hr̥cchaṅkhamūrdhōdarapārśvaśūlam’ iti kēcit paṭhanti, tatrāpi sa ēvārthaḥ||8||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
urōvidāhajvaravaktraśōṣairabhyarditastiktamukhastr̥ṣārtaḥ | pittēna pītāni vamēt kaṭūni kāsēt sa pāṇḍuḥ paridahyamānaḥ ||9||
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः | पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् स पाण्डुः परिदह्यमानः ||९||
🔊 Audio coming soon
pittakāsalakṣaṇamāha- urōvidāhajvarētyādi| abhyarditaḥ pīḍitaḥ| tiktamukhō nimbādibhakṣaṇēnēva| pāṇḍutvamatra pittakr̥taṁ bōddhavyaṁ, tēna pāṇḍuḥ pītavarṇaḥ| paridahyamānō dāhayuktaḥ||9||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
pra(vi)lipyamānēna mukhēna sīdan śirōrujārtaḥ kaphapūrṇadēhaḥ | abhaktaruggauravasādayuktaḥ kāsēta nā sāndrakaphaṁ kaphēna ||10||
प्र(वि)लिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः | अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तः कासेत ना सान्द्रकफं कफेन ||१०||
🔊 Audio coming soon
kaphakāsalakṣaṇamāha- pralipyamānēnētyādi| pralipyamānēna mukhēna ślēṣmaṇā lipyamānēna mukhēna| sīdan patan| śirōrujārtaḥ śirōvyathāpīḍitaḥ; yadyapi śirōrujā vātajanyā atō vātika ēva kāsē sambhavati, tathā'pi kaphajē'pi kāsē vāyusadbhāvāt śirōrujā yuktaiva| kaphapūrṇadēhaḥ guruśarīra ityarthaḥ| abhaktaruk bhōjanāruciḥ| sādaḥ aṅgaglāniḥ| nā puruṣaḥ||10||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
vakṣō'timātraṁ vihataṁ tu yasya vyāyāmabhārādhyayanābhighātaiḥ | viśliṣṭavakṣāḥ sa naraḥ saraktaṁ ṣṭhīvatyabhīkṣṇaṁ kṣatajaṁ tamāhuḥ ||11||
वक्षोऽतिमात्रं विहतं तु यस्य व्यायामभाराध्ययनाभिघातैः | विश्लिष्टवक्षाः स नरः सरक्तं ष्ठीवत्यभीक्ष्णं क्षतजं तमाहुः ||११||
🔊 Audio coming soon
uraḥkṣatakāsalakṣaṇamāha- vakṣō'timātramityādi| vakṣaḥ stanayōrantarālaṁ, anyē tu jatrukrōḍapārśvānāmantarālaṁ vakṣa ityāhuḥ| vihataṁ viśēṣēṇa pīḍitam| abhighātō laguḍaprahārādiḥ| viśliṣṭavakṣāḥ avasannavakṣāḥ| saraktaṁ ṣṭhīvati ‘kaphaṁ’ iti śēṣaḥ| tasyāvasthāyāmasādhyatvamāha- sa ityādi| sa kṣatajakāsī| uraḥkṣatasya uraḥkṣatajakāsasya cāyaṁ bhēdaḥ- uraḥkṣatī pūrvamēva saraktādikaṁ kaphaṁ ṣṭhīvati, uraḥkṣatajakāsī tu pūrvaṁ śuṣkaṁ kāsatē paścāt saśōṇitaṁ ṣṭhīvati| tathā cōktaṁ- “rūkṣasyōraḥkṣataṁ vāyurgr̥hītvā kāsamāvahēt| sa pūrvaṁ kāsatē śuṣkaṁ tataḥ ṣṭhīvēt saśōṇitam” (ca. ci. 18) iti| kiñca uraḥkṣatē gātraśūlādīni lakṣaṇāni pūrvamēva bhavanti, tajjakāsē tvasādhyāvasthāyāmēvētyatō'pi bhēdaḥ||11||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 13
sa gātraśūlajvaradāhamōhān prāṇakṣayaṁ cōpalabhēta kāsī | śuṣyan viniṣṭhīvati durbalastu prakṣīṇamāṁsō rudhiraṁ sapūyam ||12|| sasarvaliṅgaṁ bhr̥śaduścikitsyaṁ cikitsitajñāḥ kṣayajaṁ vadanti |13|
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी | शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् ||१२|| ससर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति |१३|
🔊 Audio coming soon
