18. kriyākalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

ಅಥಾತಃ ಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾಸ್ಯಾಮಃ ||೧|| ಯಥೋವಾಚ ಭಗವಾನ್ ಧನ್ವನ್ತರಿಃ ||೨||

ಪ್ರಾಗುಕ್ತಾಧ್ಯಾಯೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಿತಾನ್ಯಭಿಹಿತಾನಿ, ತೇಷು ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇಷು ಸರ್ವತ್ರ ತರ್ಪಣಾದೇಃ ಕ್ರಿಯಾಯಾ ಅಭಿಹಿತತ್ವಾತ್ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಮೇಕತ್ರ ತರ್ಪಣಾದಿಕಲ್ಪನವಿಸ್ತರಾಯ ಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯೋ ಭವತೀತ್ಯಾಹ- ಅಥಾತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕಾದೀನಾಂ ಕಲ್ಪನಂ ಕರಣಂ ಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪಃ||೧-೨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞಸ್ತಪೋದೃಷ್ಟಿರುದಾರಧೀಃ | ವೈಶ್ವಾಮಿತ್ರಂ ಶಶಾಸಾಥ ಶಿಷ್ಯಂ ಕಾಶಿಪತಿರ್ಮುನಿಃ ||೩||

ಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪವಿಷಯೇಽಪಿ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ಯತ್ ತರ್ಪಣಾದಿ ತತ್ಪೂರ್ವಕರ್ಮಪ್ರಧಾನಕರ್ಮಹೀನಯೋಗಾತಿಯೋಗೋತ್ತರಕರ್ಮಭಿರ್ನಿರ್ದಿದಿಕ್ಷುರಾಹ- ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥೇತ್ಯಾದಿ| ಸರ್ವಶಾಸ್ತ್ರಾರ್ಥತತ್ತ್ವಜ್ಞಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಃ ಕಾಶಿಪತಿರ್ಮುನಿರ್ವೈಶ್ವಾಮಿತ್ರಂ ಶಿಷ್ಯಂ ಶಶಾಸೇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ತಪಸಾ ದೃಷ್ಟಿರ್ದರ್ಶನಂ ವಿಶೇಷಜ್ಞಾನೋದಯೋ ಯಸ್ಯಾಸೌ ತಪೋದೃಷ್ಟಿಃ| ಉದಾರಾ ಮಹತೀ ಧೀರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಉದಾರಧೀಃ| ವಿಶ್ವಾಮಿತ್ರಸ್ಯಾಪತ್ಯಂ ವೈಶ್ವಾಮಿತ್ರಃ ಸುಶ್ರುತಸ್ತಮ್| ಶಶಾಸ ಶಿಕ್ಷಿತವಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಥಶಬ್ದೋ ಮಙ್ಗಲಾರ್ಥಃ| ಕಾಶಿಪತಿರ್ಮುನಿರಿತಿ ರಾಜರ್ಷಿಃ ಧನ್ವನ್ತರಿರಿತ್ಯರ್ಥಃ||೩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

ತರ್ಪಣಂ ಪುಟಪಾಕಶ್ಚ ಸೇಕ ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಾಞ್ಜನೇ | ತತ್ರ ತತ್ರೋಪದಿಷ್ಟಾನಿ ತೇಷಾಂ ವ್ಯಾಸಂ ನಿಬೋಧ ಮೇ ||೪||

ಕಾಸ್ತಾಃ ಕ್ರಿಯಾ ಯಾಸಾಂ ಕಲ್ಪನಮಿತ್ಯಾಹ- ತರ್ಪಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಾನಿ ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕಾದೀನಿ ತತ್ರ ತತ್ರ ವಾತಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾದಾವುಪದಿಷ್ಟಾನಿ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪತಃ ಕಥಿತಾನಿ ತೇಷಾಂ ವಿಸ್ತರಂ ಮತ್ಸಕಾಶಾನ್ನಿಬೋಧ ಜಾನೀಹೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಶಿರೋಬಸ್ತಿಃ ಸರ್ವೇನ್ದ್ರಿಯತರ್ಪಣಾತ್ ತರ್ಪಣೋಕ್ತೇರೇವೋಕ್ತೋ ಮನ್ತವ್ಯಃ, ಪುಟಪಾಕಸೇಕಾಶ್ಚ್ಯೋತನಾನ್ಯಪಿ ಸ್ನೇಹಯುಕ್ತಾನಿ ತರ್ಪಣರೂಪತ್ವಾತ್ ತರ್ಪಣ ಏವಾನ್ತರ್ಭವನ್ತಿ, ಯತ್ ಪುನರುಪಾದಾನಂ ಪುಟಪಾಕಾದೀನಾಂ ತದ್ರೂಕ್ಷಾಣಾಂ ಪುಟಪಾಕಾದೀನಾಂ ಗ್ರಹಣಾಯ ಕೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೪||

Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11

ಸಂಶುದ್ಧದೇಹಶಿರಸೋ ಜೀರ್ಣಾನ್ನಸ್ಯ ಶುಭೇ ದಿನೇ | ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಾಽಪರಾಹ್ಣೇ ವಾ ಕಾರ್ಯಮಕ್ಷ್ಣೋಸ್ತು ತರ್ಪಣಮ್ ||೫|| ವಾತಾತಪರಜೋಹೀನೇ ವೇಶ್ಮನ್ಯುತ್ತಾನಶಾಯಿನಃ | ಆಧಾರೌ ಮಾಷಚೂರ್ಣೇನ ಕ್ಲಿನ್ನೇನ ಪರಿಮಣ್ಡಲೌ ||೬|| ಸಮೌ ದೃಢಾವಸಮ್ಬಾಧೌ ಕರ್ತವ್ಯೌ ನೇತ್ರಕೋಶಯೋಃ | ಪೂರಯೇದ್ಘೃತಮಣ್ಡಸ್ಯ ವಿಲೀನಸ್ಯ ಸುಖೋದಕೇ ||೭|| ಆಪಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾತ್ತತಃ ಸ್ಥಾಪ್ಯಂ ಪಞ್ಚ ತದ್ವಾಕ್ಶತಾನಿ ತು | ಸ್ವಸ್ಥೇ, ಕಫೇ ಷಟ್, ಪಿತ್ತೇಽಷ್ಟೌ, ದಶ ವಾತೇ ತದುತ್ತಮಮ್ ||೮|| ರೋಗಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ಕೇಚಿತ್ ಕಾಲಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ | ಯಥಾಕ್ರಮೋಪದಿಷ್ಟೇಷು ತ್ರೀಣ್ಯೇಕಂ ಪಞ್ಚ ಸಪ್ತ ಚ ||೯|| ದಶ ದೃಷ್ಟ್ಯಾಮಥಾಷ್ಟೌ ಚ ವಾಕ್ಶತಾನಿ ವಿಭಾವಯೇತ್ | ತತಶ್ಚಾಪಾಙ್ಗತಃ ಸ್ನೇಹಂ ಸ್ರಾವಯಿತ್ವಾಽಕ್ಷಿ ಶೋಧಯೇತ್ ||೧೦|| ಸ್ವಿನ್ನೇನ ಯವಪಿಷ್ಟೇನ, ಸ್ನೇಹವೀರ್ಯೇರಿತಂ ತತಃ | ಯಥಾಸ್ವಂ ಧೂಮಪಾನೇನ ಕಫಮಸ್ಯ ವಿಶೋಧಯೇತ್ ||೧೧||

ತರ್ಪಣಂ ಕಥಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಸಂಶುದ್ಧೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂಶುದ್ಧದೇಹಶಿರಸ ಇತಿ ಸಿರಾಮೋಕ್ಷಣವಿರೇಚನನಿರೂಹಶಿರೋವಿರೇಚನೈಃ ಸಮ್ಯಕ್ಶುದ್ಧಕಾಯಮಸ್ತಕಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ವೇಶ್ಮನಿ ಗೃಹೇ| ಆಧಾರೌ ಪಾಲೀ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕ್ಲಿನ್ನೇನ ಪಾನೀಯಾಲೋಡಿತೇನ| ಪರಿಮಣ್ಡಲೌ ವರ್ತುಲೌ, ದ್ವಾವಪಿ ನೇತ್ರಕೋಶೌ ಪರಿವಾರ್ಯ ಸ್ಥಿತಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನ ತಿರ್ಯಕ್ಪೂರಣೇ ಘೃತಸ್ಯ ಮಾತ್ರೋಕ್ತಾ| ಸಮೌ ಅನಿಮ್ನೋನ್ನತೌ, ದೃಢೌ ಅಚ್ಛಿದ್ರೌ, ಅಸಮ್ಬಾಧೌ ಅಸಙ್ಕಟೌ| ನೇತ್ರಕೋಶಯೋರಿತ್ಯತ್ರ ‘ಪರಿತಃ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಘೃತಮಣ್ಡೋ ಘೃತಸ್ಯೋಪರ್ಯಚ್ಛೋ ಭಾಗಃ| ಸುಖೋದಕೇ ಉಷ್ಣೋದಕೇ| ಆಪಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾದಿತ್ಯತ್ರ ಪೂರಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಆಪಕ್ಷ್ಮಾಗ್ರಾತ್ ವರ್ತ್ಮಲೋಮಪರ್ಯನ್ತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಏತೇನೋರ್ಧ್ವಂ ಪೂರಣೇ ಘೃತಸ್ಯ ಮಾತ್ರೋಕ್ತಾ ಭವತಿ| ತರ್ಪಣಂ ಕಿಯತ್ಕಾಲಂ ಸ್ಥಾಪ್ಯಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಚ್ಚ ಪ್ರಮಾಣಮುತ್ತಮಂ, ದೋಷಬಲಾಪೇಕ್ಷಯಾ ಪುನರ್ಹ್ರಾಸೋಽಪಿ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ಇದಾನೀಂ ಸ್ವಮತಂ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪರಮತಮಪಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ರೋಗೇತ್ಯಾದಿ| ರೋಗಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣೇತಿ ಸನ್ಧಿವರ್ತ್ಮಶುಕ್ಲಾದಿಭೇದೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಂ ರೋಗಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇಣ ಕಾಲಂ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ ಇತ್ಯಾಹ- ಯಥಾಕ್ರಮೋಪದಿಷ್ಟೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾಕ್ರಮಕಥಿತೇಷು ಸನ್ಧ್ಯಾದಿರೋಗಸ್ಥಾನೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ತ್ರೀಣಿ ವಾಕ್ಶತಾನಿ ಸನ್ಧೌ, ವರ್ತ್ಮನ್ಯೇಕಂ, ಶುಕ್ಲೇ ಪಞ್ಚ, ಕೃಷ್ಣೇ ಸಪ್ತ, ಸರ್ವತ್ರ ದಶ, ದೃಷ್ಟಾವಪಿ ದಶ ಅಷ್ಟೌ ವಾ| ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪಾಙ್ಗತಃ ಅಪಾಙ್ಗಾತ್, ಭ್ರೂಪುಚ್ಛಾನ್ತಪ್ರದೇಶಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸ್ನೇಹಂ ಸ್ರಾವಯಿತ್ವಾ ಶಲಾಕಾಕೃತದ್ವಾರೇಣ| ಸ್ನೇಹವೀರ್ಯೇರಿತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹವೀರ್ಯೇರಿತಂ ಸ್ನೇಹಶಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರೇರಿತಮ್| ತತಃ ಸ್ನೇಹಾಪನಯನಾನ್ತರಮ್| ಯಥಾಸ್ವಂ ಧೂಮಪಾನೇನೇತಿ ಕಫಪ್ರತ್ಯನೀಕೇನ ಶಿರೋವಿರೇಚನಧೂಮಪಾನೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫-೧೧||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 12

ಏಕಾಹಂ ವಾ ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾಽಪಿ ಪಞ್ಚಾಹಂ ಚೇಷ್ಯತೇ ಪರಮ್ |೧೨|

ಕತಿ ದಿನಾನಿ ತರ್ಪಣಪ್ರಯೋಗಸ್ತದಾಹ- ಏಕಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಾಹಂ ವಾತೇ, ತ್ರ್ಯಹಂ ಪಿತ್ತೇ, ಪಞ್ಚಾಹಂ ಕಫೇ ಇತಿ ಗಯೀ; ಏಕಾಹಂ ನ್ಯೂನದೋಷೇ, ತ್ರ್ಯಹಂ ಮಧ್ಯದೋಷೇ, ಪಞ್ಚಾಹಮಧಿಕದೋಷೇ ಇತಿ ಜೇಜ್ಜಟಾಚಾರ್ಯಃ| ಪರಮಿತ್ಯುತ್ಕೃಷ್ಟಪ್ರಮಾಣಂ ಯಥಾ ಸ್ಯಾತ್; ಏತೇನಾತಃ ಪರಂ ತರ್ಪಣಂ ನ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಚ್ಚ ತರ್ಪಣಂ ವಿದೇಹಾನುಮತೇನ ನಿರನ್ತರಂ ದಿನಾನ್ತರಂ ದ್ವ್ಯನ್ತರಂ ತ್ರ್ಯನ್ತರಂ ವಾ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ,- “ಸ್ವಸ್ವವೃತ್ತೇ ವಿಧಾತವ್ಯಂ ದ್ವ್ಯನ್ತರಂ ತರ್ಪಣಂ ಭವೇತ್| ಅಹನ್ಯಹನಿ ವಾತೋತ್ಥೇ, ರಕ್ತಪಿತ್ತೇ ದಿನಾನ್ತರಮ್|| ತರ್ಪಣಂ ಸನ್ನಿಪಾತೋತ್ಥೇ ದ್ವ್ಯನ್ತರಂ, ತ್ರ್ಯನ್ತರಂ ಕಫೇ” ಇತಿ|೧೨|-

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

ತರ್ಪಣೇ ತೃಪ್ತಿಲಿಙ್ಗಾನಿ ನೇತ್ರಸ್ಯೇಮಾನಿ ಲಕ್ಷಯೇತ್ ||೧೨|| ಸುಖಸ್ವಪ್ನಾವಬೋಧತ್ವಂ ವೈಶದ್ಯಂ ವರ್ಣಪಾಟವಮ್ | ನಿರ್ವೃತಿರ್ವ್ಯಾಧಿವಿಧ್ವಂಸಃ ಕ್ರಿಯಾಲಾಘವಮೇವ ಚ ||೧೩||

ತರ್ಪಣೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ವೈಶದ್ಯಂ ಮಲಾಭಾವಃ| ವರ್ಣಪಾಟವಂ ಶ್ವೇತತ್ವಾದೇರ್ವರ್ಣಸ್ಯ ಯಥಾರ್ಥಗ್ರಹಣಂ; ಅನ್ಯೇ ತು ನೇತ್ರಗತಸ್ಯೈವ ಶುಕ್ಲಕೃಷ್ಣಾದೇರ್ವರ್ಣಸ್ಯ ವೈಮಲ್ಯಮಾಹುಃ| ನಿರ್ವೃತಿಃ ತಾತ್ಕಾಲಿಕಂ ಸುಖಮುತ್ಪನ್ನಮ್| ಕ್ರಿಯಾಲಾಘವಮಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಣಾಂ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಾದೀನಾಂ ಶೀಘ್ರತಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ಕ್ರಿಯಾ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಣಾದಿಕಾಃ, ಲಾಘವಂ ನೇತ್ರಯೋರೇವ ಲಘುತೇತ್ಯಾಹುಃ||೧೨-೧೩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

ಗುರ್ವಾವಿಲಮತಿಸ್ನಿಗ್ಧಮಶ್ರುಕಣ್ಡೂಪದೇಹವತ್ | ಜ್ಞೇಯಂ ದೋಷಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ನೇತ್ರಮತ್ಯರ್ಥತರ್ಪಿತಮ್ ||೧೪||

