18. kriyākalpādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2

അഥാതഃ ക്രിയാകല്പം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧|| യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||

പ്രാഗുക്താധ്യായേഷു ചികിത്സിതാന്യഭിഹിതാനി, തേഷു ചികിത്സിതേഷു സര്വത്ര തര്പണാദേഃ ക്രിയായാ അഭിഹിതത്വാത് സങ്ക്ഷേപാര്ഥമേകത്ര തര്പണാദികല്പനവിസ്തരായ ക്രിയാകല്പഃ പ്രതിപാദ്യോ ഭവതീത്യാഹ- അഥാത ഇത്യാദി| ക്രിയാണാം തര്പണപുടപാകാദീനാം കല്പനം കരണം ക്രിയാകല്പഃ||൧-൨||

Adhikarana 2 (3) · Śloka 3

സര്വശാസ്ത്രാര്ഥതത്ത്വജ്ഞസ്തപോദൃഷ്ടിരുദാരധീഃ | വൈശ്വാമിത്രം ശശാസാഥ ശിഷ്യം കാശിപതിര്മുനിഃ ||൩||

ക്രിയാകല്പവിഷയേऽപി പ്രാങ്നിര്ദിഷ്ടം യത് തര്പണാദി തത്പൂര്വകര്മപ്രധാനകര്മഹീനയോഗാതിയോഗോത്തരകര്മഭിര്നിര്ദിദിക്ഷുരാഹ- സര്വശാസ്ത്രാര്ഥേത്യാദി| സര്വശാസ്ത്രാര്ഥതത്ത്വജ്ഞാദിഗുണയുക്തഃ കാശിപതിര്മുനിര്വൈശ്വാമിത്രം ശിഷ്യം ശശാസേതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| തപസാ ദൃഷ്ടിര്ദര്ശനം വിശേഷജ്ഞാനോദയോ യസ്യാസൌ തപോദൃഷ്ടിഃ| ഉദാരാ മഹതീ ധീര്യസ്യ സ ഉദാരധീഃ| വിശ്വാമിത്രസ്യാപത്യം വൈശ്വാമിത്രഃ സുശ്രുതസ്തമ്| ശശാസ ശിക്ഷിതവാനിത്യര്ഥഃ| അഥശബ്ദോ മങ്ഗലാര്ഥഃ| കാശിപതിര്മുനിരിതി രാജര്ഷിഃ ധന്വന്തരിരിത്യര്ഥഃ||൩||

Adhikarana 3 (4) · Śloka 4

തര്പണം പുടപാകശ്ച സേക ആശ്ച്യോതനാഞ്ജനേ | തത്ര തത്രോപദിഷ്ടാനി തേഷാം വ്യാസം നിബോധ മേ ||൪||

കാസ്താഃ ക്രിയാ യാസാം കല്പനമിത്യാഹ- തര്പണമിത്യാദി| യാനി തര്പണപുടപാകാദീനി തത്ര തത്ര വാതാഭിഷ്യന്ദാദാവുപദിഷ്ടാനി സങ്ക്ഷേപതഃ കഥിതാനി തേഷാം വിസ്തരം മത്സകാശാന്നിബോധ ജാനീഹീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ശിരോബസ്തിഃ സര്വേന്ദ്രിയതര്പണാത് തര്പണോക്തേരേവോക്തോ മന്തവ്യഃ, പുടപാകസേകാശ്ച്യോതനാന്യപി സ്നേഹയുക്താനി തര്പണരൂപത്വാത് തര്പണ ഏവാന്തര്ഭവന്തി, യത് പുനരുപാദാനം പുടപാകാദീനാം തദ്രൂക്ഷാണാം പുടപാകാദീനാം ഗ്രഹണായ കൃതമിത്യര്ഥഃ||൪||

Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11

സംശുദ്ധദേഹശിരസോ ജീര്ണാന്നസ്യ ശുഭേ ദിനേ | പൂര്വാഹ്ണേ വാऽപരാഹ്ണേ വാ കാര്യമക്ഷ്ണോസ്തു തര്പണമ് ||൫|| വാതാതപരജോഹീനേ വേശ്മന്യുത്താനശായിനഃ | ആധാരൌ മാഷചൂര്ണേന ക്ലിന്നേന പരിമണ്ഡലൌ ||൬|| സമൌ ദൃഢാവസമ്ബാധൌ കര്തവ്യൌ നേത്രകോശയോഃ | പൂരയേദ്ഘൃതമണ്ഡസ്യ വിലീനസ്യ സുഖോദകേ ||൭|| ആപക്ഷ്മാഗ്രാത്തതഃ സ്ഥാപ്യം പഞ്ച തദ്വാക്ശതാനി തു | സ്വസ്ഥേ, കഫേ ഷട്, പിത്തേऽഷ്ടൌ, ദശ വാതേ തദുത്തമമ് ||൮|| രോഗസ്ഥാനവിശേഷേണ കേചിത് കാലം പ്രചക്ഷതേ | യഥാക്രമോപദിഷ്ടേഷു ത്രീണ്യേകം പഞ്ച സപ്ത ച ||൯|| ദശ ദൃഷ്ട്യാമഥാഷ്ടൌ ച വാക്ശതാനി വിഭാവയേത് | തതശ്ചാപാങ്ഗതഃ സ്നേഹം സ്രാവയിത്വാऽക്ഷി ശോധയേത് ||൧൦|| സ്വിന്നേന യവപിഷ്ടേന, സ്നേഹവീര്യേരിതം തതഃ | യഥാസ്വം ധൂമപാനേന കഫമസ്യ വിശോധയേത് ||൧൧||

തര്പണം കഥം കാര്യമിത്യാഹ- സംശുദ്ധേത്യാദി| സംശുദ്ധദേഹശിരസ ഇതി സിരാമോക്ഷണവിരേചനനിരൂഹശിരോവിരേചനൈഃ സമ്യക്ശുദ്ധകായമസ്തകസ്യേത്യര്ഥഃ| വേശ്മനി ഗൃഹേ| ആധാരൌ പാലീ ഇത്യര്ഥഃ| ക്ലിന്നേന പാനീയാലോഡിതേന| പരിമണ്ഡലൌ വര്തുലൌ, ദ്വാവപി നേത്രകോശൌ പരിവാര്യ സ്ഥിതാവിത്യര്ഥഃ| ഏതേന തിര്യക്പൂരണേ ഘൃതസ്യ മാത്രോക്താ| സമൌ അനിമ്നോന്നതൌ, ദൃഢൌ അച്ഛിദ്രൌ, അസമ്ബാധൌ അസങ്കടൌ| നേത്രകോശയോരിത്യത്ര ‘പരിതഃ’ ഇതി ശേഷഃ| ഘൃതമണ്ഡോ ഘൃതസ്യോപര്യച്ഛോ ഭാഗഃ| സുഖോദകേ ഉഷ്ണോദകേ| ആപക്ഷ്മാഗ്രാദിത്യത്ര പൂരയേദിതി സമ്ബന്ധനീയമ്| ആപക്ഷ്മാഗ്രാത് വര്ത്മലോമപര്യന്തമിത്യര്ഥഃ| ഏതേനോര്ധ്വം പൂരണേ ഘൃതസ്യ മാത്രോക്താ ഭവതി| തര്പണം കിയത്കാലം സ്ഥാപ്യമിതി ദര്ശയന്നാഹ- തത ഇത്യാദി| തച്ച പ്രമാണമുത്തമം, ദോഷബലാപേക്ഷയാ പുനര്ഹ്രാസോऽപി കര്തവ്യഃ| ഇദാനീം സ്വമതം പ്രദര്ശ്യ പരമതമപി ദര്ശയന്നാഹ- രോഗേത്യാദി| രോഗസ്ഥാനവിശേഷേണേതി സന്ധിവര്ത്മശുക്ലാദിഭേദേനേത്യര്ഥഃ| കഥം രോഗസ്ഥാനവിശേഷേണ കാലം പ്രചക്ഷതേ ഇത്യാഹ- യഥാക്രമോപദിഷ്ടേഷ്വിത്യാദി| യഥാക്രമകഥിതേഷു സന്ധ്യാദിരോഗസ്ഥാനേഷ്വിത്യര്ഥഃ| തത്ര ത്രീണി വാക്ശതാനി സന്ധൌ, വര്ത്മന്യേകം, ശുക്ലേ പഞ്ച, കൃഷ്ണേ സപ്ത, സര്വത്ര ദശ, ദൃഷ്ടാവപി ദശ അഷ്ടൌ വാ| തത ഇത്യാദി| അപാങ്ഗതഃ അപാങ്ഗാത്, ഭ്രൂപുച്ഛാന്തപ്രദേശാദിത്യര്ഥഃ| സ്നേഹം സ്രാവയിത്വാ ശലാകാകൃതദ്വാരേണ| സ്നേഹവീര്യേരിതമിത്യാദി| സ്നേഹവീര്യേരിതം സ്നേഹശക്ത്യാ പ്രേരിതമ്| തതഃ സ്നേഹാപനയനാന്തരമ്| യഥാസ്വം ധൂമപാനേനേതി കഫപ്രത്യനീകേന ശിരോവിരേചനധൂമപാനേനേത്യര്ഥഃ||൫-൧൧||

