18. kriyākalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

અથાતઃ ક્રિયાકલ્પં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||

પ્રાગુક્તાધ્યાયેષુ ચિકિત્સિતાન્યભિહિતાનિ, તેષુ ચિકિત્સિતેષુ સર્વત્ર તર્પણાદેઃ ક્રિયાયા અભિહિતત્વાત્ સઙ્ક્ષેપાર્થમેકત્ર તર્પણાદિકલ્પનવિસ્તરાય ક્રિયાકલ્પઃ પ્રતિપાદ્યો ભવતીત્યાહ- અથાત ઇત્યાદિ| ક્રિયાણાં તર્પણપુટપાકાદીનાં કલ્પનં કરણં ક્રિયાકલ્પઃ||૧-૨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞસ્તપોદૃષ્ટિરુદારધીઃ | વૈશ્વામિત્રં શશાસાથ શિષ્યં કાશિપતિર્મુનિઃ ||૩||

ક્રિયાકલ્પવિષયેઽપિ પ્રાઙ્નિર્દિષ્ટં યત્ તર્પણાદિ તત્પૂર્વકર્મપ્રધાનકર્મહીનયોગાતિયોગોત્તરકર્મભિર્નિર્દિદિક્ષુરાહ- સર્વશાસ્ત્રાર્થેત્યાદિ| સર્વશાસ્ત્રાર્થતત્ત્વજ્ઞાદિગુણયુક્તઃ કાશિપતિર્મુનિર્વૈશ્વામિત્રં શિષ્યં શશાસેતિ પિણ્ડાર્થઃ| તપસા દૃષ્ટિર્દર્શનં વિશેષજ્ઞાનોદયો યસ્યાસૌ તપોદૃષ્ટિઃ| ઉદારા મહતી ધીર્યસ્ય સ ઉદારધીઃ| વિશ્વામિત્રસ્યાપત્યં વૈશ્વામિત્રઃ સુશ્રુતસ્તમ્| શશાસ શિક્ષિતવાનિત્યર્થઃ| અથશબ્દો મઙ્ગલાર્થઃ| કાશિપતિર્મુનિરિતિ રાજર્ષિઃ ધન્વન્તરિરિત્યર્થઃ||૩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

તર્પણં પુટપાકશ્ચ સેક આશ્ચ્યોતનાઞ્જને | તત્ર તત્રોપદિષ્ટાનિ તેષાં વ્યાસં નિબોધ મે ||૪||

કાસ્તાઃ ક્રિયા યાસાં કલ્પનમિત્યાહ- તર્પણમિત્યાદિ| યાનિ તર્પણપુટપાકાદીનિ તત્ર તત્ર વાતાભિષ્યન્દાદાવુપદિષ્ટાનિ સઙ્ક્ષેપતઃ કથિતાનિ તેષાં વિસ્તરં મત્સકાશાન્નિબોધ જાનીહીતિ પિણ્ડાર્થઃ| શિરોબસ્તિઃ સર્વેન્દ્રિયતર્પણાત્ તર્પણોક્તેરેવોક્તો મન્તવ્યઃ, પુટપાકસેકાશ્ચ્યોતનાન્યપિ સ્નેહયુક્તાનિ તર્પણરૂપત્વાત્ તર્પણ એવાન્તર્ભવન્તિ, યત્ પુનરુપાદાનં પુટપાકાદીનાં તદ્રૂક્ષાણાં પુટપાકાદીનાં ગ્રહણાય કૃતમિત્યર્થઃ||૪||

Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11

સંશુદ્ધદેહશિરસો જીર્ણાન્નસ્ય શુભે દિને | પૂર્વાહ્ણે વાઽપરાહ્ણે વા કાર્યમક્ષ્ણોસ્તુ તર્પણમ્ ||૫|| વાતાતપરજોહીને વેશ્મન્યુત્તાનશાયિનઃ | આધારૌ માષચૂર્ણેન ક્લિન્નેન પરિમણ્ડલૌ ||૬|| સમૌ દૃઢાવસમ્બાધૌ કર્તવ્યૌ નેત્રકોશયોઃ | પૂરયેદ્ઘૃતમણ્ડસ્ય વિલીનસ્ય સુખોદકે ||૭|| આપક્ષ્માગ્રાત્તતઃ સ્થાપ્યં પઞ્ચ તદ્વાક્શતાનિ તુ | સ્વસ્થે, કફે ષટ્, પિત્તેઽષ્ટૌ, દશ વાતે તદુત્તમમ્ ||૮|| રોગસ્થાનવિશેષેણ કેચિત્ કાલં પ્રચક્ષતે | યથાક્રમોપદિષ્ટેષુ ત્રીણ્યેકં પઞ્ચ સપ્ત ચ ||૯|| દશ દૃષ્ટ્યામથાષ્ટૌ ચ વાક્શતાનિ વિભાવયેત્ | તતશ્ચાપાઙ્ગતઃ સ્નેહં સ્રાવયિત્વાઽક્ષિ શોધયેત્ ||૧૦|| સ્વિન્નેન યવપિષ્ટેન, સ્નેહવીર્યેરિતં તતઃ | યથાસ્વં ધૂમપાનેન કફમસ્ય વિશોધયેત્ ||૧૧||

તર્પણં કથં કાર્યમિત્યાહ- સંશુદ્ધેત્યાદિ| સંશુદ્ધદેહશિરસ ઇતિ સિરામોક્ષણવિરેચનનિરૂહશિરોવિરેચનૈઃ સમ્યક્શુદ્ધકાયમસ્તકસ્યેત્યર્થઃ| વેશ્મનિ ગૃહે| આધારૌ પાલી ઇત્યર્થઃ| ક્લિન્નેન પાનીયાલોડિતેન| પરિમણ્ડલૌ વર્તુલૌ, દ્વાવપિ નેત્રકોશૌ પરિવાર્ય સ્થિતાવિત્યર્થઃ| એતેન તિર્યક્પૂરણે ઘૃતસ્ય માત્રોક્તા| સમૌ અનિમ્નોન્નતૌ, દૃઢૌ અચ્છિદ્રૌ, અસમ્બાધૌ અસઙ્કટૌ| નેત્રકોશયોરિત્યત્ર ‘પરિતઃ’ ઇતિ શેષઃ| ઘૃતમણ્ડો ઘૃતસ્યોપર્યચ્છો ભાગઃ| સુખોદકે ઉષ્ણોદકે| આપક્ષ્માગ્રાદિત્યત્ર પૂરયેદિતિ સમ્બન્ધનીયમ્| આપક્ષ્માગ્રાત્ વર્ત્મલોમપર્યન્તમિત્યર્થઃ| એતેનોર્ધ્વં પૂરણે ઘૃતસ્ય માત્રોક્તા ભવતિ| તર્પણં કિયત્કાલં સ્થાપ્યમિતિ દર્શયન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| તચ્ચ પ્રમાણમુત્તમં, દોષબલાપેક્ષયા પુનર્હ્રાસોઽપિ કર્તવ્યઃ| ઇદાનીં સ્વમતં પ્રદર્શ્ય પરમતમપિ દર્શયન્નાહ- રોગેત્યાદિ| રોગસ્થાનવિશેષેણેતિ સન્ધિવર્ત્મશુક્લાદિભેદેનેત્યર્થઃ| કથં રોગસ્થાનવિશેષેણ કાલં પ્રચક્ષતે ઇત્યાહ- યથાક્રમોપદિષ્ટેષ્વિત્યાદિ| યથાક્રમકથિતેષુ સન્ધ્યાદિરોગસ્થાનેષ્વિત્યર્થઃ| તત્ર ત્રીણિ વાક્શતાનિ સન્ધૌ, વર્ત્મન્યેકં, શુક્લે પઞ્ચ, કૃષ્ણે સપ્ત, સર્વત્ર દશ, દૃષ્ટાવપિ દશ અષ્ટૌ વા| તત ઇત્યાદિ| અપાઙ્ગતઃ અપાઙ્ગાત્, ભ્રૂપુચ્છાન્તપ્રદેશાદિત્યર્થઃ| સ્નેહં સ્રાવયિત્વા શલાકાકૃતદ્વારેણ| સ્નેહવીર્યેરિતમિત્યાદિ| સ્નેહવીર્યેરિતં સ્નેહશક્ત્યા પ્રેરિતમ્| તતઃ સ્નેહાપનયનાન્તરમ્| યથાસ્વં ધૂમપાનેનેતિ કફપ્રત્યનીકેન શિરોવિરેચનધૂમપાનેનેત્યર્થઃ||૫-૧૧||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 12

એકાહં વા ત્ર્યહં વાઽપિ પઞ્ચાહં ચેષ્યતે પરમ્ |૧૨|

કતિ દિનાનિ તર્પણપ્રયોગસ્તદાહ- એકાહમિત્યાદિ| એકાહં વાતે, ત્ર્યહં પિત્તે, પઞ્ચાહં કફે ઇતિ ગયી; એકાહં ન્યૂનદોષે, ત્ર્યહં મધ્યદોષે, પઞ્ચાહમધિકદોષે ઇતિ જેજ્જટાચાર્યઃ| પરમિત્યુત્કૃષ્ટપ્રમાણં યથા સ્યાત્; એતેનાતઃ પરં તર્પણં ન યોજ્યમ્| તચ્ચ તર્પણં વિદેહાનુમતેન નિરન્તરં દિનાન્તરં દ્વ્યન્તરં ત્ર્યન્તરં વા યોજ્યમ્| તથા ચ વિદેહઃ,- “સ્વસ્વવૃત્તે વિધાતવ્યં દ્વ્યન્તરં તર્પણં ભવેત્| અહન્યહનિ વાતોત્થે, રક્તપિત્તે દિનાન્તરમ્|| તર્પણં સન્નિપાતોત્થે દ્વ્યન્તરં, ત્ર્યન્તરં કફે” ઇતિ|૧૨|-

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

તર્પણે તૃપ્તિલિઙ્ગાનિ નેત્રસ્યેમાનિ લક્ષયેત્ ||૧૨|| સુખસ્વપ્નાવબોધત્વં વૈશદ્યં વર્ણપાટવમ્ | નિર્વૃતિર્વ્યાધિવિધ્વંસઃ ક્રિયાલાઘવમેવ ચ ||૧૩||

તર્પણે ઇત્યાદિ| વૈશદ્યં મલાભાવઃ| વર્ણપાટવં શ્વેતત્વાદેર્વર્ણસ્ય યથાર્થગ્રહણં; અન્યે તુ નેત્રગતસ્યૈવ શુક્લકૃષ્ણાદેર્વર્ણસ્ય વૈમલ્યમાહુઃ| નિર્વૃતિઃ તાત્કાલિકં સુખમુત્પન્નમ્| ક્રિયાલાઘવમિતિ ક્રિયાણાં નિમેષોન્મેષાદીનાં શીઘ્રતા; અન્યે તુ ક્રિયા નિમેષોન્મેષણાદિકાઃ, લાઘવં નેત્રયોરેવ લઘુતેત્યાહુઃ||૧૨-૧૩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

