Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
അഥാതഃ കാസപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
अथातः कासप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ശ്വാസപ്രതിഷേധാനന്തരം വാതകഫപ്രാധാന്യത്വസാമ്യാത്തുല്യചികിത്സിതത്വാച്ച കാസപ്രതിഷേധാരമ്ഭഃ- അഥാത ഇത്യാദി||൧-൨||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
ഉക്താ യേ ഹേതവോ നൃൗണാം രോഗയോഃ ശ്വാസഹിക്കയോഃ | കാസസ്യാപി ച വിജ്ഞേയാസ്ത ഏവോത്പത്തിഹേതവഃ ||൩||
उक्ता ये हेतवो नॄणां रोगयोः श्वासहिक्कयोः | कासस्यापि च विज्ञेयास्त एवोत्पत्तिहेतवः ||३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീമതിദേശേന കാസഹേതൂനാഹ- ഉക്താ ഇത്യാദി||൩||
Adhikarana 3 (4-5) · Śloka 5
ധൂമോപഘാതാദ്രജസസ്തഥൈവ വ്യായാമരൂക്ഷാന്നനിഷേവണാച്ച | വിമാര്ഗഗത്വാദപി ഭോജനസ്യ വേഗാവരോധാത് ക്ഷവഥോസ്തഥൈവ ||൪|| പ്രാണോ ഹ്യുദാനാനുഗതഃ പ്രദുഷ്ടഃ സമ്ഭിന്നകാംസ്യസ്വനതുല്യഘോഷഃ | നിരേതി വക്ത്രാത് സഹസാ സദോഷഃ കാസഃ സ വിദ്വദ്ഭിരുദാഹൃതസ്തു ||൫||
धूमोपघाताद्रजसस्तथैव व्यायामरूक्षान्ननिषेवणाच्च | विमार्गगत्वादपि भोजनस्य वेगावरोधात् क्षवथोस्तथैव ||४|| प्राणो ह्युदानानुगतः प्रदुष्टः सम्भिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोषः | निरेति वक्त्रात् सहसा सदोषः कासः स विद्वद्भिरुदाहृतस्तु ||५||
🔊 Audio coming soon
കാസസ്യ സമ്പ്രാപ്തിനിരുക്തീ ആഹ- പ്രാണ ഇത്യാദി| പ്രാണോ വായുഃ, ഉദാനാനുഗത ഉദാനവായുമിലിതഃ, ഊര്ധ്വഗതിത്വാദുദാനസ്യ, പ്രദുഷ്ടഃ കോപമാപന്നഃ സന്, സമ്ഭിന്നകാംസ്യസ്വരതുല്യഘോഷ ഇതി ജര്ജരിതകാംസ്യശബ്ദാനുകാരീ സ്വരഃ, നിരേതി നിര്ഗച്ഛതി| സദോഷഃ സദുഷ്ടിരിത്യര്ഥഃ; ദുഷ്ടിശ്ചാത്ര താദൃഗ്വിധശബ്ദപ്രാണവായുനിര്ഗമനാത്മികൈവ; കേചിത് ‘സദോഷ’ ഇത്യത്ര ‘സഘോഷ’ ഇതി പഠന്തി, വ്യാഖ്യാനയന്തി ച- സഘോഷഃ താദൃഗ്വിധപ്രാണനിര്ഗമനോത്ഥസ്വരയുക്തഃ| സ പ്രാണോ വായുഃ ‘കാസ’ ഇത്യുദാഹൃതഃ||൪-൫||
Adhikarana 4 (6) · Śloka 6
സ വാതപിത്തപ്രഭവഃ കഫാച്ച ക്ഷതാത്തഥാऽന്യഃ ക്ഷയജോऽപരശ്ച | പഞ്ചപ്രകാരഃ കഥിതോ ഭിഷഗ്ഭിര്വിവര്ധിതോ യക്ഷ്മവികാരകൃത് സ്യാത് ||൬||
स वातपित्तप्रभवः कफाच्च क्षतात्तथाऽन्यः क्षयजोऽपरश्च | पञ्चप्रकारः कथितो भिषग्भिर्विवर्धितो यक्ष्मविकारकृत् स्यात् ||६||
🔊 Audio coming soon
കാസസങ്ഖ്യാമാഹ- സ വാതപിത്തപ്രഭവ ഇത്യാദി| സ ഇതി കാസഃ| ക്ഷതാത് ക്ഷതജഃ| ക്ഷയജഃ ശുക്രക്ഷയജഃ| സങ്ഖ്യേയനിര്ദേശാദേവ സങ്ഖ്യായാം സിദ്ധായാം പഞ്ചപ്രകാര ഇതി സങ്ഖ്യാകരണം നിയമാര്ഥമ്| തേന വാതാദികൃതകാസസ്യ പഞ്ചപ്രകാരാഃ, ന പുനര്നിമിത്താന്തരഭേദാദ്ഭേദഃ| യക്ഷ്മവികാരകൃത് രാജയക്ഷ്മകൃത്, രോഗസ്യാപി വ്യാധികാരണത്വാത്| യദ്യപി ക്ഷയാദുത്പന്നകാസസ്യ ക്ഷയകര്തൃത്വം ന സമ്ഭവതി, തഥാऽപി പൂര്വാവസ്ഥാതോऽധികം ക്ഷയം കരോതി, അതഃ ക്ഷയജകാസസ്യാപി ക്ഷയകര്തൃത്വമ്, അഥവാ ബഹുഷു ഛത്രിഷു ഗച്ഛത്സു കേഷുചിദച്ഛത്രിഷ്വപി ഛത്രിണോ യാന്തീതി വ്യപദേശവത് ക്ഷയജകാസസ്യാപി ക്ഷയകര്തൃത്വവ്യപദേശഃ| കേചിത് ‘പഞ്ചപ്രകാരഃ പഠിതോ ഭിഷഗ്ഭിര്വിശേഷതോ ലക്ഷണതഃ പുരാണൈഃ’ ഇതി പഠന്തി||൬||
Adhikarana 5 (7) · Śloka 7
ഭവിഷ്യതസ്തസ്യ തു കണ്ഠകണ്ഡൂര്ഭോജ്യോപരോധോ ഗലതാലുലേപഃ | സ്വശബ്ദവൈഷമ്യമരോചകോऽഗ്നിസാദശ്ച ലിങ്ഗാനി ഭവന്ത്യമൂനി ||൭||
भविष्यतस्तस्य तु कण्ठकण्डूर्भोज्योपरोधो गलतालुलेपः | स्वशब्दवैषम्यमरोचकोऽग्निसादश्च लिङ्गानि भवन्त्यमूनि ||७||
🔊 Audio coming soon
കാസപൂര്വരൂപമാഹ- ഭവിഷ്യതസ്തസ്യേത്യാദി| ഭോജ്യോപരോധഃ ഗ്രാസസ്യ ഗലേ സങ്ഗഃ| സ്വശബ്ദവൈഷമ്യമിതി ഈഷത്പ്രകൃതിസ്വരവൈകൃതമ്| അഗ്നിസാദഃ അഗ്നിമാന്ദ്യമ്| കേചിത് കാസപൂര്വരൂപം ന പഠന്തി, രൂപാണാമേവാവ്യക്താനാം പ്രാഗ്രൂപസദ്ഭാവാത്; തന്ന, സമാനതന്ത്രവിരോധാത്||൭||
Adhikarana 6 (8) · Śloka 8
ഹൃച്ഛങ്ഖമൂര്ധോദരപാര്ശ്വശൂലീ ക്ഷാമാനനഃ ക്ഷീണബലസ്വരൌജാഃ | പ്രസക്തമന്തഃകഫമീരണേന കാസേത്തു ശുഷ്കം സ്വരഭേദയുക്തഃ ||൮||
हृच्छङ्खमूर्धोदरपार्श्वशूली क्षामाननः क्षीणबलस्वरौजाः | प्रसक्तमन्तःकफमीरणेन कासेत्तु शुष्कं स्वरभेदयुक्तः ||८||
🔊 Audio coming soon