Adhikarana 5 (12) · Śloka 12

ഏകാഹം വാ ത്ര്യഹം വാऽപി പഞ്ചാഹം ചേഷ്യതേ പരമ് |൧൨|

കതി ദിനാനി തര്പണപ്രയോഗസ്തദാഹ- ഏകാഹമിത്യാദി| ഏകാഹം വാതേ, ത്ര്യഹം പിത്തേ, പഞ്ചാഹം കഫേ ഇതി ഗയീ; ഏകാഹം ന്യൂനദോഷേ, ത്ര്യഹം മധ്യദോഷേ, പഞ്ചാഹമധികദോഷേ ഇതി ജേജ്ജടാചാര്യഃ| പരമിത്യുത്കൃഷ്ടപ്രമാണം യഥാ സ്യാത്; ഏതേനാതഃ പരം തര്പണം ന യോജ്യമ്| തച്ച തര്പണം വിദേഹാനുമതേന നിരന്തരം ദിനാന്തരം ദ്വ്യന്തരം ത്ര്യന്തരം വാ യോജ്യമ്| തഥാ ച വിദേഹഃ,- “സ്വസ്വവൃത്തേ വിധാതവ്യം ദ്വ്യന്തരം തര്പണം ഭവേത്| അഹന്യഹനി വാതോത്ഥേ, രക്തപിത്തേ ദിനാന്തരമ്|| തര്പണം സന്നിപാതോത്ഥേ ദ്വ്യന്തരം, ത്ര്യന്തരം കഫേ” ഇതി|൧൨|-

Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13

തര്പണേ തൃപ്തിലിങ്ഗാനി നേത്രസ്യേമാനി ലക്ഷയേത് ||൧൨|| സുഖസ്വപ്നാവബോധത്വം വൈശദ്യം വര്ണപാടവമ് | നിര്വൃതിര്വ്യാധിവിധ്വംസഃ ക്രിയാലാഘവമേവ ച ||൧൩||

തര്പണേ ഇത്യാദി| വൈശദ്യം മലാഭാവഃ| വര്ണപാടവം ശ്വേതത്വാദേര്വര്ണസ്യ യഥാര്ഥഗ്രഹണം; അന്യേ തു നേത്രഗതസ്യൈവ ശുക്ലകൃഷ്ണാദേര്വര്ണസ്യ വൈമല്യമാഹുഃ| നിര്വൃതിഃ താത്കാലികം സുഖമുത്പന്നമ്| ക്രിയാലാഘവമിതി ക്രിയാണാം നിമേഷോന്മേഷാദീനാം ശീഘ്രതാ; അന്യേ തു ക്രിയാ നിമേഷോന്മേഷണാദികാഃ, ലാഘവം നേത്രയോരേവ ലഘുതേത്യാഹുഃ||൧൨-൧൩||

Adhikarana 7 (14) · Śloka 14

ഗുര്വാവിലമതിസ്നിഗ്ധമശ്രുകണ്ഡൂപദേഹവത് | ജ്ഞേയം ദോഷസമുത്ക്ലിഷ്ടം നേത്രമത്യര്ഥതര്പിതമ് ||൧൪||

അതിതര്പിതസ്യ നേത്രസ്യ ലക്ഷണമാഹ- ഗുര്വാവിലമിത്യാദി| ആവിലമ് ആകുലം, ദോഷസമുത്ക്ലിഷ്ടം ദോഷവ്യാപ്തമ്||൧൪||

Adhikarana 8 (15) · Śloka 15

രൂക്ഷമാവിലമസ്രാഢ്യമസഹം രൂപദര്ശനേ | വ്യാധിവൃദ്ധിശ്ച തജ്ജ്ഞേയം ഹീനതര്പിതമക്ഷി ച ||൧൫||

ഹീനതര്പിതസ്യ നയനസ്യ ലക്ഷണമാഹ- രൂക്ഷമിത്യാദി| അസ്രാഢ്യമ് അശ്രുബഹുലമ്||൧൫||

Adhikarana 9 (16) · Śloka 16

അനയോര്ദോഷബാഹുല്യാത് പ്രയതേത ചികിത്സിതേ | ധൂമനസ്യാഞ്ജനൈഃ സേകൈ രൂക്ഷൈഃ സ്നിഗ്ധൈശ്ച യോഗവിത് ||൧൬||

ഇദാനീമതിതൃപ്താതൃപ്തയോശ്ചികിത്സാമുദ്ദിശന്നാഹ- അനയോരിത്യാദി| ഏതൈര്ധൂമനസ്യാഞ്ജനസേകൈ രൂക്ഷൈഃ പിത്തശ്ലേഷ്മഭൂയിഷ്ഠേ, വാതഭൂയിഷ്ഠേ തു സ്നിഗ്ധൈരിതി| യോഗവിത് ശാസ്ത്രവിദ്വൈദ്യഃ||൧൬||

Adhikarana 10 (17) · Śloka 18

താമ്യത്യതിവിശുഷ്കം യദ്രൂക്ഷം യച്ചാതിദാരുണമ് | ശീര്ണപക്ഷ്മാവിലം ജിഹ്മം രോഗക്ലിഷ്ടം ച യദ്ഭൃശമ് ||൧൭|| തദക്ഷി തര്പണാദേവ ലഭേതോര്ജാമസംശയമ് |൧൮|

തര്പണവിഷയം നിര്ദിശന്നാഹ- താമ്യതീത്യാദി| താമ്യതി അന്ധകാരമിവ പശ്യതി| അതിവിശുഷ്കമ് അശ്രുരഹിതമ്| രൂക്ഷമ് അസ്നിഗ്ധച്ഛവി| ദാരുണം കഠിനവര്ത്മ| ജിഹ്മം രൂപക്രിയാസു ജഡമ്| ഊര്ജാം ബലമ്||൧൭||-

Adhikarana 11 (18) · Śloka 19

ദുര്ദിനാത്യുഷ്ണശീതേഷു ചിന്തായാസഭ്രമേഷു ച ||൧൮|| അശാന്തോപദ്രവേ ചാക്ഷ്ണി തര്പണം ന പ്രശസ്യതേ |൧൯|

തര്പണവിഷയമാഹ- ദുര്ദിനേത്യാദി| അശാന്തോപദ്രവേ ചേതി അശാന്താ അസ്വല്പീഭൂതാ ഉദീര്ണവേദനാദയ ഉപദ്രവാ യത്ര തസ്മിന്||൧൮||-

Adhikarana 12 (19) · Śloka 20

പുടപാകസ്തഥൈതേഷു, നസ്യം യേഷു ച ഗര്ഹിതമ് ||൧൯|| തര്പണാര്ഹാ ന യേ പ്രോക്താഃ സ്നേഹപാനാക്ഷമാശ്ച യേ |൨൦|

ഇദാനീം പുടപാകസ്യ വിഷയാവിഷയമാഹ- പുടപാക ഇത്യാദി| പുടപാകസ്തഥൈതേഷ്വിതി ഏതേഷു പൂര്വോക്തേഷു തര്പണാര്ഹേഷു പുടപാകസ്തഥാऽര്ഹതീത്യര്ഥഃ| അയം പുടപാകസ്യ വിഷയഃ, അവിഷയസ്തു നസ്യം യേഷു ച ഗര്ഹിതമിത്യാദികഃ| നസ്യം യേഷു ച ഗര്ഹിതമിതി യേഷു നസ്യം ഗര്ഹിതം തേഷു പുടപാകോऽപി ഗര്ഹിതഃ| തര്പണാര്ഹാ ന യേ പ്രോക്താ ഇതി യേ ചിന്താഭ്രമഗൃഹീതാദയസ്തര്പണം നാര്ഹന്തി തേ പുടപാകമപി നാര്ഹന്തി| സ്നേഹപാനാക്ഷമാശ്ച യേ ദുര്ബലാരോചകിപ്രഭൃതയഃ സ്നേഹപാനം ന ക്ഷമന്തേ തേ പുടപാകമപി ന ക്ഷമന്തേ ഇത്യര്ഥഃ||൧൯||-

Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21

തതഃ പ്രശാന്തദോഷേഷു പുടപാകക്ഷമേഷു ച ||൨൦|| പുടപാകഃ പ്രയോക്തവ്യോ നേത്രേഷു ഭിഷജാ ഭവേത് | സ്നേഹനോ ലേഖനീയശ്ച രോപണീയശ്ച സ ത്രിധാ ||൨൧||