ગુર્વાવિલમતિસ્નિગ્ધમશ્રુકણ્ડૂપદેહવત્ | જ્ઞેયં દોષસમુત્ક્લિષ્ટં નેત્રમત્યર્થતર્પિતમ્ ||૧૪||

અતિતર્પિતસ્ય નેત્રસ્ય લક્ષણમાહ- ગુર્વાવિલમિત્યાદિ| આવિલમ્ આકુલં, દોષસમુત્ક્લિષ્ટં દોષવ્યાપ્તમ્||૧૪||

Adhikarana 8 (15) · Śloka 15

રૂક્ષમાવિલમસ્રાઢ્યમસહં રૂપદર્શને | વ્યાધિવૃદ્ધિશ્ચ તજ્જ્ઞેયં હીનતર્પિતમક્ષિ ચ ||૧૫||

હીનતર્પિતસ્ય નયનસ્ય લક્ષણમાહ- રૂક્ષમિત્યાદિ| અસ્રાઢ્યમ્ અશ્રુબહુલમ્||૧૫||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 16

અનયોર્દોષબાહુલ્યાત્ પ્રયતેત ચિકિત્સિતે | ધૂમનસ્યાઞ્જનૈઃ સેકૈ રૂક્ષૈઃ સ્નિગ્ધૈશ્ચ યોગવિત્ ||૧૬||

ઇદાનીમતિતૃપ્તાતૃપ્તયોશ્ચિકિત્સામુદ્દિશન્નાહ- અનયોરિત્યાદિ| એતૈર્ધૂમનસ્યાઞ્જનસેકૈ રૂક્ષૈઃ પિત્તશ્લેષ્મભૂયિષ્ઠે, વાતભૂયિષ્ઠે તુ સ્નિગ્ધૈરિતિ| યોગવિત્ શાસ્ત્રવિદ્વૈદ્યઃ||૧૬||

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

તામ્યત્યતિવિશુષ્કં યદ્રૂક્ષં યચ્ચાતિદારુણમ્ | શીર્ણપક્ષ્માવિલં જિહ્મં રોગક્લિષ્ટં ચ યદ્ભૃશમ્ ||૧૭|| તદક્ષિ તર્પણાદેવ લભેતોર્જામસંશયમ્ |૧૮|

તર્પણવિષયં નિર્દિશન્નાહ- તામ્યતીત્યાદિ| તામ્યતિ અન્ધકારમિવ પશ્યતિ| અતિવિશુષ્કમ્ અશ્રુરહિતમ્| રૂક્ષમ્ અસ્નિગ્ધચ્છવિ| દારુણં કઠિનવર્ત્મ| જિહ્મં રૂપક્રિયાસુ જડમ્| ઊર્જાં બલમ્||૧૭||-

Adhikarana 11 (18) · Śloka 19

દુર્દિનાત્યુષ્ણશીતેષુ ચિન્તાયાસભ્રમેષુ ચ ||૧૮|| અશાન્તોપદ્રવે ચાક્ષ્ણિ તર્પણં ન પ્રશસ્યતે |૧૯|

તર્પણવિષયમાહ- દુર્દિનેત્યાદિ| અશાન્તોપદ્રવે ચેતિ અશાન્તા અસ્વલ્પીભૂતા ઉદીર્ણવેદનાદય ઉપદ્રવા યત્ર તસ્મિન્||૧૮||-

Adhikarana 12 (19) · Śloka 20

પુટપાકસ્તથૈતેષુ, નસ્યં યેષુ ચ ગર્હિતમ્ ||૧૯|| તર્પણાર્હા ન યે પ્રોક્તાઃ સ્નેહપાનાક્ષમાશ્ચ યે |૨૦|

ઇદાનીં પુટપાકસ્ય વિષયાવિષયમાહ- પુટપાક ઇત્યાદિ| પુટપાકસ્તથૈતેષ્વિતિ એતેષુ પૂર્વોક્તેષુ તર્પણાર્હેષુ પુટપાકસ્તથાઽર્હતીત્યર્થઃ| અયં પુટપાકસ્ય વિષયઃ, અવિષયસ્તુ નસ્યં યેષુ ચ ગર્હિતમિત્યાદિકઃ| નસ્યં યેષુ ચ ગર્હિતમિતિ યેષુ નસ્યં ગર્હિતં તેષુ પુટપાકોઽપિ ગર્હિતઃ| તર્પણાર્હા ન યે પ્રોક્તા ઇતિ યે ચિન્તાભ્રમગૃહીતાદયસ્તર્પણં નાર્હન્તિ તે પુટપાકમપિ નાર્હન્તિ| સ્નેહપાનાક્ષમાશ્ચ યે દુર્બલારોચકિપ્રભૃતયઃ સ્નેહપાનં ન ક્ષમન્તે તે પુટપાકમપિ ન ક્ષમન્તે ઇત્યર્થઃ||૧૯||-

Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21

તતઃ પ્રશાન્તદોષેષુ પુટપાકક્ષમેષુ ચ ||૨૦|| પુટપાકઃ પ્રયોક્તવ્યો નેત્રેષુ ભિષજા ભવેત્ | સ્નેહનો લેખનીયશ્ચ રોપણીયશ્ચ સ ત્રિધા ||૨૧||

ઇદાનીં પુટપાકસ્યાવસ્થિકં કાલમુદ્દિશન્નાહ- તત ઇત્યાદિ| એવમ્ભૂતેષુ નેત્રેષુ ભિષજા પુટપાકઃ પ્રયોક્તવ્યો ભવેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| પ્રશાન્તદોષેષ્વિતિ પ્રશબ્દોઽયમાદિકર્મણિ, તેન પ્રથમકર્મશાન્તાવસ્થદોષેષ્વિત્યર્થઃ| પુટપાકક્ષમેષુ ચેતિ તર્પણનસ્યસ્નેહપાનાર્હેષ્વિત્યર્થઃ; તર્પણાદ્યનર્હાણિ પુનઃ પુટપાકં ન ક્ષમન્તે| સ્નેહન ઇત્યાદિ||૨૦-૨૧||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

હિતઃ સ્નિગ્ધોઽતિરૂક્ષસ્ય સ્નિગ્ધસ્યાપિ ચ લેખનઃ | દૃષ્ટેર્બલાર્થમપરઃ પિત્તાસૃગ્વ્રણવાતનુત્ ||૨૨||

તેષાં ત્રિવિધાનામપિ વિષયમાહ- હિત ઇત્યાદિ| અપર ઇતિ રોપણીયઃ પુટપાક ઇત્યર્થઃ| ‘હિતઃ સ્નિગ્ધોઽતિરૂક્ષસ્ય’ ઇત્યત્ર ‘ત્રિવિધઃ સ હિતો રૂક્ષે’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| ‘પિત્તાસૃગ્વ્રણવાતનુત્’ ઇત્યત્ર ‘પિત્તાસૃગ્વ્રણનાશન’ ઇતિ પઠન્તિ||૨૨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

સ્નેહમાંસવસામજ્જમેદઃસ્વાદ્વૌષધૈઃ કૃતઃ | સ્નેહનઃ પુટપાકસ્તુ ધાર્યો દ્વે વાક્શતે તુ સઃ ||૨૩||

સ્નેહનપુટપાકમાહ- સ્નેહેત્યાદિ| સ્નેહમાંસમિતિ સ્નેહપ્રધાનં માંસમ્, આનૂપમિત્યર્થઃ, ‘સર્પિર્માંસ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| સ્વાદ્વૌષધૈઃ કાકોલ્યાદિભિઃ, કૃતઃ સંસ્કૃતઃ||૨૩||

Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25

જાઙ્ગલાનાં યકૃન્માંસૈર્લેખનદ્રવ્યસમ્ભૃતૈઃ | કૃષ્ણલોહરજસ્તામ્રશઙ્ખવિદ્રુમસિન્ધુજૈઃ ||૨૪|| સમુદ્રફેનકાસીસસ્રોતોજદધિમસ્તુભિઃ | લેખનો વાક્શતં તસ્ય પરં ધારણમુચ્યતે ||૨૫||

લેખનપુટપાકમાહ- જાઙ્ગલાનામિત્યાદિ| જાઙ્ગલા એણાદયઃ| યકૃત્ કાલખણ્ડાનિ, માંસાનિ ચ કાલખણ્ડાસન્નાન્યેવ| વિદ્રુમઃ પ્રવાલઃ, સિન્ધુજં સૈન્ધવમ્||૨૪-૨૫||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

સ્તન્યજાઙ્ગલમધ્વાજ્યતિક્તદ્રવ્યવિપાચિતઃ | લેખનાત્ત્રિગુણં ધાર્યઃ પુટપાકસ્તુ રોપણઃ ||૨૬||

રોપણપુટપાકમાહ- સ્તન્યજાઙ્ગલેત્યાદિ| સ્તન્યં સ્ત્રીસ્તન્યં, જાઙ્ગલેત્યત્ર માંસમિતિ શેષઃ; ‘મધ્વાજ્ય’ ઇત્યત્ર ‘મેધ્યાજ્ય’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, મેધ્યાજ્યં ગવ્યં ઘૃતમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૨૬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

વિતરેત્તર્પણોક્તં તુ ધૂમં હિત્વા તુ રોપણમ્ | સ્નેહસ્વેદૌ દ્વયોઃ કાર્યૌ, કાર્યો નૈવ ચ રોપણે ||૨૭||

ઇદાનીં સ્નેહનલેખનયોઃ પૂર્વકર્માહ- વિતરેદિત્યાદિ| રોપણં પુટપાકં પરિત્યજ્ય તર્પણોક્તં ધૂમં દ્વયોર્વિતરેત્ કુર્યાત્, તથા સ્નેહસ્વેદૌ દ્વયોરેવ કાર્યાવિતિ પિણ્ડાર્થઃ||૨૭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

એકાહં વા દ્વ્યહં વાઽપિ ત્ર્યહં વાઽપ્યવચારણમ્ |૨૮|

એકાહમિત્યાદિ| એકાહં શ્લૈષ્મિકે નેત્રરોગે પુટપાકસ્યાવચારણં, દ્વ્યહં પૈત્તિકે, ત્ર્યહં વાતિકે; અન્યે તુ એકાહં લેખનીયસ્યાવચારણં, દ્વ્યહં સ્નેહનસ્ય, ત્ર્યહં રોપણીયસ્યેતિ|૨૮|-

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

યન્ત્રણા તુ ક્રિયાકાલાદ્દ્વિગુણં કાલમિષ્યતે ||૨૮||

તર્પણપુટપાકયોરેકત્ર પરિહાર્યકાલમુદ્દિશન્નાહ- યન્ત્રણા તુ ક્રિયાકાલાદ્દ્વિગુણમિત્યાદિ| ક્રિયાકાલાત્ સ્નેહપાનાદેરારભ્ય યઃ કાલસ્તસ્માદ્ દ્વિગુણઃ કાલઃ; ન પુનસ્તર્પણકાલાત્, તસ્યાલ્પત્વાત્||૨૮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