ಅತಿತರ್ಪಿತಸ್ಯ ನೇತ್ರಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಗುರ್ವಾವಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ಆವಿಲಮ್ ಆಕುಲಂ, ದೋಷಸಮುತ್ಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ದೋಷವ್ಯಾಪ್ತಮ್||೧೪||

Adhikarana 8 (15) · Śloka 15

ರೂಕ್ಷಮಾವಿಲಮಸ್ರಾಢ್ಯಮಸಹಂ ರೂಪದರ್ಶನೇ | ವ್ಯಾಧಿವೃದ್ಧಿಶ್ಚ ತಜ್ಜ್ಞೇಯಂ ಹೀನತರ್ಪಿತಮಕ್ಷಿ ಚ ||೧೫||

ಹೀನತರ್ಪಿತಸ್ಯ ನಯನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ರೂಕ್ಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಅಸ್ರಾಢ್ಯಮ್ ಅಶ್ರುಬಹುಲಮ್||೧೫||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 16

ಅನಯೋರ್ದೋಷಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಪ್ರಯತೇತ ಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ | ಧೂಮನಸ್ಯಾಞ್ಜನೈಃ ಸೇಕೈ ರೂಕ್ಷೈಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈಶ್ಚ ಯೋಗವಿತ್ ||೧೬||

ಇದಾನೀಮತಿತೃಪ್ತಾತೃಪ್ತಯೋಶ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅನಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಏತೈರ್ಧೂಮನಸ್ಯಾಞ್ಜನಸೇಕೈ ರೂಕ್ಷೈಃ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭೂಯಿಷ್ಠೇ, ವಾತಭೂಯಿಷ್ಠೇ ತು ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಿತಿ| ಯೋಗವಿತ್ ಶಾಸ್ತ್ರವಿದ್ವೈದ್ಯಃ||೧೬||

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

ತಾಮ್ಯತ್ಯತಿವಿಶುಷ್ಕಂ ಯದ್ರೂಕ್ಷಂ ಯಚ್ಚಾತಿದಾರುಣಮ್ | ಶೀರ್ಣಪಕ್ಷ್ಮಾವಿಲಂ ಜಿಹ್ಮಂ ರೋಗಕ್ಲಿಷ್ಟಂ ಚ ಯದ್ಭೃಶಮ್ ||೧೭|| ತದಕ್ಷಿ ತರ್ಪಣಾದೇವ ಲಭೇತೋರ್ಜಾಮಸಂಶಯಮ್ |೧೮|

ತರ್ಪಣವಿಷಯಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತಾಮ್ಯತೀತ್ಯಾದಿ| ತಾಮ್ಯತಿ ಅನ್ಧಕಾರಮಿವ ಪಶ್ಯತಿ| ಅತಿವಿಶುಷ್ಕಮ್ ಅಶ್ರುರಹಿತಮ್| ರೂಕ್ಷಮ್ ಅಸ್ನಿಗ್ಧಚ್ಛವಿ| ದಾರುಣಂ ಕಠಿನವರ್ತ್ಮ| ಜಿಹ್ಮಂ ರೂಪಕ್ರಿಯಾಸು ಜಡಮ್| ಊರ್ಜಾಂ ಬಲಮ್||೧೭||-

Adhikarana 11 (18) · Śloka 19

ದುರ್ದಿನಾತ್ಯುಷ್ಣಶೀತೇಷು ಚಿನ್ತಾಯಾಸಭ್ರಮೇಷು ಚ ||೧೮|| ಅಶಾನ್ತೋಪದ್ರವೇ ಚಾಕ್ಷ್ಣಿ ತರ್ಪಣಂ ನ ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ |೧೯|

ತರ್ಪಣವಿಷಯಮಾಹ- ದುರ್ದಿನೇತ್ಯಾದಿ| ಅಶಾನ್ತೋಪದ್ರವೇ ಚೇತಿ ಅಶಾನ್ತಾ ಅಸ್ವಲ್ಪೀಭೂತಾ ಉದೀರ್ಣವೇದನಾದಯ ಉಪದ್ರವಾ ಯತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್||೧೮||-

Adhikarana 12 (19) · Śloka 20

ಪುಟಪಾಕಸ್ತಥೈತೇಷು, ನಸ್ಯಂ ಯೇಷು ಚ ಗರ್ಹಿತಮ್ ||೧೯|| ತರ್ಪಣಾರ್ಹಾ ನ ಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾಃ ಸ್ನೇಹಪಾನಾಕ್ಷಮಾಶ್ಚ ಯೇ |೨೦|

ಇದಾನೀಂ ಪುಟಪಾಕಸ್ಯ ವಿಷಯಾವಿಷಯಮಾಹ- ಪುಟಪಾಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪುಟಪಾಕಸ್ತಥೈತೇಷ್ವಿತಿ ಏತೇಷು ಪೂರ್ವೋಕ್ತೇಷು ತರ್ಪಣಾರ್ಹೇಷು ಪುಟಪಾಕಸ್ತಥಾಽರ್ಹತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಪುಟಪಾಕಸ್ಯ ವಿಷಯಃ, ಅವಿಷಯಸ್ತು ನಸ್ಯಂ ಯೇಷು ಚ ಗರ್ಹಿತಮಿತ್ಯಾದಿಕಃ| ನಸ್ಯಂ ಯೇಷು ಚ ಗರ್ಹಿತಮಿತಿ ಯೇಷು ನಸ್ಯಂ ಗರ್ಹಿತಂ ತೇಷು ಪುಟಪಾಕೋಽಪಿ ಗರ್ಹಿತಃ| ತರ್ಪಣಾರ್ಹಾ ನ ಯೇ ಪ್ರೋಕ್ತಾ ಇತಿ ಯೇ ಚಿನ್ತಾಭ್ರಮಗೃಹೀತಾದಯಸ್ತರ್ಪಣಂ ನಾರ್ಹನ್ತಿ ತೇ ಪುಟಪಾಕಮಪಿ ನಾರ್ಹನ್ತಿ| ಸ್ನೇಹಪಾನಾಕ್ಷಮಾಶ್ಚ ಯೇ ದುರ್ಬಲಾರೋಚಕಿಪ್ರಭೃತಯಃ ಸ್ನೇಹಪಾನಂ ನ ಕ್ಷಮನ್ತೇ ತೇ ಪುಟಪಾಕಮಪಿ ನ ಕ್ಷಮನ್ತೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೧೯||-

Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21

ತತಃ ಪ್ರಶಾನ್ತದೋಷೇಷು ಪುಟಪಾಕಕ್ಷಮೇಷು ಚ ||೨೦|| ಪುಟಪಾಕಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ನೇತ್ರೇಷು ಭಿಷಜಾ ಭವೇತ್ | ಸ್ನೇಹನೋ ಲೇಖನೀಯಶ್ಚ ರೋಪಣೀಯಶ್ಚ ಸ ತ್ರಿಧಾ ||೨೧||

ಇದಾನೀಂ ಪುಟಪಾಕಸ್ಯಾವಸ್ಥಿಕಂ ಕಾಲಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ತತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏವಮ್ಭೂತೇಷು ನೇತ್ರೇಷು ಭಿಷಜಾ ಪುಟಪಾಕಃ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೋ ಭವೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಪ್ರಶಾನ್ತದೋಷೇಷ್ವಿತಿ ಪ್ರಶಬ್ದೋಽಯಮಾದಿಕರ್ಮಣಿ, ತೇನ ಪ್ರಥಮಕರ್ಮಶಾನ್ತಾವಸ್ಥದೋಷೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುಟಪಾಕಕ್ಷಮೇಷು ಚೇತಿ ತರ್ಪಣನಸ್ಯಸ್ನೇಹಪಾನಾರ್ಹೇಷ್ವಿತ್ಯರ್ಥಃ; ತರ್ಪಣಾದ್ಯನರ್ಹಾಣಿ ಪುನಃ ಪುಟಪಾಕಂ ನ ಕ್ಷಮನ್ತೇ| ಸ್ನೇಹನ ಇತ್ಯಾದಿ||೨೦-೨೧||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

ಹಿತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽತಿರೂಕ್ಷಸ್ಯ ಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯಾಪಿ ಚ ಲೇಖನಃ | ದೃಷ್ಟೇರ್ಬಲಾರ್ಥಮಪರಃ ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ವ್ರಣವಾತನುತ್ ||೨೨||

ತೇಷಾಂ ತ್ರಿವಿಧಾನಾಮಪಿ ವಿಷಯಮಾಹ- ಹಿತ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಪರ ಇತಿ ರೋಪಣೀಯಃ ಪುಟಪಾಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಹಿತಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಽತಿರೂಕ್ಷಸ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ತ್ರಿವಿಧಃ ಸ ಹಿತೋ ರೂಕ್ಷೇ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ‘ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ವ್ರಣವಾತನುತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಪಿತ್ತಾಸೃಗ್ವ್ರಣನಾಶನ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ||೨೨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

ಸ್ನೇಹಮಾಂಸವಸಾಮಜ್ಜಮೇದಃಸ್ವಾದ್ವೌಷಧೈಃ ಕೃತಃ | ಸ್ನೇಹನಃ ಪುಟಪಾಕಸ್ತು ಧಾರ್ಯೋ ದ್ವೇ ವಾಕ್ಶತೇ ತು ಸಃ ||೨೩||

ಸ್ನೇಹನಪುಟಪಾಕಮಾಹ- ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹಮಾಂಸಮಿತಿ ಸ್ನೇಹಪ್ರಧಾನಂ ಮಾಂಸಮ್, ಆನೂಪಮಿತ್ಯರ್ಥಃ, ‘ಸರ್ಪಿರ್ಮಾಂಸ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಸ್ವಾದ್ವೌಷಧೈಃ ಕಾಕೋಲ್ಯಾದಿಭಿಃ, ಕೃತಃ ಸಂಸ್ಕೃತಃ||೨೩||

Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25

ಜಾಙ್ಗಲಾನಾಂ ಯಕೃನ್ಮಾಂಸೈರ್ಲೇಖನದ್ರವ್ಯಸಮ್ಭೃತೈಃ | ಕೃಷ್ಣಲೋಹರಜಸ್ತಾಮ್ರಶಙ್ಖವಿದ್ರುಮಸಿನ್ಧುಜೈಃ ||೨೪|| ಸಮುದ್ರಫೇನಕಾಸೀಸಸ್ರೋತೋಜದಧಿಮಸ್ತುಭಿಃ | ಲೇಖನೋ ವಾಕ್ಶತಂ ತಸ್ಯ ಪರಂ ಧಾರಣಮುಚ್ಯತೇ ||೨೫||

ಲೇಖನಪುಟಪಾಕಮಾಹ- ಜಾಙ್ಗಲಾನಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜಾಙ್ಗಲಾ ಏಣಾದಯಃ| ಯಕೃತ್ ಕಾಲಖಣ್ಡಾನಿ, ಮಾಂಸಾನಿ ಚ ಕಾಲಖಣ್ಡಾಸನ್ನಾನ್ಯೇವ| ವಿದ್ರುಮಃ ಪ್ರವಾಲಃ, ಸಿನ್ಧುಜಂ ಸೈನ್ಧವಮ್||೨೪-೨೫||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

ಸ್ತನ್ಯಜಾಙ್ಗಲಮಧ್ವಾಜ್ಯತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯವಿಪಾಚಿತಃ | ಲೇಖನಾತ್ತ್ರಿಗುಣಂ ಧಾರ್ಯಃ ಪುಟಪಾಕಸ್ತು ರೋಪಣಃ ||೨೬||

ರೋಪಣಪುಟಪಾಕಮಾಹ- ಸ್ತನ್ಯಜಾಙ್ಗಲೇತ್ಯಾದಿ| ಸ್ತನ್ಯಂ ಸ್ತ್ರೀಸ್ತನ್ಯಂ, ಜಾಙ್ಗಲೇತ್ಯತ್ರ ಮಾಂಸಮಿತಿ ಶೇಷಃ; ‘ಮಧ್ವಾಜ್ಯ’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ಮೇಧ್ಯಾಜ್ಯ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ಮೇಧ್ಯಾಜ್ಯಂ ಗವ್ಯಂ ಘೃತಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೨೬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

ವಿತರೇತ್ತರ್ಪಣೋಕ್ತಂ ತು ಧೂಮಂ ಹಿತ್ವಾ ತು ರೋಪಣಮ್ | ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ದ್ವಯೋಃ ಕಾರ್ಯೌ, ಕಾರ್ಯೋ ನೈವ ಚ ರೋಪಣೇ ||೨೭||

ಇದಾನೀಂ ಸ್ನೇಹನಲೇಖನಯೋಃ ಪೂರ್ವಕರ್ಮಾಹ- ವಿತರೇದಿತ್ಯಾದಿ| ರೋಪಣಂ ಪುಟಪಾಕಂ ಪರಿತ್ಯಜ್ಯ ತರ್ಪಣೋಕ್ತಂ ಧೂಮಂ ದ್ವಯೋರ್ವಿತರೇತ್ ಕುರ್ಯಾತ್, ತಥಾ ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದೌ ದ್ವಯೋರೇವ ಕಾರ್ಯಾವಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೨೭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

ಏಕಾಹಂ ವಾ ದ್ವ್ಯಹಂ ವಾಽಪಿ ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾಽಪ್ಯವಚಾರಣಮ್ |೨೮|

ಏಕಾಹಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏಕಾಹಂ ಶ್ಲೈಷ್ಮಿಕೇ ನೇತ್ರರೋಗೇ ಪುಟಪಾಕಸ್ಯಾವಚಾರಣಂ, ದ್ವ್ಯಹಂ ಪೈತ್ತಿಕೇ, ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾತಿಕೇ; ಅನ್ಯೇ ತು ಏಕಾಹಂ ಲೇಖನೀಯಸ್ಯಾವಚಾರಣಂ, ದ್ವ್ಯಹಂ ಸ್ನೇಹನಸ್ಯ, ತ್ರ್ಯಹಂ ರೋಪಣೀಯಸ್ಯೇತಿ|೨೮|-

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

ಯನ್ತ್ರಣಾ ತು ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಾದ್ದ್ವಿಗುಣಂ ಕಾಲಮಿಷ್ಯತೇ ||೨೮||

ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕಯೋರೇಕತ್ರ ಪರಿಹಾರ್ಯಕಾಲಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಯನ್ತ್ರಣಾ ತು ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಾದ್ದ್ವಿಗುಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಯಾಕಾಲಾತ್ ಸ್ನೇಹಪಾನಾದೇರಾರಭ್ಯ ಯಃ ಕಾಲಸ್ತಸ್ಮಾದ್ ದ್ವಿಗುಣಃ ಕಾಲಃ; ನ ಪುನಸ್ತರ್ಪಣಕಾಲಾತ್, ತಸ್ಯಾಲ್ಪತ್ವಾತ್||೨೮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

ತೇಜಾಂಸ್ಯನಿಲಮಾಕಾಶಮಾದರ್ಶಂ ಭಾಸ್ವರಾಣಿ ಚ | ನೇಕ್ಷೇತ ತರ್ಪಿತೇ ನೇತ್ರೇ ಪುಟಪಾಕಕೃತೇ ತಥಾ ||೨೯||

ಪರಿಹಾರ್ಯಾಣ್ಯಾಹ- ತೇಜಾಂಸ್ಯನಿಲಮಿತ್ಯಾದಿ| ತೇಜಾಂಸಿ ದೀಪಜ್ವಾಲಾಪ್ರಭೃತೀನಿ, ಅನಿಲಂ ಸಮ್ಮುಖವಾಯುಂ, ಭಾಸ್ವರಾಣಿ ಆದಿತ್ಯಾದೀನಿ||೨೯||