kṣayajakāsalakṣaṇamāha- śuṣyannityādi| ‘viniṣṭhīvati’ iti padaṁ rudhiraṁ sapūyamityatra sambadhyatē| sasarvaliṅgamiti saha sarvairliṅgairvartatē yaḥ sa sasarvaliṅgaḥ sarvadōṣaliṅgayukta ityarthaḥ| cikitsitajñāḥ kāyacikitsāvidaḥ| kṣayajaṁ śukrakṣayajam| yadyapi sāmānyakṣayaśabdēna rasādikṣayaḥ prāptastathā'pyatra śukrakṣayō grāhyaḥ, tajjanitatvāt kṣayakāsasya sarvadhātukṣayasya ca| yadyapi kṣayasya kṣayakāsasya ca bhēdō nōpalabhyatē, tathā'pi kṣayē yāni kāsajvarādīni lakṣaṇāni bhavanti tānyēkadōṣārabdhāni, kṣayajakāsē punastāni tridōṣārabdhānītyatō bhēdaḥ| tathā ca tantrāntaram,- “kṣayē kāsādikaṁ liṅgamēkadōṣakr̥taṁ matam| tadēva tatkr̥tē kāsē sarvadōṣānvitaṁ budhaiḥ”- iti||12||-
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
vr̥ddhatvamāsādya bhavēttu yō vai yāpyaṁ tamāhurbhiṣajastu kāsam ||13||
वृद्धत्वमासाद्य भवेत्तु यो वै याप्यं तमाहुर्भिषजस्तु कासम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ kāsasyāvasthāyāṁ yāpyatvamāha- vr̥ddhatvamityādi| vr̥ddhatvaṁ sthaviratvam||13||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
śr̥ṅgīvacākaṭphalakattr̥ṇābdadhānyābhayābhārgyamarāhvaviśvam | uṣṇāmbunā hiṅguyutaṁ tu pītvā baddhāsyamapyāśu jahāti kāsam ||14||
शृङ्गीवचाकट्फलकत्तृणाब्दधान्याभयाभार्ग्यमराह्वविश्वम् | उष्णाम्बुना हिङ्गुयुतं तु पीत्वा बद्धास्यमप्याशु जहाति कासम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ sāmānyaṁ kāsacikitsitamāha- śr̥ṅgīvacākaṭphalakattr̥ṇābdētyādi| śr̥ṅgī karkaṭaśr̥ṅgī| abdaṁ mustā| amarāhvō dēvadāruḥ| baddhāsyaṁ cirakālaṁ vyāpya āsyē sthitikaraṁ, cirakālānubaddhamiti tātparyārthaḥ| atra pūrvaṁ sāmānyacikitsākaraṇaṁ kāsē āśu cikitsā kartavyēti dyōtanārtham| madhuparpaṭaka rahitaḥ kaṭphalādirayam||14||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
phalatrikavyōṣaviḍaṅgaśr̥ṅgīrāsnāvacāpadmakadēvakāṣṭhaiḥ | lēhaḥ samaiḥ kṣaudrasitāghr̥tāktaḥ kāsaṁ nihanyādacirādudīrṇam ||15||
फलत्रिकव्योषविडङ्गशृङ्गीरास्नावचापद्मकदेवकाष्ठैः | लेहः समैः क्षौद्रसिताघृताक्तः कासं निहन्यादचिरादुदीर्णम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
phalatrikavyōṣaviḍaṅgētyādi| phalatrikaṁ triphalā, vyōṣaṁ trikaṭu, dēvakāṣṭhaṁ dēvadāru||15||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
pathyāṁ sitāmāmalakāni lājāṁ samāgadhīṁ cāpi vicūrṇya śuṇṭhīm | sarpirmadhubhyāṁ vilihīta kāsī sasaindhavāṁ vōṣṇajalēna kr̥ṣṇām ||16||
पथ्यां सितामामलकानि लाजां समागधीं चापि विचूर्ण्य शुण्ठीम् | सर्पिर्मधुभ्यां विलिहीत कासी ससैन्धवां वोष्णजलेन कृष्णाम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
pathyāmityādi| pathyādīni cūrṇayitvā madhughr̥tābhyāṁ kāsī vilihītētyarthaḥ| kēcit pathyādikaṁ lājaparyantamēkaṁ yōgaṁ, samāgadhīṁ vā'pi vicūrṇya śuṇṭhīmiti dvitīyaṁ yōgaṁ manyantē| sasaindhavāmityādi| kr̥ṣṇā pippalī; ‘uṣṇajalēna’ ityatra ‘pibēt’ ityadhyāhāryaṁ, samānatantradarśanāt| tathā ca- “pibēt sasaindhavāṁ kr̥ṣṇāṁ kāsaghnīṁ kōṣṇavāriṇā”- iti||16||
Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18
khādēdguḍaṁ nāgarapippalībhyāṁ drākṣāṁ ca sarpirmadhunā'valihyāt | drākṣāṁ sitāṁ māgadhikāṁ ca tulyāṁ saśr̥ṅgavēraṁ madhukaṁ tugāṁ ca ||17|| lihyādghr̥takṣaudrayutāṁ samāṁśāṁ sitōpalāṁ vā maricāṁśayuktām | dhātrīkaṇāviśvasitōpalāśca sañcūrṇya maṇḍēna pibēcca dadhnaḥ ||18||