വാതകാസലക്ഷണമാഹ- ഹൃച്ഛങ്ഖമൂര്ധോദരേത്യാദി| ക്ഷാമാനനഃ ക്ഷീണമുഖക്രിയഃ| ക്ഷീണബലസ്വരൌജാ ഇതി ബലം കര്മനിര്വര്തനക്ഷമതാ, ഓജോ ഹൃദി സ്ഥിതം പ്രസിദ്ധമേവ| പ്രസക്തമിത്യാദി| പ്രസക്തം യഥാ ഭവതി തഥാऽന്തഃകഫം യഥാ ഭവതി ശുഷ്കം ച യഥാ ഭവതി തഥാ കാസേദിത്യര്ഥഃ; പ്രസക്തം നിരന്തരം, അന്തഃകഫമ് അഭ്യന്തരകഫം, ശുഷ്കം ശ്ലേഷ്മരഹിതമ്| ഈരണേന വായുനാ| സ്വരഭേദയുക്തോ ഭിന്നസ്വര ഇത്യര്ഥഃ| ‘ഹൃച്ഛങ്ഖമൂര്ധോദരപാര്ശ്വശൂലമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൮||
Adhikarana 7 (9) · Śloka 9
ഉരോവിദാഹജ്വരവക്ത്രശോഷൈരഭ്യര്ദിതസ്തിക്തമുഖസ്തൃഷാര്തഃ | പിത്തേന പീതാനി വമേത് കടൂനി കാസേത് സ പാണ്ഡുഃ പരിദഹ്യമാനഃ ||൯||
उरोविदाहज्वरवक्त्रशोषैरभ्यर्दितस्तिक्तमुखस्तृषार्तः | पित्तेन पीतानि वमेत् कटूनि कासेत् स पाण्डुः परिदह्यमानः ||९||
🔊 Audio coming soon
പിത്തകാസലക്ഷണമാഹ- ഉരോവിദാഹജ്വരേത്യാദി| അഭ്യര്ദിതഃ പീഡിതഃ| തിക്തമുഖോ നിമ്ബാദിഭക്ഷണേനേവ| പാണ്ഡുത്വമത്ര പിത്തകൃതം ബോദ്ധവ്യം, തേന പാണ്ഡുഃ പീതവര്ണഃ| പരിദഹ്യമാനോ ദാഹയുക്തഃ||൯||
Adhikarana 8 (10) · Śloka 10
പ്ര(വി)ലിപ്യമാനേന മുഖേന സീദന് ശിരോരുജാര്തഃ കഫപൂര്ണദേഹഃ | അഭക്തരുഗ്ഗൌരവസാദയുക്തഃ കാസേത നാ സാന്ദ്രകഫം കഫേന ||൧൦||
प्र(वि)लिप्यमानेन मुखेन सीदन् शिरोरुजार्तः कफपूर्णदेहः | अभक्तरुग्गौरवसादयुक्तः कासेत ना सान्द्रकफं कफेन ||१०||
🔊 Audio coming soon
കഫകാസലക്ഷണമാഹ- പ്രലിപ്യമാനേനേത്യാദി| പ്രലിപ്യമാനേന മുഖേന ശ്ലേഷ്മണാ ലിപ്യമാനേന മുഖേന| സീദന് പതന്| ശിരോരുജാര്തഃ ശിരോവ്യഥാപീഡിതഃ; യദ്യപി ശിരോരുജാ വാതജന്യാ അതോ വാതിക ഏവ കാസേ സമ്ഭവതി, തഥാऽപി കഫജേऽപി കാസേ വായുസദ്ഭാവാത് ശിരോരുജാ യുക്തൈവ| കഫപൂര്ണദേഹഃ ഗുരുശരീര ഇത്യര്ഥഃ| അഭക്തരുക് ഭോജനാരുചിഃ| സാദഃ അങ്ഗഗ്ലാനിഃ| നാ പുരുഷഃ||൧൦||
Adhikarana 9 (11) · Śloka 11
വക്ഷോऽതിമാത്രം വിഹതം തു യസ്യ വ്യായാമഭാരാധ്യയനാഭിഘാതൈഃ | വിശ്ലിഷ്ടവക്ഷാഃ സ നരഃ സരക്തം ഷ്ഠീവത്യഭീക്ഷ്ണം ക്ഷതജം തമാഹുഃ ||൧൧||
वक्षोऽतिमात्रं विहतं तु यस्य व्यायामभाराध्ययनाभिघातैः | विश्लिष्टवक्षाः स नरः सरक्तं ष्ठीवत्यभीक्ष्णं क्षतजं तमाहुः ||११||
🔊 Audio coming soon
ഉരഃക്ഷതകാസലക്ഷണമാഹ- വക്ഷോऽതിമാത്രമിത്യാദി| വക്ഷഃ സ്തനയോരന്തരാലം, അന്യേ തു ജത്രുക്രോഡപാര്ശ്വാനാമന്തരാലം വക്ഷ ഇത്യാഹുഃ| വിഹതം വിശേഷേണ പീഡിതമ്| അഭിഘാതോ ലഗുഡപ്രഹാരാദിഃ| വിശ്ലിഷ്ടവക്ഷാഃ അവസന്നവക്ഷാഃ| സരക്തം ഷ്ഠീവതി ‘കഫം’ ഇതി ശേഷഃ| തസ്യാവസ്ഥായാമസാധ്യത്വമാഹ- സ ഇത്യാദി| സ ക്ഷതജകാസീ| ഉരഃക്ഷതസ്യ ഉരഃക്ഷതജകാസസ്യ ചായം ഭേദഃ- ഉരഃക്ഷതീ പൂര്വമേവ സരക്താദികം കഫം ഷ്ഠീവതി, ഉരഃക്ഷതജകാസീ തു പൂര്വം ശുഷ്കം കാസതേ പശ്ചാത് സശോണിതം ഷ്ഠീവതി| തഥാ ചോക്തം- “രൂക്ഷസ്യോരഃക്ഷതം വായുര്ഗൃഹീത്വാ കാസമാവഹേത്| സ പൂര്വം കാസതേ ശുഷ്കം തതഃ ഷ്ഠീവേത് സശോണിതമ്” (ച. ചി. ൧൮) ഇതി| കിഞ്ച ഉരഃക്ഷതേ ഗാത്രശൂലാദീനി ലക്ഷണാനി പൂര്വമേവ ഭവന്തി, തജ്ജകാസേ ത്വസാധ്യാവസ്ഥായാമേവേത്യതോऽപി ഭേദഃ||൧൧||
Adhikarana 10 (12) · Śloka 13
സ ഗാത്രശൂലജ്വരദാഹമോഹാന് പ്രാണക്ഷയം ചോപലഭേത കാസീ | ശുഷ്യന് വിനിഷ്ഠീവതി ദുര്ബലസ്തു പ്രക്ഷീണമാംസോ രുധിരം സപൂയമ് ||൧൨|| സസര്വലിങ്ഗം ഭൃശദുശ്ചികിത്സ്യം ചികിത്സിതജ്ഞാഃ ക്ഷയജം വദന്തി |൧൩|
स गात्रशूलज्वरदाहमोहान् प्राणक्षयं चोपलभेत कासी | शुष्यन् विनिष्ठीवति दुर्बलस्तु प्रक्षीणमांसो रुधिरं सपूयम् ||१२|| ससर्वलिङ्गं भृशदुश्चिकित्स्यं चिकित्सितज्ञाः क्षयजं वदन्ति |१३|
🔊 Audio coming soon
ക്ഷയജകാസലക്ഷണമാഹ- ശുഷ്യന്നിത്യാദി| ‘വിനിഷ്ഠീവതി’ ഇതി പദം രുധിരം സപൂയമിത്യത്ര സമ്ബധ്യതേ| സസര്വലിങ്ഗമിതി സഹ സര്വൈര്ലിങ്ഗൈര്വര്തതേ യഃ സ സസര്വലിങ്ഗഃ സര്വദോഷലിങ്ഗയുക്ത ഇത്യര്ഥഃ| ചികിത്സിതജ്ഞാഃ കായചികിത്സാവിദഃ| ക്ഷയജം ശുക്രക്ഷയജമ്| യദ്യപി സാമാന്യക്ഷയശബ്ദേന രസാദിക്ഷയഃ പ്രാപ്തസ്തഥാऽപ്യത്ര ശുക്രക്ഷയോ ഗ്രാഹ്യഃ, തജ്ജനിതത്വാത് ക്ഷയകാസസ്യ സര്വധാതുക്ഷയസ്യ ച| യദ്യപി ക്ഷയസ്യ ക്ഷയകാസസ്യ ച ഭേദോ നോപലഭ്യതേ, തഥാऽപി ക്ഷയേ യാനി കാസജ്വരാദീനി ലക്ഷണാനി ഭവന്തി താന്യേകദോഷാരബ്ധാനി, ക്ഷയജകാസേ പുനസ്താനി ത്രിദോഷാരബ്ധാനീത്യതോ ഭേദഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരമ്,- “ക്ഷയേ കാസാദികം ലിങ്ഗമേകദോഷകൃതം മതമ്| തദേവ തത്കൃതേ കാസേ സര്വദോഷാന്വിതം ബുധൈഃ”- ഇതി||൧൨||-