Adhikarana 22 (30) · Śloka 30

ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾದನಯೋರ್ಯೋ ವ್ಯಾಧಿರುಪಜಾಯತೇ | ಅಞ್ಜನಾಶ್ಚ್ಯೋತನಸ್ವೇದೈರ್ಯಥಾಸ್ವಂ ತಮುಪಾಚರೇತ್ ||೩೦||

ಅಧುನಾ ತಯೋರ್ವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಬೀಜಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಮಿಥ್ಯೋಪಚಾರಾದಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಯೋಃ ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕಯೋಃ||೩೦||

Adhikarana 23 (31) · Śloka 31

ಪ್ರಸನ್ನವರ್ಣಂ ವಿಶದಂ ವಾತಾತಪಸಹಂ ಲಘು | ಸುಖಸ್ವಪ್ನಾವಬೋಧ್ಯಕ್ಷಿ ಪುಟಪಾಕಗುಣಾನ್ವಿತಮ್ ||೩೧||

ಪುಟಪಾಕಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಮಾಹ- ಪ್ರಸನ್ನವರ್ಣಮಿತ್ಯಾದಿ||೩೧||

Adhikarana 24 (32) · Śloka 32

ಅತಿಯೋಗಾದ್ರುಜಃ ಶೋಫಃ ಪಿಡಕಾಸ್ತಿಮಿರೋದ್ಗಮಃ |೩೨|

ಪುಟಪಾಕಸ್ಯಾತಿಯೋಗಮಾಹ- ಅತಿಯೋಗಾದ್ರುಜ ಇತ್ಯಾದಿ|೩೨|-

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

ಪಾಕೋಽಶ್ರು ಹರ್ಷಣಂ ಚಾಪಿ ಹೀನೇ ದೋಷೋದ್ಗಮಸ್ತಥಾ ||೩೨||

ಪುಟಪಾಕಸ್ಯ ಹೀನಯೋಗಮಾಹ- ಪಾಕ ಇತ್ಯಾದಿ| ಹರ್ಷೋ ವೇದನಾವಿಶೇಷೋಽನ್ತಃಶೀತಕರಃ||೩೨||

Adhikarana 26 (33-38) · Śloka 38

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಂ ಪ್ರವಕ್ಷ್ಯಾಮಿ ಪುಟಪಾಕಪ್ರಸಾಧನಮ್ | ದ್ವೌ ಬಿಲ್ವಮಾತ್ರೌ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ಯ ಪಿಣ್ಡೌ ಮಾಂಸಸ್ಯ ಪೇಷಿತೌ ||೩೩|| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಬಿಲ್ವಮಾತ್ರಂ ತು ದ್ರವಾಣಾಂ ಕುಡವೋ ಮತಃ | ತದೈಕಧ್ಯಂ ಸಮಾಲೋಡ್ಯ ಪತ್ರೈಃ ಸುಪರಿವೇಷ್ಟಿತಮ್ ||೩೪|| (ಕಾಶ್ಮರೀಕುಮುದೈರಣ್ಡಪದ್ಮಿನೀಕದಲೀಭವೈಃ ) | ಮೃದಾವಲಿಪ್ತಮಙ್ಗಾರೈಃ ಖಾದಿರೈರವಕೂಲಯೇತ್ ||೩೫|| ಕತಕಾಶ್ಮನ್ತಕೈರಣ್ಡಪಾಟಲಾವೃಷಬಾದರೈಃ | ಸಕ್ಷೀರದ್ರುಮಕಾಷ್ಠೈರ್ವಾ ಗೋಮಯೈರ್ವಾಽಪಿ ಯುಕ್ತಿತಃ ||೩೬|| ಸ್ವಿನ್ನಮುದ್ಧೃತ್ಯ ನಿಷ್ಪೀಡ್ಯ ರಸಮಾದಾಯ ತಂ ನೃಣಾಮ್ | ತರ್ಪಣೋಕ್ತೇನ ವಿಧಿನಾ ಯಥಾವದವಚಾರಯೇತ್ ||೩೭|| ಕನೀನಕೇ ನಿಷೇಚ್ಯಃ ಸ್ಯಾನ್ನಿತ್ಯಮುತ್ತಾನಶಾಯಿನಃ | ರಕ್ತೇ ಪಿತ್ತೇ ಚ ತೌ ಶೀತೌ ಕೋಷ್ಣೌ ವಾತಕಫಾಪಹೌ ||೩೮||

ಅತ ಊರ್ಧ್ವಮಿತ್ಯಾದಿ| ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಸ್ಯ ಮಾಂಸಸ್ಯ ದ್ವೌ ಪಿಣ್ಡೌ ಬಿಲ್ವಮಾತ್ರೌ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಪಲಪ್ರಮಾಣೌ ಕಾರ್ಯವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಬಿಲ್ವಮಾತ್ರಮಿತಿ ಸ್ನೇಹನಲೇಖನರೋಪಣೇಷು ಪುಟಪಾಕೇಷು ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಮಧುರೌಷಧಲೇಖನದ್ರವ್ಯತಿಕ್ತದ್ರವ್ಯಾಣಾಂ ಪಲಪ್ರಮಾಣಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದ್ರವಾಣಾಂ ಕುಡವ ಇತಿ ಅಷ್ಟೌ ಪಲಾನಿ; ಕೇಚಿಚ್ಚತ್ವಾರಿ ಪಲಾನಿ, ಕಸ್ಮಾತ್? ಕುಡವಾದೂರ್ಧ್ವಂ ದ್ವಿಗುಣಪರಿಭಾಷಾ| ತತ್ರ ಸ್ನೇಹನಪುಟಪಾಕಸ್ಯ ಪೇಷಣಾಲೋಡನಾರ್ಥಂ ಮಾಂಸರಸಮಧುರೌಷಧಕಷಾಯಕ್ಷೀರಾಣಿ, ಲೇಖನಸ್ಯ ಮಧುಮಸ್ತುತ್ರಿಫಲೋದಕಾನಿ, ರೋಪಣಸ್ಯ ತಿಕ್ತಕಷಾಯ ಇತಿ| ಅವಕೂಲಯೇತ್ ವಿಪಚೇತ್| ಕ್ಷೀರದ್ರುಮಾ ವಟಾದಯಃ| ಯುಕ್ತಿತ ಇತಿ ಪದಮವಕೂಲಯೇದಿತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಯುಕ್ತಿಸ್ತು ‘ಪುಟಪಾಕಸ್ಯ ಪಾಕೋಽಯಂ ಬಹಿರಾರಕ್ತವರ್ಣತಾ’ ಇತಿ| ಇದಾನೀಂ ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕಯೋರ್ದೋಷೋಪಯೋಗಿಧರ್ಮನ್ತರಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ರಕ್ತೇ ಇತ್ಯಾದಿ||೩೩-೩೮||

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

ಅತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣೌ ಸತತಂ ದಾಹಪಾಕಕರೌ ಸ್ಮೃತೌ | ಅಪ್ಲುತೌ ಶೀತಲೌ ಚಾಶ್ರುಸ್ತಮ್ಭರುಗ್ಘರ್ಷಕಾರಕೌ ||೩೯|| ಅತಿಮಾತ್ರೌ ಕಷಾಯತ್ವಸಙ್ಕೋಚಸ್ಫುರಣಾವಹೌ | ಹೀನಪ್ರಮಾಣೌ ದೋಷಾಣಾಮುತ್ಕ್ಲೇಶಜನನೌ ಭೃಶಮ್ ||೪೦||

ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕಯೋರ್ವಿರುದ್ಧಗುಣಮಾತ್ರಯೋರ್ವ್ಯಾಪದೋ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಅತ್ಯುಷ್ಣೇತ್ಯಾದಿ| ಅಪ್ಲುತೌ ಮನ್ದಪ್ಲತೌ||೩೯-೪೦||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 42

ಯುಕ್ತೌ ಕೃತೌ ದಾಹಶೋಫರುಗ್ಧರ್ಷಸ್ರಾವನಾಶನೌ | ಕಣ್ಡೂಪದೇಹದೂಷೀಕಾರಕ್ತರಾಜಿವಿನಾಶನೌ ||೪೧|| ತಸ್ಮಾತ್ ಪರಿಹರನ್ ದೋಷಾನ್ ವಿದಧ್ಯಾತ್ತೌ ಸುಖಾವಹೌ |೪೨|

ಯುಕ್ತೌ ಕೃತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ದೂಷೀಕಾ ನೇತ್ರಮಲಃ, ದೋಷಾನ್ ಅತ್ಯುಷ್ಣತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಕಾನ್||೪೧||-

Adhikarana 29 (42) · Śloka 42

ವ್ಯಾಪದಶ್ಚ ಯಥಾದೋಷಂ ನಸ್ಯಧೂಮಾಞ್ಜನೈರ್ಜಯೇತ್ ||೪೨||

ಇದಾನೀಂ ವ್ಯಾಪಚ್ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ವ್ಯಾಪದಶ್ಚ ಯಥಾದೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಾಪದೋ ದಾಹಪಾಕಾದಿಕಾಃ, ಯಥಾದೋಷಂ ದೋಷಾನತಿಕ್ರಮೇಣ||೪೨||

Adhikarana 30 (43) · Śloka 43

ಆದ್ಯನ್ತಯೋಶ್ಚಾಪ್ಯನಯೋಃ ಸ್ವೇದ ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುಚೈಲಿಕಃ | ತಥಾ ಹಿತೋಽವಸಾನೇ ಚ ಧೂಮಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮುಚ್ಛ್ರಿತೌ ||೪೩||

ಇದಾನೀಂ ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕಯೋಃ ಪೂರ್ವಕರ್ಮ ಪಶ್ಚಾತ್ಕರ್ಮ ಚಾಹ- ಆದ್ಯನ್ತಯೋಶ್ಚಾಪ್ಯನಯೋರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನಯೋಃ ತರ್ಪಣಪುಟಪಾಕಯೋಃ| ಸ್ವೇದ ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುಚೈಲಿಕ ಇತಿ ಉಷ್ಣಾಮ್ಬುಸಿಕ್ತೇನ ಕರ್ಪಟೇನ ಸ್ವೇದ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ತಥಾ ಹಿತೋಽವಸಾನೇ ಚ ಧೂಮಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಸಮುತ್ಥಿತೌ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ||೪೩||

Adhikarana 31 (44) · Śloka 44

ಯಥಾದೋಷೋಪಯುಕ್ತಂ ತು ನಾತಿಪ್ರಬಲಮೋಜಸಾ | ರೋಗಮಾಶ್ಚ್ಯೋತನಂ ಹನ್ತಿ ಸೇಕಸ್ತು ಬಲವತ್ತರಮ್ ||೪೪||

ಇದಾನೀಮಾಶ್ಚ್ಯೋತನಸೇಕಾವಾಹ- ಯಥಾದೋಷೋಪಯುಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಯಥಾದೋಷೋಪಯುಕ್ತಮಿತಿ ವಾತಾದಿಜೇ ನೇತ್ರರೋಗೇ ವಾತಾದಿಹರದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಮಾಶ್ಚ್ಯೋತನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ನಾತಿಪ್ರಬಲಂ ನಾತ್ಯುತ್ಕಟಂ ರೋಗಮ್| ಓಜಸಾ ಶಕ್ತ್ಯಾ| ಸೇಕಸ್ತು ಬಲವತ್ತರಮಿತಿ ಯಥಾದೋಷೋಪಯುಕ್ತಃ ಪರಿಷೇಕಃ ಪುನರ್ಬಲವತ್ತರಮಿತಿ ಪ್ರಬಲಂ ರೋಗಂ ಹನ್ತಿ| ತೌ ಚಾಶ್ಚ್ಯೋತನಸೇಕೌ ಚತುರ್ಥೇಽಹನ್ಯಾಗತರೋಗಲಕ್ಷಣೇ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯೌ| ತಥಾ ಚ ವಿದೇಹಃ- “ಪ್ರಾಗೇವಾಕ್ಷ್ಯಾಮಯೇ ಕಾರ್ಯಂ ತ್ರಿರಾತ್ರಂ ಲಘುಭೋಜನಮ್| ಉಪವಾಸಸ್ತ್ರ್ಯಹಂ ವಾ ಸ್ಯಾನ್ನಕ್ತಂ ವಾಽಪ್ಯಶನಂ ತ್ರ್ಯಹಮ್|| ತತಶ್ಚತುರ್ಥೇ ದಿವಸೇ ವ್ಯಾಧಿಂ ಸಞ್ಜಾತಲಕ್ಷಣಮ್| ಸಮೀಕ್ಷ್ಯಾಶ್ಚ್ಯೋತನೈಃ ಸೇಕೈರ್ಯಥಾಸ್ವಮುಪಪಾದಯೇತ್”- ಇತಿ||೪೪||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

ತೌ ತ್ರಿಧೈವೋಪಯುಜ್ಯೇತೇ ರೋಗೇಷು ಪುಟಪಾಕವತ್ |೪೫|

ತಾವಿತ್ಯಾದಿ| ತೌ ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಸೇಕೌ| ತ್ರಿಧೈವೇತಿ ಸ್ನೇಹನಲೇಖನರೋಪಣಭೇದೇನ ಪುಟಪಾಕವತ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಾವಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತಯೋಶ್ಚ ಪೇಷಣಾಲೋಡನಾರ್ಥಂ ದ್ರವಾಣಿ ಪುಟಪಾಕೋಕ್ತಾನ್ಯೇವ| ತಯೋರೇವ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೋ ಹೀನಯೋಗೋ ಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಶ್ಚ ಪುಟಪಾಕವತ್| ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಸ್ಯ ಧಾರಣಕಾಲಃ ಪುಟಪಾಕವತ್| ಪರಿಷೇಕಸ್ಯ ಪುನರಿಹೈವಾಗ್ರೇ ಧಾರಣಕಾಲಂ ಕಥಯಿಷ್ಯಾಮಃ| ಕೇಚಿದಾಶ್ಚ್ಯೋತನಸೇಕಯೋಃ ಪುಟಪಾಕಾದ್ ದ್ವಿಗುಣಂ ಕಾಲಂ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ತನ್ನ, ‘ಸೇಕಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣಃ ಕಾಲಃ ಪುಟಪಾಕಾತ್ ಪರೋ ಮತ’ ಇತ್ಯತ್ರೋಕ್ತೇನ ಸಹ ವಿರೋಧಾಪತ್ತೇಃ|೪೫|-

Adhikarana 33 (45) · Śloka 46

ಲೇಖನೇ ಸಪ್ತ ಚಾಷ್ಟೌ ವಾ ಬಿನ್ದವಃ ಸ್ನೈಹಿಕೇ ದಶ ||೪೫|| ಆಶ್ಚ್ಯೋತನೇ ಪ್ರಯೋಕ್ತವ್ಯಾ ದ್ವಾದಶೈವ ತು ರೋಪಣೇ |೪೬|

ಲೇಖನಾದೀನಾಮಾಶ್ಚ್ಯೋತನಾನಾಂ ಬಿನ್ದುಸಙ್ಖ್ಯಾಮಾಹ- ಲೇಖನೇ ಸಪ್ತ ಚಾಷ್ಟೌ ವೇತ್ಯಾದಿ| ಲೇಖನೇ ಲೇಖನಾಶ್ಚ್ಯೋತನೇ ಸಪ್ತಾಷ್ಟೌ ವಾ ಬಿನ್ದವಃ||೪೫||-