खादेद्गुडं नागरपिप्पलीभ्यां द्राक्षां च सर्पिर्मधुनाऽवलिह्यात् | द्राक्षां सितां मागधिकां च तुल्यां सशृङ्गवेरं मधुकं तुगां च ||१७|| लिह्याद्घृतक्षौद्रयुतां समांशां सितोपलां वा मरिचांशयुक्ताम् | धात्रीकणाविश्वसितोपलाश्च सञ्चूर्ण्य मण्डेन पिबेच्च दध्नः ||१८||
🔊 Audio coming soon
yōgadvayamāha- khādēdguḍamityādi| nāgarapippalībhyāṁ ‘yuktaṁ’ iti śēṣaḥ| drākṣāṁ sitāmityādi| drākṣāmityādikō māgadhikāṁ ca tulyāmityētatparyanta ēkō yōgaḥ| atra ca ‘khādēt’ iti sambandhanīyaṁ, samānatantradarśanāt| tathā ca,- “śarkarāmāgadhīdrākṣāḥ kāsī khādēt samāṁśikāḥ”-iti| saśr̥ṅgavēramityādikaḥ ghr̥takṣaudrayutaṁ samāṁśamityantō dvitīyō yōgaḥ| tugā vaṁśalōcanā, anyē vaṁśalōcanānukāri pārthivaṁ dravyamāhuḥ| sitōpalāmityādirmaricāṁśayuktāmitiparyantastr̥tīyaḥ| sitōpalāṁ śarkarāṁ, maricāṁśayuktāṁ maricabhāgayuktām| atrāpi lihyāditi sambandhanīyam| dhātrīkaṇētyādi| dhātrī āmalakīphalaṁ, kaṇā pippalī, viśvaṁ śuṇṭhī, sitōpalā śarkarā| dadhnō maṇḍēna mastunā||17-18||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
harēṇukāṁ māgadhikāṁ ca tulyāṁ dadhnā pibēt kāsagadābhibhūtaḥ | ubhē haridrē suradāruśuṇṭhīṁ gāyatrisāraṁ ca pibēt samāṁśam ||19|| bastasya mūtrēṇa sukhāmbunā vā dantīṁ dravantīṁ ca satilvakākhyām | bhr̥ṣṭāni sarpīṁṣyatha bādarāṇi khādēt palāśāni sasaindhavāni ||20||
हरेणुकां मागधिकां च तुल्यां दध्ना पिबेत् कासगदाभिभूतः | उभे हरिद्रे सुरदारुशुण्ठीं गायत्रिसारं च पिबेत् समांशम् ||१९|| बस्तस्य मूत्रेण सुखाम्बुना वा दन्तीं द्रवन्तीं च सतिल्वकाख्याम् | भृष्टानि सर्पींष्यथ बादराणि खादेत् पलाशानि ससैन्धवानि ||२०||
🔊 Audio coming soon
harēṇukāmityādi| gāyatrisāraḥ khadirasāraḥ| ubhē haridrē ityādirbastasya mūtrēṇēti paryantamēkō yōgaḥ| sukhāmbunā vētyādirdvitīyaḥ; sukhāmbu uṣṇōdakam| dravantī cīritapatrā dantībhēdaḥ| satilvakākhyāmiti paṭṭikālōdhrasahitāmityarthaḥ| bhr̥ṣṭāni sarpīṁṣītyādi| bādarāṇi palāśāni badarīpatrāṇi||19-20||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
kōlapramāṇaṁ prapibēddhi hiṅgu sauvīrakēṇāmlarasēna vā'pi |21|
कोलप्रमाणं प्रपिबेद्धि हिङ्गु सौवीरकेणाम्लरसेन वाऽपि |२१|
🔊 Audio coming soon
kōlapramāṇamityādi| kōlapramāṇaṁ karṣapramāṇam| sauvīrakēṇa kāñjikēna| amlarasēna bījapūrakarasēna| yadyapi hiṅgu alpapramāṇamēva hitaṁ, tathāpyardhakarṣapramāṇaṁ hiṅgu prayujyatē, rōgaviśēṣēṇādhikapramāṇasyāpi hitatvāt| kēcit ‘sauvīrakēṇāmlarasēna vā'pi’ ityatra ‘sauvīrakēṇāpi samātuluṅgam’ iti paṭhitvā bījapūrakēṇa saha hiṅgu pibēditi vyākhyānayanti|21|-
Adhikarana 18 (21) · Śloka 22
kṣaudrēṇa lihyānmaricāni vā'pi bhārgīvacāhiṅgukr̥tā ca vartiḥ ||21|| dhūmē praśastā ghr̥tasamprayuktā vēṇutvagēlālavaṇaiḥ kr̥tā vā |22|
क्षौद्रेण लिह्यान्मरिचानि वाऽपि भार्गीवचाहिङ्गुकृता च वर्तिः ||२१|| धूमे प्रशस्ता घृतसम्प्रयुक्ता वेणुत्वगेलालवणैः कृता वा |२२|
🔊 Audio coming soon
kṣaudrēṇētyādi| dhūmē dhūmaviṣayē, praśastā hitā, vartiḥ ‘ṣōḍaśāṅgulanētranyastā pītā satī’ iti śēṣaḥ| vēṇutvak vaṁśacchallī| lavaṇaiḥ saindhavaiḥ||21||-
Adhikarana 19 (22) · Śloka 23
mustēṅgudītvaṅmadhukāhvamāṁsīmanaḥśilālaiśchagalāmbupiṣṭaiḥ ||22|| vidhāya vartīśca payō'nupānaṁ dhūmaṁ pibēdvātabalāsakāsī |23|
मुस्तेङ्गुदीत्वङ्मधुकाह्वमांसीमनःशिलालैश्छगलाम्बुपिष्टैः ||२२|| विधाय वर्तीश्च पयोऽनुपानं धूमं पिबेद्वातबलासकासी |२३|