Adhikarana 11 (13) · Śloka 13
വൃദ്ധത്വമാസാദ്യ ഭവേത്തു യോ വൈ യാപ്യം തമാഹുര്ഭിഷജസ്തു കാസമ് ||൧൩||
वृद्धत्वमासाद्य भवेत्तु यो वै याप्यं तमाहुर्भिषजस्तु कासम् ||१३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം കാസസ്യാവസ്ഥായാം യാപ്യത്വമാഹ- വൃദ്ധത്വമിത്യാദി| വൃദ്ധത്വം സ്ഥവിരത്വമ്||൧൩||
Adhikarana 12 (14) · Śloka 14
ശൃങ്ഗീവചാകട്ഫലകത്തൃണാബ്ദധാന്യാഭയാഭാര്ഗ്യമരാഹ്വവിശ്വമ് | ഉഷ്ണാമ്ബുനാ ഹിങ്ഗുയുതം തു പീത്വാ ബദ്ധാസ്യമപ്യാശു ജഹാതി കാസമ് ||൧൪||
शृङ्गीवचाकट्फलकत्तृणाब्दधान्याभयाभार्ग्यमराह्वविश्वम् | उष्णाम्बुना हिङ्गुयुतं तु पीत्वा बद्धास्यमप्याशु जहाति कासम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം സാമാന്യം കാസചികിത്സിതമാഹ- ശൃങ്ഗീവചാകട്ഫലകത്തൃണാബ്ദേത്യാദി| ശൃങ്ഗീ കര്കടശൃങ്ഗീ| അബ്ദം മുസ്താ| അമരാഹ്വോ ദേവദാരുഃ| ബദ്ധാസ്യം ചിരകാലം വ്യാപ്യ ആസ്യേ സ്ഥിതികരം, ചിരകാലാനുബദ്ധമിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| അത്ര പൂര്വം സാമാന്യചികിത്സാകരണം കാസേ ആശു ചികിത്സാ കര്തവ്യേതി ദ്യോതനാര്ഥമ്| മധുപര്പടക രഹിതഃ കട്ഫലാദിരയമ്||൧൪||
Adhikarana 13 (15) · Śloka 15
ഫലത്രികവ്യോഷവിഡങ്ഗശൃങ്ഗീരാസ്നാവചാപദ്മകദേവകാഷ്ഠൈഃ | ലേഹഃ സമൈഃ ക്ഷൌദ്രസിതാഘൃതാക്തഃ കാസം നിഹന്യാദചിരാദുദീര്ണമ് ||൧൫||
फलत्रिकव्योषविडङ्गशृङ्गीरास्नावचापद्मकदेवकाष्ठैः | लेहः समैः क्षौद्रसिताघृताक्तः कासं निहन्यादचिरादुदीर्णम् ||१५||
🔊 Audio coming soon
ഫലത്രികവ്യോഷവിഡങ്ഗേത്യാദി| ഫലത്രികം ത്രിഫലാ, വ്യോഷം ത്രികടു, ദേവകാഷ്ഠം ദേവദാരു||൧൫||
Adhikarana 14 (16) · Śloka 16
പഥ്യാം സിതാമാമലകാനി ലാജാം സമാഗധീം ചാപി വിചൂര്ണ്യ ശുണ്ഠീമ് | സര്പിര്മധുഭ്യാം വിലിഹീത കാസീ സസൈന്ധവാം വോഷ്ണജലേന കൃഷ്ണാമ് ||൧൬||
पथ्यां सितामामलकानि लाजां समागधीं चापि विचूर्ण्य शुण्ठीम् | सर्पिर्मधुभ्यां विलिहीत कासी ससैन्धवां वोष्णजलेन कृष्णाम् ||१६||
🔊 Audio coming soon
പഥ്യാമിത്യാദി| പഥ്യാദീനി ചൂര്ണയിത്വാ മധുഘൃതാഭ്യാം കാസീ വിലിഹീതേത്യര്ഥഃ| കേചിത് പഥ്യാദികം ലാജപര്യന്തമേകം യോഗം, സമാഗധീം വാऽപി വിചൂര്ണ്യ ശുണ്ഠീമിതി ദ്വിതീയം യോഗം മന്യന്തേ| സസൈന്ധവാമിത്യാദി| കൃഷ്ണാ പിപ്പലീ; ‘ഉഷ്ണജലേന’ ഇത്യത്ര ‘പിബേത്’ ഇത്യധ്യാഹാര്യം, സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്| തഥാ ച- “പിബേത് സസൈന്ധവാം കൃഷ്ണാം കാസഘ്നീം കോഷ്ണവാരിണാ”- ഇതി||൧൬||
Adhikarana 15 (17-18) · Śloka 18
ഖാദേദ്ഗുഡം നാഗരപിപ്പലീഭ്യാം ദ്രാക്ഷാം ച സര്പിര്മധുനാऽവലിഹ്യാത് | ദ്രാക്ഷാം സിതാം മാഗധികാം ച തുല്യാം സശൃങ്ഗവേരം മധുകം തുഗാം ച ||൧൭|| ലിഹ്യാദ്ഘൃതക്ഷൌദ്രയുതാം സമാംശാം സിതോപലാം വാ മരിചാംശയുക്താമ് | ധാത്രീകണാവിശ്വസിതോപലാശ്ച സഞ്ചൂര്ണ്യ മണ്ഡേന പിബേച്ച ദധ്നഃ ||൧൮||
खादेद्गुडं नागरपिप्पलीभ्यां द्राक्षां च सर्पिर्मधुनाऽवलिह्यात् | द्राक्षां सितां मागधिकां च तुल्यां सशृङ्गवेरं मधुकं तुगां च ||१७|| लिह्याद्घृतक्षौद्रयुतां समांशां सितोपलां वा मरिचांशयुक्ताम् | धात्रीकणाविश्वसितोपलाश्च सञ्चूर्ण्य मण्डेन पिबेच्च दध्नः ||१८||
🔊 Audio coming soon
യോഗദ്വയമാഹ- ഖാദേദ്ഗുഡമിത്യാദി| നാഗരപിപ്പലീഭ്യാം ‘യുക്തം’ ഇതി ശേഷഃ| ദ്രാക്ഷാം സിതാമിത്യാദി| ദ്രാക്ഷാമിത്യാദികോ മാഗധികാം ച തുല്യാമിത്യേതത്പര്യന്ത ഏകോ യോഗഃ| അത്ര ച ‘ഖാദേത്’ ഇതി സമ്ബന്ധനീയം, സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്| തഥാ ച,- “ശര്കരാമാഗധീദ്രാക്ഷാഃ കാസീ ഖാദേത് സമാംശികാഃ”-ഇതി| സശൃങ്ഗവേരമിത്യാദികഃ ഘൃതക്ഷൌദ്രയുതം സമാംശമിത്യന്തോ ദ്വിതീയോ യോഗഃ| തുഗാ വംശലോചനാ, അന്യേ വംശലോചനാനുകാരി പാര്ഥിവം ദ്രവ്യമാഹുഃ| സിതോപലാമിത്യാദിര്മരിചാംശയുക്താമിതിപര്യന്തസ്തൃതീയഃ| സിതോപലാം ശര്കരാം, മരിചാംശയുക്താം മരിചഭാഗയുക്താമ്| അത്രാപി ലിഹ്യാദിതി സമ്ബന്ധനീയമ്| ധാത്രീകണേത്യാദി| ധാത്രീ ആമലകീഫലം, കണാ പിപ്പലീ, വിശ്വം ശുണ്ഠീ, സിതോപലാ ശര്കരാ| ദധ്നോ മണ്ഡേന മസ്തുനാ||൧൭-൧൮||