Adhikarana 34 (46) · Śloka 46

ಸೇಕಸ್ಯ ದ್ವಿಗುಣಃ ಕಾಲಃ ಪುಟಪಾಕಾತ್ ಪರೋ ಮತಃ ||೪೬||

ಇದಾನೀಂ ಪರಿಷೇಕಸ್ಯ ಧಾರಣಕಾಲಮಾಹ- ಸೇಕಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರ ಲೇಖನಪರಿಷೇಕಸ್ಯ ವಾಕ್ಶತದ್ವಯಂ ಧಾರಣಕಾಲಃ, ಸ್ನೇಹನಸ್ಯ ವಾಕ್ಶತಚತುಷ್ಟಯಂ, ರೋಪಣಸ್ಯ ಷಡ್ವಾಕ್ಶತಾನಿ||೪೬||

Adhikarana 35 (47) · Śloka 47

ಅಥವಾ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವೃತ್ತೇರುಪಯೋಗೋ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ |೪೭|

ಪಕ್ಷಾನ್ತರಮಾಹ- ಅಥವೇತ್ಯಾದಿ| ಕಾರ್ಯನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ ವ್ಯಾಧೇರುಪಶಮಃ ಪ್ರಕೃತಿವರ್ಣೋಪಪತ್ತಿಃ ಕ್ರಿಯಾಪಾಟವಂ ವೇದನೋಪಶಮಶ್ಚ ಕಾರ್ಯಂ, ತಸ್ಯ ನಿಷ್ಪತ್ತಿಃ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವೃತ್ತಿಃ| ಯಥಾಕ್ರಮಂ ಶನೈಃ ಶನೈರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅಯಂ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವೃತ್ತಿಲಕ್ಷಣೋ ಧಾರಣಕಾಲ ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಸೇಕಯೋಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸರ್ವೇಷಾಂ ತರ್ಪಣಾದೀನಾಮಯಂ ಧಾರಣಕಾಲ ಇತಿ ವದನ್ತಿ| ಅಪರೇ ತು ಪುಟಪಾಕಸೇಕಯೋರಯಂ ಕಾಲಃ; ತತ್ರ ಪುಟಪಾಕಸೇಕಯೋರ್ದ್ರವ್ಯಭೇದತೋ ಭೇದಃ|೪೭|-

Adhikarana 36 (47) · Śloka 47

ಪೂರ್ವಾಪರಾಹ್ಣೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ರುಜಾಕಾಲೇಷು ಚೋಭಯೋಃ ||೪೭||

ಇದಾನೀಮಾಶ್ಚ್ಯೋತನಸೇಕಯೋರ್ಯಥಾದೋಷಂ ಪ್ರಯೋಗಕಾಲಮಾಹ- ಪೂರ್ವಾಪರಾಹ್ಣ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕಫಜೇ ವ್ಯಾಧೌ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಲೇಖನಾವಾಶ್ಚ್ಯೋತನಸೇಕೌ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೌ, ವಾತಜೇಽಪರಾಹ್ಣೇ ಸ್ನೇಹನೌ, ರಕ್ತಪಿತ್ತಜೇ ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ರೋಪಣೌ| ರುಜಾಕಾಲೇಷು ಚೇತ್ಯಾವಸ್ಥಿಕಃ ಕಾಲಃ, ತೇನ ಯದೈವ ರುಗುತ್ಪದ್ಯತೇ ತದೈವ ಸೇಕಾಶ್ಚ್ಯೋತನೌ ಪ್ರಯೋಜ್ಯೌ| ಉಭಯೋಃ ಆಶ್ಚ್ಯೋತನಸೇಕಯೋಃ| ಕೇಚಿತ್ ಪರಿಷೇಕಸ್ಯೈವಾಯಂ ಪ್ರಯೋಗಕಾಲ ಇತಿ ಕಥಯನ್ತಿ||೪೭||

Adhikarana 37 (48) · Śloka 48

ಯೋಗಾಯೋಗಾತ್ ಸ್ನೇಹಸೇಕೇ ತರ್ಪಣೋಕ್ತಾನ್ ಪ್ರಚಕ್ಷತೇ |೪೮|

ಇದಾನೀಂ ಪರಿಷೇಕಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯವಿಶೇಷಕೃತಸ್ಯ ಸಙ್ಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಂ ಯೋಗಾಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಯೋಗಾಯೋಗಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಯೋಗಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಃ, ಅಯೋಗಃ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾಭಾವಃ| ತೇನಾಯೋಗಶಬ್ದೇನ ಹೀನಮಿಥ್ಯಾತಿಯೋಗಾಃ ಪ್ರಾಪ್ಯನ್ತೇ, ಅತಃ ಪೃಥಙ್ನೇಹೋಕ್ತಾಃ| ಅನ್ಯೇ ತು, ಅಯೋಗೇ ಇತ್ಯತ್ರ ನಶಬ್ದೇನೈವ ಹೀನಯೋಗಮಿಥ್ಯಾಯೋಗಾವಾಕ್ಷಿಪ್ತೌ, ಅತಿಯೋಗಸ್ಯ ತು ಮಾತ್ರಾಕಾಲಾಭ್ಯಾಮೇವ ಪರ್ಯುದಾಸಃ ಕೃತ ಇತಿ| ಸ್ನೈಹಿಕೇ ಕೇವಲಘೃತಪರಿಷೇಕೇ| ತರ್ಪಣೋಕ್ತಾನ್ ಸುಖಸ್ವಪ್ನಾವಬೋಧಿತ್ವಮಿತ್ಯಾದೀನ್| ಇದಂ ಯೋಗಾಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ಕೇವಲಂ ಸ್ನೇಹಪರಿಷೇಕಸ್ಯೈವ ಬೋದ್ಧವ್ಯಂ, ಕ್ಷೀರೇಕ್ಷುರಸಾದಿಕೃತಸ್ಯ ಸ್ನೇಹನೀಯಾಖ್ಯಪರಿಷೇಕಸ್ಯ ಯೋಗಾಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ಪುಟಪಾಕವತ್ ಕಥಿತಮ್|೪೮|-

Adhikarana 38 (47-50) · Śloka 51

ರೋಗಾಞ್ಛಿರಸಿ ಸಮ್ಭೂತಾನ್ ಹತ್ವಾಽತಿಪ್ರಬಲಾನ್ ಗುಣಾನ್ ||೪೮|| ಕರೋತಿ ಶಿರಸೋ ಬಸ್ತಿರುಕ್ತಾ ಯೇ ಮೂರ್ಧತೈಲಿಕಾಃ | ಶುದ್ಧದೇಹಸ್ಯ ಸಾಯಾಹ್ನೇ ಯಥಾವ್ಯಾಧ್ಯಶಿತಸ್ಯ ತು ||೪೯|| ಋಜ್ವಾಸೀನಸ್ಯ ಬಧ್ನೀಯಾದ್ವಸ್ತಿಕೋಶಂ ತತೋ ದೃಢಮ್ | ಯಥಾವ್ಯಾಧಿಶೃತಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣಂ ಸಂಯಮ್ಯ ಧಾರಯೇತ್ ||೫೦|| ತರ್ಪಣೋಕ್ತಂ ದಶಗುಣಂ ಯಥಾದೋಷಂ ವಿಧಾನವಿತ್ |೫೧|

ಶಿರೋಬಸ್ತಿಮಾಹ- ರೋಗಾನಿತ್ಯಾದಿ| ಅತಿಪ್ರಬಲಾನ್ ಶಿರಸಿ ಸಮ್ಭೂತಾನ್ ರೋಗಾನ್ ಶಿರೋಭಿತಾಪಾದೀನ್ ಹತ್ವಾ ಶಿರೋಬಸ್ತಿರ್ಯೇ ಮೂರ್ಧತೈಲಿಕಾ ಗುಣಾ ಉಕ್ತಾಸ್ತಾನ್ ಕರೋತೀತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಶಿರೋಽತ್ರ ಗ್ರೀವಾಪರ್ಯನ್ತಂ ಗ್ರಾಹ್ಯಂ, ನತು ಷಡಙ್ಗುಲೋತ್ಸೇಧಮ್| ಮೂರ್ಧತೈಲಿಕಾ ಗುಣಾ ಶಿರೋಗತಾಂಸ್ತಥಾ ರೋಗಾನಿತ್ಯಾದಯಃ ಶಿರಸಃ ಪ್ರತಿಪೂರಣಪರ್ಯನ್ತಾ ಅನಾಗತಾಬಾಧಪ್ರತಿಷೇಧೋಕ್ತಾಃ| ಶುದ್ಧದೇಹಸ್ಯ ವಮನಾದಿಭಿರ್ನಿರ್ಮಲಶರೀರಸ್ಯ; ಅಥವಾ ಶುದ್ಧದೇಹಸ್ಯ ನಸ್ಯಾದಿಭಿರ್ವಿಶುದ್ಧಮಸ್ತಕಸ್ಯ, ದೇಹಾವಯವೇಽಪಿ ದೇಹೋಪಚಾರಾತ್; ಅಥವಾ ಶಿರಃಶುದ್ಧಾವಪಿ ದೇಹಸ್ಯ ಶುದ್ಧಿರಿತಿ| ಸಾಯಾಹ್ನೇ ದಿನಾವಸಾನೇ| ಯಥಾವ್ಯಾಧ್ಯಶಿತಸ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಧಿಪ್ರತ್ಯನೀಕಂ ಭುಕ್ತವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಋಜ್ವಿತಿ ಋಜು ಯಥಾ ಸ್ಯಾದೇವಂ ಬಸ್ತಿಕೋಶಂ ಬಧ್ನೀಯಾತ್, ‘ಕೇಶಾನ್ತ’ ಇತಿ ಶೇಷಃ| ಅಥವಾ ಋಜ್ವಿತಿ ಆಸೀನಸ್ಯ ವಿಶೇಷಣಮ್| ಬಸ್ತಿಕೋಶಮಿತ್ಯುಕ್ತೇನೈವ ಪಟ್ಟಚೇಲಿಕಾಮಾಷಚೂರ್ಣಾದಿಕಮಾಕ್ಷಿಪ್ತಮ್| ಯಥಾವ್ಯಾಧಿಶೃತಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣಂ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿದೋಷದೂಷ್ಯಹಿತದ್ರವ್ಯಸಿದ್ಧಸ್ನೇಹಪೂರ್ಣಮ್| ಸಂಯಮ್ಯ ಧಾರಯೇತ್ ಯಾವತ್ ಕೇಶಭೂಮೇರುಪರಿ ದ್ವ್ಯಙ್ಗುಲಂ ಬದ್ಧ್ವಾ ಧಾರಯೇತ್| ಕಿಯತ್ಕಾಲಂ ಶಿರೋಬಸ್ತಿಂ ಧಾರಯೇದಿತ್ಯಾಹ- ತರ್ಪಣೋಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ತರ್ಪಣೋಕ್ತಮಕ್ಷಿತರ್ಪಣಕಥಿತಕಾಲಂ ದಶಗುಣಂ ಶಿರೋಬಸ್ತಿರವಚಾರ್ಯಃ| ಯಥಾದೋಷಮಿತಿ ತತ್ರ ಷಣ್ಮಾತ್ರಾಸಹಸ್ರಾಣಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ, ಅಷ್ಟೌ ಸಹಸ್ರಾಣಿ ಪಿತ್ತೇ, ದಶಸಹಸ್ರಾಣಿ ವಾತೇ ಇತಿ; ಅಪರಂ ಚ ವಾತರೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತೇ ಶಿರೋಗತವಾತಪ್ರಸ್ತಾವೇ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಮ್| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಮನ್ಯಥಾ ಪಠನ್ತಿ, ಸ ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಃ||೪೭-೫೦||

Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 52

ವ್ಯಕ್ತರೂಪೇಷು ದೋಷೇಷು ಶುದ್ಧಕಾಯಸ್ಯ ಕೇವಲೇ ||೫೧|| ನೇತ್ರ ಏವ ಸ್ಥಿತೇ ದೋಷೇ ಪ್ರಾಪ್ತಮಞ್ಜನಮಾಚರೇತ್ | ಲೇಖನಂ ರೋಪಣಂ ಚಾಪಿ ಪ್ರಸಾದನಮಥಾಪಿ ವಾ ||೫೨||

ಇದಾನೀಮಞ್ಜನಸ್ಯಾವಸ್ಥಿಕಂ ಕಾಲಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವ್ಯಕ್ತರೂಪೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ವ್ಯಕ್ತರೂಪೇಷು ಸಾಮತಾಪಗಮೇನ ವ್ಯಕ್ತಾತ್ಮರೂಪಪ್ರಾಪ್ತೇಷು| ಶುದ್ಧಕಾಯಸ್ಯ ಸಿರಾವ್ಯಧಿವಿರೇಚನನಿರೂಹಶಿರೋವಿರೇಚನೈರ್ಹೃತಮಲದೇಹಸ್ಯ| ಕೇವಲೇ ಅನ್ಯದೋಷಾಸಂಸೃಷ್ಟೇ| ನೇತ್ರೇ ಏವ ಸ್ಥಿತೇ ಅಕ್ಷಿಗೋಲಕತ್ವಙ್ಮಾತ್ರಸ್ಥಿತೇ, ನ ಪುನಃ ಪಕ್ಷ್ಮಾದ್ಯಾಶ್ರಿತೇ| ಪ್ರಾಪ್ತಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಕೇಚಿತ್ ‘ದೋಷೇಷು’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ರೋಗೇಷು’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ರೋಗಶಬ್ದೋ ದೋಷೇಷ್ವಪಿ ವರ್ತತೇ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ಇದಾನೀಮಞ್ಜನಭೇದಂ ನಿರ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ಲೇಖನಮಿತ್ಯಾದಿ||೫೧-೫೨||

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

ತತ್ರ ಪಞ್ಚ ರಸಾನ್ ವ್ಯಸ್ತಾನಾದ್ಯೈಕರಸವರ್ಜಿತಾನ್ | ಪಞ್ಚಧಾ ಲೇಖನಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾದ್ಯಥಾದೋಷಮತನ್ದ್ರಿತಃ ||೫೩||

ಲೇಖನಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ಪಞ್ಚರಸಾನ್ ಪಞ್ಚರಸದ್ರವ್ಯಾಣೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಆದ್ಯೈಕರಸವರ್ಜಿತಾನ್ ಮಧುರರಸವರ್ಜಿತಾನ್| ಪಞ್ಚಧೇತಿ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮರಕ್ತಸನ್ನಿಪಾತಭೇದೇನ| ಯಥಾದೋಷಂ ದೋಷಾನತಿಕ್ರಮೇಣ| ತತ್ರ ವಾತೇ ಅಮ್ಲಲವಣೌ, ಪಿತ್ತೇ ತಿಕ್ತಕಷಾಯೌ, ಶ್ಲೇಷ್ಮಣಿ ಕಟುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾಃ, ರಕ್ತೇ ಪಿತ್ತವತ್, ಸನ್ನಿಪಾತೇ ರಸದ್ವಯಂ ತ್ರಯಂ ವಾ| ಸನ್ನಿಪಾತೇನೈವ ಸಂಸರ್ಗೋಽವರುದ್ಧಃ, ಅತೋಽತ್ರ ಪೃಥಙ್ನೋಕ್ತಃ| ಲೇಖನಂ ದೋಷಸ್ರಾವಣಾನ್ನಯನಸ್ಯ ರಿಕ್ತೀಕರಣಮ್||೫೩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

ನೇತ್ರವರ್ತ್ಮಸಿರಾಕೋಶಸ್ರೋತಃಶೃಙ್ಗಾಟಕಾಶ್ರಿತಮ್ | ಮುಖನಾಸಾಕ್ಷಿಭಿರ್ದೋಷಮೋಜಸಾ ಸ್ರಾವಯೇತ್ತು ತತ್ ||೫೪||