ഇദാനീം പുടപാകസ്യാവസ്ഥികം കാലമുദ്ദിശന്നാഹ- തത ഇത്യാദി| ഏവമ്ഭൂതേഷു നേത്രേഷു ഭിഷജാ പുടപാകഃ പ്രയോക്തവ്യോ ഭവേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| പ്രശാന്തദോഷേഷ്വിതി പ്രശബ്ദോऽയമാദികര്മണി, തേന പ്രഥമകര്മശാന്താവസ്ഥദോഷേഷ്വിത്യര്ഥഃ| പുടപാകക്ഷമേഷു ചേതി തര്പണനസ്യസ്നേഹപാനാര്ഹേഷ്വിത്യര്ഥഃ; തര്പണാദ്യനര്ഹാണി പുനഃ പുടപാകം ന ക്ഷമന്തേ| സ്നേഹന ഇത്യാദി||൨൦-൨൧||

Adhikarana 14 (22) · Śloka 22

ഹിതഃ സ്നിഗ്ധോऽതിരൂക്ഷസ്യ സ്നിഗ്ധസ്യാപി ച ലേഖനഃ | ദൃഷ്ടേര്ബലാര്ഥമപരഃ പിത്താസൃഗ്വ്രണവാതനുത് ||൨൨||

തേഷാം ത്രിവിധാനാമപി വിഷയമാഹ- ഹിത ഇത്യാദി| അപര ഇതി രോപണീയഃ പുടപാക ഇത്യര്ഥഃ| ‘ഹിതഃ സ്നിഗ്ധോऽതിരൂക്ഷസ്യ’ ഇത്യത്ര ‘ത്രിവിധഃ സ ഹിതോ രൂക്ഷേ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| ‘പിത്താസൃഗ്വ്രണവാതനുത്’ ഇത്യത്ര ‘പിത്താസൃഗ്വ്രണനാശന’ ഇതി പഠന്തി||൨൨||

Adhikarana 15 (23) · Śloka 23

സ്നേഹമാംസവസാമജ്ജമേദഃസ്വാദ്വൌഷധൈഃ കൃതഃ | സ്നേഹനഃ പുടപാകസ്തു ധാര്യോ ദ്വേ വാക്ശതേ തു സഃ ||൨൩||

സ്നേഹനപുടപാകമാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| സ്നേഹമാംസമിതി സ്നേഹപ്രധാനം മാംസമ്, ആനൂപമിത്യര്ഥഃ, ‘സര്പിര്മാംസ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| സ്വാദ്വൌഷധൈഃ കാകോല്യാദിഭിഃ, കൃതഃ സംസ്കൃതഃ||൨൩||

Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25

ജാങ്ഗലാനാം യകൃന്മാംസൈര്ലേഖനദ്രവ്യസമ്ഭൃതൈഃ | കൃഷ്ണലോഹരജസ്താമ്രശങ്ഖവിദ്രുമസിന്ധുജൈഃ ||൨൪|| സമുദ്രഫേനകാസീസസ്രോതോജദധിമസ്തുഭിഃ | ലേഖനോ വാക്ശതം തസ്യ പരം ധാരണമുച്യതേ ||൨൫||

ലേഖനപുടപാകമാഹ- ജാങ്ഗലാനാമിത്യാദി| ജാങ്ഗലാ ഏണാദയഃ| യകൃത് കാലഖണ്ഡാനി, മാംസാനി ച കാലഖണ്ഡാസന്നാന്യേവ| വിദ്രുമഃ പ്രവാലഃ, സിന്ധുജം സൈന്ധവമ്||൨൪-൨൫||

Adhikarana 17 (26) · Śloka 26

സ്തന്യജാങ്ഗലമധ്വാജ്യതിക്തദ്രവ്യവിപാചിതഃ | ലേഖനാത്ത്രിഗുണം ധാര്യഃ പുടപാകസ്തു രോപണഃ ||൨൬||

രോപണപുടപാകമാഹ- സ്തന്യജാങ്ഗലേത്യാദി| സ്തന്യം സ്ത്രീസ്തന്യം, ജാങ്ഗലേത്യത്ര മാംസമിതി ശേഷഃ; ‘മധ്വാജ്യ’ ഇത്യത്ര ‘മേധ്യാജ്യ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, മേധ്യാജ്യം ഗവ്യം ഘൃതമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൬||

Adhikarana 18 (27) · Śloka 27

വിതരേത്തര്പണോക്തം തു ധൂമം ഹിത്വാ തു രോപണമ് | സ്നേഹസ്വേദൌ ദ്വയോഃ കാര്യൌ, കാര്യോ നൈവ ച രോപണേ ||൨൭||

ഇദാനീം സ്നേഹനലേഖനയോഃ പൂര്വകര്മാഹ- വിതരേദിത്യാദി| രോപണം പുടപാകം പരിത്യജ്യ തര്പണോക്തം ധൂമം ദ്വയോര്വിതരേത് കുര്യാത്, തഥാ സ്നേഹസ്വേദൌ ദ്വയോരേവ കാര്യാവിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൨൭||

Adhikarana 19 (28) · Śloka 28

ഏകാഹം വാ ദ്വ്യഹം വാऽപി ത്ര്യഹം വാऽപ്യവചാരണമ് |൨൮|

ഏകാഹമിത്യാദി| ഏകാഹം ശ്ലൈഷ്മികേ നേത്രരോഗേ പുടപാകസ്യാവചാരണം, ദ്വ്യഹം പൈത്തികേ, ത്ര്യഹം വാതികേ; അന്യേ തു ഏകാഹം ലേഖനീയസ്യാവചാരണം, ദ്വ്യഹം സ്നേഹനസ്യ, ത്ര്യഹം രോപണീയസ്യേതി|൨൮|-

Adhikarana 20 (28) · Śloka 28

യന്ത്രണാ തു ക്രിയാകാലാദ്ദ്വിഗുണം കാലമിഷ്യതേ ||൨൮||

തര്പണപുടപാകയോരേകത്ര പരിഹാര്യകാലമുദ്ദിശന്നാഹ- യന്ത്രണാ തു ക്രിയാകാലാദ്ദ്വിഗുണമിത്യാദി| ക്രിയാകാലാത് സ്നേഹപാനാദേരാരഭ്യ യഃ കാലസ്തസ്മാദ് ദ്വിഗുണഃ കാലഃ; ന പുനസ്തര്പണകാലാത്, തസ്യാല്പത്വാത്||൨൮||

Adhikarana 21 (29) · Śloka 29

തേജാംസ്യനിലമാകാശമാദര്ശം ഭാസ്വരാണി ച | നേക്ഷേത തര്പിതേ നേത്രേ പുടപാകകൃതേ തഥാ ||൨൯||

പരിഹാര്യാണ്യാഹ- തേജാംസ്യനിലമിത്യാദി| തേജാംസി ദീപജ്വാലാപ്രഭൃതീനി, അനിലം സമ്മുഖവായും, ഭാസ്വരാണി ആദിത്യാദീനി||൨൯||

Adhikarana 22 (30) · Śloka 30

മിഥ്യോപചാരാദനയോര്യോ വ്യാധിരുപജായതേ | അഞ്ജനാശ്ച്യോതനസ്വേദൈര്യഥാസ്വം തമുപാചരേത് ||൩൦||

അധുനാ തയോര്വ്യാപച്ചികിത്സാബീജമുദ്ദിശന്നാഹ- മിഥ്യോപചാരാദിത്യാദി| അനയോഃ തര്പണപുടപാകയോഃ||൩൦||