Adhikarana 16 (19-20) · Śloka 20
ഹരേണുകാം മാഗധികാം ച തുല്യാം ദധ്നാ പിബേത് കാസഗദാഭിഭൂതഃ | ഉഭേ ഹരിദ്രേ സുരദാരുശുണ്ഠീം ഗായത്രിസാരം ച പിബേത് സമാംശമ് ||൧൯|| ബസ്തസ്യ മൂത്രേണ സുഖാമ്ബുനാ വാ ദന്തീം ദ്രവന്തീം ച സതില്വകാഖ്യാമ് | ഭൃഷ്ടാനി സര്പീംഷ്യഥ ബാദരാണി ഖാദേത് പലാശാനി സസൈന്ധവാനി ||൨൦||
हरेणुकां मागधिकां च तुल्यां दध्ना पिबेत् कासगदाभिभूतः | उभे हरिद्रे सुरदारुशुण्ठीं गायत्रिसारं च पिबेत् समांशम् ||१९|| बस्तस्य मूत्रेण सुखाम्बुना वा दन्तीं द्रवन्तीं च सतिल्वकाख्याम् | भृष्टानि सर्पींष्यथ बादराणि खादेत् पलाशानि ससैन्धवानि ||२०||
🔊 Audio coming soon
ഹരേണുകാമിത്യാദി| ഗായത്രിസാരഃ ഖദിരസാരഃ| ഉഭേ ഹരിദ്രേ ഇത്യാദിര്ബസ്തസ്യ മൂത്രേണേതി പര്യന്തമേകോ യോഗഃ| സുഖാമ്ബുനാ വേത്യാദിര്ദ്വിതീയഃ; സുഖാമ്ബു ഉഷ്ണോദകമ്| ദ്രവന്തീ ചീരിതപത്രാ ദന്തീഭേദഃ| സതില്വകാഖ്യാമിതി പട്ടികാലോധ്രസഹിതാമിത്യര്ഥഃ| ഭൃഷ്ടാനി സര്പീംഷീത്യാദി| ബാദരാണി പലാശാനി ബദരീപത്രാണി||൧൯-൨൦||
Adhikarana 17 (21) · Śloka 21
കോലപ്രമാണം പ്രപിബേദ്ധി ഹിങ്ഗു സൌവീരകേണാമ്ലരസേന വാऽപി |൨൧|
कोलप्रमाणं प्रपिबेद्धि हिङ्गु सौवीरकेणाम्लरसेन वाऽपि |२१|
🔊 Audio coming soon
കോലപ്രമാണമിത്യാദി| കോലപ്രമാണം കര്ഷപ്രമാണമ്| സൌവീരകേണ കാഞ്ജികേന| അമ്ലരസേന ബീജപൂരകരസേന| യദ്യപി ഹിങ്ഗു അല്പപ്രമാണമേവ ഹിതം, തഥാപ്യര്ധകര്ഷപ്രമാണം ഹിങ്ഗു പ്രയുജ്യതേ, രോഗവിശേഷേണാധികപ്രമാണസ്യാപി ഹിതത്വാത്| കേചിത് ‘സൌവീരകേണാമ്ലരസേന വാऽപി’ ഇത്യത്ര ‘സൌവീരകേണാപി സമാതുലുങ്ഗമ്’ ഇതി പഠിത്വാ ബീജപൂരകേണ സഹ ഹിങ്ഗു പിബേദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി|൨൧|-
Adhikarana 18 (21) · Śloka 22
ക്ഷൌദ്രേണ ലിഹ്യാന്മരിചാനി വാऽപി ഭാര്ഗീവചാഹിങ്ഗുകൃതാ ച വര്തിഃ ||൨൧|| ധൂമേ പ്രശസ്താ ഘൃതസമ്പ്രയുക്താ വേണുത്വഗേലാലവണൈഃ കൃതാ വാ |൨൨|
क्षौद्रेण लिह्यान्मरिचानि वाऽपि भार्गीवचाहिङ्गुकृता च वर्तिः ||२१|| धूमे प्रशस्ता घृतसम्प्रयुक्ता वेणुत्वगेलालवणैः कृता वा |२२|
🔊 Audio coming soon
ക്ഷൌദ്രേണേത്യാദി| ധൂമേ ധൂമവിഷയേ, പ്രശസ്താ ഹിതാ, വര്തിഃ ‘ഷോഡശാങ്ഗുലനേത്രന്യസ്താ പീതാ സതീ’ ഇതി ശേഷഃ| വേണുത്വക് വംശച്ഛല്ലീ| ലവണൈഃ സൈന്ധവൈഃ||൨൧||-
Adhikarana 19 (22) · Śloka 23
മുസ്തേങ്ഗുദീത്വങ്മധുകാഹ്വമാംസീമനഃശിലാലൈശ്ഛഗലാമ്ബുപിഷ്ടൈഃ ||൨൨|| വിധായ വര്തീശ്ച പയോऽനുപാനം ധൂമം പിബേദ്വാതബലാസകാസീ |൨൩|
मुस्तेङ्गुदीत्वङ्मधुकाह्वमांसीमनःशिलालैश्छगलाम्बुपिष्टैः ||२२|| विधाय वर्तीश्च पयोऽनुपानं धूमं पिबेद्वातबलासकासी |२३|
🔊 Audio coming soon
അപരാണ്യപി ധൂമദ്രവ്യാണ്യാഹ- മുസ്തേത്യാദി| ഇങ്ഗുദീത്വക് ഇങ്ഗുദീവല്കലമ്| ആലം ഹരിതാലമ്| ഛഗലാമ്ബു ഛാഗമൂത്രമ്| വിധായ കൃത്വാ| പയോനുപാനം ദുഗ്ധാനുപാനമ്| ധൂമം പിബേത് പൂര്വോക്തവിധാനേന| യദ്യപി പൂര്വോക്തയോഗാനാം ദോഷാപേക്ഷയാ വിഷയോ നോക്തഃ, തഥാऽപി യോഗാനാം രസാദീന് ബുദ്ധ്വാ യഥാദോഷം വൈദ്യഃ പൂര്വോക്തയോഗാന് പ്രയോജയേത്||൨൨||-
Adhikarana 20 (23) · Śloka 23
പിബേച്ച സീധും മരിചാന്വിതം വാ തേനാശു കാസം ജയതി പ്രസഹ്യ ||൨൩||
पिबेच्च सीधुं मरिचान्वितं वा तेनाशु कासं जयति प्रसह्य ||२३||
🔊 Audio coming soon
പിബേച്ച സീധുമിത്യാദി| സീധുഃ ശസ്യകഃ| തേന മരിചാന്വിതസീധുനാ| ജയതി ‘ആതുര’ ഇതി ശേഷഃ| പ്രസഹ്യ ഹഠാത്||൨൩||
Adhikarana 21 (24) · Śloka 24
ദ്രാക്ഷാമ്ബുമഞ്ജിഷ്ഠപുരാഹ്വയാഭിഃ ക്ഷീരം ശൃതം മാക്ഷികസമ്പ്രയുക്തമ് |൨൪|
द्राक्षाम्बुमञ्जिष्ठपुराह्वयाभिः क्षीरं शृतं माक्षिकसम्प्रयुक्तम् |२४|
🔊 Audio coming soon
ദ്രാക്ഷാമ്ബുമഞ്ജിഷ്ഠേത്യാദി| അമ്ബു വാലകമ്| പുരാഹ്വയാ ശല്ലകീ, ഗുഗ്ഗുലുമപരേ| ക്ഷീരമിത്യത്ര ‘പിബേത്’ ഇതി ശേഷഃ| ‘കേചിത് മഞ്ജിഷ്ഠശുണ്ഠീജലഗോസ്തനീഭിഃ ക്ഷീരം ഘൃതം മാക്ഷികസംയുതം വാ’ ഇതീദൃശം പാഠം പഠന്തി|൨൪|-
Adhikarana 22 (24) · Śloka 24
നിദിഗ്ധികാനാഗരപിപ്പലീഭിഃ ഖാദേച്ച മുദ്ഗാന്മധുനാ സുസിദ്ധാന് ||൨൪||