ಲೇಖನಂ ಯಥಾ ದೋಷಸ್ಯ ಸ್ರಾವಣಂ ಕುರುತೇ ತಥಾ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ನೇತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ನೇತ್ರವರ್ತ್ಮನೋರ್ಯಾಃ ಸಿರಾ ಯಶ್ಚ ಕೋಶೋ ಯಾನಿ ಚ ಸ್ರೋತಾಂಸಿ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಂ ದೋಷಂ, ತಥಾ ಶೃಙ್ಗಾಟಕಮರ್ಮಾಶ್ರಿತಂ ಚ ದೋಷಂ ತಲ್ಲೇಖನಾಞ್ಜನಂ ಮುಖಾದಿಭಿರೋಜಸಾ ಪ್ರಭಾವೇಣ ಸ್ರಾವಯೇದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೫೪||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

ಕಷಾಯಂ ತಿಕ್ತಕಂ ವಾಽಪಿ ಸಸ್ನೇಹಂ ರೋಪಣಂ ಮತಮ್ | ತತ್ಸ್ನೇಹಶೈತ್ಯಾದ್ವರ್ಣ್ಯಂ ಸ್ಯಾದ್ದೃಷ್ಟೇಶ್ಚ ಬಲವರ್ಧನಮ್ ||೫೫||

ರೋಪಣಮಾಹ- ಕಷಾಯೇತ್ಯಾದಿ| ಸಸ್ನೇಹಮ್ ಈಷದ್ಘೃತಯುಕ್ತಮ್||೫೫||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

ಮಧುರಂ ಸ್ನೇಹಸಮ್ಪನ್ನಮಞ್ಜನಂ ತು ಪ್ರಸಾದನಮ್ | ದೃಷ್ಟಿದೋಷಪ್ರಸಾದಾರ್ಥಂ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ಚ ತದ್ಧಿತಮ್ ||೫೬||

ಪ್ರಸಾದನಮಾಹ- ಮಧುರಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೃಷ್ಟಿದೋಷಪ್ರಸಾದಾರ್ಥಂ ದೃಷ್ಟಿಸ್ಥದೋಷಪ್ರಸಾದಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೫೬||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

ಯಥಾದೋಷಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನಿ ತಾನಿ ರೋಗವಿಶಾರದೈಃ | ಅಞ್ಜನಾನಿ ಯಥೋಕ್ತಾನಿ ಪ್ರಾಹ್ಣಸಾಯಾಹ್ನರಾತ್ರಿಷು ||೫೭||

ಯಥೇತ್ಯಾದಿ| ತಾನಿ ಯಥೋಕ್ತಾನಿ ಲೇಖನಾದೀನ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ರೋಗವಿಶಾರದೈರ್ವೈದ್ಯೈರ್ಯಥಾದೋಷಂ ಪ್ರಾಹ್ಣಸಾಯಾಹ್ನರಾತ್ರಿಷು ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾನೀತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮರೋಗೇ ಲೇಖನಾಞ್ಜನಂ, ಸಾಯಾಹ್ನೇ ವಾತಜೇ, ರಾತ್ರೌ ಪಿತ್ತಜೇ| ಅನ್ಯೇ ತು ಆದೌ ಶೋಧನಾಞ್ಜನಂ, ತತೋ ರೋಪಣಂ; ಅಪರೇ ತು ಪ್ರಸಾದನಮಿತಿ ವದನ್ತಿ| ಅಪರಮಪಿ ಋತುಭೇದಾದರ್ಥಾನ್ತರಮಸ್ತಿ, ತಚ್ಚ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೫೭||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

ಗುಟಿಕಾರಸಚೂರ್ಣಾನಿ ತ್ರಿವಿಧಾನ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ತು | ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಬಲಂ ತೇಷಾಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಮಾಹುರ್ಮನೀಷಿಣಃ ||೫೮||

ಇದಾನೀಮಪ್ಯೇಕೈಕಮಞ್ಜನಂ ಗುಟಿಕಾದಿಭೇದಾತ್ತ್ರಿಪ್ರಕಾರಮಿತಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಗುಟಿಕಾರಸೇತ್ಯಾದಿ| ರಸೋಽತ್ರ ಘನರಸೋ ರಸಕ್ರಿಯೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಯಥಾಪೂರ್ವಂ ಬಲಂ ತೇಷಾಮಿತಿ ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಮಹಾಬಲಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಂ ಗುಟಿಕಾಞ್ಜನಂ, ಮಧ್ಯಾನಾಂ ರಸಕ್ರಿಯಾಞ್ಜನಂ, ಹೀನಾನಾಂ ಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನಮ್||೫೮||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

ಹರೇಣುಮಾತ್ರಾ ವರ್ತಿಃ ಸ್ಯಾಲ್ಲೇಖನಸ್ಯ ಪ್ರಮಾಣತಃ | ಪ್ರಸಾದನಸ್ಯ ಚಾಧ್ಯರ್ಧಾ ದ್ವಿಗುಣಾ ರೋಪಣಸ್ಯ ಚ ||೫೯||

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಮಾಣಾವಸರಃ- ಹರೇಣುಮಾತ್ರಾ ವರ್ತಿರಿತ್ಯಾದಿ| ಹರೇಣುಃ ವರ್ತುಲಕಲಾಯಃ, ಅಧ್ಯರ್ಧಾ ಸಾರ್ಧಕಲಾಯಪ್ರಮಾಣೇತ್ಯರ್ಥಃ, ದ್ವಿಗುಣಾ ದ್ವಿಕಲಾಯಪ್ರಮಾಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೫೯||

Adhikarana 47 (60) · Śloka 60

ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಮಾತ್ರಾ ತು ಯಥಾವರ್ತಿಮಿತಾ ಮತಾ |೬೦|

ಗುಟಿಕಾಞ್ಜನಪ್ರಮಾಣಮಭಿಧಾಯ ರಸಕ್ರಿಯಾಞ್ಜನಪ್ರಮಾಣಮಾಹ- ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯ ರಸಕ್ರಿಯಾಞ್ಜನಸ್ಯ, ‘ರಸಾಞ್ಜನದ್ರವ್ಯಸ್ಯ’ ಇತ್ಯೇಕೇ, ತನ್ಮತೇ ರಸಕ್ರಿಯಾಞ್ಜನಪ್ರಮಾಣಮನ್ಯತ್ರಾನ್ವೇಷಣೀಯಮ್| ಯಥಾವರ್ತಿಮಿತಾ ಮತಾ ಇತಿ ಯಥಾಸ್ವವರ್ತಿಪ್ರಮಾಣಮಾತ್ರೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಲೇಖನರಸಕ್ರಿಯಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಲೇಖನವರ್ತಿವತ್ ಪ್ರಮಾಣಂ, ರೋಪಣಸ್ಯ ರೋಪಣವರ್ತಿವತ್, ಪ್ರಸಾದನಸ್ಯ ಪ್ರಸಾದನವರ್ತಿವತ್|೬೦|-

Adhikarana 48 (60) · Śloka 60

ದ್ವಿತ್ರಿಚತುಃಶಲಾಕಾಶ್ಚ ಚೂರ್ಣಸ್ಯಾಪ್ಯನುಪೂರ್ವಶಃ ||೬೦||

ಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನಪ್ರಮಾಣಮಾಹ- ದ್ವಿತ್ರಿಚತುರಿತ್ಯಾದಿ| ಅನುಪೂರ್ವಶೋ ಲೇಖನಾದೀನಾಮಞ್ಜನಾನಾಮಾನುಪೂರ್ವ್ಯೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತತ್ರ ಶಲಾಕಾದ್ವಯಂ ಲೇಖನಚೂರ್ಣಸ್ಯ, ತಿಸ್ರೋ ರೋಪಣಸ್ಯ, ಚತಸ್ರಃ ಪ್ರಸಾದನಸ್ಯ||೬೦||

Adhikarana 49 (61) · Śloka 62

ತೇಷಾಂ ತುಲ್ಯಗುಣಾನ್ಯೇವ ವಿದಧ್ಯಾದ್ಭಾಜನಾನ್ಯಪಿ | ಸೌವರ್ಣಂ ರಾಜತಂ ಶಾರ್ಙ್ಗಂ ತಾಮ್ರಂ ವೈದೂರ್ಯಕಾಂಸ್ಯಜಮ್ ||೬೧|| ಆಯಸಾನಿ ಚ ಯೋಜ್ಯಾನಿ ಶಲಾಕಾಶ್ಚ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್ |೬೨|

ಇದಾನೀಮಞ್ಜನಾನಿ ಕಿಙ್ಗುಣೇ ಕಿಮ್ಮಯೇ ಪಾತ್ರೇ ಸ್ಥಾಪಯಿತವ್ಯಾನಿ, ತಥಾ ಕಿಙ್ಗುಣಾನಿ ಕಿಮ್ಮಯಶಲಾಕಾನೀತ್ಯಾಹ- ತೇಷಾಮಿತ್ಯಾದಿ| ತುಲ್ಯಗುಣಾನೀತಿ ಸೌವರ್ಣೇ ಮಧುರಂ, ರಾಜತೇ ಅಮ್ಲಂ, ಶಾರ್ಙ್ಗೇ ಮೇಷಶೃಙ್ಗಮಯೇ ಲವಣಂ, ತಾಮ್ರೇ ಲೋಹಮಯೇ ವಾ ಕಷಾಯಂ, ವೈದೂರ್ಯೇ ಕಟುಕಂ, ಕಾಂಸ್ಯೇ ತಿಕ್ತಂ, ಶೀತಾಞ್ಜನಂ ತು ನಲಾದಿಮಯೇ, ಏವಂ ಸಮಾನಗುಣಾನಿ ಭಾಜನಾನಿ ವಿದಧ್ಯಾತ್ ಕುರ್ಯಾತ್| ಶಲಾಕಾಶ್ಚೈಷಾಂ ಭಾಜನದ್ರವ್ಯಗುಣೇನ ಯಥಾಕ್ರಮಮೇವ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತಾಃ||೬೧||-

Adhikarana 50 (62) · Śloka 63

ವಕ್ತ್ರಯೋರ್ಮುಕುಲಾಕಾರಾ ಕಲಾಯಪರಿಮಣ್ಡಲಾ ||೬೨|| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗುಲಾ ತನುರ್ಮಧ್ಯೇ ಸುಕೃತಾ ಸಾಧುನಿಗ್ರಹಾ |೬೩|

ತಾಸಾಂ ಶಲಾಕಾನಾಮಾಕಾರಮುದ್ದಿಶನ್ನಾಹ- ವಕ್ತ್ರಯೋರ್ಮುಕುಲಾಕಾರೇತ್ಯಾದಿ| ಮುಕುಲಾಕಾರಾ ಮಲ್ಲಿಕಾದಿಮುಕುಲಸ್ಯೇವ ನಿರ್ಗಚ್ಛತೋ ಯದ್ವನ್ಮುಖಂ ತದಾಕಾರಾ; ಕಲಾಯಪರಿಮಣ್ಡಲತ್ವೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಗ್ರತ್ವನಿಷೇಧಃ; ಸುಕೃತಾ ಕರ್ಕಶಾದಿದೋಷರಹಿತಾ; ಸಾಧುನಿಗ್ರಹಾ ಸುಖಗ್ರಹೇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೨||-

Adhikarana 51 (63) · Śloka 63

ಔದುಮ್ಬರ್ಯಶ್ಮಜಾ ವಾಽಪಿ ಶಾರೀರೀ ವಾ ಹಿತಾ ಭವೇತ್ ||೬೩||

ಇದಾನೀಂ ತಾಮ್ರಾದಿಜಾನಾಂ ಶಲಾಕಾನಾಂ ಹಿತತ್ವಂ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ- ಔದುಮ್ಬರೀತ್ಯಾದಿ| ಔದುಮ್ಬರೀ ತಾಮ್ರಮಯೀ, ಅಶ್ಮಜಾ ವೈದೂರ್ಯಾದಿಪಾಷಾಣಜಾ, ಶಾರೀರೀ ಶೃಙ್ಗಾದಿಜಾ, ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಸುವರ್ಣಾದಿಜಾಽಪಿ ಹಿತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ ಚ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ,- “ಆಯಸೀ ರೋಪಣೇ, ತಾಮ್ರಾ ಲೇಖ್ಯೇ, ಹೈಮೀ ಪ್ರಸಾದನೇ| ಶೇಷಾ ಅಪಿ ಯಥಾದೋಷಂ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಾ ರಸಕೋವಿದೈಃ”- ಇತಿ| ಕೇಚಿತ್ ಶಾರೀರೀಶಬ್ದೇನ ಅಙ್ಗುಲಿಮಾಚಕ್ಷತೇ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ||೬೩||

Adhikarana 52 (64-65) · Śloka 65

ವಾಮೇನಾಕ್ಷಿ ವಿನಿರ್ಭುಜ್ಯ ಹಸ್ತೇನ ಸುಸಮಾಹಿತಃ | ಶಲಾಕಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇನ ಕ್ಷಿಪೇತ್ ಕಾನೀನಮಞ್ಜನಮ್ ||೬೪|| ಆಪಾಙ್ಗ್ಯಂ ವಾ ಯಥಾಯೋಗಂ ಕುರ್ಯಾಚ್ಚಾಪಿ ಗತಾಗತಮ್ | ವರ್ತ್ಮೋಪಲೇಪಿ ವಾ ಯತ್ತದಙ್ಗುಲ್ಯೈವ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೬೫||

ವಾಮೇನೇತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ಭುಜ್ಯ ವಕ್ರೀಕೃತ್ಯ| ಕನೀನ್ಯಾಂ ನಾಸಾಸಮೀಪೇ ನೇತ್ರಾವಯವೇ ಅಞ್ಜನಂ ಕಾನೀನಂ, ತಚ್ಚಾಞ್ಜನಂ ಕನೀನಕಪ್ರದೇಶಾದಪಾಙ್ಗಂ ನಯೇತ್, ಆಪಾಙ್ಗ್ಯಂ ಚೇತಿ ಅಪಾಙ್ಗೇ ನೇತ್ರಾನ್ತೇ ಭವಮ್ ಆಪಾಙ್ಗ್ಯಂ, ತಚ್ಚಾಪಾಙ್ಗಪ್ರದೇಶಾತ್ ಕನೀನಕಪ್ರದೇಶಂ ನಯೇತ್| ಪರಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯಥಾಽತಿಯೋಗಹೀನಯೋಗೌ ನ ಭವತ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಂ ಗತಾಗತಮಪಿ ಕುರ್ಯಾತ್| ಏತಚ್ಛಲಾಕಯಾ ಅನ್ತರ್ನಯನಮಞ್ಜನಪ್ರಣಿಧಾನಂ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ಅನ್ತರ್ನಯನಪ್ರಣಿಧಾನಮಭಿಧಾಯ ಬಹಿರಞ್ಜನಪ್ರಣಿಧಾನಮಾಹ- ವರ್ತ್ಮೇತ್ಯಾದಿ| ವರ್ತ್ಮೋಪಲೇಪಿ ವರ್ತ್ಮೋಪಲೇಪನಯೋಗ್ಯಮ್||೬೪-೬೫||