તેજાંસ્યનિલમાકાશમાદર્શં ભાસ્વરાણિ ચ | નેક્ષેત તર્પિતે નેત્રે પુટપાકકૃતે તથા ||૨૯||

પરિહાર્યાણ્યાહ- તેજાંસ્યનિલમિત્યાદિ| તેજાંસિ દીપજ્વાલાપ્રભૃતીનિ, અનિલં સમ્મુખવાયું, ભાસ્વરાણિ આદિત્યાદીનિ||૨૯||

Adhikarana 22 (30) · Śloka 30

મિથ્યોપચારાદનયોર્યો વ્યાધિરુપજાયતે | અઞ્જનાશ્ચ્યોતનસ્વેદૈર્યથાસ્વં તમુપાચરેત્ ||૩૦||

અધુના તયોર્વ્યાપચ્ચિકિત્સાબીજમુદ્દિશન્નાહ- મિથ્યોપચારાદિત્યાદિ| અનયોઃ તર્પણપુટપાકયોઃ||૩૦||

Adhikarana 23 (31) · Śloka 31

પ્રસન્નવર્ણં વિશદં વાતાતપસહં લઘુ | સુખસ્વપ્નાવબોધ્યક્ષિ પુટપાકગુણાન્વિતમ્ ||૩૧||

પુટપાકસ્ય સમ્યગ્યોગમાહ- પ્રસન્નવર્ણમિત્યાદિ||૩૧||

Adhikarana 24 (32) · Śloka 32

અતિયોગાદ્રુજઃ શોફઃ પિડકાસ્તિમિરોદ્ગમઃ |૩૨|

પુટપાકસ્યાતિયોગમાહ- અતિયોગાદ્રુજ ઇત્યાદિ|૩૨|-

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

પાકોઽશ્રુ હર્ષણં ચાપિ હીને દોષોદ્ગમસ્તથા ||૩૨||

પુટપાકસ્ય હીનયોગમાહ- પાક ઇત્યાદિ| હર્ષો વેદનાવિશેષોઽન્તઃશીતકરઃ||૩૨||

Adhikarana 26 (33-38) · Śloka 38

અત ઊર્ધ્વં પ્રવક્ષ્યામિ પુટપાકપ્રસાધનમ્ | દ્વૌ બિલ્વમાત્રૌ શ્લક્ષ્ણસ્ય પિણ્ડૌ માંસસ્ય પેષિતૌ ||૩૩|| દ્રવ્યાણાં બિલ્વમાત્રં તુ દ્રવાણાં કુડવો મતઃ | તદૈકધ્યં સમાલોડ્ય પત્રૈઃ સુપરિવેષ્ટિતમ્ ||૩૪|| (કાશ્મરીકુમુદૈરણ્ડપદ્મિનીકદલીભવૈઃ ) | મૃદાવલિપ્તમઙ્ગારૈઃ ખાદિરૈરવકૂલયેત્ ||૩૫|| કતકાશ્મન્તકૈરણ્ડપાટલાવૃષબાદરૈઃ | સક્ષીરદ્રુમકાષ્ઠૈર્વા ગોમયૈર્વાઽપિ યુક્તિતઃ ||૩૬|| સ્વિન્નમુદ્ધૃત્ય નિષ્પીડ્ય રસમાદાય તં નૃણામ્ | તર્પણોક્તેન વિધિના યથાવદવચારયેત્ ||૩૭|| કનીનકે નિષેચ્યઃ સ્યાન્નિત્યમુત્તાનશાયિનઃ | રક્તે પિત્તે ચ તૌ શીતૌ કોષ્ણૌ વાતકફાપહૌ ||૩૮||

અત ઊર્ધ્વમિત્યાદિ| શ્લક્ષ્ણસ્ય માંસસ્ય દ્વૌ પિણ્ડૌ બિલ્વમાત્રૌ પ્રત્યેકં પલપ્રમાણૌ કાર્યવિત્યર્થઃ| દ્રવ્યાણાં બિલ્વમાત્રમિતિ સ્નેહનલેખનરોપણેષુ પુટપાકેષુ યથાક્રમં મધુરૌષધલેખનદ્રવ્યતિક્તદ્રવ્યાણાં પલપ્રમાણમિત્યર્થઃ| દ્રવાણાં કુડવ ઇતિ અષ્ટૌ પલાનિ; કેચિચ્ચત્વારિ પલાનિ, કસ્માત્? કુડવાદૂર્ધ્વં દ્વિગુણપરિભાષા| તત્ર સ્નેહનપુટપાકસ્ય પેષણાલોડનાર્થં માંસરસમધુરૌષધકષાયક્ષીરાણિ, લેખનસ્ય મધુમસ્તુત્રિફલોદકાનિ, રોપણસ્ય તિક્તકષાય ઇતિ| અવકૂલયેત્ વિપચેત્| ક્ષીરદ્રુમા વટાદયઃ| યુક્તિત ઇતિ પદમવકૂલયેદિત્યત્ર સમ્બન્ધનીયમ્| યુક્તિસ્તુ ‘પુટપાકસ્ય પાકોઽયં બહિરારક્તવર્ણતા’ ઇતિ| ઇદાનીં તર્પણપુટપાકયોર્દોષોપયોગિધર્મન્તરં નિર્દિશન્નાહ- રક્તે ઇત્યાદિ||૩૩-૩૮||

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણૌ સતતં દાહપાકકરૌ સ્મૃતૌ | અપ્લુતૌ શીતલૌ ચાશ્રુસ્તમ્ભરુગ્ઘર્ષકારકૌ ||૩૯|| અતિમાત્રૌ કષાયત્વસઙ્કોચસ્ફુરણાવહૌ | હીનપ્રમાણૌ દોષાણામુત્ક્લેશજનનૌ ભૃશમ્ ||૪૦||

તર્પણપુટપાકયોર્વિરુદ્ધગુણમાત્રયોર્વ્યાપદો નિર્દિશન્નાહ- અત્યુષ્ણેત્યાદિ| અપ્લુતૌ મન્દપ્લતૌ||૩૯-૪૦||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 42

યુક્તૌ કૃતૌ દાહશોફરુગ્ધર્ષસ્રાવનાશનૌ | કણ્ડૂપદેહદૂષીકારક્તરાજિવિનાશનૌ ||૪૧|| તસ્માત્ પરિહરન્ દોષાન્ વિદધ્યાત્તૌ સુખાવહૌ |૪૨|

યુક્તૌ કૃતાવિત્યાદિ| દૂષીકા નેત્રમલઃ, દોષાન્ અત્યુષ્ણતીક્ષ્ણાદિકાન્||૪૧||-

Adhikarana 29 (42) · Śloka 42

વ્યાપદશ્ચ યથાદોષં નસ્યધૂમાઞ્જનૈર્જયેત્ ||૪૨||

ઇદાનીં વ્યાપચ્ચિકિત્સામાહ- વ્યાપદશ્ચ યથાદોષમિત્યાદિ| વ્યાપદો દાહપાકાદિકાઃ, યથાદોષં દોષાનતિક્રમેણ||૪૨||

Adhikarana 30 (43) · Śloka 43

આદ્યન્તયોશ્ચાપ્યનયોઃ સ્વેદ ઉષ્ણામ્બુચૈલિકઃ | તથા હિતોઽવસાને ચ ધૂમઃ શ્લેષ્મસમુચ્છ્રિતૌ ||૪૩||

ઇદાનીં તર્પણપુટપાકયોઃ પૂર્વકર્મ પશ્ચાત્કર્મ ચાહ- આદ્યન્તયોશ્ચાપ્યનયોરિત્યાદિ| અનયોઃ તર્પણપુટપાકયોઃ| સ્વેદ ઉષ્ણામ્બુચૈલિક ઇતિ ઉષ્ણામ્બુસિક્તેન કર્પટેન સ્વેદ ઇત્યર્થઃ| ‘તથા હિતોઽવસાને ચ ધૂમઃ શ્લેષ્મસમુત્થિતૌ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ||૪૩||

Adhikarana 31 (44) · Śloka 44

યથાદોષોપયુક્તં તુ નાતિપ્રબલમોજસા | રોગમાશ્ચ્યોતનં હન્તિ સેકસ્તુ બલવત્તરમ્ ||૪૪||

ઇદાનીમાશ્ચ્યોતનસેકાવાહ- યથાદોષોપયુક્તમિત્યાદિ| યથાદોષોપયુક્તમિતિ વાતાદિજે નેત્રરોગે વાતાદિહરદ્રવ્યસિદ્ધમાશ્ચ્યોતનમિત્યર્થઃ| નાતિપ્રબલં નાત્યુત્કટં રોગમ્| ઓજસા શક્ત્યા| સેકસ્તુ બલવત્તરમિતિ યથાદોષોપયુક્તઃ પરિષેકઃ પુનર્બલવત્તરમિતિ પ્રબલં રોગં હન્તિ| તૌ ચાશ્ચ્યોતનસેકૌ ચતુર્થેઽહન્યાગતરોગલક્ષણે પ્રયોક્તવ્યૌ| તથા ચ વિદેહઃ- “પ્રાગેવાક્ષ્યામયે કાર્યં ત્રિરાત્રં લઘુભોજનમ્| ઉપવાસસ્ત્ર્યહં વા સ્યાન્નક્તં વાઽપ્યશનં ત્ર્યહમ્|| તતશ્ચતુર્થે દિવસે વ્યાધિં સઞ્જાતલક્ષણમ્| સમીક્ષ્યાશ્ચ્યોતનૈઃ સેકૈર્યથાસ્વમુપપાદયેત્”- ઇતિ||૪૪||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

તૌ ત્રિધૈવોપયુજ્યેતે રોગેષુ પુટપાકવત્ |૪૫|

તાવિત્યાદિ| તૌ આશ્ચ્યોતનસેકૌ| ત્રિધૈવેતિ સ્નેહનલેખનરોપણભેદેન પુટપાકવત્ત્રિપ્રકારાવિત્યર્થઃ| તયોશ્ચ પેષણાલોડનાર્થં દ્રવાણિ પુટપાકોક્તાન્યેવ| તયોરેવ સમ્યગ્યોગો હીનયોગો મિથ્યાયોગશ્ચ પુટપાકવત્| આશ્ચ્યોતનસ્ય ધારણકાલઃ પુટપાકવત્| પરિષેકસ્ય પુનરિહૈવાગ્રે ધારણકાલં કથયિષ્યામઃ| કેચિદાશ્ચ્યોતનસેકયોઃ પુટપાકાદ્ દ્વિગુણં કાલં મન્યન્તે| તન્ન, ‘સેકસ્ય દ્વિગુણઃ કાલઃ પુટપાકાત્ પરો મત’ ઇત્યત્રોક્તેન સહ વિરોધાપત્તેઃ|૪૫|-