निदिग्धिकानागरपिप्पलीभिः खादेच्च मुद्गान्मधुना सुसिद्धान् ||२४||
🔊 Audio coming soon
നിദിഗ്ധികേത്യാദി| സുസിദ്ധാന് സുപക്വാന് മുദ്ഗാന് നിദിഗ്ധികാദിഭിശ്ചൂര്ണിതാഭിഃ സാര്ധം മധുനാ ച ഖാദേദിതി| തഥാ ച,- “ക്ഷുദ്രാമൃതാനാഗരപിപ്പലീഭിഃ ഖാദേച്ച മുദ്ഗാനഥ സാധുസിദ്ധാന്” ഇതി| കേചിത് ‘നിദിഗ്ധികാമൂലസമാംശസിദ്ധാന്’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര കണ്ടകാരീമൂലതുല്യഭാഗേന സഹ സ്വിന്നാനിത്യര്ഥഃ| അപരേ ‘കടുകോപഗാഢാന്’ ഇതി പഠിത്വാ ത്രികടുപ്രഗാഢാനിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൪||
Adhikarana 23 (25) · Śloka 25
ഉത്കാരികാം സര്പിഷി നാഗരാഢ്യാം പക്ത്വാ സമൂലൈസ്ത്രുടികോലപത്രൈഃ | ഏഭിര്നിഷേവേത കൃതാം ച പേയാം തന്വീം സുശീതാം മധുനാ വിമിശ്രാമ് ||൨൫||
उत्कारिकां सर्पिषि नागराढ्यां पक्त्वा समूलैस्त्रुटिकोलपत्रैः | एभिर्निषेवेत कृतां च पेयां तन्वीं सुशीतां मधुना विमिश्राम् ||२५||
🔊 Audio coming soon
ഉത്കാരികാമിത്യാദി| ഉത്കാരികാം ലപ്സികാമ്| നാഗരാഢ്യാം ശുണ്ഠ്യധികാമ്| അത്രാപി ‘ഖാദേത്’ ഇതി സമ്ബന്ധനീയമ്| ‘ത്രുടികോലപത്രൈഃ’ ഇത്യത്ര ‘വടകോലപത്രൈഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി| ഏഭിരിത്യാദി| ഏഭിരിതി പൂര്വോക്തൈഃ ഉത്കാരികാദിദ്രവ്യൈഃ| തന്വീമ് അല്പസിക്ഥാം ബഹുദ്രവാമ്||൨൫||
Adhikarana 24 (26) · Śloka 26
യത് പ്ലീഹ്നി സര്പിര്വിഹിതം ഷഡങ്ഗം തദ്വാതകാസം ജയതി പ്രസഹ്യ | വിദാരിഗന്ധാദികൃതം ഘൃതം വാ രസേന വാ വാസകജേന പക്വമ് ||൨൬||
यत् प्लीह्नि सर्पिर्विहितं षडङ्गं तद्वातकासं जयति प्रसह्य | विदारिगन्धादिकृतं घृतं वा रसेन वा वासकजेन पक्वम् ||२६||
🔊 Audio coming soon
സാമാന്യചികിത്സിതമഭിധായേദാനീമതിദേശേന വാതകാസചികിത്സിതമാഹ- യത് പ്ലീഹ്നി സര്പിരിത്യാദി| ഷഡങ്ഗം ഷട്പലം ഷട്പലസ്യ ഷഡങ്ഗാഖ്യാ ദ്വിതീയാ സഞ്ജ്ഞേതി പ്രതിപാദനാര്ഥം ഷഡങ്ഗകഥനമ്| തച്ച ഷട്പലപ്രമാണം പക്തവ്യമ്| വിദാരിഗന്ധാദിഗണക്വാഥകല്കസംസ്കൃതമ്| രസേന ക്വാഥേന||൨൬||
Adhikarana 25 (27) · Śloka 28
വിരേചനം സ്നൈഹികമത്ര ചോക്തമാസ്ഥാപനം ചാപ്യനുവാസനം ച | ധൂമം പിബേത് സ്നൈഹികമപ്രമത്തഃ പിബേത് സുഖോഷ്ണം ഘൃതമേവ ചാത്ര ||൨൭|| ഹിതാ യവാഗ്വശ്ച രസേഷു സിദ്ധാഃ പയാംസി ലേഹാഃ സഘൃതാസ്തഥൈവ |൨൮|
विरेचनं स्नैहिकमत्र चोक्तमास्थापनं चाप्यनुवासनं च | धूमं पिबेत् स्नैहिकमप्रमत्तः पिबेत् सुखोष्णं घृतमेव चात्र ||२७|| हिता यवाग्वश्च रसेषु सिद्धाः पयांसि लेहाः सघृतास्तथैव |२८|
🔊 Audio coming soon
വിരേചനമിത്യാദി| അത്ര വാതകാസേ| ആസ്ഥാപനം നിരൂഹണമ്| നനു, കാസേ ബസ്തിനിഷേധാത് കഥമത്രാസ്ഥാപനമുച്യതേ? സത്യം; നിഷിദ്ധമപ്യാസ്ഥാപനം വാതകാസേ പ്രയുജ്യതേ, ദോഷപ്രത്യനീകത്വാത്| ധൂമം പിബേദിത്യാദി| അത്ര ‘യഥോക്തവിധിനാ’ ഇതി ശേഷഃ| സ്നൈഹികം മധൂച്ഛിഷ്ടസര്ജരസവസാദിഭിഃ കൃതമ്| അപ്രമത്തഃ സാവധാനഃ| സുഖോഷ്ണമ് ഈഷദുഷ്ണമ്| ഘൃതമ് അസംസ്കൃതമ്| അത്ര വാതകാസേऽന്യദപി യദ്ധിതം തദാഹ- ഹിതാ യവാഗ്വശ്ചേത്യാദി| രസേഷു സിദ്ധാഃ മാംസരസേഷു സിദ്ധാഃ| പയാംസി വാതഹരദ്രവ്യസിദ്ധാനി| ലേഹാഃ പൂര്വോക്താഃ||൨൭||-
Adhikarana 26 (28-31) · Śloka 32
പ്രച്ഛര്ദനം കായശിരോവിരേകാസ്തഥൈവ ധൂമാഃ കവലഗ്രഹാശ്ച ||൨൮|| ഉഷ്ണാശ്ച ലേഹാഃ കടുകാ നിഹന്യുഃ കഫം വിശേഷേണ വിശോഷണം ച | കടുത്രികം ചാപി വദന്തി പഥ്യം ഘൃതം കൃമിഘ്നസ്വരസേ വിപക്വമ് ||൨൯|| നിര്ഗുണ്ഡിപത്രസ്വരസേ ച പക്വം സര്പിഃ കഫോത്ഥം വിനിഹന്തി കാസമ് | പാഠാവിഡവ്യോഷവിഡങ്ഗസിന്ധുത്രികണ്ടരാസ്നാഹുതഭുഗ്ബലാഭിഃ ||൩൦|| ശൃങ്ഗീവചാമ്ഭോധരദേവദാരുദുരാലഭാഭാര്ഗ്യഭയാശടീഭിഃ | സമ്യഗ്വിപക്വം ദ്വിഗുണേന സര്പിര്നിദിഗ്ധികായാഃ സ്വരസേന ചൈതത് ||൩൧|| ശ്വാസാഗ്നിസാദസ്വരഭേദഭിന്നാന്നിഹന്ത്യുദീര്ണാനപി പഞ്ച കാസാന് |൩൨|
प्रच्छर्दनं कायशिरोविरेकास्तथैव धूमाः कवलग्रहाश्च ||२८|| उष्णाश्च लेहाः कटुका निहन्युः कफं विशेषेण विशोषणं च | कटुत्रिकं चापि वदन्ति पथ्यं घृतं कृमिघ्नस्वरसे विपक्वम् ||२९|| निर्गुण्डिपत्रस्वरसे च पक्वं सर्पिः कफोत्थं विनिहन्ति कासम् | पाठाविडव्योषविडङ्गसिन्धुत्रिकण्टरास्नाहुतभुग्बलाभिः ||३०|| शृङ्गीवचाम्भोधरदेवदारुदुरालभाभार्ग्यभयाशटीभिः | सम्यग्विपक्वं द्विगुणेन सर्पिर्निदिग्धिकायाः स्वरसेन चैतत् ||३१|| श्वासाग्निसादस्वरभेदभिन्नान्निहन्त्युदीर्णानपि पञ्च कासान् |३२|