🔊 Audio coming soon
aparāṇyapi dhūmadravyāṇyāha- mustētyādi| iṅgudītvak iṅgudīvalkalam| ālaṁ haritālam| chagalāmbu chāgamūtram| vidhāya kr̥tvā| payōnupānaṁ dugdhānupānam| dhūmaṁ pibēt pūrvōktavidhānēna| yadyapi pūrvōktayōgānāṁ dōṣāpēkṣayā viṣayō nōktaḥ, tathā'pi yōgānāṁ rasādīn buddhvā yathādōṣaṁ vaidyaḥ pūrvōktayōgān prayōjayēt||22||-
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
pibēcca sīdhuṁ maricānvitaṁ vā tēnāśu kāsaṁ jayati prasahya ||23||
पिबेच्च सीधुं मरिचान्वितं वा तेनाशु कासं जयति प्रसह्य ||२३||
🔊 Audio coming soon
pibēcca sīdhumityādi| sīdhuḥ śasyakaḥ| tēna maricānvitasīdhunā| jayati ‘ātura’ iti śēṣaḥ| prasahya haṭhāt||23||
Adhikarana 21 (24) · Śloka 24
drākṣāmbumañjiṣṭhapurāhvayābhiḥ kṣīraṁ śr̥taṁ mākṣikasamprayuktam |24|
द्राक्षाम्बुमञ्जिष्ठपुराह्वयाभिः क्षीरं शृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तम् |२४|
🔊 Audio coming soon
drākṣāmbumañjiṣṭhētyādi| ambu vālakam| purāhvayā śallakī, guggulumaparē| kṣīramityatra ‘pibēt’ iti śēṣaḥ| ‘kēcit mañjiṣṭhaśuṇṭhījalagōstanībhiḥ kṣīraṁ ghr̥taṁ mākṣikasaṁyutaṁ vā’ itīdr̥śaṁ pāṭhaṁ paṭhanti|24|-
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
nidigdhikānāgarapippalībhiḥ khādēcca mudgānmadhunā susiddhān ||24||
निदिग्धिकानागरपिप्पलीभिः खादेच्च मुद्गान्मधुना सुसिद्धान् ||२४||
🔊 Audio coming soon
nidigdhikētyādi| susiddhān supakvān mudgān nidigdhikādibhiścūrṇitābhiḥ sārdhaṁ madhunā ca khādēditi| tathā ca,- “kṣudrāmr̥tānāgarapippalībhiḥ khādēcca mudgānatha sādhusiddhān” iti| kēcit ‘nidigdhikāmūlasamāṁśasiddhān’ iti paṭhanti, tatra kaṇṭakārīmūlatulyabhāgēna saha svinnānityarthaḥ| aparē ‘kaṭukōpagāḍhān’ iti paṭhitvā trikaṭupragāḍhāniti vyākhyānayanti||24||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
utkārikāṁ sarpiṣi nāgarāḍhyāṁ paktvā samūlaistruṭikōlapatraiḥ | ēbhirniṣēvēta kr̥tāṁ ca pēyāṁ tanvīṁ suśītāṁ madhunā vimiśrām ||25||
उत्कारिकां सर्पिषि नागराढ्यां पक्त्वा समूलैस्त्रुटिकोलपत्रैः | एभिर्निषेवेत कृतां च पेयां तन्वीं सुशीतां मधुना विमिश्राम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
utkārikāmityādi| utkārikāṁ lapsikām| nāgarāḍhyāṁ śuṇṭhyadhikām| atrāpi ‘khādēt’ iti sambandhanīyam| ‘truṭikōlapatraiḥ’ ityatra ‘vaṭakōlapatraiḥ’ ityanyē paṭhanti| ēbhirityādi| ēbhiriti pūrvōktaiḥ utkārikādidravyaiḥ| tanvīm alpasikthāṁ bahudravām||25||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
yat plīhni sarpirvihitaṁ ṣaḍaṅgaṁ tadvātakāsaṁ jayati prasahya | vidārigandhādikr̥taṁ ghr̥taṁ vā rasēna vā vāsakajēna pakvam ||26||
यत् प्लीह्नि सर्पिर्विहितं षडङ्गं तद्वातकासं जयति प्रसह्य | विदारिगन्धादिकृतं घृतं वा रसेन वा वासकजेन पक्वम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
sāmānyacikitsitamabhidhāyēdānīmatidēśēna vātakāsacikitsitamāha- yat plīhni sarpirityādi| ṣaḍaṅgaṁ ṣaṭpalaṁ ṣaṭpalasya ṣaḍaṅgākhyā dvitīyā sañjñēti pratipādanārthaṁ ṣaḍaṅgakathanam| tacca ṣaṭpalapramāṇaṁ paktavyam| vidārigandhādigaṇakvāthakalkasaṁskr̥tam| rasēna kvāthēna||26||
Adhikarana 25 (27) · Śloka 28
virēcanaṁ snaihikamatra cōktamāsthāpanaṁ cāpyanuvāsanaṁ ca | dhūmaṁ pibēt snaihikamapramattaḥ pibēt sukhōṣṇaṁ ghr̥tamēva cātra ||27|| hitā yavāgvaśca rasēṣu siddhāḥ payāṁsi lēhāḥ saghr̥tāstathaiva |28|