Adhikarana 33 (45) · Śloka 46

લેખને સપ્ત ચાષ્ટૌ વા બિન્દવઃ સ્નૈહિકે દશ ||૪૫|| આશ્ચ્યોતને પ્રયોક્તવ્યા દ્વાદશૈવ તુ રોપણે |૪૬|

લેખનાદીનામાશ્ચ્યોતનાનાં બિન્દુસઙ્ખ્યામાહ- લેખને સપ્ત ચાષ્ટૌ વેત્યાદિ| લેખને લેખનાશ્ચ્યોતને સપ્તાષ્ટૌ વા બિન્દવઃ||૪૫||-

Adhikarana 34 (46) · Śloka 46

સેકસ્ય દ્વિગુણઃ કાલઃ પુટપાકાત્ પરો મતઃ ||૪૬||

ઇદાનીં પરિષેકસ્ય ધારણકાલમાહ- સેકસ્યેત્યાદિ| તત્ર લેખનપરિષેકસ્ય વાક્શતદ્વયં ધારણકાલઃ, સ્નેહનસ્ય વાક્શતચતુષ્ટયં, રોપણસ્ય ષડ્વાક્શતાનિ||૪૬||

Adhikarana 35 (47) · Śloka 47

અથવા કાર્યનિર્વૃત્તેરુપયોગો યથાક્રમમ્ |૪૭|

પક્ષાન્તરમાહ- અથવેત્યાદિ| કાર્યનિર્વૃત્તિઃ વ્યાધેરુપશમઃ પ્રકૃતિવર્ણોપપત્તિઃ ક્રિયાપાટવં વેદનોપશમશ્ચ કાર્યં, તસ્ય નિષ્પત્તિઃ કાર્યનિર્વૃત્તિઃ| યથાક્રમં શનૈઃ શનૈરિત્યર્થઃ| અયં કાર્યનિર્વૃત્તિલક્ષણો ધારણકાલ આશ્ચ્યોતનસેકયોઃ| અન્યે તુ સર્વેષાં તર્પણાદીનામયં ધારણકાલ ઇતિ વદન્તિ| અપરે તુ પુટપાકસેકયોરયં કાલઃ; તત્ર પુટપાકસેકયોર્દ્રવ્યભેદતો ભેદઃ|૪૭|-

Adhikarana 36 (47) · Śloka 47

પૂર્વાપરાહ્ણે મધ્યાહ્ને રુજાકાલેષુ ચોભયોઃ ||૪૭||

ઇદાનીમાશ્ચ્યોતનસેકયોર્યથાદોષં પ્રયોગકાલમાહ- પૂર્વાપરાહ્ણ ઇત્યાદિ| કફજે વ્યાધૌ પૂર્વાહ્ણે લેખનાવાશ્ચ્યોતનસેકૌ પ્રયોજ્યૌ, વાતજેઽપરાહ્ણે સ્નેહનૌ, રક્તપિત્તજે મધ્યાહ્ને રોપણૌ| રુજાકાલેષુ ચેત્યાવસ્થિકઃ કાલઃ, તેન યદૈવ રુગુત્પદ્યતે તદૈવ સેકાશ્ચ્યોતનૌ પ્રયોજ્યૌ| ઉભયોઃ આશ્ચ્યોતનસેકયોઃ| કેચિત્ પરિષેકસ્યૈવાયં પ્રયોગકાલ ઇતિ કથયન્તિ||૪૭||

Adhikarana 37 (48) · Śloka 48

યોગાયોગાત્ સ્નેહસેકે તર્પણોક્તાન્ પ્રચક્ષતે |૪૮|

ઇદાનીં પરિષેકસ્ય દ્રવ્યવિશેષકૃતસ્ય સઙ્ક્ષેપાર્થં યોગાયોગલક્ષણમાહ- યોગાયોગાનિત્યાદિ| યોગઃ સમ્યગ્યોગઃ, અયોગઃ સમ્યગ્યોગાભાવઃ| તેનાયોગશબ્દેન હીનમિથ્યાતિયોગાઃ પ્રાપ્યન્તે, અતઃ પૃથઙ્નેહોક્તાઃ| અન્યે તુ, અયોગે ઇત્યત્ર નશબ્દેનૈવ હીનયોગમિથ્યાયોગાવાક્ષિપ્તૌ, અતિયોગસ્ય તુ માત્રાકાલાભ્યામેવ પર્યુદાસઃ કૃત ઇતિ| સ્નૈહિકે કેવલઘૃતપરિષેકે| તર્પણોક્તાન્ સુખસ્વપ્નાવબોધિત્વમિત્યાદીન્| ઇદં યોગાયોગલક્ષણં કેવલં સ્નેહપરિષેકસ્યૈવ બોદ્ધવ્યં, ક્ષીરેક્ષુરસાદિકૃતસ્ય સ્નેહનીયાખ્યપરિષેકસ્ય યોગાયોગલક્ષણં પુટપાકવત્ કથિતમ્|૪૮|-

Adhikarana 38 (47-50) · Śloka 51

રોગાઞ્છિરસિ સમ્ભૂતાન્ હત્વાઽતિપ્રબલાન્ ગુણાન્ ||૪૮|| કરોતિ શિરસો બસ્તિરુક્તા યે મૂર્ધતૈલિકાઃ | શુદ્ધદેહસ્ય સાયાહ્ને યથાવ્યાધ્યશિતસ્ય તુ ||૪૯|| ઋજ્વાસીનસ્ય બધ્નીયાદ્વસ્તિકોશં તતો દૃઢમ્ | યથાવ્યાધિશૃતસ્નેહપૂર્ણં સંયમ્ય ધારયેત્ ||૫૦|| તર્પણોક્તં દશગુણં યથાદોષં વિધાનવિત્ |૫૧|

શિરોબસ્તિમાહ- રોગાનિત્યાદિ| અતિપ્રબલાન્ શિરસિ સમ્ભૂતાન્ રોગાન્ શિરોભિતાપાદીન્ હત્વા શિરોબસ્તિર્યે મૂર્ધતૈલિકા ગુણા ઉક્તાસ્તાન્ કરોતીતિ સમ્બન્ધઃ| શિરોઽત્ર ગ્રીવાપર્યન્તં ગ્રાહ્યં, નતુ ષડઙ્ગુલોત્સેધમ્| મૂર્ધતૈલિકા ગુણા શિરોગતાંસ્તથા રોગાનિત્યાદયઃ શિરસઃ પ્રતિપૂરણપર્યન્તા અનાગતાબાધપ્રતિષેધોક્તાઃ| શુદ્ધદેહસ્ય વમનાદિભિર્નિર્મલશરીરસ્ય; અથવા શુદ્ધદેહસ્ય નસ્યાદિભિર્વિશુદ્ધમસ્તકસ્ય, દેહાવયવેઽપિ દેહોપચારાત્; અથવા શિરઃશુદ્ધાવપિ દેહસ્ય શુદ્ધિરિતિ| સાયાહ્ને દિનાવસાને| યથાવ્યાધ્યશિતસ્યેતિ વ્યાધિપ્રત્યનીકં ભુક્તવત ઇત્યર્થઃ| ઋજ્વિતિ ઋજુ યથા સ્યાદેવં બસ્તિકોશં બધ્નીયાત્, ‘કેશાન્ત’ ઇતિ શેષઃ| અથવા ઋજ્વિતિ આસીનસ્ય વિશેષણમ્| બસ્તિકોશમિત્યુક્તેનૈવ પટ્ટચેલિકામાષચૂર્ણાદિકમાક્ષિપ્તમ્| યથાવ્યાધિશૃતસ્નેહપૂર્ણં યથાવ્યાધિદોષદૂષ્યહિતદ્રવ્યસિદ્ધસ્નેહપૂર્ણમ્| સંયમ્ય ધારયેત્ યાવત્ કેશભૂમેરુપરિ દ્વ્યઙ્ગુલં બદ્ધ્વા ધારયેત્| કિયત્કાલં શિરોબસ્તિં ધારયેદિત્યાહ- તર્પણોક્તમિત્યાદિ| તર્પણોક્તમક્ષિતર્પણકથિતકાલં દશગુણં શિરોબસ્તિરવચાર્યઃ| યથાદોષમિતિ તત્ર ષણ્માત્રાસહસ્રાણિ શ્લેષ્મણિ, અષ્ટૌ સહસ્રાણિ પિત્તે, દશસહસ્રાણિ વાતે ઇતિ; અપરં ચ વાતરોગચિકિત્સિતે શિરોગતવાતપ્રસ્તાવે વ્યાખ્યાતમ્| કેચિદમું પાઠમન્યથા પઠન્તિ, સ ચાભાવાન્ન લિખિતઃ||૪૭-૫૦||

Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 52

વ્યક્તરૂપેષુ દોષેષુ શુદ્ધકાયસ્ય કેવલે ||૫૧|| નેત્ર એવ સ્થિતે દોષે પ્રાપ્તમઞ્જનમાચરેત્ | લેખનં રોપણં ચાપિ પ્રસાદનમથાપિ વા ||૫૨||

ઇદાનીમઞ્જનસ્યાવસ્થિકં કાલમુદ્દિશન્નાહ- વ્યક્તરૂપેષ્વિત્યાદિ| વ્યક્તરૂપેષુ સામતાપગમેન વ્યક્તાત્મરૂપપ્રાપ્તેષુ| શુદ્ધકાયસ્ય સિરાવ્યધિવિરેચનનિરૂહશિરોવિરેચનૈર્હૃતમલદેહસ્ય| કેવલે અન્યદોષાસંસૃષ્ટે| નેત્રે એવ સ્થિતે અક્ષિગોલકત્વઙ્માત્રસ્થિતે, ન પુનઃ પક્ષ્માદ્યાશ્રિતે| પ્રાપ્તં યુક્તમ્| કેચિત્ ‘દોષેષુ’ ઇત્યત્ર ‘રોગેષુ’ ઇતિ પઠન્તિ, રોગશબ્દો દોષેષ્વપિ વર્તતે ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ઇદાનીમઞ્જનભેદં નિર્દિશન્નાહ- લેખનમિત્યાદિ||૫૧-૫૨||

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

તત્ર પઞ્ચ રસાન્ વ્યસ્તાનાદ્યૈકરસવર્જિતાન્ | પઞ્ચધા લેખનં યુઞ્જ્યાદ્યથાદોષમતન્દ્રિતઃ ||૫૩||