🔊 Audio coming soon
കഫകാസചികിത്സിതമാഹ- പ്രച്ഛര്ദനമിത്യാദി| പ്രച്ഛര്ദനം വമനമ്| കായശിരോവിരേകാ ഇതി കായവിരേകോ വിരേചനം, ശിരോവിരേകോ നസ്യഭേദഃ; സ ച പിപ്പല്യാദികൃതഃ| തഥൈവ ധൂമാ വിരേചനാ ഇത്യര്ഥഃ| ഉഷ്ണാ ലേഹാഃ കടുദ്രവ്യകൃതാ ഇത്യര്ഥഃ| കടുകാഃ കഫഹരകടുകദ്രവ്യകൃതാഃ| കഫം കഫകാസം, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്| വിശോഷണം ലഘുരൂക്ഷാല്പഭോജനമ്, അന്യേ നാനാപ്രകാരലങ്ഘനമാഹുഃ; തഥാ ചോക്തമ്,- “ചതുഃപ്രകാരാ സംശുദ്ധിഃ പിപാസാ മാരുതാതപൌ| പാചനാന്യുപവാസശ്ച വ്യായാമശ്ചേതി ലങ്ഘനമ്”- ഇതി| പഥ്യം ഹിതമ്| കൃമിഘ്നസ്വരസേ വിപക്വമാര്ദ്രവിഡങ്ഗസ്വരസവിപക്വം, സ്വരസാലാഭേ ച പൂര്വോക്തകല്പനയാ സവിഡങ്ഗചൂര്ണം രാത്രിപര്യുഷിതം ജലം ഗ്രാഹ്യമ്| അന്യേ തു കൃമിഘ്നശബ്ദേന കൃമിഘ്നാനി യാനി ദ്രവ്യാണി സുരസാദീനി താന്യാഹുഃ| നിര്ഗുണ്ഡിപത്രസ്വരസേ ച പക്വമിത്യാദി നിര്ഗുണ്ഡിപത്രസ്വരസേ നീലസിന്ധുവാരസ്വരസേ, നീലസിന്ധുവാരശ്ച ശേഫാലികേതി ലോകേ| പാഠേത്യാദി| വ്യോഷം ത്രികടുകമ്| സിന്ധു സൈന്ധവമ്| ത്രികണ്ടോ ഗോക്ഷുരകഃ| ഹുതഭുക് ചിത്രകഃ| അമ്ഭോധരഃ മുസ്തമ്| സ്വരഭേദഭിന്നാന് കാംസ്യപാത്രാദിസ്വരഭേദേന ഭിന്നാന്| പഞ്ച കാസാന് ഹന്തീതി സ്തുതിവാക്യം, തസ്മാത് കഫകാസം ഹന്തീതി ജ്ഞാതവ്യം, കഫകാസപ്രസ്താവാത്| യദ്യപി വാതകാസാനന്തരം പിത്തകാസാഭിധാനം യുക്തം ന കഫകാസാഭിധാനം , തഥാऽപി കഫകാസപ്രതികാരസ്യോഭയഹിതത്വപ്രതിപാദനാര്ഥം കഥനമ്||൨൮-൩൧||-
Adhikarana 27 (32-33) · Śloka 33
വിദാരിഗന്ധോത്പലസാരിവാദീന് നിഷ്ക്വാഥ്യ വര്ഗം മധുരം ച കൃത്സ്നമ് ||൩൨|| ഘൃതം പചേദിക്ഷുരസാമ്ബുദുഗ്ധൈഃ കാകോലിവര്ഗേ ച സശര്കരം തത് | പ്രാതഃ പിബേത് പിത്തകൃതേ ച കാസേ രതിപ്രസൂതേ ക്ഷതജേ ച കാസേ ||൩൩||
विदारिगन्धोत्पलसारिवादीन् निष्क्वाथ्य वर्गं मधुरं च कृत्स्नम् ||३२|| घृतं पचेदिक्षुरसाम्बुदुग्धैः काकोलिवर्गे च सशर्करं तत् | प्रातः पिबेत् पित्तकृते च कासे रतिप्रसूते क्षतजे च कासे ||३३||
🔊 Audio coming soon
ഇദാനീം പിത്തജക്ഷയജക്ഷതകാസാനാം ചികിത്സിതമാഹ- വിദാരിഗന്ധേത്യാദി| ആദിശബ്ദോ വിദാരിഗന്ധാദിഭിഃ സഹ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ; തേന വിദാരിഗന്ധാദിഃ, ഉത്പലാദിഃ, സാരിവാദിശ്ച| മധുരം വര്ഗം കാകോല്യാദികമ്| കൃത്സ്നം സമഗ്രമ്| അത്രാപി നിഷ്ക്വാഥ്യേതി സമ്ബധ്യതേ| ദ്രവപ്രമാണം ച പ്രത്യേകം സ്നേഹസമമ്| തഥാ ച പരിഭാഷാ- “പഞ്ചപ്രഭൃതി യത്ര സ്യുര്ദ്രവാണി സ്നേഹസംവിധൌ| തത്ര സ്നേഹസമാന്യാഹുരര്വാക്ച സ്യാച്ചതുര്ഗുണമ്”- ഇതി| കാകോലിവര്ഗേ ‘കല്കീകൃതേ’ ഇതി ശേഷഃ| സശര്കരം ശര്കരാപ്രക്ഷേപമ്| പ്രാതഃ പൂര്വാഹ്ണേ, പിത്താദികാസേ പിബേത്||൩൨-൩൩||
Adhikarana 28 (34) · Śloka 34
ഖര്ജൂരഭാര്ഗീമഗധാപ്രിയാലമധൂലികൈലാമലകൈഃ സമാംശൈഃ | ചൂര്ണം സിതാക്ഷൌദ്രഘൃതപ്രഗാഢം ത്രീന് ഹന്തി കാസാനുപയുജ്യമാനമ് ||൩൪||
खर्जूरभार्गीमगधाप्रियालमधूलिकैलामलकैः समांशैः | चूर्णं सिताक्षौद्रघृतप्रगाढं त्रीन् हन्ति कासानुपयुज्यमानम् ||३४||
🔊 Audio coming soon
ഖര്ജൂരഭാര്ഗീത്യാദി| പ്രിയാലഃ ചാരഃ| മധൂലികാ മര്കടകഃ| സമാംശൈഃ തുല്യപ്രമാണൈഃ| ത്രീന് കാസാന് പിത്തോരഃക്ഷതക്ഷയജാന്| ഖര്ജൂരാദിഭിസ്തുല്യഭാഗൈഃ കൃതം ചൂര്ണം സിതാക്ഷൌദ്രഘൃതപ്രഗാഢം ലേഹത്വേനോപയുജ്യമാനം ത്രീന് കാസാന് ഹന്തീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| പിത്തകാസചികിത്സിതം യദത്രോരഃക്ഷതക്ഷയകാസാഭ്യാം സഹൈവ കഥിതം തദുഭയതുല്യചികിത്സിതഖ്യാപനാര്ഥമ്||൩൪||
Adhikarana 29 (35) · Śloka 35
രക്താഹരിദ്രാഞ്ജനവഹ്നിപാഠാമൂര്വോപകുല്യാ വിലിഹേത് സമാംശാഃ | ക്ഷൌദ്രേണ കാസേ ക്ഷതജേ ക്ഷയോത്ഥേ പിബേദ്ഘൃതം ചേക്ഷുരസേ വിപക്വമ് ||൩൫||
रक्ताहरिद्राञ्जनवह्निपाठामूर्वोपकुल्या विलिहेत् समांशाः | क्षौद्रेण कासे क्षतजे क्षयोत्थे पिबेद्घृतं चेक्षुरसे विपक्वम् ||३५||
🔊 Audio coming soon