Adhikarana 23 (31) · Śloka 31

പ്രസന്നവര്ണം വിശദം വാതാതപസഹം ലഘു | സുഖസ്വപ്നാവബോധ്യക്ഷി പുടപാകഗുണാന്വിതമ് ||൩൧||

പുടപാകസ്യ സമ്യഗ്യോഗമാഹ- പ്രസന്നവര്ണമിത്യാദി||൩൧||

Adhikarana 24 (32) · Śloka 32

അതിയോഗാദ്രുജഃ ശോഫഃ പിഡകാസ്തിമിരോദ്ഗമഃ |൩൨|

പുടപാകസ്യാതിയോഗമാഹ- അതിയോഗാദ്രുജ ഇത്യാദി|൩൨|-

Adhikarana 25 (32) · Śloka 32

പാകോऽശ്രു ഹര്ഷണം ചാപി ഹീനേ ദോഷോദ്ഗമസ്തഥാ ||൩൨||

പുടപാകസ്യ ഹീനയോഗമാഹ- പാക ഇത്യാദി| ഹര്ഷോ വേദനാവിശേഷോऽന്തഃശീതകരഃ||൩൨||

Adhikarana 26 (33-38) · Śloka 38

അത ഊര്ധ്വം പ്രവക്ഷ്യാമി പുടപാകപ്രസാധനമ് | ദ്വൌ ബില്വമാത്രൌ ശ്ലക്ഷ്ണസ്യ പിണ്ഡൌ മാംസസ്യ പേഷിതൌ ||൩൩|| ദ്രവ്യാണാം ബില്വമാത്രം തു ദ്രവാണാം കുഡവോ മതഃ | തദൈകധ്യം സമാലോഡ്യ പത്രൈഃ സുപരിവേഷ്ടിതമ് ||൩൪|| (കാശ്മരീകുമുദൈരണ്ഡപദ്മിനീകദലീഭവൈഃ ) | മൃദാവലിപ്തമങ്ഗാരൈഃ ഖാദിരൈരവകൂലയേത് ||൩൫|| കതകാശ്മന്തകൈരണ്ഡപാടലാവൃഷബാദരൈഃ | സക്ഷീരദ്രുമകാഷ്ഠൈര്വാ ഗോമയൈര്വാऽപി യുക്തിതഃ ||൩൬|| സ്വിന്നമുദ്ധൃത്യ നിഷ്പീഡ്യ രസമാദായ തം നൃണാമ് | തര്പണോക്തേന വിധിനാ യഥാവദവചാരയേത് ||൩൭|| കനീനകേ നിഷേച്യഃ സ്യാന്നിത്യമുത്താനശായിനഃ | രക്തേ പിത്തേ ച തൌ ശീതൌ കോഷ്ണൌ വാതകഫാപഹൌ ||൩൮||

അത ഊര്ധ്വമിത്യാദി| ശ്ലക്ഷ്ണസ്യ മാംസസ്യ ദ്വൌ പിണ്ഡൌ ബില്വമാത്രൌ പ്രത്യേകം പലപ്രമാണൌ കാര്യവിത്യര്ഥഃ| ദ്രവ്യാണാം ബില്വമാത്രമിതി സ്നേഹനലേഖനരോപണേഷു പുടപാകേഷു യഥാക്രമം മധുരൌഷധലേഖനദ്രവ്യതിക്തദ്രവ്യാണാം പലപ്രമാണമിത്യര്ഥഃ| ദ്രവാണാം കുഡവ ഇതി അഷ്ടൌ പലാനി; കേചിച്ചത്വാരി പലാനി, കസ്മാത്? കുഡവാദൂര്ധ്വം ദ്വിഗുണപരിഭാഷാ| തത്ര സ്നേഹനപുടപാകസ്യ പേഷണാലോഡനാര്ഥം മാംസരസമധുരൌഷധകഷായക്ഷീരാണി, ലേഖനസ്യ മധുമസ്തുത്രിഫലോദകാനി, രോപണസ്യ തിക്തകഷായ ഇതി| അവകൂലയേത് വിപചേത്| ക്ഷീരദ്രുമാ വടാദയഃ| യുക്തിത ഇതി പദമവകൂലയേദിത്യത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്| യുക്തിസ്തു ‘പുടപാകസ്യ പാകോऽയം ബഹിരാരക്തവര്ണതാ’ ഇതി| ഇദാനീം തര്പണപുടപാകയോര്ദോഷോപയോഗിധര്മന്തരം നിര്ദിശന്നാഹ- രക്തേ ഇത്യാദി||൩൩-൩൮||

Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40

അത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണൌ സതതം ദാഹപാകകരൌ സ്മൃതൌ | അപ്ലുതൌ ശീതലൌ ചാശ്രുസ്തമ്ഭരുഗ്ഘര്ഷകാരകൌ ||൩൯|| അതിമാത്രൌ കഷായത്വസങ്കോചസ്ഫുരണാവഹൌ | ഹീനപ്രമാണൌ ദോഷാണാമുത്ക്ലേശജനനൌ ഭൃശമ് ||൪൦||

തര്പണപുടപാകയോര്വിരുദ്ധഗുണമാത്രയോര്വ്യാപദോ നിര്ദിശന്നാഹ- അത്യുഷ്ണേത്യാദി| അപ്ലുതൌ മന്ദപ്ലതൌ||൩൯-൪൦||

Adhikarana 28 (41) · Śloka 42

യുക്തൌ കൃതൌ ദാഹശോഫരുഗ്ധര്ഷസ്രാവനാശനൌ | കണ്ഡൂപദേഹദൂഷീകാരക്തരാജിവിനാശനൌ ||൪൧|| തസ്മാത് പരിഹരന് ദോഷാന് വിദധ്യാത്തൌ സുഖാവഹൌ |൪൨|

യുക്തൌ കൃതാവിത്യാദി| ദൂഷീകാ നേത്രമലഃ, ദോഷാന് അത്യുഷ്ണതീക്ഷ്ണാദികാന്||൪൧||-

Adhikarana 29 (42) · Śloka 42

വ്യാപദശ്ച യഥാദോഷം നസ്യധൂമാഞ്ജനൈര്ജയേത് ||൪൨||

ഇദാനീം വ്യാപച്ചികിത്സാമാഹ- വ്യാപദശ്ച യഥാദോഷമിത്യാദി| വ്യാപദോ ദാഹപാകാദികാഃ, യഥാദോഷം ദോഷാനതിക്രമേണ||൪൨||

Adhikarana 30 (43) · Śloka 43

ആദ്യന്തയോശ്ചാപ്യനയോഃ സ്വേദ ഉഷ്ണാമ്ബുചൈലികഃ | തഥാ ഹിതോऽവസാനേ ച ധൂമഃ ശ്ലേഷ്മസമുച്ഛ്രിതൌ ||൪൩||

ഇദാനീം തര്പണപുടപാകയോഃ പൂര്വകര്മ പശ്ചാത്കര്മ ചാഹ- ആദ്യന്തയോശ്ചാപ്യനയോരിത്യാദി| അനയോഃ തര്പണപുടപാകയോഃ| സ്വേദ ഉഷ്ണാമ്ബുചൈലിക ഇതി ഉഷ്ണാമ്ബുസിക്തേന കര്പടേന സ്വേദ ഇത്യര്ഥഃ| ‘തഥാ ഹിതോऽവസാനേ ച ധൂമഃ ശ്ലേഷ്മസമുത്ഥിതൌ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി||൪൩||

Adhikarana 31 (44) · Śloka 44

യഥാദോഷോപയുക്തം തു നാതിപ്രബലമോജസാ | രോഗമാശ്ച്യോതനം ഹന്തി സേകസ്തു ബലവത്തരമ് ||൪൪||

ഇദാനീമാശ്ച്യോതനസേകാവാഹ- യഥാദോഷോപയുക്തമിത്യാദി| യഥാദോഷോപയുക്തമിതി വാതാദിജേ നേത്രരോഗേ വാതാദിഹരദ്രവ്യസിദ്ധമാശ്ച്യോതനമിത്യര്ഥഃ| നാതിപ്രബലം നാത്യുത്കടം രോഗമ്| ഓജസാ ശക്ത്യാ| സേകസ്തു ബലവത്തരമിതി യഥാദോഷോപയുക്തഃ പരിഷേകഃ പുനര്ബലവത്തരമിതി പ്രബലം രോഗം ഹന്തി| തൌ ചാശ്ച്യോതനസേകൌ ചതുര്ഥേऽഹന്യാഗതരോഗലക്ഷണേ പ്രയോക്തവ്യൌ| തഥാ ച വിദേഹഃ- “പ്രാഗേവാക്ഷ്യാമയേ കാര്യം ത്രിരാത്രം ലഘുഭോജനമ്| ഉപവാസസ്ത്ര്യഹം വാ സ്യാന്നക്തം വാऽപ്യശനം ത്ര്യഹമ്|| തതശ്ചതുര്ഥേ ദിവസേ വ്യാധിം സഞ്ജാതലക്ഷണമ്| സമീക്ഷ്യാശ്ച്യോതനൈഃ സേകൈര്യഥാസ്വമുപപാദയേത്”- ഇതി||൪൪||

Adhikarana 32 (45) · Śloka 45

തൌ ത്രിധൈവോപയുജ്യേതേ രോഗേഷു പുടപാകവത് |൪൫|

താവിത്യാദി| തൌ ആശ്ച്യോതനസേകൌ| ത്രിധൈവേതി സ്നേഹനലേഖനരോപണഭേദേന പുടപാകവത്ത്രിപ്രകാരാവിത്യര്ഥഃ| തയോശ്ച പേഷണാലോഡനാര്ഥം ദ്രവാണി പുടപാകോക്താന്യേവ| തയോരേവ സമ്യഗ്യോഗോ ഹീനയോഗോ മിഥ്യായോഗശ്ച പുടപാകവത്| ആശ്ച്യോതനസ്യ ധാരണകാലഃ പുടപാകവത്| പരിഷേകസ്യ പുനരിഹൈവാഗ്രേ ധാരണകാലം കഥയിഷ്യാമഃ| കേചിദാശ്ച്യോതനസേകയോഃ പുടപാകാദ് ദ്വിഗുണം കാലം മന്യന്തേ| തന്ന, ‘സേകസ്യ ദ്വിഗുണഃ കാലഃ പുടപാകാത് പരോ മത’ ഇത്യത്രോക്തേന സഹ വിരോധാപത്തേഃ|൪൫|-