લેખનમાહ- તત્રેત્યાદિ| પઞ્ચરસાન્ પઞ્ચરસદ્રવ્યાણીત્યર્થઃ| આદ્યૈકરસવર્જિતાન્ મધુરરસવર્જિતાન્| પઞ્ચધેતિ વાતપિત્તશ્લેષ્મરક્તસન્નિપાતભેદેન| યથાદોષં દોષાનતિક્રમેણ| તત્ર વાતે અમ્લલવણૌ, પિત્તે તિક્તકષાયૌ, શ્લેષ્મણિ કટુતિક્તકષાયાઃ, રક્તે પિત્તવત્, સન્નિપાતે રસદ્વયં ત્રયં વા| સન્નિપાતેનૈવ સંસર્ગોઽવરુદ્ધઃ, અતોઽત્ર પૃથઙ્નોક્તઃ| લેખનં દોષસ્રાવણાન્નયનસ્ય રિક્તીકરણમ્||૫૩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

નેત્રવર્ત્મસિરાકોશસ્રોતઃશૃઙ્ગાટકાશ્રિતમ્ | મુખનાસાક્ષિભિર્દોષમોજસા સ્રાવયેત્તુ તત્ ||૫૪||

લેખનં યથા દોષસ્ય સ્રાવણં કુરુતે તથા દર્શયન્નાહ- નેત્રેત્યાદિ| નેત્રવર્ત્મનોર્યાઃ સિરા યશ્ચ કોશો યાનિ ચ સ્રોતાંસિ તત્ર સ્થિતં દોષં, તથા શૃઙ્ગાટકમર્માશ્રિતં ચ દોષં તલ્લેખનાઞ્જનં મુખાદિભિરોજસા પ્રભાવેણ સ્રાવયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ||૫૪||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

કષાયં તિક્તકં વાઽપિ સસ્નેહં રોપણં મતમ્ | તત્સ્નેહશૈત્યાદ્વર્ણ્યં સ્યાદ્દૃષ્ટેશ્ચ બલવર્ધનમ્ ||૫૫||

રોપણમાહ- કષાયેત્યાદિ| સસ્નેહમ્ ઈષદ્ઘૃતયુક્તમ્||૫૫||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

મધુરં સ્નેહસમ્પન્નમઞ્જનં તુ પ્રસાદનમ્ | દૃષ્ટિદોષપ્રસાદાર્થં સ્નેહનાર્થં ચ તદ્ધિતમ્ ||૫૬||

પ્રસાદનમાહ- મધુરમિત્યાદિ| દૃષ્ટિદોષપ્રસાદાર્થં દૃષ્ટિસ્થદોષપ્રસાદાર્થમિત્યર્થઃ||૫૬||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

યથાદોષં પ્રયોજ્યાનિ તાનિ રોગવિશારદૈઃ | અઞ્જનાનિ યથોક્તાનિ પ્રાહ્ણસાયાહ્નરાત્રિષુ ||૫૭||

યથેત્યાદિ| તાનિ યથોક્તાનિ લેખનાદીન્યઞ્જનાનિ રોગવિશારદૈર્વૈદ્યૈર્યથાદોષં પ્રાહ્ણસાયાહ્નરાત્રિષુ પ્રયોજ્યાનીતિ પિણ્ડાર્થઃ| તત્ર પૂર્વાહ્ણે શ્લેષ્મરોગે લેખનાઞ્જનં, સાયાહ્ને વાતજે, રાત્રૌ પિત્તજે| અન્યે તુ આદૌ શોધનાઞ્જનં, તતો રોપણં; અપરે તુ પ્રસાદનમિતિ વદન્તિ| અપરમપિ ઋતુભેદાદર્થાન્તરમસ્તિ, તચ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્||૫૭||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

ગુટિકારસચૂર્ણાનિ ત્રિવિધાન્યઞ્જનાનિ તુ | યથાપૂર્વં બલં તેષાં શ્રેષ્ઠમાહુર્મનીષિણઃ ||૫૮||

ઇદાનીમપ્યેકૈકમઞ્જનં ગુટિકાદિભેદાત્ત્રિપ્રકારમિતિ દર્શયન્નાહ- ગુટિકારસેત્યાદિ| રસોઽત્ર ઘનરસો રસક્રિયેત્યર્થઃ| યથાપૂર્વં બલં તેષામિતિ એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- મહાબલાનાં રોગાણાં ગુટિકાઞ્જનં, મધ્યાનાં રસક્રિયાઞ્જનં, હીનાનાં ચૂર્ણાઞ્જનમ્||૫૮||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

હરેણુમાત્રા વર્તિઃ સ્યાલ્લેખનસ્ય પ્રમાણતઃ | પ્રસાદનસ્ય ચાધ્યર્ધા દ્વિગુણા રોપણસ્ય ચ ||૫૯||

ઇદાનીં પ્રમાણાવસરઃ- હરેણુમાત્રા વર્તિરિત્યાદિ| હરેણુઃ વર્તુલકલાયઃ, અધ્યર્ધા સાર્ધકલાયપ્રમાણેત્યર્થઃ, દ્વિગુણા દ્વિકલાયપ્રમાણેત્યર્થઃ||૫૯||

Adhikarana 47 (60) · Śloka 60

રસાઞ્જનસ્ય માત્રા તુ યથાવર્તિમિતા મતા |૬૦|

ગુટિકાઞ્જનપ્રમાણમભિધાય રસક્રિયાઞ્જનપ્રમાણમાહ- રસાઞ્જનસ્યેત્યાદિ| રસાઞ્જનસ્ય રસક્રિયાઞ્જનસ્ય, ‘રસાઞ્જનદ્રવ્યસ્ય’ ઇત્યેકે, તન્મતે રસક્રિયાઞ્જનપ્રમાણમન્યત્રાન્વેષણીયમ્| યથાવર્તિમિતા મતા ઇતિ યથાસ્વવર્તિપ્રમાણમાત્રેત્યર્થઃ| તત્ર લેખનરસક્રિયાઞ્જનસ્ય લેખનવર્તિવત્ પ્રમાણં, રોપણસ્ય રોપણવર્તિવત્, પ્રસાદનસ્ય પ્રસાદનવર્તિવત્|૬૦|-

Adhikarana 48 (60) · Śloka 60

દ્વિત્રિચતુઃશલાકાશ્ચ ચૂર્ણસ્યાપ્યનુપૂર્વશઃ ||૬૦||

ચૂર્ણાઞ્જનપ્રમાણમાહ- દ્વિત્રિચતુરિત્યાદિ| અનુપૂર્વશો લેખનાદીનામઞ્જનાનામાનુપૂર્વ્યેણેત્યર્થઃ| તત્ર શલાકાદ્વયં લેખનચૂર્ણસ્ય, તિસ્રો રોપણસ્ય, ચતસ્રઃ પ્રસાદનસ્ય||૬૦||

Adhikarana 49 (61) · Śloka 62

તેષાં તુલ્યગુણાન્યેવ વિદધ્યાદ્ભાજનાન્યપિ | સૌવર્ણં રાજતં શાર્ઙ્ગં તામ્રં વૈદૂર્યકાંસ્યજમ્ ||૬૧|| આયસાનિ ચ યોજ્યાનિ શલાકાશ્ચ યથાક્રમમ્ |૬૨|

ઇદાનીમઞ્જનાનિ કિઙ્ગુણે કિમ્મયે પાત્રે સ્થાપયિતવ્યાનિ, તથા કિઙ્ગુણાનિ કિમ્મયશલાકાનીત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| તુલ્યગુણાનીતિ સૌવર્ણે મધુરં, રાજતે અમ્લં, શાર્ઙ્ગે મેષશૃઙ્ગમયે લવણં, તામ્રે લોહમયે વા કષાયં, વૈદૂર્યે કટુકં, કાંસ્યે તિક્તં, શીતાઞ્જનં તુ નલાદિમયે, એવં સમાનગુણાનિ ભાજનાનિ વિદધ્યાત્ કુર્યાત્| શલાકાશ્ચૈષાં ભાજનદ્રવ્યગુણેન યથાક્રમમેવ વ્યાખ્યાતાઃ||૬૧||-

Adhikarana 50 (62) · Śloka 63

વક્ત્રયોર્મુકુલાકારા કલાયપરિમણ્ડલા ||૬૨|| અષ્ટાઙ્ગુલા તનુર્મધ્યે સુકૃતા સાધુનિગ્રહા |૬૩|

તાસાં શલાકાનામાકારમુદ્દિશન્નાહ- વક્ત્રયોર્મુકુલાકારેત્યાદિ| મુકુલાકારા મલ્લિકાદિમુકુલસ્યેવ નિર્ગચ્છતો યદ્વન્મુખં તદાકારા; કલાયપરિમણ્ડલત્વેન તીક્ષ્ણાગ્રત્વનિષેધઃ; સુકૃતા કર્કશાદિદોષરહિતા; સાધુનિગ્રહા સુખગ્રહેત્યર્થઃ||૬૨||-

Adhikarana 51 (63) · Śloka 63

ઔદુમ્બર્યશ્મજા વાઽપિ શારીરી વા હિતા ભવેત્ ||૬૩||

ઇદાનીં તામ્રાદિજાનાં શલાકાનાં હિતત્વં પ્રતિપાદયન્નાહ- ઔદુમ્બરીત્યાદિ| ઔદુમ્બરી તામ્રમયી, અશ્મજા વૈદૂર્યાદિપાષાણજા, શારીરી શૃઙ્ગાદિજા, અપિશબ્દાત્ સુવર્ણાદિજાઽપિ હિતેત્યર્થઃ| તથા ચ તન્ત્રાન્તરે,- “આયસી રોપણે, તામ્રા લેખ્યે, હૈમી પ્રસાદને| શેષા અપિ યથાદોષં પ્રયોજ્યા રસકોવિદૈઃ”- ઇતિ| કેચિત્ શારીરીશબ્દેન અઙ્ગુલિમાચક્ષતે, તન્નેચ્છતિ ગયી||૬૩||

Adhikarana 52 (64-65) · Śloka 65

વામેનાક્ષિ વિનિર્ભુજ્ય હસ્તેન સુસમાહિતઃ | શલાકયા દક્ષિણેન ક્ષિપેત્ કાનીનમઞ્જનમ્ ||૬૪|| આપાઙ્ગ્યં વા યથાયોગં કુર્યાચ્ચાપિ ગતાગતમ્ | વર્ત્મોપલેપિ વા યત્તદઙ્ગુલ્યૈવ પ્રયોજયેત્ ||૬૫||

વામેનેત્યાદિ| નિર્ભુજ્ય વક્રીકૃત્ય| કનીન્યાં નાસાસમીપે નેત્રાવયવે અઞ્જનં કાનીનં, તચ્ચાઞ્જનં કનીનકપ્રદેશાદપાઙ્ગં નયેત્, આપાઙ્ગ્યં ચેતિ અપાઙ્ગે નેત્રાન્તે ભવમ્ આપાઙ્ગ્યં, તચ્ચાપાઙ્ગપ્રદેશાત્ કનીનકપ્રદેશં નયેત્| પરં યથાયોગં યથાઽતિયોગહીનયોગૌ ન ભવત ઇત્યર્થઃ| એવં ગતાગતમપિ કુર્યાત્| એતચ્છલાકયા અન્તર્નયનમઞ્જનપ્રણિધાનં બોદ્ધવ્યમ્| અન્તર્નયનપ્રણિધાનમભિધાય બહિરઞ્જનપ્રણિધાનમાહ- વર્ત્મેત્યાદિ| વર્ત્મોપલેપિ વર્ત્મોપલેપનયોગ્યમ્||૬૪-૬૫||