രക്തേത്യാദി| രക്താ മഞ്ജിഷ്ഠാ, അഞ്ജനം സൌവീരാഞ്ജനം, സമാനതന്ത്രദര്ശനാത്, വഹ്നിഃ അജമോദാ, മൂര്വാ ചോരസ്നായുഃ, ഉപകുല്യാ പിപ്പലീ| സമാംശാഃ തുല്യഭാഗാഃ| മഞ്ജിഷ്ഠാദീനി പിപ്പല്യന്താനി ദ്രവ്യാണി തുല്യഭാഗാനി ചൂര്ണീകൃതാനി ക്ഷതജേ ക്ഷയോത്ഥേ ച കാസേ മധുനാ വിലിഹേത്, ചകാരാത് പിത്തകാസേऽപി; ഇക്ഷുരസേ വിപക്വം വാ ഘൃതം പിബേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൩൫||
Adhikarana 30 (36) · Śloka 36
ചൂര്ണം പിബേദാമലകസ്യ വാऽപി ക്ഷീരേണ പക്വം സഘൃതം ഹിതാശീ |൩൬|
चूर्णं पिबेदामलकस्य वाऽपि क्षीरेण पक्वं सघृतं हिताशी |३६|
🔊 Audio coming soon
തേഷാമപരമപി ചികിത്സിതമാഹ- ചൂര്ണമിത്യാദി| ആമലകസ്യ ചൂര്ണം സഘൃതം വിപക്വം ഹിതാശീ ക്ഷീരേണ സഹ പിബേദിതി സമ്ബന്ധഃ| ‘ഹിതാശീ’ ഇത്യത്ര ‘ഹിതായ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര കാസശാന്തയേ ഇതി വ്യാഖ്യാനമ്|൩൬|-
Adhikarana 31 (36) · Śloka 37
ചൂര്ണാനി ഗോധൂമയവോദ്ഭവാനി കാകോലിവര്ഗശ്ച കൃതഃ സുസൂക്ഷ്മഃ ||൩൬|| കാസേഷു പേയസ്ത്രിഷു കാസവദ്ഭിഃ ക്ഷീരേണ സക്ഷൌദ്രഘൃതേന വാऽപി |൩൭|
चूर्णानि गोधूमयवोद्भवानि काकोलिवर्गश्च कृतः सुसूक्ष्मः ||३६|| कासेषु पेयस्त्रिषु कासवद्भिः क्षीरेण सक्षौद्रघृतेन वाऽपि |३७|
🔊 Audio coming soon
പിത്തജാദികാസത്രയേऽപരമപി ചികിത്സിതമാഹ- ചൂര്ണാനീത്യാദി| ഗോധൂമാദിചൂര്ണാനി ചൂര്ണീകൃതഃ കാകോല്യാദിഗണശ്ച മധുഘൃതയുക്തേന ദുഗ്ധേന പിത്തോരഃക്ഷതക്ഷയജകാസവദ്ഭിഃ പുരുഷൈഃ പേയ ഇത്യര്ഥഃ| കേചിദ്ഗോധൂമചൂര്ണാദിചൂര്ണത്രയം യഥാക്രമം ത്രിഷു കാസേഷു ത്രിഭിരേവ ക്ഷീരാദിഭിര്ദ്രവൈഃ പേയമിച്ഛന്തി||൩൬||-
Adhikarana 32 (37) · Śloka 37
ഗുഡോദകം വാ ക്വഥിതം പിബേദ്ധി ക്ഷൌദ്രേണ ശീതം മരിചോപദംശമ് ||൩൭||
गुडोदकं वा क्वथितं पिबेद्धि क्षौद्रेण शीतं मरिचोपदंशम् ||३७||
🔊 Audio coming soon
ഗുഡോദകമിത്യാദി| ഗുഡോദകം ശീതകഷായവിധിനാ ഗൃഹീതം, ക്വഥിതമിതി പക്വമിത്യര്ഥഃ; ഏതേന ശീതകഷായീകൃതസ്യ ഗുഡോദകസ്യ പശ്ചാത്കിഞ്ചിത്പക്വസ്യ ശീതീഭൂതസ്യ ക്ഷൌദ്രേണ സഹ പാനമിത്യര്ഥഃ| വേതി വികല്പസ്തു പൂര്വയോഗാപേക്ഷയാ| മരിചോപദംശം സമരിചഭക്ഷണമ്||൩൭||
Adhikarana 33 (38-41) · Śloka 41
പ്രസ്ഥത്രയേണാമലകീരസസ്യ ശുദ്ധസ്യ ദത്ത്വാऽര്ധതുലാം ഗുഡസ്യ | ചൂര്ണീകൃതൈര്ഗ്രന്ഥികചവ്യജീരവ്യോഷേഭകൃഷ്ണാഹപുഷാജമോദൈഃ ||൩൮|| വിഡങ്ഗസിന്ധുത്രിഫലായവാനീപാഠാഗ്നിധാന്യൈശ്ച പിചുപ്രമാണൈഃ | ദത്ത്വാ ത്രിവൃച്ചൂര്ണപലാനി ചാഷ്ടാവഷ്ടൌ ച തൈലസ്യ പചേദ്യഥാവത് ||൩൯|| തം ഭക്ഷയേദക്ഷഫലപ്രമാണം യഥേഷ്ടചേഷ്ടസ്ത്രിസുഗന്ധിയുക്തമ് | അനേന സര്വേ ഗ്രഹണീവികാരാഃ സശ്വാസകാസസ്വരഭേദശോഥാഃ ||൪൦|| ശാമ്യന്തി ചായം ചിരമന്തരഗ്നേര്ഹതസ്യ പുംസ്ത്വസ്യ ച വൃദ്ധിഹേതുഃ | സ്ത്രീണാം ച വന്ധ്യാമയനാശനഃ സ്യാത് കല്യാണകോ നാമ ഗുഡഃ പ്രതീതഃ ||൪൧||
प्रस्थत्रयेणामलकीरसस्य शुद्धस्य दत्त्वाऽर्धतुलां गुडस्य | चूर्णीकृतैर्ग्रन्थिकचव्यजीरव्योषेभकृष्णाहपुषाजमोदैः ||३८|| विडङ्गसिन्धुत्रिफलायवानीपाठाग्निधान्यैश्च पिचुप्रमाणैः | दत्त्वा त्रिवृच्चूर्णपलानि चाष्टावष्टौ च तैलस्य पचेद्यथावत् ||३९|| तं भक्षयेदक्षफलप्रमाणं यथेष्टचेष्टस्त्रिसुगन्धियुक्तम् | अनेन सर्वे ग्रहणीविकाराः सश्वासकासस्वरभेदशोथाः ||४०|| शाम्यन्ति चायं चिरमन्तरग्नेर्हतस्य पुंस्त्वस्य च वृद्धिहेतुः | स्त्रीणां च वन्ध्यामयनाशनः स्यात् कल्याणको नाम गुडः प्रतीतः ||४१||
🔊 Audio coming soon
കല്യാണഗുഡമാഹ- പ്രസ്ഥത്രയേണേത്യാദി| ശുദ്ധസ്യ നിര്മലസ്യ| അര്ധതുലാം പഞ്ചാശത്പലാനി| ഗ്രന്ഥികം പിപ്പലീമൂലം, വ്യോഷം ത്രികടു, ഇഭകൃഷ്ണാ ഹസ്തിപിപ്പലീ, സിന്ധു സൈന്ധവം, അഗ്നിഃ ചിത്രകഃ| പിചുപ്രമാണൈഃ കര്ഷപ്രമാണൈഃ; ‘പലപ്രമാണൈഃ’ ഇത്യന്യേ പഠന്തി; തന്ന, സമാനതന്ത്രവിരോധാത്| ‘ദത്ത്വാ ത്രിവൃച്ചൂര്ണപലാനി ചാഷ്ടൌ’ ഇത്യത്ര ‘ഈഷത്തൈലഭൃഷ്ടാനി’ ഇതി ശേഷഃ, ത്രിവൃതോ രേചനീയതാസ്ഫോടനാര്ഥം വൃദ്ധപാരമ്പര്യസ്മരണാത്| യഥാവത് മൃദുമധ്യക്രൂരകോഷ്ഠക്രമാനുരൂപം ഖരമൃദുമധ്യപാകേനേത്യര്ഥഃ| അയമിതി കല്യാണകഃ| പുംസ്ത്വസ്യ ശുക്രസ്യ, അത്രാപി ഹതസ്യേതി സമ്ബധ്യതേ| കല്യാണക ഇതി കല്യാണകരണാത്||൩൮-൪൧||-
Adhikarana 34 (42-46) · Śloka 46