Adhikarana 33 (45) · Śloka 46

ലേഖനേ സപ്ത ചാഷ്ടൌ വാ ബിന്ദവഃ സ്നൈഹികേ ദശ ||൪൫|| ആശ്ച്യോതനേ പ്രയോക്തവ്യാ ദ്വാദശൈവ തു രോപണേ |൪൬|

ലേഖനാദീനാമാശ്ച്യോതനാനാം ബിന്ദുസങ്ഖ്യാമാഹ- ലേഖനേ സപ്ത ചാഷ്ടൌ വേത്യാദി| ലേഖനേ ലേഖനാശ്ച്യോതനേ സപ്താഷ്ടൌ വാ ബിന്ദവഃ||൪൫||-

Adhikarana 34 (46) · Śloka 46

സേകസ്യ ദ്വിഗുണഃ കാലഃ പുടപാകാത് പരോ മതഃ ||൪൬||

ഇദാനീം പരിഷേകസ്യ ധാരണകാലമാഹ- സേകസ്യേത്യാദി| തത്ര ലേഖനപരിഷേകസ്യ വാക്ശതദ്വയം ധാരണകാലഃ, സ്നേഹനസ്യ വാക്ശതചതുഷ്ടയം, രോപണസ്യ ഷഡ്വാക്ശതാനി||൪൬||

Adhikarana 35 (47) · Śloka 47

അഥവാ കാര്യനിര്വൃത്തേരുപയോഗോ യഥാക്രമമ് |൪൭|

പക്ഷാന്തരമാഹ- അഥവേത്യാദി| കാര്യനിര്വൃത്തിഃ വ്യാധേരുപശമഃ പ്രകൃതിവര്ണോപപത്തിഃ ക്രിയാപാടവം വേദനോപശമശ്ച കാര്യം, തസ്യ നിഷ്പത്തിഃ കാര്യനിര്വൃത്തിഃ| യഥാക്രമം ശനൈഃ ശനൈരിത്യര്ഥഃ| അയം കാര്യനിര്വൃത്തിലക്ഷണോ ധാരണകാല ആശ്ച്യോതനസേകയോഃ| അന്യേ തു സര്വേഷാം തര്പണാദീനാമയം ധാരണകാല ഇതി വദന്തി| അപരേ തു പുടപാകസേകയോരയം കാലഃ; തത്ര പുടപാകസേകയോര്ദ്രവ്യഭേദതോ ഭേദഃ|൪൭|-

Adhikarana 36 (47) · Śloka 47

പൂര്വാപരാഹ്ണേ മധ്യാഹ്നേ രുജാകാലേഷു ചോഭയോഃ ||൪൭||

ഇദാനീമാശ്ച്യോതനസേകയോര്യഥാദോഷം പ്രയോഗകാലമാഹ- പൂര്വാപരാഹ്ണ ഇത്യാദി| കഫജേ വ്യാധൌ പൂര്വാഹ്ണേ ലേഖനാവാശ്ച്യോതനസേകൌ പ്രയോജ്യൌ, വാതജേऽപരാഹ്ണേ സ്നേഹനൌ, രക്തപിത്തജേ മധ്യാഹ്നേ രോപണൌ| രുജാകാലേഷു ചേത്യാവസ്ഥികഃ കാലഃ, തേന യദൈവ രുഗുത്പദ്യതേ തദൈവ സേകാശ്ച്യോതനൌ പ്രയോജ്യൌ| ഉഭയോഃ ആശ്ച്യോതനസേകയോഃ| കേചിത് പരിഷേകസ്യൈവായം പ്രയോഗകാല ഇതി കഥയന്തി||൪൭||

Adhikarana 37 (48) · Śloka 48

യോഗായോഗാത് സ്നേഹസേകേ തര്പണോക്താന് പ്രചക്ഷതേ |൪൮|

ഇദാനീം പരിഷേകസ്യ ദ്രവ്യവിശേഷകൃതസ്യ സങ്ക്ഷേപാര്ഥം യോഗായോഗലക്ഷണമാഹ- യോഗായോഗാനിത്യാദി| യോഗഃ സമ്യഗ്യോഗഃ, അയോഗഃ സമ്യഗ്യോഗാഭാവഃ| തേനായോഗശബ്ദേന ഹീനമിഥ്യാതിയോഗാഃ പ്രാപ്യന്തേ, അതഃ പൃഥങ്നേഹോക്താഃ| അന്യേ തു, അയോഗേ ഇത്യത്ര നശബ്ദേനൈവ ഹീനയോഗമിഥ്യായോഗാവാക്ഷിപ്തൌ, അതിയോഗസ്യ തു മാത്രാകാലാഭ്യാമേവ പര്യുദാസഃ കൃത ഇതി| സ്നൈഹികേ കേവലഘൃതപരിഷേകേ| തര്പണോക്താന് സുഖസ്വപ്നാവബോധിത്വമിത്യാദീന്| ഇദം യോഗായോഗലക്ഷണം കേവലം സ്നേഹപരിഷേകസ്യൈവ ബോദ്ധവ്യം, ക്ഷീരേക്ഷുരസാദികൃതസ്യ സ്നേഹനീയാഖ്യപരിഷേകസ്യ യോഗായോഗലക്ഷണം പുടപാകവത് കഥിതമ്|൪൮|-

Adhikarana 38 (47-50) · Śloka 51

രോഗാഞ്ഛിരസി സമ്ഭൂതാന് ഹത്വാऽതിപ്രബലാന് ഗുണാന് ||൪൮|| കരോതി ശിരസോ ബസ്തിരുക്താ യേ മൂര്ധതൈലികാഃ | ശുദ്ധദേഹസ്യ സായാഹ്നേ യഥാവ്യാധ്യശിതസ്യ തു ||൪൯|| ഋജ്വാസീനസ്യ ബധ്നീയാദ്വസ്തികോശം തതോ ദൃഢമ് | യഥാവ്യാധിശൃതസ്നേഹപൂര്ണം സംയമ്യ ധാരയേത് ||൫൦|| തര്പണോക്തം ദശഗുണം യഥാദോഷം വിധാനവിത് |൫൧|

ശിരോബസ്തിമാഹ- രോഗാനിത്യാദി| അതിപ്രബലാന് ശിരസി സമ്ഭൂതാന് രോഗാന് ശിരോഭിതാപാദീന് ഹത്വാ ശിരോബസ്തിര്യേ മൂര്ധതൈലികാ ഗുണാ ഉക്താസ്താന് കരോതീതി സമ്ബന്ധഃ| ശിരോऽത്ര ഗ്രീവാപര്യന്തം ഗ്രാഹ്യം, നതു ഷഡങ്ഗുലോത്സേധമ്| മൂര്ധതൈലികാ ഗുണാ ശിരോഗതാംസ്തഥാ രോഗാനിത്യാദയഃ ശിരസഃ പ്രതിപൂരണപര്യന്താ അനാഗതാബാധപ്രതിഷേധോക്താഃ| ശുദ്ധദേഹസ്യ വമനാദിഭിര്നിര്മലശരീരസ്യ; അഥവാ ശുദ്ധദേഹസ്യ നസ്യാദിഭിര്വിശുദ്ധമസ്തകസ്യ, ദേഹാവയവേऽപി ദേഹോപചാരാത്; അഥവാ ശിരഃശുദ്ധാവപി ദേഹസ്യ ശുദ്ധിരിതി| സായാഹ്നേ ദിനാവസാനേ| യഥാവ്യാധ്യശിതസ്യേതി വ്യാധിപ്രത്യനീകം ഭുക്തവത ഇത്യര്ഥഃ| ഋജ്വിതി ഋജു യഥാ സ്യാദേവം ബസ്തികോശം ബധ്നീയാത്, ‘കേശാന്ത’ ഇതി ശേഷഃ| അഥവാ ഋജ്വിതി ആസീനസ്യ വിശേഷണമ്| ബസ്തികോശമിത്യുക്തേനൈവ പട്ടചേലികാമാഷചൂര്ണാദികമാക്ഷിപ്തമ്| യഥാവ്യാധിശൃതസ്നേഹപൂര്ണം യഥാവ്യാധിദോഷദൂഷ്യഹിതദ്രവ്യസിദ്ധസ്നേഹപൂര്ണമ്| സംയമ്യ ധാരയേത് യാവത് കേശഭൂമേരുപരി ദ്വ്യങ്ഗുലം ബദ്ധ്വാ ധാരയേത്| കിയത്കാലം ശിരോബസ്തിം ധാരയേദിത്യാഹ- തര്പണോക്തമിത്യാദി| തര്പണോക്തമക്ഷിതര്പണകഥിതകാലം ദശഗുണം ശിരോബസ്തിരവചാര്യഃ| യഥാദോഷമിതി തത്ര ഷണ്മാത്രാസഹസ്രാണി ശ്ലേഷ്മണി, അഷ്ടൌ സഹസ്രാണി പിത്തേ, ദശസഹസ്രാണി വാതേ ഇതി; അപരം ച വാതരോഗചികിത്സിതേ ശിരോഗതവാതപ്രസ്താവേ വ്യാഖ്യാതമ്| കേചിദമും പാഠമന്യഥാ പഠന്തി, സ ചാഭാവാന്ന ലിഖിതഃ||൪൭-൫൦||

Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 52

വ്യക്തരൂപേഷു ദോഷേഷു ശുദ്ധകായസ്യ കേവലേ ||൫൧|| നേത്ര ഏവ സ്ഥിതേ ദോഷേ പ്രാപ്തമഞ്ജനമാചരേത് | ലേഖനം രോപണം ചാപി പ്രസാദനമഥാപി വാ ||൫൨||

ഇദാനീമഞ്ജനസ്യാവസ്ഥികം കാലമുദ്ദിശന്നാഹ- വ്യക്തരൂപേഷ്വിത്യാദി| വ്യക്തരൂപേഷു സാമതാപഗമേന വ്യക്താത്മരൂപപ്രാപ്തേഷു| ശുദ്ധകായസ്യ സിരാവ്യധിവിരേചനനിരൂഹശിരോവിരേചനൈര്ഹൃതമലദേഹസ്യ| കേവലേ അന്യദോഷാസംസൃഷ്ടേ| നേത്രേ ഏവ സ്ഥിതേ അക്ഷിഗോലകത്വങ്മാത്രസ്ഥിതേ, ന പുനഃ പക്ഷ്മാദ്യാശ്രിതേ| പ്രാപ്തം യുക്തമ്| കേചിത് ‘ദോഷേഷു’ ഇത്യത്ര ‘രോഗേഷു’ ഇതി പഠന്തി, രോഗശബ്ദോ ദോഷേഷ്വപി വര്തതേ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഇദാനീമഞ്ജനഭേദം നിര്ദിശന്നാഹ- ലേഖനമിത്യാദി||൫൧-൫൨||

Adhikarana 40 (53) · Śloka 53

തത്ര പഞ്ച രസാന് വ്യസ്താനാദ്യൈകരസവര്ജിതാന് | പഞ്ചധാ ലേഖനം യുഞ്ജ്യാദ്യഥാദോഷമതന്ദ്രിതഃ ||൫൩||

ലേഖനമാഹ- തത്രേത്യാദി| പഞ്ചരസാന് പഞ്ചരസദ്രവ്യാണീത്യര്ഥഃ| ആദ്യൈകരസവര്ജിതാന് മധുരരസവര്ജിതാന്| പഞ്ചധേതി വാതപിത്തശ്ലേഷ്മരക്തസന്നിപാതഭേദേന| യഥാദോഷം ദോഷാനതിക്രമേണ| തത്ര വാതേ അമ്ലലവണൌ, പിത്തേ തിക്തകഷായൌ, ശ്ലേഷ്മണി കടുതിക്തകഷായാഃ, രക്തേ പിത്തവത്, സന്നിപാതേ രസദ്വയം ത്രയം വാ| സന്നിപാതേനൈവ സംസര്ഗോऽവരുദ്ധഃ, അതോऽത്ര പൃഥങ്നോക്തഃ| ലേഖനം ദോഷസ്രാവണാന്നയനസ്യ രിക്തീകരണമ്||൫൩||

Adhikarana 41 (54) · Śloka 54

നേത്രവര്ത്മസിരാകോശസ്രോതഃശൃങ്ഗാടകാശ്രിതമ് | മുഖനാസാക്ഷിഭിര്ദോഷമോജസാ സ്രാവയേത്തു തത് ||൫൪||

ലേഖനം യഥാ ദോഷസ്യ സ്രാവണം കുരുതേ തഥാ ദര്ശയന്നാഹ- നേത്രേത്യാദി| നേത്രവര്ത്മനോര്യാഃ സിരാ യശ്ച കോശോ യാനി ച സ്രോതാംസി തത്ര സ്ഥിതം ദോഷം, തഥാ ശൃങ്ഗാടകമര്മാശ്രിതം ച ദോഷം തല്ലേഖനാഞ്ജനം മുഖാദിഭിരോജസാ പ്രഭാവേണ സ്രാവയേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൫൪||

Adhikarana 42 (55) · Śloka 55

കഷായം തിക്തകം വാऽപി സസ്നേഹം രോപണം മതമ് | തത്സ്നേഹശൈത്യാദ്വര്ണ്യം സ്യാദ്ദൃഷ്ടേശ്ച ബലവര്ധനമ് ||൫൫||

രോപണമാഹ- കഷായേത്യാദി| സസ്നേഹമ് ഈഷദ്ഘൃതയുക്തമ്||൫൫||

Adhikarana 43 (56) · Śloka 56

മധുരം സ്നേഹസമ്പന്നമഞ്ജനം തു പ്രസാദനമ് | ദൃഷ്ടിദോഷപ്രസാദാര്ഥം സ്നേഹനാര്ഥം ച തദ്ധിതമ് ||൫൬||

പ്രസാദനമാഹ- മധുരമിത്യാദി| ദൃഷ്ടിദോഷപ്രസാദാര്ഥം ദൃഷ്ടിസ്ഥദോഷപ്രസാദാര്ഥമിത്യര്ഥഃ||൫൬||

Adhikarana 44 (57) · Śloka 57

യഥാദോഷം പ്രയോജ്യാനി താനി രോഗവിശാരദൈഃ | അഞ്ജനാനി യഥോക്താനി പ്രാഹ്ണസായാഹ്നരാത്രിഷു ||൫൭||

യഥേത്യാദി| താനി യഥോക്താനി ലേഖനാദീന്യഞ്ജനാനി രോഗവിശാരദൈര്വൈദ്യൈര്യഥാദോഷം പ്രാഹ്ണസായാഹ്നരാത്രിഷു പ്രയോജ്യാനീതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| തത്ര പൂര്വാഹ്ണേ ശ്ലേഷ്മരോഗേ ലേഖനാഞ്ജനം, സായാഹ്നേ വാതജേ, രാത്രൌ പിത്തജേ| അന്യേ തു ആദൌ ശോധനാഞ്ജനം, തതോ രോപണം; അപരേ തു പ്രസാദനമിതി വദന്തി| അപരമപി ഋതുഭേദാദര്ഥാന്തരമസ്തി, തച്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്||൫൭||

Adhikarana 45 (58) · Śloka 58

ഗുടികാരസചൂര്ണാനി ത്രിവിധാന്യഞ്ജനാനി തു | യഥാപൂര്വം ബലം തേഷാം ശ്രേഷ്ഠമാഹുര്മനീഷിണഃ ||൫൮||

ഇദാനീമപ്യേകൈകമഞ്ജനം ഗുടികാദിഭേദാത്ത്രിപ്രകാരമിതി ദര്ശയന്നാഹ- ഗുടികാരസേത്യാദി| രസോऽത്ര ഘനരസോ രസക്രിയേത്യര്ഥഃ| യഥാപൂര്വം ബലം തേഷാമിതി ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- മഹാബലാനാം രോഗാണാം ഗുടികാഞ്ജനം, മധ്യാനാം രസക്രിയാഞ്ജനം, ഹീനാനാം ചൂര്ണാഞ്ജനമ്||൫൮||

Adhikarana 46 (59) · Śloka 59

ഹരേണുമാത്രാ വര്തിഃ സ്യാല്ലേഖനസ്യ പ്രമാണതഃ | പ്രസാദനസ്യ ചാധ്യര്ധാ ദ്വിഗുണാ രോപണസ്യ ച ||൫൯||

ഇദാനീം പ്രമാണാവസരഃ- ഹരേണുമാത്രാ വര്തിരിത്യാദി| ഹരേണുഃ വര്തുലകലായഃ, അധ്യര്ധാ സാര്ധകലായപ്രമാണേത്യര്ഥഃ, ദ്വിഗുണാ ദ്വികലായപ്രമാണേത്യര്ഥഃ||൫൯||