Adhikarana 53 (66) · Śloka 66

અક્ષિ નાત્યન્તયોરઞ્જ્યાદ્બાધમાનોઽપિ વા ભિષક્ |૬૬|

અક્ષીત્યાદિ| અન્તયોઃ કનીનકાપાઙ્ગયોઃ| નાત્યઞ્જ્યાત્ ઈષદઞ્જ્યાત્, ક્ષતભયાત્| બાધમાનોઽપિ વેતિ બાધાં કુર્વન્ વૈદ્યો વા નાઞ્જ્યાદિત્યર્થઃ| ‘અક્ષિ નાત્યન્તયોરઞ્જ્યાત્’ ઇત્યત્ર ‘નાત્યન્તમઞ્જયેદક્ષિ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર ચ પાઠે સર્વત્રાપ્યત્યન્તાઞ્જનનિષેધઃ કૃતો ભવતિ|૬૬|-

Adhikarana 54 (66) · Śloka 67

ન ચાનિર્વાન્તદોષેઽક્ષ્ણિ ધાવનં સમ્પ્રયોજયેત્ ||૬૬|| દોષઃ પ્રતિનિવૃત્તઃ સન્ હન્યાદ્ દૃષ્ટેર્બલં તથા |૬૭|

ઇદાનીમકાલે પ્રક્ષાલનનિષેધમાહ- ન ચેત્યાદિ| ન ચાનિર્વાન્તદોષે ઇતિ નિશ્ચયેન સમ્યગ્યોગેન ન વાન્તોઽશ્રુદૂષિકાદિરૂપો દોષો યેન તસ્મિન્નિત્યર્થઃ| ધાવનં ન સમ્પ્રયોજયેત્ પ્રક્ષાલનં ન પ્રયોજયેત્, દોષપ્રત્યાવૃત્તિહેતુત્વાત્| અકાલપ્રક્ષાલનાત્ કિં સ્યાદિત્યાહ- દોષ ઇત્યાદિ| પ્રતિનિવૃત્તઃ પુનરાવૃત્તઃ| તથેત્યકાલપ્રક્ષાલનપ્રકારેણેત્યર્થઃ||૬૬||-

Adhikarana 55 (67) · Śloka 68

ગતદોષમપેતાશ્રુ પશ્યેદ્યત્ સમ્યગમ્ભસા ||૬૭|| પ્રક્ષાલ્યાક્ષિ યથાદોષં કાર્યં પ્રત્યઞ્જનં તતઃ |૬૮|

કીદૃશં પુનશ્ચક્ષુઃ પ્રક્ષાલ્યમિત્યાહ- ગતદોષમિત્યાદિ| પ્રત્યઞ્જનં તીક્ષ્ણાઞ્જનેન કટુભૂતનયનસ્ય યદઞ્જનં શીતં, તથા શીતેન જડીભૂતનયનસ્ય યત્તીક્ષ્ણમઞ્જનમિત્યર્થઃ| કેચિદમું પાઠં ન પઠન્તિ, તન્નેચ્છતિ ગયી||૬૭||-

Adhikarana 56 (68-69) · Śloka 69

શ્રમોદાવર્તરુદિતમદ્યક્રોધભયજ્વરૈઃ ||૬૮|| વેગાઘાતશિરોદોષૈશ્ચાર્તાનાં નેષ્યતેઽઞ્જનમ્ | રાગરુક્તિમિરાસ્રાવશૂલસંરમ્ભસમ્ભવાત્ ||૬૯||

ઇદાનીમઞ્જનસ્ય પૂર્વાહ્ણાદિકાન્ કાલાન્ સામાન્યેન સ્વસ્થાતુરયોઃ પ્રતિપાદ્ય, આવસ્થિકેષુ કાલેષ્વઞ્જનનિષેધમાહ- શ્રમોદાવર્તેત્યાદિ| શ્રમાદિભિરાર્તાનાં પુરુષાણામઞ્જનં નેષ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કેચિદત્ર ‘શાન્તે ભીતે પ્રરુદિતે મદ્યપીતે નવજ્વરે| ઉષ્ણે વેગાભિઘાતે ચ નાઞ્જનં સમ્પ્રશસ્યતે’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્રાપિ સ એવાર્થઃ| કસ્માચ્છ્રમાદિભિરાર્તાનામઞ્જનં નેષ્યત ઇત્યાહ- રાગરુગિત્યાદિ| સંરમ્ભઃ શ્વયથુઃ||૬૮-૬૯||

Adhikarana 57 (70-73) · Śloka 73

નિદ્રાક્ષયે ક્રિયાશક્તિં, પ્રવાતે દૃગ્બલક્ષયમ્ | રજોધૂમહતે રાગસ્રાવાધીમન્થસમ્ભવમ્ ||૭૦|| સંરમ્ભશૂલૌ નસ્યાન્તે, શિરોરુજિ શિરોરુજમ્ | શિરઃસ્નાતેઽતિશીતે ચ રવાવનુદિતેઽપિ ચ ||૭૧|| દોષસ્થૈર્યાદપાર્થં સ્યાદ્દોષોત્ક્લેશં કરોતિ ચ | અજીર્ણેઽપ્યેવમેવ સ્યાત્ સ્રોતોમાર્ગાવરોધનાત્ ||૭૨|| દોષવેગોદયે દત્તં કુર્યાત્તાંસ્તાનુપદ્રવાન્ | તસ્માત્ પરિહરન્ દોષાનઞ્જનં સાધુ યોજયેત્ ||૭૩||

ઇદાનીં સામાન્યેનાઞ્જનવૈગુણ્યેન વ્યાપદઃ પ્રદર્શ્ય પ્રતિવૈગુણ્યં વ્યાપદ આહ- નિદ્રાક્ષયે ઇત્યાદિ| ક્રિયાશક્તિં નિમેષોન્મેષણાદીનામશક્તિમ્ ‘અઞ્જનં કરોતિ’ ઇત્યધ્યાહાર્યમ્| કેચિત્ ક્રિયાસઙ્ગમિતિ પઠન્તિ| પ્રવાતે ઇત્યાદિ| દૃગ્બલં દૃષ્ટેર્બલમિત્યર્થઃ| સંરમ્ભઃ શ્વયથુઃ| અપાર્થમ્ અકિઞ્ચિત્કરમ્| એતદુક્તં ભવતિ- એતૈઃ સ્નાનાદિભિઃ સ્થિરીકૃતસ્ય દોષસ્ય નિર્હરણં કર્તુમઞ્જનં ન શન્કોતીત્યર્થઃ| એવમેવેત્યપાર્થકમઞ્જનં સ્યાત્ દોષોત્ક્લેશં ચ કરોતીત્યર્થઃ| ઉપદ્રવાન્ રાગશોફાદિકાન્| સાધુ યોજયેદિતિ દેશકાલાવસ્થાપેક્ષમિત્યર્થઃ||૭૦-૭૩||

Adhikarana 58 (74) · Śloka 74

લેખનસ્ય વિશેષેણ કાલ એષ પ્રકીર્તિતઃ |૭૪|

લેખનસ્યેત્યાદિ| લેખનસ્ય લેખનાઞ્જનસ્યૈષ પૂર્વોક્તઃ પ્રતિષેધકાલઃ|૭૪|-

Adhikarana 59 (74) · Śloka 75

વ્યાપદશ્ચ જયેદેતાઃ સેકાશ્ચ્યોતનલેપનૈઃ ||૭૪|| યથાસ્વં ધૂમકવલૈર્નસ્યૈશ્ચાપિ સમુત્થિતાઃ |૭૫|

અકાલાઞ્જનકૃતાનાં વ્યાપદાં ચિકિત્સિતમાહ- વ્યાપદ ઇત્યાદિ| એતા રાગરુજાદ્યાઃ સમુત્થિતા વ્યાપદો યથાસ્વં સેકાદિભિર્જયેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૭૪||-

Adhikarana 60 (75) · Śloka 76

વિશદં લઘ્વનાસ્રાવિ ક્રિયાપટુ સુનિર્મલમ્ ||૭૫|| સંશાન્તોપદ્રવં નેત્રં વિરિક્તં સમ્યગાદિશેત્ |૭૬|

ઇદાનીં લેખનાઞ્જનસ્ય સમ્યગ્યોગલક્ષણમાહ- વિશદમિત્યાદિ||૭૫||-

Adhikarana 61 (76) · Śloka 77

જિહ્મં દારુણદુર્વર્ણં સ્રસ્તં રૂક્ષમતીવ ચ ||૭૬|| નેત્રં વિરેકાતિયોગે સ્યન્દતે ચાતિમાત્રશઃ |૭૭|

લેખનાઞ્જનસ્યાતિયોગલક્ષણમાહ- જિહ્મમિત્યાદિ| જિહ્મં વક્રં, દારુણં કઠિનં, સ્યન્દતે સ્રવતિ||૭૬||-

Adhikarana 62 (77) · Śloka 77

તત્ર સન્તર્પણં કાર્યં વિધાનં ચાનિલાપહમ્ ||૭૭||

લેખનાઞ્જનાતિયોગપ્રતીકારમાહ- તત્રેત્યાદિ| તત્રેતિ લેખનાઞ્જનાતિયોગે ઇત્યર્થઃ||૭૭||

Adhikarana 63 (78) · Śloka 78

અક્ષિ મન્દવિરિક્તં સ્યાદુદગ્રતરદોષવત્ |૭૮|

લેખનાઞ્જનસ્ય હીનયોગમાહ- અક્ષિ મન્દવિરિક્તમિત્યાદિ| ઉદગ્રતરદોષવત્ ઉત્કટતરદોષયુક્તમ્|૭૮|-

Adhikarana 64 (78) · Śloka 78

ધૂમનસ્યાઞ્જનૈસ્તત્ર હિતં દોષાવસેચનમ્ ||૭૮||

હીનયોગપ્રતીકારમાહ- ધૂમનસ્યાઞ્જનૈરિત્યાદિ| કેચિદત્ર ‘નસ્યધૂમાઞ્જનાલેપૈર્જયેચ્છ્લેષ્માણમીરિતમ્’ ઇતિ પાઠં પઠન્તિ; તત્રાપિ સ એવાર્થઃ||૭૮||

Adhikarana 65 (79) · Śloka 79

સ્નેહવર્ણબલોપેતં પ્રસન્નં દોષવર્જિતમ્ | જ્ઞેયં પ્રસાદને સમ્યગુપયુક્તેઽક્ષિ નિર્વૃતમ્ ||૭૯||