विरेचनं स्नैहिकमत्र चोक्तमास्थापनं चाप्यनुवासनं च | धूमं पिबेत् स्नैहिकमप्रमत्तः पिबेत् सुखोष्णं घृतमेव चात्र ||२७|| हिता यवाग्वश्च रसेषु सिद्धाः पयांसि लेहाः सघृतास्तथैव |२८|
🔊 Audio coming soon
virēcanamityādi| atra vātakāsē| āsthāpanaṁ nirūhaṇam| nanu, kāsē bastiniṣēdhāt kathamatrāsthāpanamucyatē? satyaṁ; niṣiddhamapyāsthāpanaṁ vātakāsē prayujyatē, dōṣapratyanīkatvāt| dhūmaṁ pibēdityādi| atra ‘yathōktavidhinā’ iti śēṣaḥ| snaihikaṁ madhūcchiṣṭasarjarasavasādibhiḥ kr̥tam| apramattaḥ sāvadhānaḥ| sukhōṣṇam īṣaduṣṇam| ghr̥tam asaṁskr̥tam| atra vātakāsē'nyadapi yaddhitaṁ tadāha- hitā yavāgvaścētyādi| rasēṣu siddhāḥ māṁsarasēṣu siddhāḥ| payāṁsi vātaharadravyasiddhāni| lēhāḥ pūrvōktāḥ||27||-
Adhikarana 26 (28-31) · Śloka 32
pracchardanaṁ kāyaśirōvirēkāstathaiva dhūmāḥ kavalagrahāśca ||28|| uṣṇāśca lēhāḥ kaṭukā nihanyuḥ kaphaṁ viśēṣēṇa viśōṣaṇaṁ ca | kaṭutrikaṁ cāpi vadanti pathyaṁ ghr̥taṁ kr̥mighnasvarasē vipakvam ||29|| nirguṇḍipatrasvarasē ca pakvaṁ sarpiḥ kaphōtthaṁ vinihanti kāsam | pāṭhāviḍavyōṣaviḍaṅgasindhutrikaṇṭarāsnāhutabhugbalābhiḥ ||30|| śr̥ṅgīvacāmbhōdharadēvadārudurālabhābhārgyabhayāśaṭībhiḥ | samyagvipakvaṁ dviguṇēna sarpirnidigdhikāyāḥ svarasēna caitat ||31|| śvāsāgnisādasvarabhēdabhinnānnihantyudīrṇānapi pañca kāsān |32|
प्रच्छर्दनं कायशिरोविरेकास्तथैव धूमाः कवलग्रहाश्च ||२८|| उष्णाश्च लेहाः कटुका निहन्युः कफं विशेषेण विशोषणं च | कटुत्रिकं चापि वदन्ति पथ्यं घृतं कृमिघ्नस्वरसे विपक्वम् ||२९|| निर्गुण्डिपत्रस्वरसे च पक्वं सर्पिः कफोत्थं विनिहन्ति कासम् | पाठाविडव्योषविडङ्गसिन्धुत्रिकण्टरास्नाहुतभुग्बलाभिः ||३०|| शृङ्गीवचाम्भोधरदेवदारुदुरालभाभार्ग्यभयाशटीभिः | सम्यग्विपक्वं द्विगुणेन सर्पिर्निदिग्धिकायाः स्वरसेन चैतत् ||३१|| श्वासाग्निसादस्वरभेदभिन्नान्निहन्त्युदीर्णानपि पञ्च कासान् |३२|
🔊 Audio coming soon
kaphakāsacikitsitamāha- pracchardanamityādi| pracchardanaṁ vamanam| kāyaśirōvirēkā iti kāyavirēkō virēcanaṁ, śirōvirēkō nasyabhēdaḥ; sa ca pippalyādikr̥taḥ| tathaiva dhūmā virēcanā ityarthaḥ| uṣṇā lēhāḥ kaṭudravyakr̥tā ityarthaḥ| kaṭukāḥ kaphaharakaṭukadravyakr̥tāḥ| kaphaṁ kaphakāsaṁ, kāraṇē kāryōpacārāt| viśōṣaṇaṁ laghurūkṣālpabhōjanam, anyē nānāprakāralaṅghanamāhuḥ; tathā cōktam,- “catuḥprakārā saṁśuddhiḥ pipāsā mārutātapau| pācanānyupavāsaśca vyāyāmaścēti laṅghanam”- iti| pathyaṁ hitam| kr̥mighnasvarasē vipakvamārdraviḍaṅgasvarasavipakvaṁ, svarasālābhē ca pūrvōktakalpanayā saviḍaṅgacūrṇaṁ rātriparyuṣitaṁ jalaṁ grāhyam| anyē tu kr̥mighnaśabdēna kr̥mighnāni yāni dravyāṇi surasādīni tānyāhuḥ| nirguṇḍipatrasvarasē ca pakvamityādi nirguṇḍipatrasvarasē nīlasindhuvārasvarasē, nīlasindhuvāraśca śēphālikēti lōkē| pāṭhētyādi| vyōṣaṁ trikaṭukam| sindhu saindhavam| trikaṇṭō gōkṣurakaḥ| hutabhuk citrakaḥ| ambhōdharaḥ mustam| svarabhēdabhinnān kāṁsyapātrādisvarabhēdēna bhinnān| pañca kāsān hantīti stutivākyaṁ, tasmāt kaphakāsaṁ hantīti jñātavyaṁ, kaphakāsaprastāvāt| yadyapi vātakāsānantaraṁ pittakāsābhidhānaṁ yuktaṁ na kaphakāsābhidhānaṁ , tathā'pi kaphakāsapratikārasyōbhayahitatvapratipādanārthaṁ kathanam||28-31||-
Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33
vidārigandhōtpalasārivādīn niṣkvāthya vargaṁ madhuraṁ ca kr̥tsnam ||32|| ghr̥taṁ pacēdikṣurasāmbudugdhaiḥ kākōlivargē ca saśarkaraṁ tat | prātaḥ pibēt pittakr̥tē ca kāsē ratiprasūtē kṣatajē ca kāsē ||33||
विदारिगन्धोत्पलसारिवादीन् निष्क्वाथ्य वर्गं मधुरं च कृत्स्नम् ||३२|| घृतं पचेदिक्षुरसाम्बुदुग्धैः काकोलिवर्गे च सशर्करं तत् | प्रातः पिबेत् पित्तकृते च कासे रतिप्रसूते क्षतजे च कासे ||३३||
🔊 Audio coming soon
idānīṁ pittajakṣayajakṣatakāsānāṁ cikitsitamāha- vidārigandhētyādi| ādiśabdō vidārigandhādibhiḥ saha pratyēkaṁ sambadhyatē; tēna vidārigandhādiḥ, utpalādiḥ, sārivādiśca| madhuraṁ vargaṁ kākōlyādikam| kr̥tsnaṁ samagram| atrāpi niṣkvāthyēti sambadhyatē| dravapramāṇaṁ ca pratyēkaṁ snēhasamam| tathā ca paribhāṣā- “pañcaprabhr̥ti yatra syurdravāṇi snēhasaṁvidhau| tatra snēhasamānyāhurarvākca syāccaturguṇam”- iti| kākōlivargē ‘kalkīkr̥tē’ iti śēṣaḥ| saśarkaraṁ śarkarāprakṣēpam| prātaḥ pūrvāhṇē, pittādikāsē pibēt||32-33||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
kharjūrabhārgīmagadhāpriyālamadhūlikailāmalakaiḥ samāṁśaiḥ | cūrṇaṁ sitākṣaudraghr̥tapragāḍhaṁ trīn hanti kāsānupayujyamānam ||34||
खर्जूरभार्गीमगधाप्रियालमधूलिकैलामलकैः समांशैः | चूर्णं सिताक्षौद्रघृतप्रगाढं त्रीन् हन्ति कासानुपयुज्यमानम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
kharjūrabhārgītyādi| priyālaḥ cāraḥ| madhūlikā markaṭakaḥ| samāṁśaiḥ tulyapramāṇaiḥ| trīn kāsān pittōraḥkṣatakṣayajān| kharjūrādibhistulyabhāgaiḥ kr̥taṁ cūrṇaṁ sitākṣaudraghr̥tapragāḍhaṁ lēhatvēnōpayujyamānaṁ trīn kāsān hantīti piṇḍārthaḥ| pittakāsacikitsitaṁ yadatrōraḥkṣatakṣayakāsābhyāṁ sahaiva kathitaṁ tadubhayatulyacikitsitakhyāpanārtham||34||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
raktāharidrāñjanavahnipāṭhāmūrvōpakulyā vilihēt samāṁśāḥ | kṣaudrēṇa kāsē kṣatajē kṣayōtthē pibēdghr̥taṁ cēkṣurasē vipakvam ||35||
रक्ताहरिद्राञ्जनवह्निपाठामूर्वोपकुल्या विलिहेत् समांशाः | क्षौद्रेण कासे क्षतजे क्षयोत्थे पिबेद्घृतं चेक्षुरसे विपक्वम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
raktētyādi| raktā mañjiṣṭhā, añjanaṁ sauvīrāñjanaṁ, samānatantradarśanāt, vahniḥ ajamōdā, mūrvā cōrasnāyuḥ, upakulyā pippalī| samāṁśāḥ tulyabhāgāḥ| mañjiṣṭhādīni pippalyantāni dravyāṇi tulyabhāgāni cūrṇīkr̥tāni kṣatajē kṣayōtthē ca kāsē madhunā vilihēt, cakārāt pittakāsē'pi; ikṣurasē vipakvaṁ vā ghr̥taṁ pibēditi piṇḍārthaḥ||35||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
cūrṇaṁ pibēdāmalakasya vā'pi kṣīrēṇa pakvaṁ saghr̥taṁ hitāśī |36|
चूर्णं पिबेदामलकस्य वाऽपि क्षीरेण पक्वं सघृतं हिताशी |३६|
🔊 Audio coming soon
tēṣāmaparamapi cikitsitamāha- cūrṇamityādi| āmalakasya cūrṇaṁ saghr̥taṁ vipakvaṁ hitāśī kṣīrēṇa saha pibēditi sambandhaḥ| ‘hitāśī’ ityatra ‘hitāya’ iti kēcit paṭhanti; tatra kāsaśāntayē iti vyākhyānam|36|-
Adhikarana 31 (36) · Śloka 37
cūrṇāni gōdhūmayavōdbhavāni kākōlivargaśca kr̥taḥ susūkṣmaḥ ||36|| kāsēṣu pēyastriṣu kāsavadbhiḥ kṣīrēṇa sakṣaudraghr̥tēna vā'pi |37|
चूर्णानि गोधूमयवोद्भवानि काकोलिवर्गश्च कृतः सुसूक्ष्मः ||३६|| कासेषु पेयस्त्रिषु कासवद्भिः क्षीरेण सक्षौद्रघृतेन वाऽपि |३७|