Adhikarana 47 (60) · Śloka 60

രസാഞ്ജനസ്യ മാത്രാ തു യഥാവര്തിമിതാ മതാ |൬൦|

ഗുടികാഞ്ജനപ്രമാണമഭിധായ രസക്രിയാഞ്ജനപ്രമാണമാഹ- രസാഞ്ജനസ്യേത്യാദി| രസാഞ്ജനസ്യ രസക്രിയാഞ്ജനസ്യ, ‘രസാഞ്ജനദ്രവ്യസ്യ’ ഇത്യേകേ, തന്മതേ രസക്രിയാഞ്ജനപ്രമാണമന്യത്രാന്വേഷണീയമ്| യഥാവര്തിമിതാ മതാ ഇതി യഥാസ്വവര്തിപ്രമാണമാത്രേത്യര്ഥഃ| തത്ര ലേഖനരസക്രിയാഞ്ജനസ്യ ലേഖനവര്തിവത് പ്രമാണം, രോപണസ്യ രോപണവര്തിവത്, പ്രസാദനസ്യ പ്രസാദനവര്തിവത്|൬൦|-

Adhikarana 48 (60) · Śloka 60

ദ്വിത്രിചതുഃശലാകാശ്ച ചൂര്ണസ്യാപ്യനുപൂര്വശഃ ||൬൦||

ചൂര്ണാഞ്ജനപ്രമാണമാഹ- ദ്വിത്രിചതുരിത്യാദി| അനുപൂര്വശോ ലേഖനാദീനാമഞ്ജനാനാമാനുപൂര്വ്യേണേത്യര്ഥഃ| തത്ര ശലാകാദ്വയം ലേഖനചൂര്ണസ്യ, തിസ്രോ രോപണസ്യ, ചതസ്രഃ പ്രസാദനസ്യ||൬൦||

Adhikarana 49 (61) · Śloka 62

തേഷാം തുല്യഗുണാന്യേവ വിദധ്യാദ്ഭാജനാന്യപി | സൌവര്ണം രാജതം ശാര്ങ്ഗം താമ്രം വൈദൂര്യകാംസ്യജമ് ||൬൧|| ആയസാനി ച യോജ്യാനി ശലാകാശ്ച യഥാക്രമമ് |൬൨|

ഇദാനീമഞ്ജനാനി കിങ്ഗുണേ കിമ്മയേ പാത്രേ സ്ഥാപയിതവ്യാനി, തഥാ കിങ്ഗുണാനി കിമ്മയശലാകാനീത്യാഹ- തേഷാമിത്യാദി| തുല്യഗുണാനീതി സൌവര്ണേ മധുരം, രാജതേ അമ്ലം, ശാര്ങ്ഗേ മേഷശൃങ്ഗമയേ ലവണം, താമ്രേ ലോഹമയേ വാ കഷായം, വൈദൂര്യേ കടുകം, കാംസ്യേ തിക്തം, ശീതാഞ്ജനം തു നലാദിമയേ, ഏവം സമാനഗുണാനി ഭാജനാനി വിദധ്യാത് കുര്യാത്| ശലാകാശ്ചൈഷാം ഭാജനദ്രവ്യഗുണേന യഥാക്രമമേവ വ്യാഖ്യാതാഃ||൬൧||-

Adhikarana 50 (62) · Śloka 63

വക്ത്രയോര്മുകുലാകാരാ കലായപരിമണ്ഡലാ ||൬൨|| അഷ്ടാങ്ഗുലാ തനുര്മധ്യേ സുകൃതാ സാധുനിഗ്രഹാ |൬൩|

താസാം ശലാകാനാമാകാരമുദ്ദിശന്നാഹ- വക്ത്രയോര്മുകുലാകാരേത്യാദി| മുകുലാകാരാ മല്ലികാദിമുകുലസ്യേവ നിര്ഗച്ഛതോ യദ്വന്മുഖം തദാകാരാ; കലായപരിമണ്ഡലത്വേന തീക്ഷ്ണാഗ്രത്വനിഷേധഃ; സുകൃതാ കര്കശാദിദോഷരഹിതാ; സാധുനിഗ്രഹാ സുഖഗ്രഹേത്യര്ഥഃ||൬൨||-

Adhikarana 51 (63) · Śloka 63

ഔദുമ്ബര്യശ്മജാ വാऽപി ശാരീരീ വാ ഹിതാ ഭവേത് ||൬൩||

ഇദാനീം താമ്രാദിജാനാം ശലാകാനാം ഹിതത്വം പ്രതിപാദയന്നാഹ- ഔദുമ്ബരീത്യാദി| ഔദുമ്ബരീ താമ്രമയീ, അശ്മജാ വൈദൂര്യാദിപാഷാണജാ, ശാരീരീ ശൃങ്ഗാദിജാ, അപിശബ്ദാത് സുവര്ണാദിജാऽപി ഹിതേത്യര്ഥഃ| തഥാ ച തന്ത്രാന്തരേ,- “ആയസീ രോപണേ, താമ്രാ ലേഖ്യേ, ഹൈമീ പ്രസാദനേ| ശേഷാ അപി യഥാദോഷം പ്രയോജ്യാ രസകോവിദൈഃ”- ഇതി| കേചിത് ശാരീരീശബ്ദേന അങ്ഗുലിമാചക്ഷതേ, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൬൩||

Adhikarana 52 (64-65) · Śloka 65

വാമേനാക്ഷി വിനിര്ഭുജ്യ ഹസ്തേന സുസമാഹിതഃ | ശലാകയാ ദക്ഷിണേന ക്ഷിപേത് കാനീനമഞ്ജനമ് ||൬൪|| ആപാങ്ഗ്യം വാ യഥായോഗം കുര്യാച്ചാപി ഗതാഗതമ് | വര്ത്മോപലേപി വാ യത്തദങ്ഗുല്യൈവ പ്രയോജയേത് ||൬൫||

വാമേനേത്യാദി| നിര്ഭുജ്യ വക്രീകൃത്യ| കനീന്യാം നാസാസമീപേ നേത്രാവയവേ അഞ്ജനം കാനീനം, തച്ചാഞ്ജനം കനീനകപ്രദേശാദപാങ്ഗം നയേത്, ആപാങ്ഗ്യം ചേതി അപാങ്ഗേ നേത്രാന്തേ ഭവമ് ആപാങ്ഗ്യം, തച്ചാപാങ്ഗപ്രദേശാത് കനീനകപ്രദേശം നയേത്| പരം യഥായോഗം യഥാऽതിയോഗഹീനയോഗൌ ന ഭവത ഇത്യര്ഥഃ| ഏവം ഗതാഗതമപി കുര്യാത്| ഏതച്ഛലാകയാ അന്തര്നയനമഞ്ജനപ്രണിധാനം ബോദ്ധവ്യമ്| അന്തര്നയനപ്രണിധാനമഭിധായ ബഹിരഞ്ജനപ്രണിധാനമാഹ- വര്ത്മേത്യാദി| വര്ത്മോപലേപി വര്ത്മോപലേപനയോഗ്യമ്||൬൪-൬൫||

Adhikarana 53 (66) · Śloka 66

അക്ഷി നാത്യന്തയോരഞ്ജ്യാദ്ബാധമാനോऽപി വാ ഭിഷക് |൬൬|

അക്ഷീത്യാദി| അന്തയോഃ കനീനകാപാങ്ഗയോഃ| നാത്യഞ്ജ്യാത് ഈഷദഞ്ജ്യാത്, ക്ഷതഭയാത്| ബാധമാനോऽപി വേതി ബാധാം കുര്വന് വൈദ്യോ വാ നാഞ്ജ്യാദിത്യര്ഥഃ| ‘അക്ഷി നാത്യന്തയോരഞ്ജ്യാത്’ ഇത്യത്ര ‘നാത്യന്തമഞ്ജയേദക്ഷി’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര ച പാഠേ സര്വത്രാപ്യത്യന്താഞ്ജനനിഷേധഃ കൃതോ ഭവതി|൬൬|-

Adhikarana 54 (66) · Śloka 67

ന ചാനിര്വാന്തദോഷേऽക്ഷ്ണി ധാവനം സമ്പ്രയോജയേത് ||൬൬|| ദോഷഃ പ്രതിനിവൃത്തഃ സന് ഹന്യാദ് ദൃഷ്ടേര്ബലം തഥാ |൬൭|

ഇദാനീമകാലേ പ്രക്ഷാലനനിഷേധമാഹ- ന ചേത്യാദി| ന ചാനിര്വാന്തദോഷേ ഇതി നിശ്ചയേന സമ്യഗ്യോഗേന ന വാന്തോऽശ്രുദൂഷികാദിരൂപോ ദോഷോ യേന തസ്മിന്നിത്യര്ഥഃ| ധാവനം ന സമ്പ്രയോജയേത് പ്രക്ഷാലനം ന പ്രയോജയേത്, ദോഷപ്രത്യാവൃത്തിഹേതുത്വാത്| അകാലപ്രക്ഷാലനാത് കിം സ്യാദിത്യാഹ- ദോഷ ഇത്യാദി| പ്രതിനിവൃത്തഃ പുനരാവൃത്തഃ| തഥേത്യകാലപ്രക്ഷാലനപ്രകാരേണേത്യര്ഥഃ||൬൬||-