પ્રસાદનાઞ્જનસ્ય સમ્યગ્યોગમાહ- સ્નેહેત્યાદિ| નિર્વૃતં સર્વક્રિયાક્ષમમ્, ઉપશાન્તોપદ્રવમિતિ યાવત્||૭૯||

Adhikarana 66 (80) · Śloka 80

કિઞ્જિદ્ધીનવિકારં સ્યાત્તર્પણાદ્ધિ કૃતાદતિ |૮૦|

પ્રસાદનાઞ્જનાતિયોગમાહ- કિઞ્ચિદિત્યાદિ| તર્પણાદતિકૃતાત્ સકૃદતિકૃતે પ્રસાદનાઞ્જને કિઞ્ચિદ્ધીનવિકારં ચક્ષુઃ સ્યાદિતિ તાત્પર્યાર્થઃ|૮૦|-

Adhikarana 67 (80) · Śloka 80

તત્ર દોષહરં રૂક્ષં ભેષજં શસ્યતે મૃદુ ||૮૦||

પ્રસાદનાઞ્જનાતિયોગચિકિત્સામાહ- તત્રેત્યાદિ| દોષહરં કફહરમિત્યર્થઃ| મૃદુ મૃદુવીર્યં શીતવીર્યમિત્યર્થઃ; ઉષ્ણેન હિ નયનં દુષ્યતિ ન તુ પ્રસાદ્યતે||૮૦||

Adhikarana 68 (81) · Śloka 81

સાધારણમપિ જ્ઞેયમેવં રોપણલક્ષણમ્ | પ્રસાદનવદાચષ્ટે તસ્મિન્ યુક્તેઽતિભેષજમ્ ||૮૧||

ઇદાનીં રોપણાઞ્જનસ્ય સમ્યગ્યોગમતિયોગં ચાતિદેશેનાહ- સાધારણમિત્યાદિ| એવં રોપણલક્ષણમિતિ પ્રસાદનાઞ્જનસ્ય સમ્યગ્યોગાતિયોગપ્રકારેણ રોપણાઞ્જનસ્ય સમ્યગ્યોગાતિયોગલક્ષણં જ્ઞેયમ્| પરં સાધારણં નાતિસ્નિગ્ધરૂક્ષમિતિ યાવત્| અન્યે તુ રોપણલક્ષણમેવં પ્રસાદનાઞ્જનવ્યઞ્જનેન સાધારણં સમાનં જ્ઞેયમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| રોપણાઞ્જનાતિયોગે ચિકિત્સામાહ- પ્રસાદનવદિત્યાદિ| તસ્મિન્ રોપણાઞ્જનેઽતિપ્રયુક્તે પ્રસાદનવત્ પ્રસાદનાઞ્જનાતિયોગવદ્ભેષજમાચષ્ટે બ્રૂયાદિતિ પિણ્ડાર્થઃ||૮૧||

Adhikarana 69 (82) · Śloka 82

સ્નેહનં રોપણં વાઽપિ હીનયુક્તમપાર્થકમ્ |૮૨|

ઇદાનીં પ્રસાદનરોપણયોર્હીનયોગમાહ- સ્નેહનમિત્યાદિ| સ્નેહનં પ્રસાદનાઞ્જનમ્| અપાર્થકમ્ અકિઞ્ચિત્કરમ્|૮૨|-

Adhikarana 70 (82) · Śloka 82

કર્તવ્યં માત્રયા તસ્માદઞ્જનં સિદ્ધિમિચ્છતા ||૮૨||

કર્તવ્યમિત્યાદિ| માત્રયેતિ યથા હીનાતિયોગૌ ન ભવતઃ| સિદ્ધિં વિકારનિવૃત્તિમ્| અસ્યાગ્રે વિદ્યમાનપુસ્તકેષુ ‘ધૂમૈર્નસ્યાઞ્જનૈર્વાઽપિ દોષશેષં શમં નયેત્’ ઇતિ પાઠો વિદ્યતે, સ જેજ્જટાદિભિર્ન પઠિતઃ, તસ્માન્ન પઠિતવ્યઃ||૮૨||

Adhikarana 71 (83) · Śloka 83

પુટપાકક્રિયદ્યાસુ ક્રિયાસ્વેષૈ(કૈ)વ કલ્પના | સહસ્રશશ્ચાઞ્જનેષુ બીજેનોક્તેન પૂજિતાઃ ||૮૩||

ઇદાનીમઞ્જનોક્તેન મધુરરસવર્જપઞ્ચરસેન લેખનાઞ્જનકલ્પનાબીજેન, તથા તિક્તકષાયેણ સસ્નેહેન રોપણાઞ્જનકલ્પનાબીજેન, તથા મધુરરસેન સ્નેહસમ્પન્નેન પ્રસાદનાઞ્જનકલ્પનાબીજેન, પુટપાકાદ્યાસુ ક્રિયાસ્વઞ્જનેષ્વપિ લેખનરોપણપ્રસાદનકલ્પનાઃ સહસ્રપ્રકારાઃ કલ્પનીયા ઇત્યાહ- પુટપાકેત્યાદિ| અઞ્જનેષૂક્તેન લેખનરોપણપ્રસાદનાખ્યેન બીજેન પુટપાકક્રિયાદ્યાસુ ક્રિયાસુ તથાઽનુક્તેષ્વઞ્જનેષ્વપ્યૌષધકલ્પનાઃ લેખનરોપણપ્રસાદનાખ્યાઃ સહસ્રશઃ પૂજિતા ઇતિ પિણ્ડાર્થઃ| પુટપાકક્રિયાદ્યાસ્વિત્યત્ર આદિશબ્દાત્ સેકાશ્ચ્યોતનાદયો ગૃહ્યન્તે| અન્યે ત્વઞ્જનોક્તેન હીનયોગાતિયોગચિકિત્સાબીજેન પુટપાકાદિહીનાતિયોગચિકિત્સિતં વ્યાચક્ષતે, તન્નેચ્છતિ ગયી||૮૩||

Adhikarana 72 (84) · Śloka 84

દૃષ્ટેર્બલવિવૃદ્ધ્યર્થં યાપ્યરોગક્ષયાય ચ | રાજાર્હાન્યઞ્જનાગ્ર્યાણિ નિબોધેમાન્યતઃ પરમ્ ||૮૪||

ઇદાનીં રોગાપહરણપ્રયોગાણ્યઞ્જનાન્યભિધાય સ્વસ્થાતુરહિતાન્યઞ્જનાન્યાહ- દૃષ્ટેર્બલવિવૃદ્ધ્યર્થમિત્યાદિ| દૃષ્ટિર્મસુરદલમાત્રા તચ્છક્તિબલાધાનાર્થં સ્વસ્થેન પ્રસાદાઞ્જનં કાર્યમ્, આતુરેણ યાપ્યરોગપ્રસાદનાઞ્જનં કાર્યં; યાપ્યરોગાશ્ચ ‘સમ્પશ્યતઃ ષડપિ યેઽભિહિતાસ્તુ કાચા’ ઇત્યાદિપ્રોક્તાઃ| કેચિત્પાપ્મરોગક્ષયાય ચેતિ પઠન્તિ, પાપ્મશબ્દેન ચ સ્રાવણં કથયન્તિ||૮૪||

Adhikarana 73 (85-93) · Śloka 93

અષ્ટૌ ભાગાનઞ્જનસ્ય નીલોત્પલસમત્વિષઃ | ઔદુમ્બરં શાતકુમ્ભં રાજતં ચ સમાસતઃ ||૮૫|| એકાદશૈતાન્ ભાગાંસ્તુ યોજયેત્ કુશલો ભિષક્ | મૂષાક્ષિપ્તં તદાધ્માતમાવૃતં જાતવેદસિ ||૮૬|| ખદિરાશ્મન્તકાઙ્ગારૈર્ગોશકૃદ્ભિરથાપિ વા | ગવાં શકૃદ્રસે મૂત્રે દધ્નિ સર્પિષિ માક્ષિકે ||૮૭|| તૈલમદ્યવસામજ્જસર્વગન્ધોદકેષુ ચ | દ્રાક્ષારસેક્ષુત્રિફલારસેષુ સુહિમેષુ ચ ||૮૮|| સારિવાદિકષાયે ચ કષાયે ચોત્પલાદિકે | નિષેચયેત્ પૃથક્ ચૈનં ધ્માતં ધ્માતં પુનઃ પુનઃ ||૮૯|| તતોઽન્તરીક્ષે સપ્તાહં પ્લોતબદ્ધં સ્થિતં જલે | વિશોષ્ય ચૂર્ણયેન્મુક્તાં સ્ફટિકં વિદ્રુમં તથા ||૯૦|| કાલાનુસારિવાં ચાપિ શુચિરાવાપ્ય યોગતઃ | એતચ્ચૂર્ણાઞ્જનં શ્રેષ્ઠં નિહિતં ભાજને શુભે ||૯૧|| દન્તસ્ફટિકવૈદૂર્યશઙ્ખશૈલાસનોદ્ભવે | શાતકુમ્ભેઽથ શાર્ઙ્ગે વા રાજતે વા સુસંસ્કૃતે | સહસ્રપાકવત્ પૂજાં કૃત્વા રાજ્ઞઃ પ્રયોજયેત્ ||૯૨|| તેનાઞ્જિતાક્ષો નૃપતિર્ભવેત્ સર્વજનપ્રિયઃ | અધૃષ્યઃ સર્વભૂતાનાં દૃષ્ટિરોગવિવર્જિતઃ ||૯૩||