Adhikarana 53 (66) · Śloka 66

ಅಕ್ಷಿ ನಾತ್ಯನ್ತಯೋರಞ್ಜ್ಯಾದ್ಬಾಧಮಾನೋಽಪಿ ವಾ ಭಿಷಕ್ |೬೬|

ಅಕ್ಷೀತ್ಯಾದಿ| ಅನ್ತಯೋಃ ಕನೀನಕಾಪಾಙ್ಗಯೋಃ| ನಾತ್ಯಞ್ಜ್ಯಾತ್ ಈಷದಞ್ಜ್ಯಾತ್, ಕ್ಷತಭಯಾತ್| ಬಾಧಮಾನೋಽಪಿ ವೇತಿ ಬಾಧಾಂ ಕುರ್ವನ್ ವೈದ್ಯೋ ವಾ ನಾಞ್ಜ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ‘ಅಕ್ಷಿ ನಾತ್ಯನ್ತಯೋರಞ್ಜ್ಯಾತ್’ ಇತ್ಯತ್ರ ‘ನಾತ್ಯನ್ತಮಞ್ಜಯೇದಕ್ಷಿ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರ ಚ ಪಾಠೇ ಸರ್ವತ್ರಾಪ್ಯತ್ಯನ್ತಾಞ್ಜನನಿಷೇಧಃ ಕೃತೋ ಭವತಿ|೬೬|-

Adhikarana 54 (66) · Śloka 67

ನ ಚಾನಿರ್ವಾನ್ತದೋಷೇಽಕ್ಷ್ಣಿ ಧಾವನಂ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೬೬|| ದೋಷಃ ಪ್ರತಿನಿವೃತ್ತಃ ಸನ್ ಹನ್ಯಾದ್ ದೃಷ್ಟೇರ್ಬಲಂ ತಥಾ |೬೭|

ಇದಾನೀಮಕಾಲೇ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನನಿಷೇಧಮಾಹ- ನ ಚೇತ್ಯಾದಿ| ನ ಚಾನಿರ್ವಾನ್ತದೋಷೇ ಇತಿ ನಿಶ್ಚಯೇನ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನ ನ ವಾನ್ತೋಽಶ್ರುದೂಷಿಕಾದಿರೂಪೋ ದೋಷೋ ಯೇನ ತಸ್ಮಿನ್ನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಧಾವನಂ ನ ಸಮ್ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ಪ್ರಕ್ಷಾಲನಂ ನ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್, ದೋಷಪ್ರತ್ಯಾವೃತ್ತಿಹೇತುತ್ವಾತ್| ಅಕಾಲಪ್ರಕ್ಷಾಲನಾತ್ ಕಿಂ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯಾಹ- ದೋಷ ಇತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತಿನಿವೃತ್ತಃ ಪುನರಾವೃತ್ತಃ| ತಥೇತ್ಯಕಾಲಪ್ರಕ್ಷಾಲನಪ್ರಕಾರೇಣೇತ್ಯರ್ಥಃ||೬೬||-

Adhikarana 55 (67) · Śloka 68

ಗತದೋಷಮಪೇತಾಶ್ರು ಪಶ್ಯೇದ್ಯತ್ ಸಮ್ಯಗಮ್ಭಸಾ ||೬೭|| ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯಾಕ್ಷಿ ಯಥಾದೋಷಂ ಕಾರ್ಯಂ ಪ್ರತ್ಯಞ್ಜನಂ ತತಃ |೬೮|

ಕೀದೃಶಂ ಪುನಶ್ಚಕ್ಷುಃ ಪ್ರಕ್ಷಾಲ್ಯಮಿತ್ಯಾಹ- ಗತದೋಷಮಿತ್ಯಾದಿ| ಪ್ರತ್ಯಞ್ಜನಂ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಞ್ಜನೇನ ಕಟುಭೂತನಯನಸ್ಯ ಯದಞ್ಜನಂ ಶೀತಂ, ತಥಾ ಶೀತೇನ ಜಡೀಭೂತನಯನಸ್ಯ ಯತ್ತೀಕ್ಷ್ಣಮಞ್ಜನಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ||೬೭||-

Adhikarana 56 (68-69) · Śloka 69

ಶ್ರಮೋದಾವರ್ತರುದಿತಮದ್ಯಕ್ರೋಧಭಯಜ್ವರೈಃ ||೬೮|| ವೇಗಾಘಾತಶಿರೋದೋಷೈಶ್ಚಾರ್ತಾನಾಂ ನೇಷ್ಯತೇಽಞ್ಜನಮ್ | ರಾಗರುಕ್ತಿಮಿರಾಸ್ರಾವಶೂಲಸಂರಮ್ಭಸಮ್ಭವಾತ್ ||೬೯||

ಇದಾನೀಮಞ್ಜನಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣಾದಿಕಾನ್ ಕಾಲಾನ್ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಯೋಃ ಪ್ರತಿಪಾದ್ಯ, ಆವಸ್ಥಿಕೇಷು ಕಾಲೇಷ್ವಞ್ಜನನಿಷೇಧಮಾಹ- ಶ್ರಮೋದಾವರ್ತೇತ್ಯಾದಿ| ಶ್ರಮಾದಿಭಿರಾರ್ತಾನಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಮಞ್ಜನಂ ನೇಷ್ಯತ ಇತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ| ಕೇಚಿದತ್ರ ‘ಶಾನ್ತೇ ಭೀತೇ ಪ್ರರುದಿತೇ ಮದ್ಯಪೀತೇ ನವಜ್ವರೇ| ಉಷ್ಣೇ ವೇಗಾಭಿಘಾತೇ ಚ ನಾಞ್ಜನಂ ಸಮ್ಪ್ರಶಸ್ಯತೇ’ ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ| ಕಸ್ಮಾಚ್ಛ್ರಮಾದಿಭಿರಾರ್ತಾನಾಮಞ್ಜನಂ ನೇಷ್ಯತ ಇತ್ಯಾಹ- ರಾಗರುಗಿತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಃ||೬೮-೬೯||

Adhikarana 57 (70-73) · Śloka 73

ನಿದ್ರಾಕ್ಷಯೇ ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಂ, ಪ್ರವಾತೇ ದೃಗ್ಬಲಕ್ಷಯಮ್ | ರಜೋಧೂಮಹತೇ ರಾಗಸ್ರಾವಾಧೀಮನ್ಥಸಮ್ಭವಮ್ ||೭೦|| ಸಂರಮ್ಭಶೂಲೌ ನಸ್ಯಾನ್ತೇ, ಶಿರೋರುಜಿ ಶಿರೋರುಜಮ್ | ಶಿರಃಸ್ನಾತೇಽತಿಶೀತೇ ಚ ರವಾವನುದಿತೇಽಪಿ ಚ ||೭೧|| ದೋಷಸ್ಥೈರ್ಯಾದಪಾರ್ಥಂ ಸ್ಯಾದ್ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಂ ಕರೋತಿ ಚ | ಅಜೀರ್ಣೇಽಪ್ಯೇವಮೇವ ಸ್ಯಾತ್ ಸ್ರೋತೋಮಾರ್ಗಾವರೋಧನಾತ್ ||೭೨|| ದೋಷವೇಗೋದಯೇ ದತ್ತಂ ಕುರ್ಯಾತ್ತಾಂಸ್ತಾನುಪದ್ರವಾನ್ | ತಸ್ಮಾತ್ ಪರಿಹರನ್ ದೋಷಾನಞ್ಜನಂ ಸಾಧು ಯೋಜಯೇತ್ ||೭೩||

ಇದಾನೀಂ ಸಾಮಾನ್ಯೇನಾಞ್ಜನವೈಗುಣ್ಯೇನ ವ್ಯಾಪದಃ ಪ್ರದರ್ಶ್ಯ ಪ್ರತಿವೈಗುಣ್ಯಂ ವ್ಯಾಪದ ಆಹ- ನಿದ್ರಾಕ್ಷಯೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ಕ್ರಿಯಾಶಕ್ತಿಂ ನಿಮೇಷೋನ್ಮೇಷಣಾದೀನಾಮಶಕ್ತಿಮ್ ‘ಅಞ್ಜನಂ ಕರೋತಿ’ ಇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ ಕ್ರಿಯಾಸಙ್ಗಮಿತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಪ್ರವಾತೇ ಇತ್ಯಾದಿ| ದೃಗ್ಬಲಂ ದೃಷ್ಟೇರ್ಬಲಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಸಂರಮ್ಭಃ ಶ್ವಯಥುಃ| ಅಪಾರ್ಥಮ್ ಅಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರಮ್| ಏತದುಕ್ತಂ ಭವತಿ- ಏತೈಃ ಸ್ನಾನಾದಿಭಿಃ ಸ್ಥಿರೀಕೃತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯ ನಿರ್ಹರಣಂ ಕರ್ತುಮಞ್ಜನಂ ನ ಶನ್ಕೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಏವಮೇವೇತ್ಯಪಾರ್ಥಕಮಞ್ಜನಂ ಸ್ಯಾತ್ ದೋಷೋತ್ಕ್ಲೇಶಂ ಚ ಕರೋತೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಉಪದ್ರವಾನ್ ರಾಗಶೋಫಾದಿಕಾನ್| ಸಾಧು ಯೋಜಯೇದಿತಿ ದೇಶಕಾಲಾವಸ್ಥಾಪೇಕ್ಷಮಿತ್ಯರ್ಥಃ||೭೦-೭೩||

Adhikarana 58 (74) · Śloka 74

ಲೇಖನಸ್ಯ ವಿಶೇಷೇಣ ಕಾಲ ಏಷ ಪ್ರಕೀರ್ತಿತಃ |೭೪|

ಲೇಖನಸ್ಯೇತ್ಯಾದಿ| ಲೇಖನಸ್ಯ ಲೇಖನಾಞ್ಜನಸ್ಯೈಷ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ ಪ್ರತಿಷೇಧಕಾಲಃ|೭೪|-

Adhikarana 59 (74) · Śloka 75

ವ್ಯಾಪದಶ್ಚ ಜಯೇದೇತಾಃ ಸೇಕಾಶ್ಚ್ಯೋತನಲೇಪನೈಃ ||೭೪|| ಯಥಾಸ್ವಂ ಧೂಮಕವಲೈರ್ನಸ್ಯೈಶ್ಚಾಪಿ ಸಮುತ್ಥಿತಾಃ |೭೫|

ಅಕಾಲಾಞ್ಜನಕೃತಾನಾಂ ವ್ಯಾಪದಾಂ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ- ವ್ಯಾಪದ ಇತ್ಯಾದಿ| ಏತಾ ರಾಗರುಜಾದ್ಯಾಃ ಸಮುತ್ಥಿತಾ ವ್ಯಾಪದೋ ಯಥಾಸ್ವಂ ಸೇಕಾದಿಭಿರ್ಜಯೇದಿತಿ ಸಮ್ಬನ್ಧಃ||೭೪||-

Adhikarana 60 (75) · Śloka 76

ವಿಶದಂ ಲಘ್ವನಾಸ್ರಾವಿ ಕ್ರಿಯಾಪಟು ಸುನಿರ್ಮಲಮ್ ||೭೫|| ಸಂಶಾನ್ತೋಪದ್ರವಂ ನೇತ್ರಂ ವಿರಿಕ್ತಂ ಸಮ್ಯಗಾದಿಶೇತ್ |೭೬|

ಇದಾನೀಂ ಲೇಖನಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ವಿಶದಮಿತ್ಯಾದಿ||೭೫||-

Adhikarana 61 (76) · Śloka 77

ಜಿಹ್ಮಂ ದಾರುಣದುರ್ವರ್ಣಂ ಸ್ರಸ್ತಂ ರೂಕ್ಷಮತೀವ ಚ ||೭೬|| ನೇತ್ರಂ ವಿರೇಕಾತಿಯೋಗೇ ಸ್ಯನ್ದತೇ ಚಾತಿಮಾತ್ರಶಃ |೭೭|

ಲೇಖನಾಞ್ಜನಸ್ಯಾತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಮಾಹ- ಜಿಹ್ಮಮಿತ್ಯಾದಿ| ಜಿಹ್ಮಂ ವಕ್ರಂ, ದಾರುಣಂ ಕಠಿನಂ, ಸ್ಯನ್ದತೇ ಸ್ರವತಿ||೭೬||-

Adhikarana 62 (77) · Śloka 77

ತತ್ರ ಸನ್ತರ್ಪಣಂ ಕಾರ್ಯಂ ವಿಧಾನಂ ಚಾನಿಲಾಪಹಮ್ ||೭೭||

ಲೇಖನಾಞ್ಜನಾತಿಯೋಗಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ತತ್ರೇತಿ ಲೇಖನಾಞ್ಜನಾತಿಯೋಗೇ ಇತ್ಯರ್ಥಃ||೭೭||

Adhikarana 63 (78) · Śloka 78

ಅಕ್ಷಿ ಮನ್ದವಿರಿಕ್ತಂ ಸ್ಯಾದುದಗ್ರತರದೋಷವತ್ |೭೮|

ಲೇಖನಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಹೀನಯೋಗಮಾಹ- ಅಕ್ಷಿ ಮನ್ದವಿರಿಕ್ತಮಿತ್ಯಾದಿ| ಉದಗ್ರತರದೋಷವತ್ ಉತ್ಕಟತರದೋಷಯುಕ್ತಮ್|೭೮|-

Adhikarana 64 (78) · Śloka 78

ಧೂಮನಸ್ಯಾಞ್ಜನೈಸ್ತತ್ರ ಹಿತಂ ದೋಷಾವಸೇಚನಮ್ ||೭೮||

ಹೀನಯೋಗಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ- ಧೂಮನಸ್ಯಾಞ್ಜನೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಕೇಚಿದತ್ರ ‘ನಸ್ಯಧೂಮಾಞ್ಜನಾಲೇಪೈರ್ಜಯೇಚ್ಛ್ಲೇಷ್ಮಾಣಮೀರಿತಮ್’ ಇತಿ ಪಾಠಂ ಪಠನ್ತಿ; ತತ್ರಾಪಿ ಸ ಏವಾರ್ಥಃ||೭೮||

Adhikarana 65 (79) · Śloka 79

ಸ್ನೇಹವರ್ಣಬಲೋಪೇತಂ ಪ್ರಸನ್ನಂ ದೋಷವರ್ಜಿತಮ್ | ಜ್ಞೇಯಂ ಪ್ರಸಾದನೇ ಸಮ್ಯಗುಪಯುಕ್ತೇಽಕ್ಷಿ ನಿರ್ವೃತಮ್ ||೭೯||

ಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಮಾಹ- ಸ್ನೇಹೇತ್ಯಾದಿ| ನಿರ್ವೃತಂ ಸರ್ವಕ್ರಿಯಾಕ್ಷಮಮ್, ಉಪಶಾನ್ತೋಪದ್ರವಮಿತಿ ಯಾವತ್||೭೯||

Adhikarana 66 (80) · Śloka 80

ಕಿಞ್ಜಿದ್ಧೀನವಿಕಾರಂ ಸ್ಯಾತ್ತರ್ಪಣಾದ್ಧಿ ಕೃತಾದತಿ |೮೦|

ಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನಾತಿಯೋಗಮಾಹ- ಕಿಞ್ಚಿದಿತ್ಯಾದಿ| ತರ್ಪಣಾದತಿಕೃತಾತ್ ಸಕೃದತಿಕೃತೇ ಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನೇ ಕಿಞ್ಚಿದ್ಧೀನವಿಕಾರಂ ಚಕ್ಷುಃ ಸ್ಯಾದಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ|೮೦|-

Adhikarana 67 (80) · Śloka 80

ತತ್ರ ದೋಷಹರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಭೇಷಜಂ ಶಸ್ಯತೇ ಮೃದು ||೮೦||

ಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನಾತಿಯೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ತತ್ರೇತ್ಯಾದಿ| ದೋಷಹರಂ ಕಫಹರಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಮೃದು ಮೃದುವೀರ್ಯಂ ಶೀತವೀರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ; ಉಷ್ಣೇನ ಹಿ ನಯನಂ ದುಷ್ಯತಿ ನ ತು ಪ್ರಸಾದ್ಯತೇ||೮೦||