🔊 Audio coming soon
pittajādikāsatrayē'paramapi cikitsitamāha- cūrṇānītyādi| gōdhūmādicūrṇāni cūrṇīkr̥taḥ kākōlyādigaṇaśca madhughr̥tayuktēna dugdhēna pittōraḥkṣatakṣayajakāsavadbhiḥ puruṣaiḥ pēya ityarthaḥ| kēcidgōdhūmacūrṇādicūrṇatrayaṁ yathākramaṁ triṣu kāsēṣu tribhirēva kṣīrādibhirdravaiḥ pēyamicchanti||36||-
Adhikarana 32 (37) · Śloka 37
guḍōdakaṁ vā kvathitaṁ pibēddhi kṣaudrēṇa śītaṁ maricōpadaṁśam ||37||
गुडोदकं वा क्वथितं पिबेद्धि क्षौद्रेण शीतं मरिचोपदंशम् ||३७||
🔊 Audio coming soon
guḍōdakamityādi| guḍōdakaṁ śītakaṣāyavidhinā gr̥hītaṁ, kvathitamiti pakvamityarthaḥ; ētēna śītakaṣāyīkr̥tasya guḍōdakasya paścātkiñcitpakvasya śītībhūtasya kṣaudrēṇa saha pānamityarthaḥ| vēti vikalpastu pūrvayōgāpēkṣayā| maricōpadaṁśaṁ samaricabhakṣaṇam||37||
Adhikarana 33 (38-41) · Śloka 41
prasthatrayēṇāmalakīrasasya śuddhasya dattvā'rdhatulāṁ guḍasya | cūrṇīkr̥tairgranthikacavyajīravyōṣēbhakr̥ṣṇāhapuṣājamōdaiḥ ||38|| viḍaṅgasindhutriphalāyavānīpāṭhāgnidhānyaiśca picupramāṇaiḥ | dattvā trivr̥ccūrṇapalāni cāṣṭāvaṣṭau ca tailasya pacēdyathāvat ||39|| taṁ bhakṣayēdakṣaphalapramāṇaṁ yathēṣṭacēṣṭastrisugandhiyuktam | anēna sarvē grahaṇīvikārāḥ saśvāsakāsasvarabhēdaśōthāḥ ||40|| śāmyanti cāyaṁ ciramantaragnērhatasya puṁstvasya ca vr̥ddhihētuḥ | strīṇāṁ ca vandhyāmayanāśanaḥ syāt kalyāṇakō nāma guḍaḥ pratītaḥ ||41||
प्रस्थत्रयेणामलकीरसस्य शुद्धस्य दत्त्वाऽर्धतुलां गुडस्य | चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकचव्यजीरव्योषेभकृष्णाहपुषाजमोदैः ||३८|| विडङ्गसिन्धुत्रिफलायवानीपाठाग्निधान्यैश्च पिचुप्रमाणैः | दत्त्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टावष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत् ||३९|| तं भक्षयेदक्षफलप्रमाणं यथेष्टचेष्टस्त्रिसुगन्धियुक्तम् | अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेदशोथाः ||४०|| शाम्यन्ति चायं चिरमन्तरग्नेर्हतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धिहेतुः | स्त्रीणां च वन्ध्यामयनाशनः स्यात् कल्याणको नाम गुडः प्रतीतः ||४१||
🔊 Audio coming soon
kalyāṇaguḍamāha- prasthatrayēṇētyādi| śuddhasya nirmalasya| ardhatulāṁ pañcāśatpalāni| granthikaṁ pippalīmūlaṁ, vyōṣaṁ trikaṭu, ibhakr̥ṣṇā hastipippalī, sindhu saindhavaṁ, agniḥ citrakaḥ| picupramāṇaiḥ karṣapramāṇaiḥ; ‘palapramāṇaiḥ’ ityanyē paṭhanti; tanna, samānatantravirōdhāt| ‘dattvā trivr̥ccūrṇapalāni cāṣṭau’ ityatra ‘īṣattailabhr̥ṣṭāni’ iti śēṣaḥ, trivr̥tō rēcanīyatāsphōṭanārthaṁ vr̥ddhapāramparyasmaraṇāt| yathāvat mr̥dumadhyakrūrakōṣṭhakramānurūpaṁ kharamr̥dumadhyapākēnētyarthaḥ| ayamiti kalyāṇakaḥ| puṁstvasya śukrasya, atrāpi hatasyēti sambadhyatē| kalyāṇaka iti kalyāṇakaraṇāt||38-41||-
Adhikarana 34 (42-46) · Śloka 46
dvipañcamūlēbhakaṇātmaguptābhārgīśaṭīpuṣkaramūlaviśvān | pāṭhāmr̥tāgranthikaśaṅkhapuṣpīrāsnāgnyapāmārgabalāyavāsān ||42|| dvipālikān nyasya yavāḍhakaṁ ca harītakīnāṁ ca śataṁ gurūṇām | drōṇē jalasyāḍhakasaṁyutē ca kvāthē kr̥tē pūtacaturthabhāgē ||43|| pacēttulāṁ śuddhaguḍasya dattvā pr̥thak ca tailāt kuḍavaṁ ghr̥tācca | cūrṇaṁ ca tāvanmagadhōdbhavāyā dēyaṁ ca tasminmadhu siddhaśītē ||44|| rasāyanāt karṣamatō vilihyāddvē cābhayē nityamathāśu hanyāt | tadrājayakṣmagrahaṇīpradōṣaśōphāgnimāndyasvarabhēdakāsān ||45|| pāṇḍvāmayaśvāsaśirōvikārān hr̥drōgahikkāviṣamajvarāṁśca | mēdhābalōtsāhamatipradaṁ ca cakāra caitadbhagavānagastyaḥ ||46||