તાન્યઞ્જનાનિ દર્શયન્નાહ- અષ્ટાવિત્યાદિ| અઞ્જનસ્ય સૌવીરાઞ્જનસ્ય, સ્રોતોજરસાઞ્જનસ્યેત્યન્યે; નીલોત્પલસમત્વિષઃ નીલોત્પલવર્ણસ્યેત્યર્થઃ; ‘નીલોત્પલસુગન્ધિનઃ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ| ઔદુમ્બરં તામ્રભાગં, શાતકુમ્ભં સુવર્ણભાગં, રાજતં રૂપ્યભાગમ્, એતેન તામ્રાદીનાં પ્રત્યેકમેકૈકં ભાગં, એવમેકાદશ ભાગાઃ પૂર્યન્તે| મૂષા મૃત્કલ્પિતા; સા તુ ધાતુવાદિનાં ગૃહે પ્રસિદ્ધા| આવૃતં વિલીનં, જાતવેદસિ અગ્નૌ, અઙ્ગારૈઃ દગ્ધનિર્વાપિતકૃષ્ણવર્ણકાષ્ઠખણ્ડૈઃ, ગોશકૃદ્ભિઃ શુષ્કૈર્ગોપુરીષૈઃ, ગવામિતિ પદં શકૃદ્રસાદિષુ સર્પિઃપર્યન્તેષુ સમ્બધ્યતે| માક્ષિકે મધુનિ, વસા શુદ્ધમાંસસ્નેહઃ| અન્તરીક્ષે તથા જલે પાનીયે| પ્લોતબદ્ધં કર્પટબદ્ધમ્| કેચિચ્છિક્યારોપિતં પાનીયમાન્તરીક્ષં કથયન્તિ| વિશોષ્ય સપ્તરાત્રાદનન્તરં તદઞ્જનં શોષયિત્વેત્યર્થઃ| મુક્તા મૌક્તિકં, વિદ્રુમં પ્રવાલં, કાલાનુસારિવા તગરમૂલં, જેજ્જટસ્તુ દ્વિતીયસારિવામાહ| શુચિરિતિ વૈદ્યવિશેષણમ્| આવાપ્ય પ્રક્ષિપ્ય, યોગતઃ અલ્પમાત્રયા| અન્યે તુ સૌવીરાઞ્જનાદીનાં ચતુર્થાંશેન મુક્તાદિચૂર્ણં પ્રક્ષિપ્યેતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| નિહિતં નિક્ષિપ્તમ્| અસનો બીજકઃ, શાતકુમ્ભે સુવર્ણમયે, શાર્ઙ્ગે મેષશૃઙ્ગમયે| કેચિદત્ર સ્ફટિકવૈદૂર્યાદિભાજનપાઠં ન પઠન્તિ; તે ચાત્ર પાત્રાણાં તામ્રરજતસુવર્ણાનાં શુભભાજનં ગૃહ્ણન્તિ| સહસ્રપાકવત્ શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષાદિના, પૂજ્યં પૂજનીયમ્| કૃત્વેતિ પદં નિહિતમિત્યત્ર સમ્બન્ધનીયમ્| કેચિત્ સહસ્રપાકવત્ પૂજાં કૃત્વેતિ પઠન્તિ| અધૃષ્યઃ અગમ્યઃ| સર્વભૂતાનાં દેવાસુરગન્ધર્વયક્ષરક્ષઃપિતૃપિશાચનાગાનામષ્ટાનામ્| ‘દૃષ્ટિરાગવિવર્જિતં’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, રાગશબ્દેન ‘સમ્પશ્યતઃ ષડપિ યેઽભિહિતાસ્તુ કાચા’ ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૮૫-૯૩||

Adhikarana 74 (94-97) · Śloka 97

કુષ્ઠં ચન્દનમેલાશ્ચ પત્રં મધુકમઞ્જનમ્ | મેષશૃઙ્ગસ્ય પુષ્પાણિ વક્રં રત્નાનિ સપ્ત ચ ||૯૪|| ઉત્પલસ્ય બૃહત્યોશ્ચ પદ્મસ્યાપિ ચ કેશરમ્ | નાગપુષ્પમુશીરાણિ પિપ્પલી તુત્થમુત્તમમ્ ||૯૫|| કુક્કુટાણ્ડકપાલાનિ દાર્વીં પથ્યાં સરોચનામ્ | મરિચાન્યક્ષમજ્જાનં તુલ્યાં ચ ગૃહગોપિકામ્ ||૯૬|| કૃત્વા સૂક્ષ્મં તતશ્ચૂર્ણં ન્યસેદભ્યર્ચ્ય પૂર્વવત્ | એતદ્ભદ્રોદયં નામ સદૈવાર્હતિ ભૂમિપઃ ||૯૭||

કુષ્ઠમિત્યાદિ| વક્રં તગરં, રત્નાનિ સપ્ત પદ્મરાગમરકતનીલવવૈદૂર્યમુક્તાપ્રવાલહેમાનિ| ઉત્પલસ્ય નીલોત્પલસ્ય, પુષ્પાણિ કુસુમાનિ, બૃહત્યોઃ કણ્ટકારીદ્વયસ્યાપિ કુસુમાનિ, તુત્થમુત્તમં મયૂરગ્રીવાખ્યં, કેચિત્ તુત્થં ખર્પરિકાતુત્થં, ઉત્તમં મયૂરગ્રીવાખ્યતુત્થમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ, ગૃહગોપિકા ગૃહગોધિકા, ગૃહકારિકેત્યન્યે| ન્યસેત્ શુભે ભાજને પ્રક્ષિપેત્| અભ્યર્ચ્ય શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષાદિના પૂજાં કૃત્વા| પૂર્વવત્ યાદૃગ્ગુણં પૂર્વાઞ્જનં તાદૃગ્ગુણમેતદપિ સ્યાદિત્યર્થઃ| અન્યે તુ પૂર્વવત્ શઙ્ખદુન્દુભિનિર્ઘોષાદિનાઽભ્યર્ચ્યેત્યાહુઃ| ભદ્રોદયં ભદ્રસ્ય કલ્યાણસ્ય ઉદયો લાભો યસ્માત્તત્તથા; અન્યે તુ ભદ્ર ઉદયો યસ્યેત્યાહુઃ||૯૪-૯૭||

Adhikarana 75 (98-99) · Śloka 99

વક્રં સમરિચં ચૈવ માંસીં શૈલેયમેવ ચ | તુલ્યાંશાનિ સમાનૈસ્તૈઃ સમગ્રૈશ્ચ મનઃશિલા ||૯૮|| પત્રસ્ય ભાગાશ્ચત્વારો દ્વિગુણં સર્વતોઽઞ્જનમ્ | તાવચ્ચ યષ્ટીમધુકં પૂર્વવચ્ચૈતદઞ્જનમ્ ||૯૯||

વક્રમિત્યાદિ| સમાનૈસ્તૈઃ સમગ્રૈશ્ચ મનઃશિલેતિ સમભાગૈઃ સર્વદ્રવ્યૈઃ સમા મનઃશિલેત્યર્થઃ| પત્રસ્ય ભાગાશ્ચત્વાર ઇતિ આદ્યદ્રવ્યાત્ પત્રકસ્ય ચત્વારો ભાગાઃ| દ્વિગુણં સર્વતોઽઞ્જનં સર્વસ્માદેવ સમુદિતાઞ્જનચૂર્ણાદ્દ્વિગુણં સૌવીરાઞ્જનમ્; અન્યે તુ અઞ્જનશબ્દેન સ્રોતોજરસાઞ્જનમાહુઃ| તાવચ્ચ યષ્ટીમધુકં સૌવીરાઞ્જનપ્રમાણં યષ્ટીમધુકમિત્યર્થઃ| અન્યે તુ સર્વદ્રવ્યસમં યષ્ટીમધુકમિચ્છન્તિ| પૂર્વવત્ પૂર્વમષ્ટૌ ભાગાનઞ્જનસ્યેતિ યદુક્તમઞ્જનં તત્તુલ્યમેતદપ્યઞ્જનં ફલશ્રુત્યા શઙ્ખાદિધ્વનિપૂજનેન ભાજનસ્થાપનેન ચ| અસ્યાગ્રે કેચિદુશીરાદ્યઞ્જનં પઠન્તિ, તચ્ચાભાવાન્ન લિખિતમ્||૯૮-૯૯||

Adhikarana 76 (100-102) · Śloka 102

મનઃશિલાં દેવકાષ્ઠં રજન્યૌ ત્રિફલોષણમ્ | લાક્ષાલશુનમઞ્જિષ્ઠાસૈન્ધવૈલાઃ સમાક્ષિકાઃ ||૧૦૦|| રોધ્રં સાવરકં ચૂર્ણમાયસં તામ્રમેવ ચ | કાલાનુસારિવાં ચૈવ કુક્કુટાણ્ડદલાનિ ચ ||૧૦૧|| તુલ્યાનિ પયસા પિષ્ટ્વા ગુટિકાં કારયેદ્બુધઃ | કણ્ડૂતિમિરશુક્લાર્મરક્તરાજ્યુપશાન્તયે ||૧૦૨||

મનઃશિલેત્યાદિ| ઊષણં મરિચમ્||૧૦૦-૧૦૨||

Adhikarana 77 (103-104) · Śloka 104

કાંસ્યાપમાર્જનમસી મધુકં સૈન્ધવં તથા | એરણ્ડમૂલં ચ સમં બૃહત્યંશદ્વયાન્વિતમ્ ||૧૦૩|| આજેન પયસા પિષ્ટ્વા તામ્રપાત્રં પ્રલેપયેત્ | સપ્તકૃત્વસ્તુ તા વર્ત્યશ્છાયાશુષ્કા રુજાપહાઃ ||૧૦૪||

કાંસ્યાપમાર્જનમસીત્યાદિ| કાંસ્યાપમાર્જનમસી કાંસ્યાપમાર્જનસ્યોલ્લેખનનીલિકા, નતં તગરમૂલં, બૃહત્યંશદ્વયાન્વિતં બૃહતીફલયોર્બૃહતીમૂલયોર્વા આદ્યદ્રવ્યાદ્યદંશદ્વયં તેન સમન્વિતમ્||૧૦૩-૧૦૪||

Adhikarana 78 (105) · Śloka 105

પથ્યાતુત્થકયષ્ટ્યાહ્વૈસ્તુલ્યૈર્મરિચષોડશા | પથ્યા સર્વવિકારેષુ વર્તિઃ શીતામ્બુપેષિતા ||૧૦૫||

પથ્યાતુત્થકેત્યાદિ| મરિચસ્ય ષોડશભાગો યસ્યાઃ સા મરિચષોડશા વર્તિઃ| પથ્યા હિતા||૧૦૫||

Adhikarana 79 (106) · Śloka 106

રસક્રિયાવિધાનેન યથોક્તવિધિકોવિદઃ | પિણ્ડાઞ્જનાનિ કુર્વીત યથાયોગમતન્દ્રિતઃ ||૧૦૬||

સા પુનઃ શુષ્કા વર્તિરઞ્જનેઽવચાર્યમાણા નયને ક્ષતાદિજનનીત્યાશઙ્ક્ય તસ્યાઃ પ્રયોગમાહ- રસક્રિયાવિધાનેનેત્યાદિ| રસક્રિયાવિધાનેન રસક્રિયાયા યદ્વિધાનં નાતિતનુ નાતિઘનં શલાકોપલેપક્ષમમઙ્ગુલ્યુપલેપક્ષમં વા તેનેત્યર્થઃ| પિણ્ડાઞ્જનાનિ વર્ત્યઞ્જનાનિ શિલાપટ્ટકઘૃષ્ટાનિ પિષ્ટાનિ વા| એતેનૈતદુક્તં- ન કદાચિદપિ શુષ્કવર્ત્યા નયનમઞ્જ્યાદિતિ તાત્પર્યાર્થઃ| યથાયોગમિતિ યથા નયને ક્ષતાદયો ન ભવેયુરિત્યર્થઃ| અતન્દ્રિતઃ અનલસઃ| કેચિદમું શ્લોકમન્યથા વ્યાખ્યાનયન્તિ, તચ્ચ વિસ્તરભયાન્ન લિખિતમ્||૧૦૬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલાક્યતન્ત્રે ક્રિયાકલ્પો નામાષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ ||૧૮||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે શાલક્યતન્ત્રેઽષ્ટાદશોઽધ્યાયઃ||૧૮||