Adhikarana 68 (81) · Śloka 81

ಸಾಧಾರಣಮಪಿ ಜ್ಞೇಯಮೇವಂ ರೋಪಣಲಕ್ಷಣಮ್ | ಪ್ರಸಾದನವದಾಚಷ್ಟೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಯುಕ್ತೇಽತಿಭೇಷಜಮ್ ||೮೧||

ಇದಾನೀಂ ರೋಪಣಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಮತಿಯೋಗಂ ಚಾತಿದೇಶೇನಾಹ- ಸಾಧಾರಣಮಿತ್ಯಾದಿ| ಏವಂ ರೋಪಣಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾತಿಯೋಗಪ್ರಕಾರೇಣ ರೋಪಣಾಞ್ಜನಸ್ಯ ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಾತಿಯೋಗಲಕ್ಷಣಂ ಜ್ಞೇಯಮ್| ಪರಂ ಸಾಧಾರಣಂ ನಾತಿಸ್ನಿಗ್ಧರೂಕ್ಷಮಿತಿ ಯಾವತ್| ಅನ್ಯೇ ತು ರೋಪಣಲಕ್ಷಣಮೇವಂ ಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನವ್ಯಞ್ಜನೇನ ಸಾಧಾರಣಂ ಸಮಾನಂ ಜ್ಞೇಯಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ರೋಪಣಾಞ್ಜನಾತಿಯೋಗೇ ಚಿಕಿತ್ಸಾಮಾಹ- ಪ್ರಸಾದನವದಿತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಿನ್ ರೋಪಣಾಞ್ಜನೇಽತಿಪ್ರಯುಕ್ತೇ ಪ್ರಸಾದನವತ್ ಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನಾತಿಯೋಗವದ್ಭೇಷಜಮಾಚಷ್ಟೇ ಬ್ರೂಯಾದಿತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ||೮೧||

Adhikarana 69 (82) · Śloka 82

ಸ್ನೇಹನಂ ರೋಪಣಂ ವಾಽಪಿ ಹೀನಯುಕ್ತಮಪಾರ್ಥಕಮ್ |೮೨|

ಇದಾನೀಂ ಪ್ರಸಾದನರೋಪಣಯೋರ್ಹೀನಯೋಗಮಾಹ- ಸ್ನೇಹನಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸ್ನೇಹನಂ ಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನಮ್| ಅಪಾರ್ಥಕಮ್ ಅಕಿಞ್ಚಿತ್ಕರಮ್|೮೨|-

Adhikarana 70 (82) · Śloka 82

ಕರ್ತವ್ಯಂ ಮಾತ್ರಯಾ ತಸ್ಮಾದಞ್ಜನಂ ಸಿದ್ಧಿಮಿಚ್ಛತಾ ||೮೨||

ಕರ್ತವ್ಯಮಿತ್ಯಾದಿ| ಮಾತ್ರಯೇತಿ ಯಥಾ ಹೀನಾತಿಯೋಗೌ ನ ಭವತಃ| ಸಿದ್ಧಿಂ ವಿಕಾರನಿವೃತ್ತಿಮ್| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ವಿದ್ಯಮಾನಪುಸ್ತಕೇಷು ‘ಧೂಮೈರ್ನಸ್ಯಾಞ್ಜನೈರ್ವಾಽಪಿ ದೋಷಶೇಷಂ ಶಮಂ ನಯೇತ್’ ಇತಿ ಪಾಠೋ ವಿದ್ಯತೇ, ಸ ಜೇಜ್ಜಟಾದಿಭಿರ್ನ ಪಠಿತಃ, ತಸ್ಮಾನ್ನ ಪಠಿತವ್ಯಃ||೮೨||

Adhikarana 71 (83) · Śloka 83

ಪುಟಪಾಕಕ್ರಿಯದ್ಯಾಸು ಕ್ರಿಯಾಸ್ವೇಷೈ(ಕೈ)ವ ಕಲ್ಪನಾ | ಸಹಸ್ರಶಶ್ಚಾಞ್ಜನೇಷು ಬೀಜೇನೋಕ್ತೇನ ಪೂಜಿತಾಃ ||೮೩||

ಇದಾನೀಮಞ್ಜನೋಕ್ತೇನ ಮಧುರರಸವರ್ಜಪಞ್ಚರಸೇನ ಲೇಖನಾಞ್ಜನಕಲ್ಪನಾಬೀಜೇನ, ತಥಾ ತಿಕ್ತಕಷಾಯೇಣ ಸಸ್ನೇಹೇನ ರೋಪಣಾಞ್ಜನಕಲ್ಪನಾಬೀಜೇನ, ತಥಾ ಮಧುರರಸೇನ ಸ್ನೇಹಸಮ್ಪನ್ನೇನ ಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನಕಲ್ಪನಾಬೀಜೇನ, ಪುಟಪಾಕಾದ್ಯಾಸು ಕ್ರಿಯಾಸ್ವಞ್ಜನೇಷ್ವಪಿ ಲೇಖನರೋಪಣಪ್ರಸಾದನಕಲ್ಪನಾಃ ಸಹಸ್ರಪ್ರಕಾರಾಃ ಕಲ್ಪನೀಯಾ ಇತ್ಯಾಹ- ಪುಟಪಾಕೇತ್ಯಾದಿ| ಅಞ್ಜನೇಷೂಕ್ತೇನ ಲೇಖನರೋಪಣಪ್ರಸಾದನಾಖ್ಯೇನ ಬೀಜೇನ ಪುಟಪಾಕಕ್ರಿಯಾದ್ಯಾಸು ಕ್ರಿಯಾಸು ತಥಾಽನುಕ್ತೇಷ್ವಞ್ಜನೇಷ್ವಪ್ಯೌಷಧಕಲ್ಪನಾಃ ಲೇಖನರೋಪಣಪ್ರಸಾದನಾಖ್ಯಾಃ ಸಹಸ್ರಶಃ ಪೂಜಿತಾ ಇತಿ ಪಿಣ್ಡಾರ್ಥಃ| ಪುಟಪಾಕಕ್ರಿಯಾದ್ಯಾಸ್ವಿತ್ಯತ್ರ ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಸೇಕಾಶ್ಚ್ಯೋತನಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ಅನ್ಯೇ ತ್ವಞ್ಜನೋಕ್ತೇನ ಹೀನಯೋಗಾತಿಯೋಗಚಿಕಿತ್ಸಾಬೀಜೇನ ಪುಟಪಾಕಾದಿಹೀನಾತಿಯೋಗಚಿಕಿತ್ಸಿತಂ ವ್ಯಾಚಕ್ಷತೇ, ತನ್ನೇಚ್ಛತಿ ಗಯೀ||೮೩||

Adhikarana 72 (84) · Śloka 84

ದೃಷ್ಟೇರ್ಬಲವಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಂ ಯಾಪ್ಯರೋಗಕ್ಷಯಾಯ ಚ | ರಾಜಾರ್ಹಾನ್ಯಞ್ಜನಾಗ್ರ್ಯಾಣಿ ನಿಬೋಧೇಮಾನ್ಯತಃ ಪರಮ್ ||೮೪||

ಇದಾನೀಂ ರೋಗಾಪಹರಣಪ್ರಯೋಗಾಣ್ಯಞ್ಜನಾನ್ಯಭಿಧಾಯ ಸ್ವಸ್ಥಾತುರಹಿತಾನ್ಯಞ್ಜನಾನ್ಯಾಹ- ದೃಷ್ಟೇರ್ಬಲವಿವೃದ್ಧ್ಯರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ದೃಷ್ಟಿರ್ಮಸುರದಲಮಾತ್ರಾ ತಚ್ಛಕ್ತಿಬಲಾಧಾನಾರ್ಥಂ ಸ್ವಸ್ಥೇನ ಪ್ರಸಾದಾಞ್ಜನಂ ಕಾರ್ಯಮ್, ಆತುರೇಣ ಯಾಪ್ಯರೋಗಪ್ರಸಾದನಾಞ್ಜನಂ ಕಾರ್ಯಂ; ಯಾಪ್ಯರೋಗಾಶ್ಚ ‘ಸಮ್ಪಶ್ಯತಃ ಷಡಪಿ ಯೇಽಭಿಹಿತಾಸ್ತು ಕಾಚಾ’ ಇತ್ಯಾದಿಪ್ರೋಕ್ತಾಃ| ಕೇಚಿತ್ಪಾಪ್ಮರೋಗಕ್ಷಯಾಯ ಚೇತಿ ಪಠನ್ತಿ, ಪಾಪ್ಮಶಬ್ದೇನ ಚ ಸ್ರಾವಣಂ ಕಥಯನ್ತಿ||೮೪||

Adhikarana 73 (85-93) · Śloka 93

ಅಷ್ಟೌ ಭಾಗಾನಞ್ಜನಸ್ಯ ನೀಲೋತ್ಪಲಸಮತ್ವಿಷಃ | ಔದುಮ್ಬರಂ ಶಾತಕುಮ್ಭಂ ರಾಜತಂ ಚ ಸಮಾಸತಃ ||೮೫|| ಏಕಾದಶೈತಾನ್ ಭಾಗಾಂಸ್ತು ಯೋಜಯೇತ್ ಕುಶಲೋ ಭಿಷಕ್ | ಮೂಷಾಕ್ಷಿಪ್ತಂ ತದಾಧ್ಮಾತಮಾವೃತಂ ಜಾತವೇದಸಿ ||೮೬|| ಖದಿರಾಶ್ಮನ್ತಕಾಙ್ಗಾರೈರ್ಗೋಶಕೃದ್ಭಿರಥಾಪಿ ವಾ | ಗವಾಂ ಶಕೃದ್ರಸೇ ಮೂತ್ರೇ ದಧ್ನಿ ಸರ್ಪಿಷಿ ಮಾಕ್ಷಿಕೇ ||೮೭|| ತೈಲಮದ್ಯವಸಾಮಜ್ಜಸರ್ವಗನ್ಧೋದಕೇಷು ಚ | ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇಕ್ಷುತ್ರಿಫಲಾರಸೇಷು ಸುಹಿಮೇಷು ಚ ||೮೮|| ಸಾರಿವಾದಿಕಷಾಯೇ ಚ ಕಷಾಯೇ ಚೋತ್ಪಲಾದಿಕೇ | ನಿಷೇಚಯೇತ್ ಪೃಥಕ್ ಚೈನಂ ಧ್ಮಾತಂ ಧ್ಮಾತಂ ಪುನಃ ಪುನಃ ||೮೯|| ತತೋಽನ್ತರೀಕ್ಷೇ ಸಪ್ತಾಹಂ ಪ್ಲೋತಬದ್ಧಂ ಸ್ಥಿತಂ ಜಲೇ | ವಿಶೋಷ್ಯ ಚೂರ್ಣಯೇನ್ಮುಕ್ತಾಂ ಸ್ಫಟಿಕಂ ವಿದ್ರುಮಂ ತಥಾ ||೯೦|| ಕಾಲಾನುಸಾರಿವಾಂ ಚಾಪಿ ಶುಚಿರಾವಾಪ್ಯ ಯೋಗತಃ | ಏತಚ್ಚೂರ್ಣಾಞ್ಜನಂ ಶ್ರೇಷ್ಠಂ ನಿಹಿತಂ ಭಾಜನೇ ಶುಭೇ ||೯೧|| ದನ್ತಸ್ಫಟಿಕವೈದೂರ್ಯಶಙ್ಖಶೈಲಾಸನೋದ್ಭವೇ | ಶಾತಕುಮ್ಭೇಽಥ ಶಾರ್ಙ್ಗೇ ವಾ ರಾಜತೇ ವಾ ಸುಸಂಸ್ಕೃತೇ | ಸಹಸ್ರಪಾಕವತ್ ಪೂಜಾಂ ಕೃತ್ವಾ ರಾಜ್ಞಃ ಪ್ರಯೋಜಯೇತ್ ||೯೨|| ತೇನಾಞ್ಜಿತಾಕ್ಷೋ ನೃಪತಿರ್ಭವೇತ್ ಸರ್ವಜನಪ್ರಿಯಃ | ಅಧೃಷ್ಯಃ ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ದೃಷ್ಟಿರೋಗವಿವರ್ಜಿತಃ ||೯೩||

ತಾನ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ದರ್ಶಯನ್ನಾಹ- ಅಷ್ಟಾವಿತ್ಯಾದಿ| ಅಞ್ಜನಸ್ಯ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಸ್ಯ, ಸ್ರೋತೋಜರಸಾಞ್ಜನಸ್ಯೇತ್ಯನ್ಯೇ; ನೀಲೋತ್ಪಲಸಮತ್ವಿಷಃ ನೀಲೋತ್ಪಲವರ್ಣಸ್ಯೇತ್ಯರ್ಥಃ; ‘ನೀಲೋತ್ಪಲಸುಗನ್ಧಿನಃ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ| ಔದುಮ್ಬರಂ ತಾಮ್ರಭಾಗಂ, ಶಾತಕುಮ್ಭಂ ಸುವರ್ಣಭಾಗಂ, ರಾಜತಂ ರೂಪ್ಯಭಾಗಮ್, ಏತೇನ ತಾಮ್ರಾದೀನಾಂ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮೇಕೈಕಂ ಭಾಗಂ, ಏವಮೇಕಾದಶ ಭಾಗಾಃ ಪೂರ್ಯನ್ತೇ| ಮೂಷಾ ಮೃತ್ಕಲ್ಪಿತಾ; ಸಾ ತು ಧಾತುವಾದಿನಾಂ ಗೃಹೇ ಪ್ರಸಿದ್ಧಾ| ಆವೃತಂ ವಿಲೀನಂ, ಜಾತವೇದಸಿ ಅಗ್ನೌ, ಅಙ್ಗಾರೈಃ ದಗ್ಧನಿರ್ವಾಪಿತಕೃಷ್ಣವರ್ಣಕಾಷ್ಠಖಣ್ಡೈಃ, ಗೋಶಕೃದ್ಭಿಃ ಶುಷ್ಕೈರ್ಗೋಪುರೀಷೈಃ, ಗವಾಮಿತಿ ಪದಂ ಶಕೃದ್ರಸಾದಿಷು ಸರ್ಪಿಃಪರ್ಯನ್ತೇಷು ಸಮ್ಬಧ್ಯತೇ| ಮಾಕ್ಷಿಕೇ ಮಧುನಿ, ವಸಾ ಶುದ್ಧಮಾಂಸಸ್ನೇಹಃ| ಅನ್ತರೀಕ್ಷೇ ತಥಾ ಜಲೇ ಪಾನೀಯೇ| ಪ್ಲೋತಬದ್ಧಂ ಕರ್ಪಟಬದ್ಧಮ್| ಕೇಚಿಚ್ಛಿಕ್ಯಾರೋಪಿತಂ ಪಾನೀಯಮಾನ್ತರೀಕ್ಷಂ ಕಥಯನ್ತಿ| ವಿಶೋಷ್ಯ ಸಪ್ತರಾತ್ರಾದನನ್ತರಂ ತದಞ್ಜನಂ ಶೋಷಯಿತ್ವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಮುಕ್ತಾ ಮೌಕ್ತಿಕಂ, ವಿದ್ರುಮಂ ಪ್ರವಾಲಂ, ಕಾಲಾನುಸಾರಿವಾ ತಗರಮೂಲಂ, ಜೇಜ್ಜಟಸ್ತು ದ್ವಿತೀಯಸಾರಿವಾಮಾಹ| ಶುಚಿರಿತಿ ವೈದ್ಯವಿಶೇಷಣಮ್| ಆವಾಪ್ಯ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ, ಯೋಗತಃ ಅಲ್ಪಮಾತ್ರಯಾ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಾದೀನಾಂ ಚತುರ್ಥಾಂಶೇನ ಮುಕ್ತಾದಿಚೂರ್ಣಂ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯೇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ| ನಿಹಿತಂ ನಿಕ್ಷಿಪ್ತಮ್| ಅಸನೋ ಬೀಜಕಃ, ಶಾತಕುಮ್ಭೇ ಸುವರ್ಣಮಯೇ, ಶಾರ್ಙ್ಗೇ ಮೇಷಶೃಙ್ಗಮಯೇ| ಕೇಚಿದತ್ರ ಸ್ಫಟಿಕವೈದೂರ್ಯಾದಿಭಾಜನಪಾಠಂ ನ ಪಠನ್ತಿ; ತೇ ಚಾತ್ರ ಪಾತ್ರಾಣಾಂ ತಾಮ್ರರಜತಸುವರ್ಣಾನಾಂ ಶುಭಭಾಜನಂ ಗೃಹ್ಣನ್ತಿ| ಸಹಸ್ರಪಾಕವತ್ ಶಙ್ಖದುನ್ದುಭಿನಿರ್ಘೋಷಾದಿನಾ, ಪೂಜ್ಯಂ ಪೂಜನೀಯಮ್| ಕೃತ್ವೇತಿ ಪದಂ ನಿಹಿತಮಿತ್ಯತ್ರ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಕೇಚಿತ್ ಸಹಸ್ರಪಾಕವತ್ ಪೂಜಾಂ ಕೃತ್ವೇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಅಧೃಷ್ಯಃ ಅಗಮ್ಯಃ| ಸರ್ವಭೂತಾನಾಂ ದೇವಾಸುರಗನ್ಧರ್ವಯಕ್ಷರಕ್ಷಃಪಿತೃಪಿಶಾಚನಾಗಾನಾಮಷ್ಟಾನಾಮ್| ‘ದೃಷ್ಟಿರಾಗವಿವರ್ಜಿತಂ’ ಇತಿ ಕೇಚಿತ್ ಪಠನ್ತಿ, ರಾಗಶಬ್ದೇನ ‘ಸಮ್ಪಶ್ಯತಃ ಷಡಪಿ ಯೇಽಭಿಹಿತಾಸ್ತು ಕಾಚಾ’ ಇತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ||೮೫-೯೩||