द्विपञ्चमूलेभकणात्मगुप्ताभार्गीशटीपुष्करमूलविश्वान् | पाठामृताग्रन्थिकशङ्खपुष्पीरास्नाग्न्यपामार्गबलायवासान् ||४२|| द्विपालिकान् न्यस्य यवाढकं च हरीतकीनां च शतं गुरूणाम् | द्रोणे जलस्याढकसंयुते च क्वाथे कृते पूतचतुर्थभागे ||४३|| पचेत्तुलां शुद्धगुडस्य दत्त्वा पृथक् च तैलात् कुडवं घृताच्च | चूर्णं च तावन्मगधोद्भवाया देयं च तस्मिन्मधु सिद्धशीते ||४४|| रसायनात् कर्षमतो विलिह्याद्द्वे चाभये नित्यमथाशु हन्यात् | तद्राजयक्ष्मग्रहणीप्रदोषशोफाग्निमान्द्यस्वरभेदकासान् ||४५|| पाण्ड्वामयश्वासशिरोविकारान् हृद्रोगहिक्काविषमज्वरांश्च | मेधाबलोत्साहमतिप्रदं च चकार चैतद्भगवानगस्त्यः ||४६||
🔊 Audio coming soon
agastyāvalēhamāha- dvipañcamūlētyādi| dvipañcamūlaṁ daśamūlam| ibhakaṇā gajapippalī| ātmaguptā kapikacchūḥ| granthikaṁ pippalīmūlam| agniḥ citrakaḥ| yavāsō dhanvayavāsakaḥ, pūrvapadalōpāt| nyasya prakṣipya| yavāḍhakaṁ catuḥṣaṣṭipalāni| gurūṇām atisthūlānām| jaladrōṇē dvādaśādhikapañcaśatapalēṣu| dvipañcamūlādīn pratyēkaṁ dvipalapramāṇān yavāḍhakaṁ ca tathā harītakīśataṁ jaladrōṇē prakṣipya tāvat pacēdyāvat pādāvaśēṣitaṁ, tataśca tasmin kaṣāyē vastrapūtē guḍatulāṁ śuddhasvinnaharītakīśataṁ tathā ghr̥tatailayōḥ pratyēkamaṣṭau palāni prakṣipya pacēt yāvattantumattvājjalapatitaṁ na śīryatē, tataśca pippalīcūrṇaṁ catuṣpalaṁ madhu cāṣṭapalapramāṇaṁ dattvā sthāpayēt, tataḥ tasmādrasāyanāt, kalkam ardhapalapramāṇaṁ lihyāt, harītakīdvayaṁ ca khādēt| ētadrasāyanaṁ bhagavatā agastyēna kr̥tam||42-46||
Adhikarana 35 (47-48) · Śloka 48
kulīraśuktīcaṭakaiṇalāvānniṣkvāthya vargaṁ madhuraṁ ca kr̥tsnam | pacēdghr̥taṁ tattu niṣēvyamāṇaṁ hanyāt kṣatōtthaṁ kṣayajaṁ ca kāsam ||47|| śatāvarīnāgabalāvipakvaṁ ghr̥taṁ vidhēyaṁ ca hitāya kāsinām ||48||
कुलीरशुक्तीचटकैणलावान्निष्क्वाथ्य वर्गं मधुरं च कृत्स्नम् | पचेद्घृतं तत्तु निषेव्यमाणं हन्यात् क्षतोत्थं क्षयजं च कासम् ||४७|| शतावरीनागबलाविपक्वं घृतं विधेयं च हिताय कासिनाम् ||४८||
🔊 Audio coming soon
kulīraśuktītyādi| kulīraḥ karkaṭaḥ, śuktiḥ jalaśuktiḥ, caṭakō grāmacaṭakaḥ, ēṇaḥ kr̥ṣṇamr̥gaḥ, madhuravargaḥ kākōlyādiḥ, kr̥tsnaṁ samagram| kēcit ‘niṣkvāthya vargairmadhuraistathā'nyaṁ’ iti paṭhitvā kākōlyādisahitāni lāvādīni niṣkvāthya tathā anyairmadhurairjīvanīyaiḥ kalkīkr̥tairghr̥taṁ pacēditi vyākhyānayanti| cakārāt pittajakāsamapi| śatāvarīnāgabalētyādi| kēcit śatāvarīnāgabalākalkē ghr̥taṁ siddhamicchanti; tanna, samānatantravirōdhāt||47-48||-
Adhikarana puShpikA · Śloka 52
iti suśrutasaṁhitāyāmuttaratantrāntargatē kāyacikitsātantrē kāsapratiṣēdhō nāma (caturdaśō'dhyāyaḥ, āditaḥ) dvipañcāśattamō'dhyāyaḥ ||52||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कासप्रतिषेधो नाम (चतुर्दशोऽध्यायः, आदितः) द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५२||
🔊 Audio coming soon
iti śrīḍalha(hla)ṇaviracitāyāṁ nibandhasaṅgrahākhyāyāṁ suśrutavyākhyāyāmuttaratantrē kāsapratiṣēdhō nāma dvipañcāśattamō'dhyāyaḥ||52||