ദ്വിപഞ്ചമൂലേഭകണാത്മഗുപ്താഭാര്ഗീശടീപുഷ്കരമൂലവിശ്വാന് | പാഠാമൃതാഗ്രന്ഥികശങ്ഖപുഷ്പീരാസ്നാഗ്ന്യപാമാര്ഗബലായവാസാന് ||൪൨|| ദ്വിപാലികാന് ന്യസ്യ യവാഢകം ച ഹരീതകീനാം ച ശതം ഗുരൂണാമ് | ദ്രോണേ ജലസ്യാഢകസംയുതേ ച ക്വാഥേ കൃതേ പൂതചതുര്ഥഭാഗേ ||൪൩|| പചേത്തുലാം ശുദ്ധഗുഡസ്യ ദത്ത്വാ പൃഥക് ച തൈലാത് കുഡവം ഘൃതാച്ച | ചൂര്ണം ച താവന്മഗധോദ്ഭവായാ ദേയം ച തസ്മിന്മധു സിദ്ധശീതേ ||൪൪|| രസായനാത് കര്ഷമതോ വിലിഹ്യാദ്ദ്വേ ചാഭയേ നിത്യമഥാശു ഹന്യാത് | തദ്രാജയക്ഷ്മഗ്രഹണീപ്രദോഷശോഫാഗ്നിമാന്ദ്യസ്വരഭേദകാസാന് ||൪൫|| പാണ്ഡ്വാമയശ്വാസശിരോവികാരാന് ഹൃദ്രോഗഹിക്കാവിഷമജ്വരാംശ്ച | മേധാബലോത്സാഹമതിപ്രദം ച ചകാര ചൈതദ്ഭഗവാനഗസ്ത്യഃ ||൪൬||
द्विपञ्चमूलेभकणात्मगुप्ताभार्गीशटीपुष्करमूलविश्वान् | पाठामृताग्रन्थिकशङ्खपुष्पीरास्नाग्न्यपामार्गबलायवासान् ||४२|| द्विपालिकान् न्यस्य यवाढकं च हरीतकीनां च शतं गुरूणाम् | द्रोणे जलस्याढकसंयुते च क्वाथे कृते पूतचतुर्थभागे ||४३|| पचेत्तुलां शुद्धगुडस्य दत्त्वा पृथक् च तैलात् कुडवं घृताच्च | चूर्णं च तावन्मगधोद्भवाया देयं च तस्मिन्मधु सिद्धशीते ||४४|| रसायनात् कर्षमतो विलिह्याद्द्वे चाभये नित्यमथाशु हन्यात् | तद्राजयक्ष्मग्रहणीप्रदोषशोफाग्निमान्द्यस्वरभेदकासान् ||४५|| पाण्ड्वामयश्वासशिरोविकारान् हृद्रोगहिक्काविषमज्वरांश्च | मेधाबलोत्साहमतिप्रदं च चकार चैतद्भगवानगस्त्यः ||४६||
🔊 Audio coming soon
അഗസ്ത്യാവലേഹമാഹ- ദ്വിപഞ്ചമൂലേത്യാദി| ദ്വിപഞ്ചമൂലം ദശമൂലമ്| ഇഭകണാ ഗജപിപ്പലീ| ആത്മഗുപ്താ കപികച്ഛൂഃ| ഗ്രന്ഥികം പിപ്പലീമൂലമ്| അഗ്നിഃ ചിത്രകഃ| യവാസോ ധന്വയവാസകഃ, പൂര്വപദലോപാത്| ന്യസ്യ പ്രക്ഷിപ്യ| യവാഢകം ചതുഃഷഷ്ടിപലാനി| ഗുരൂണാമ് അതിസ്ഥൂലാനാമ്| ജലദ്രോണേ ദ്വാദശാധികപഞ്ചശതപലേഷു| ദ്വിപഞ്ചമൂലാദീന് പ്രത്യേകം ദ്വിപലപ്രമാണാന് യവാഢകം ച തഥാ ഹരീതകീശതം ജലദ്രോണേ പ്രക്ഷിപ്യ താവത് പചേദ്യാവത് പാദാവശേഷിതം, തതശ്ച തസ്മിന് കഷായേ വസ്ത്രപൂതേ ഗുഡതുലാം ശുദ്ധസ്വിന്നഹരീതകീശതം തഥാ ഘൃതതൈലയോഃ പ്രത്യേകമഷ്ടൌ പലാനി പ്രക്ഷിപ്യ പചേത് യാവത്തന്തുമത്ത്വാജ്ജലപതിതം ന ശീര്യതേ, തതശ്ച പിപ്പലീചൂര്ണം ചതുഷ്പലം മധു ചാഷ്ടപലപ്രമാണം ദത്ത്വാ സ്ഥാപയേത്, തതഃ തസ്മാദ്രസായനാത്, കല്കമ് അര്ധപലപ്രമാണം ലിഹ്യാത്, ഹരീതകീദ്വയം ച ഖാദേത്| ഏതദ്രസായനം ഭഗവതാ അഗസ്ത്യേന കൃതമ്||൪൨-൪൬||
Adhikarana 35 (47-48) · Śloka 48
കുലീരശുക്തീചടകൈണലാവാന്നിഷ്ക്വാഥ്യ വര്ഗം മധുരം ച കൃത്സ്നമ് | പചേദ്ഘൃതം തത്തു നിഷേവ്യമാണം ഹന്യാത് ക്ഷതോത്ഥം ക്ഷയജം ച കാസമ് ||൪൭|| ശതാവരീനാഗബലാവിപക്വം ഘൃതം വിധേയം ച ഹിതായ കാസിനാമ് ||൪൮||
कुलीरशुक्तीचटकैणलावान्निष्क्वाथ्य वर्गं मधुरं च कृत्स्नम् | पचेद्घृतं तत्तु निषेव्यमाणं हन्यात् क्षतोत्थं क्षयजं च कासम् ||४७|| शतावरीनागबलाविपक्वं घृतं विधेयं च हिताय कासिनाम् ||४८||
🔊 Audio coming soon
കുലീരശുക്തീത്യാദി| കുലീരഃ കര്കടഃ, ശുക്തിഃ ജലശുക്തിഃ, ചടകോ ഗ്രാമചടകഃ, ഏണഃ കൃഷ്ണമൃഗഃ, മധുരവര്ഗഃ കാകോല്യാദിഃ, കൃത്സ്നം സമഗ്രമ്| കേചിത് ‘നിഷ്ക്വാഥ്യ വര്ഗൈര്മധുരൈസ്തഥാऽന്യം’ ഇതി പഠിത്വാ കാകോല്യാദിസഹിതാനി ലാവാദീനി നിഷ്ക്വാഥ്യ തഥാ അന്യൈര്മധുരൈര്ജീവനീയൈഃ കല്കീകൃതൈര്ഘൃതം പചേദിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ചകാരാത് പിത്തജകാസമപി| ശതാവരീനാഗബലേത്യാദി| കേചിത് ശതാവരീനാഗബലാകല്കേ ഘൃതം സിദ്ധമിച്ഛന്തി; തന്ന, സമാനതന്ത്രവിരോധാത്||൪൭-൪൮||-
Adhikarana puShpikA · Śloka 52
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ കാസപ്രതിഷേധോ നാമ (ചതുര്ദശോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ദ്വിപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ ||൫൨||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कासप्रतिषेधो नाम (चतुर्दशोऽध्यायः, आदितः) द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५२||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ കാസപ്രതിഷേധോ നാമ ദ്വിപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ||൫൨||