Adhikarana 74 (94-97) · Śloka 97

ಕುಷ್ಠಂ ಚನ್ದನಮೇಲಾಶ್ಚ ಪತ್ರಂ ಮಧುಕಮಞ್ಜನಮ್ | ಮೇಷಶೃಙ್ಗಸ್ಯ ಪುಷ್ಪಾಣಿ ವಕ್ರಂ ರತ್ನಾನಿ ಸಪ್ತ ಚ ||೯೪|| ಉತ್ಪಲಸ್ಯ ಬೃಹತ್ಯೋಶ್ಚ ಪದ್ಮಸ್ಯಾಪಿ ಚ ಕೇಶರಮ್ | ನಾಗಪುಷ್ಪಮುಶೀರಾಣಿ ಪಿಪ್ಪಲೀ ತುತ್ಥಮುತ್ತಮಮ್ ||೯೫|| ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡಕಪಾಲಾನಿ ದಾರ್ವೀಂ ಪಥ್ಯಾಂ ಸರೋಚನಾಮ್ | ಮರಿಚಾನ್ಯಕ್ಷಮಜ್ಜಾನಂ ತುಲ್ಯಾಂ ಚ ಗೃಹಗೋಪಿಕಾಮ್ ||೯೬|| ಕೃತ್ವಾ ಸೂಕ್ಷ್ಮಂ ತತಶ್ಚೂರ್ಣಂ ನ್ಯಸೇದಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಪೂರ್ವವತ್ | ಏತದ್ಭದ್ರೋದಯಂ ನಾಮ ಸದೈವಾರ್ಹತಿ ಭೂಮಿಪಃ ||೯೭||

ಕುಷ್ಠಮಿತ್ಯಾದಿ| ವಕ್ರಂ ತಗರಂ, ರತ್ನಾನಿ ಸಪ್ತ ಪದ್ಮರಾಗಮರಕತನೀಲವವೈದೂರ್ಯಮುಕ್ತಾಪ್ರವಾಲಹೇಮಾನಿ| ಉತ್ಪಲಸ್ಯ ನೀಲೋತ್ಪಲಸ್ಯ, ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಕುಸುಮಾನಿ, ಬೃಹತ್ಯೋಃ ಕಣ್ಟಕಾರೀದ್ವಯಸ್ಯಾಪಿ ಕುಸುಮಾನಿ, ತುತ್ಥಮುತ್ತಮಂ ಮಯೂರಗ್ರೀವಾಖ್ಯಂ, ಕೇಚಿತ್ ತುತ್ಥಂ ಖರ್ಪರಿಕಾತುತ್ಥಂ, ಉತ್ತಮಂ ಮಯೂರಗ್ರೀವಾಖ್ಯತುತ್ಥಮಿತಿ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ಗೃಹಗೋಪಿಕಾ ಗೃಹಗೋಧಿಕಾ, ಗೃಹಕಾರಿಕೇತ್ಯನ್ಯೇ| ನ್ಯಸೇತ್ ಶುಭೇ ಭಾಜನೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್| ಅಭ್ಯರ್ಚ್ಯ ಶಙ್ಖದುನ್ದುಭಿನಿರ್ಘೋಷಾದಿನಾ ಪೂಜಾಂ ಕೃತ್ವಾ| ಪೂರ್ವವತ್ ಯಾದೃಗ್ಗುಣಂ ಪೂರ್ವಾಞ್ಜನಂ ತಾದೃಗ್ಗುಣಮೇತದಪಿ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಪೂರ್ವವತ್ ಶಙ್ಖದುನ್ದುಭಿನಿರ್ಘೋಷಾದಿನಾಽಭ್ಯರ್ಚ್ಯೇತ್ಯಾಹುಃ| ಭದ್ರೋದಯಂ ಭದ್ರಸ್ಯ ಕಲ್ಯಾಣಸ್ಯ ಉದಯೋ ಲಾಭೋ ಯಸ್ಮಾತ್ತತ್ತಥಾ; ಅನ್ಯೇ ತು ಭದ್ರ ಉದಯೋ ಯಸ್ಯೇತ್ಯಾಹುಃ||೯೪-೯೭||

Adhikarana 75 (98-99) · Śloka 99

ವಕ್ರಂ ಸಮರಿಚಂ ಚೈವ ಮಾಂಸೀಂ ಶೈಲೇಯಮೇವ ಚ | ತುಲ್ಯಾಂಶಾನಿ ಸಮಾನೈಸ್ತೈಃ ಸಮಗ್ರೈಶ್ಚ ಮನಃಶಿಲಾ ||೯೮|| ಪತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಾಶ್ಚತ್ವಾರೋ ದ್ವಿಗುಣಂ ಸರ್ವತೋಽಞ್ಜನಮ್ | ತಾವಚ್ಚ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಂ ಪೂರ್ವವಚ್ಚೈತದಞ್ಜನಮ್ ||೯೯||

ವಕ್ರಮಿತ್ಯಾದಿ| ಸಮಾನೈಸ್ತೈಃ ಸಮಗ್ರೈಶ್ಚ ಮನಃಶಿಲೇತಿ ಸಮಭಾಗೈಃ ಸರ್ವದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಮಾ ಮನಃಶಿಲೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪತ್ರಸ್ಯ ಭಾಗಾಶ್ಚತ್ವಾರ ಇತಿ ಆದ್ಯದ್ರವ್ಯಾತ್ ಪತ್ರಕಸ್ಯ ಚತ್ವಾರೋ ಭಾಗಾಃ| ದ್ವಿಗುಣಂ ಸರ್ವತೋಽಞ್ಜನಂ ಸರ್ವಸ್ಮಾದೇವ ಸಮುದಿತಾಞ್ಜನಚೂರ್ಣಾದ್ದ್ವಿಗುಣಂ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಮ್; ಅನ್ಯೇ ತು ಅಞ್ಜನಶಬ್ದೇನ ಸ್ರೋತೋಜರಸಾಞ್ಜನಮಾಹುಃ| ತಾವಚ್ಚ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಂ ಸೌವೀರಾಞ್ಜನಪ್ರಮಾಣಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅನ್ಯೇ ತು ಸರ್ವದ್ರವ್ಯಸಮಂ ಯಷ್ಟೀಮಧುಕಮಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಪೂರ್ವವತ್ ಪೂರ್ವಮಷ್ಟೌ ಭಾಗಾನಞ್ಜನಸ್ಯೇತಿ ಯದುಕ್ತಮಞ್ಜನಂ ತತ್ತುಲ್ಯಮೇತದಪ್ಯಞ್ಜನಂ ಫಲಶ್ರುತ್ಯಾ ಶಙ್ಖಾದಿಧ್ವನಿಪೂಜನೇನ ಭಾಜನಸ್ಥಾಪನೇನ ಚ| ಅಸ್ಯಾಗ್ರೇ ಕೇಚಿದುಶೀರಾದ್ಯಞ್ಜನಂ ಪಠನ್ತಿ, ತಚ್ಚಾಭಾವಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೯೮-೯೯||

Adhikarana 76 (100-102) · Śloka 102

ಮನಃಶಿಲಾಂ ದೇವಕಾಷ್ಠಂ ರಜನ್ಯೌ ತ್ರಿಫಲೋಷಣಮ್ | ಲಾಕ್ಷಾಲಶುನಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಸೈನ್ಧವೈಲಾಃ ಸಮಾಕ್ಷಿಕಾಃ ||೧೦೦|| ರೋಧ್ರಂ ಸಾವರಕಂ ಚೂರ್ಣಮಾಯಸಂ ತಾಮ್ರಮೇವ ಚ | ಕಾಲಾನುಸಾರಿವಾಂ ಚೈವ ಕುಕ್ಕುಟಾಣ್ಡದಲಾನಿ ಚ ||೧೦೧|| ತುಲ್ಯಾನಿ ಪಯಸಾ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಗುಟಿಕಾಂ ಕಾರಯೇದ್ಬುಧಃ | ಕಣ್ಡೂತಿಮಿರಶುಕ್ಲಾರ್ಮರಕ್ತರಾಜ್ಯುಪಶಾನ್ತಯೇ ||೧೦೨||

ಮನಃಶಿಲೇತ್ಯಾದಿ| ಊಷಣಂ ಮರಿಚಮ್||೧೦೦-೧೦೨||

Adhikarana 77 (103-104) · Śloka 104

ಕಾಂಸ್ಯಾಪಮಾರ್ಜನಮಸೀ ಮಧುಕಂ ಸೈನ್ಧವಂ ತಥಾ | ಏರಣ್ಡಮೂಲಂ ಚ ಸಮಂ ಬೃಹತ್ಯಂಶದ್ವಯಾನ್ವಿತಮ್ ||೧೦೩|| ಆಜೇನ ಪಯಸಾ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ತಾಮ್ರಪಾತ್ರಂ ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್ | ಸಪ್ತಕೃತ್ವಸ್ತು ತಾ ವರ್ತ್ಯಶ್ಛಾಯಾಶುಷ್ಕಾ ರುಜಾಪಹಾಃ ||೧೦೪||

ಕಾಂಸ್ಯಾಪಮಾರ್ಜನಮಸೀತ್ಯಾದಿ| ಕಾಂಸ್ಯಾಪಮಾರ್ಜನಮಸೀ ಕಾಂಸ್ಯಾಪಮಾರ್ಜನಸ್ಯೋಲ್ಲೇಖನನೀಲಿಕಾ, ನತಂ ತಗರಮೂಲಂ, ಬೃಹತ್ಯಂಶದ್ವಯಾನ್ವಿತಂ ಬೃಹತೀಫಲಯೋರ್ಬೃಹತೀಮೂಲಯೋರ್ವಾ ಆದ್ಯದ್ರವ್ಯಾದ್ಯದಂಶದ್ವಯಂ ತೇನ ಸಮನ್ವಿತಮ್||೧೦೩-೧೦೪||

Adhikarana 78 (105) · Śloka 105

ಪಥ್ಯಾತುತ್ಥಕಯಷ್ಟ್ಯಾಹ್ವೈಸ್ತುಲ್ಯೈರ್ಮರಿಚಷೋಡಶಾ | ಪಥ್ಯಾ ಸರ್ವವಿಕಾರೇಷು ವರ್ತಿಃ ಶೀತಾಮ್ಬುಪೇಷಿತಾ ||೧೦೫||

ಪಥ್ಯಾತುತ್ಥಕೇತ್ಯಾದಿ| ಮರಿಚಸ್ಯ ಷೋಡಶಭಾಗೋ ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ಮರಿಚಷೋಡಶಾ ವರ್ತಿಃ| ಪಥ್ಯಾ ಹಿತಾ||೧೦೫||

Adhikarana 79 (106) · Śloka 106

ರಸಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನೇನ ಯಥೋಕ್ತವಿಧಿಕೋವಿದಃ | ಪಿಣ್ಡಾಞ್ಜನಾನಿ ಕುರ್ವೀತ ಯಥಾಯೋಗಮತನ್ದ್ರಿತಃ ||೧೦೬||

ಸಾ ಪುನಃ ಶುಷ್ಕಾ ವರ್ತಿರಞ್ಜನೇಽವಚಾರ್ಯಮಾಣಾ ನಯನೇ ಕ್ಷತಾದಿಜನನೀತ್ಯಾಶಙ್ಕ್ಯ ತಸ್ಯಾಃ ಪ್ರಯೋಗಮಾಹ- ರಸಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನೇನೇತ್ಯಾದಿ| ರಸಕ್ರಿಯಾವಿಧಾನೇನ ರಸಕ್ರಿಯಾಯಾ ಯದ್ವಿಧಾನಂ ನಾತಿತನು ನಾತಿಘನಂ ಶಲಾಕೋಪಲೇಪಕ್ಷಮಮಙ್ಗುಲ್ಯುಪಲೇಪಕ್ಷಮಂ ವಾ ತೇನೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಿಣ್ಡಾಞ್ಜನಾನಿ ವರ್ತ್ಯಞ್ಜನಾನಿ ಶಿಲಾಪಟ್ಟಕಘೃಷ್ಟಾನಿ ಪಿಷ್ಟಾನಿ ವಾ| ಏತೇನೈತದುಕ್ತಂ- ನ ಕದಾಚಿದಪಿ ಶುಷ್ಕವರ್ತ್ಯಾ ನಯನಮಞ್ಜ್ಯಾದಿತಿ ತಾತ್ಪರ್ಯಾರ್ಥಃ| ಯಥಾಯೋಗಮಿತಿ ಯಥಾ ನಯನೇ ಕ್ಷತಾದಯೋ ನ ಭವೇಯುರಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಅತನ್ದ್ರಿತಃ ಅನಲಸಃ| ಕೇಚಿದಮುಂ ಶ್ಲೋಕಮನ್ಯಥಾ ವ್ಯಾಖ್ಯಾನಯನ್ತಿ, ತಚ್ಚ ವಿಸ್ತರಭಯಾನ್ನ ಲಿಖಿತಮ್||೧೦೬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ಇತಿ ಸುಶ್ರುತಸಂಹಿತಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಾಕ್ಯತನ್ತ್ರೇ ಕ್ರಿಯಾಕಲ್ಪೋ ನಾಮಾಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ ||೧೮||

ಇತಿ ಶ್ರೀಡಲ್ಹ(ಹ್ಲ)ಣವಿರಚಿತಾಯಾಂ ನಿಬನ್ಧಸಙ್ಗ್ರಹಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸುಶ್ರುತವ್ಯಾಖ್ಯಾಯಾಮುತ್ತರತನ್ತ್ರಾನ್ತರ್ಗತೇ ಶಾಲಕ್ಯತನ್ತ್ರೇಽಷ್ಟಾದಶೋಽಧ್ಯಾಯಃ||೧೮||