Adhikarana 55 (67) · Śloka 68

ഗതദോഷമപേതാശ്രു പശ്യേദ്യത് സമ്യഗമ്ഭസാ ||൬൭|| പ്രക്ഷാല്യാക്ഷി യഥാദോഷം കാര്യം പ്രത്യഞ്ജനം തതഃ |൬൮|

കീദൃശം പുനശ്ചക്ഷുഃ പ്രക്ഷാല്യമിത്യാഹ- ഗതദോഷമിത്യാദി| പ്രത്യഞ്ജനം തീക്ഷ്ണാഞ്ജനേന കടുഭൂതനയനസ്യ യദഞ്ജനം ശീതം, തഥാ ശീതേന ജഡീഭൂതനയനസ്യ യത്തീക്ഷ്ണമഞ്ജനമിത്യര്ഥഃ| കേചിദമും പാഠം ന പഠന്തി, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൬൭||-

Adhikarana 56 (68-69) · Śloka 69

ശ്രമോദാവര്തരുദിതമദ്യക്രോധഭയജ്വരൈഃ ||൬൮|| വേഗാഘാതശിരോദോഷൈശ്ചാര്താനാം നേഷ്യതേऽഞ്ജനമ് | രാഗരുക്തിമിരാസ്രാവശൂലസംരമ്ഭസമ്ഭവാത് ||൬൯||

ഇദാനീമഞ്ജനസ്യ പൂര്വാഹ്ണാദികാന് കാലാന് സാമാന്യേന സ്വസ്ഥാതുരയോഃ പ്രതിപാദ്യ, ആവസ്ഥികേഷു കാലേഷ്വഞ്ജനനിഷേധമാഹ- ശ്രമോദാവര്തേത്യാദി| ശ്രമാദിഭിരാര്താനാം പുരുഷാണാമഞ്ജനം നേഷ്യത ഇതി സമ്ബന്ധഃ| കേചിദത്ര ‘ശാന്തേ ഭീതേ പ്രരുദിതേ മദ്യപീതേ നവജ്വരേ| ഉഷ്ണേ വേഗാഭിഘാതേ ച നാഞ്ജനം സമ്പ്രശസ്യതേ’ ഇതി പഠന്തി, തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ| കസ്മാച്ഛ്രമാദിഭിരാര്താനാമഞ്ജനം നേഷ്യത ഇത്യാഹ- രാഗരുഗിത്യാദി| സംരമ്ഭഃ ശ്വയഥുഃ||൬൮-൬൯||

Adhikarana 57 (70-73) · Śloka 73

നിദ്രാക്ഷയേ ക്രിയാശക്തിം, പ്രവാതേ ദൃഗ്ബലക്ഷയമ് | രജോധൂമഹതേ രാഗസ്രാവാധീമന്ഥസമ്ഭവമ് ||൭൦|| സംരമ്ഭശൂലൌ നസ്യാന്തേ, ശിരോരുജി ശിരോരുജമ് | ശിരഃസ്നാതേऽതിശീതേ ച രവാവനുദിതേऽപി ച ||൭൧|| ദോഷസ്ഥൈര്യാദപാര്ഥം സ്യാദ്ദോഷോത്ക്ലേശം കരോതി ച | അജീര്ണേऽപ്യേവമേവ സ്യാത് സ്രോതോമാര്ഗാവരോധനാത് ||൭൨|| ദോഷവേഗോദയേ ദത്തം കുര്യാത്താംസ്താനുപദ്രവാന് | തസ്മാത് പരിഹരന് ദോഷാനഞ്ജനം സാധു യോജയേത് ||൭൩||

ഇദാനീം സാമാന്യേനാഞ്ജനവൈഗുണ്യേന വ്യാപദഃ പ്രദര്ശ്യ പ്രതിവൈഗുണ്യം വ്യാപദ ആഹ- നിദ്രാക്ഷയേ ഇത്യാദി| ക്രിയാശക്തിം നിമേഷോന്മേഷണാദീനാമശക്തിമ് ‘അഞ്ജനം കരോതി’ ഇത്യധ്യാഹാര്യമ്| കേചിത് ക്രിയാസങ്ഗമിതി പഠന്തി| പ്രവാതേ ഇത്യാദി| ദൃഗ്ബലം ദൃഷ്ടേര്ബലമിത്യര്ഥഃ| സംരമ്ഭഃ ശ്വയഥുഃ| അപാര്ഥമ് അകിഞ്ചിത്കരമ്| ഏതദുക്തം ഭവതി- ഏതൈഃ സ്നാനാദിഭിഃ സ്ഥിരീകൃതസ്യ ദോഷസ്യ നിര്ഹരണം കര്തുമഞ്ജനം ന ശന്കോതീത്യര്ഥഃ| ഏവമേവേത്യപാര്ഥകമഞ്ജനം സ്യാത് ദോഷോത്ക്ലേശം ച കരോതീത്യര്ഥഃ| ഉപദ്രവാന് രാഗശോഫാദികാന്| സാധു യോജയേദിതി ദേശകാലാവസ്ഥാപേക്ഷമിത്യര്ഥഃ||൭൦-൭൩||

Adhikarana 58 (74) · Śloka 74

ലേഖനസ്യ വിശേഷേണ കാല ഏഷ പ്രകീര്തിതഃ |൭൪|

ലേഖനസ്യേത്യാദി| ലേഖനസ്യ ലേഖനാഞ്ജനസ്യൈഷ പൂര്വോക്തഃ പ്രതിഷേധകാലഃ|൭൪|-

Adhikarana 59 (74) · Śloka 75

വ്യാപദശ്ച ജയേദേതാഃ സേകാശ്ച്യോതനലേപനൈഃ ||൭൪|| യഥാസ്വം ധൂമകവലൈര്നസ്യൈശ്ചാപി സമുത്ഥിതാഃ |൭൫|

അകാലാഞ്ജനകൃതാനാം വ്യാപദാം ചികിത്സിതമാഹ- വ്യാപദ ഇത്യാദി| ഏതാ രാഗരുജാദ്യാഃ സമുത്ഥിതാ വ്യാപദോ യഥാസ്വം സേകാദിഭിര്ജയേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൭൪||-

Adhikarana 60 (75) · Śloka 76

വിശദം ലഘ്വനാസ്രാവി ക്രിയാപടു സുനിര്മലമ് ||൭൫|| സംശാന്തോപദ്രവം നേത്രം വിരിക്തം സമ്യഗാദിശേത് |൭൬|

ഇദാനീം ലേഖനാഞ്ജനസ്യ സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണമാഹ- വിശദമിത്യാദി||൭൫||-

Adhikarana 61 (76) · Śloka 77

ജിഹ്മം ദാരുണദുര്വര്ണം സ്രസ്തം രൂക്ഷമതീവ ച ||൭൬|| നേത്രം വിരേകാതിയോഗേ സ്യന്ദതേ ചാതിമാത്രശഃ |൭൭|

ലേഖനാഞ്ജനസ്യാതിയോഗലക്ഷണമാഹ- ജിഹ്മമിത്യാദി| ജിഹ്മം വക്രം, ദാരുണം കഠിനം, സ്യന്ദതേ സ്രവതി||൭൬||-

Adhikarana 62 (77) · Śloka 77

തത്ര സന്തര്പണം കാര്യം വിധാനം ചാനിലാപഹമ് ||൭൭||

ലേഖനാഞ്ജനാതിയോഗപ്രതീകാരമാഹ- തത്രേത്യാദി| തത്രേതി ലേഖനാഞ്ജനാതിയോഗേ ഇത്യര്ഥഃ||൭൭||

Adhikarana 63 (78) · Śloka 78

അക്ഷി മന്ദവിരിക്തം സ്യാദുദഗ്രതരദോഷവത് |൭൮|

ലേഖനാഞ്ജനസ്യ ഹീനയോഗമാഹ- അക്ഷി മന്ദവിരിക്തമിത്യാദി| ഉദഗ്രതരദോഷവത് ഉത്കടതരദോഷയുക്തമ്|൭൮|-

Adhikarana 64 (78) · Śloka 78

ധൂമനസ്യാഞ്ജനൈസ്തത്ര ഹിതം ദോഷാവസേചനമ് ||൭൮||

ഹീനയോഗപ്രതീകാരമാഹ- ധൂമനസ്യാഞ്ജനൈരിത്യാദി| കേചിദത്ര ‘നസ്യധൂമാഞ്ജനാലേപൈര്ജയേച്ഛ്ലേഷ്മാണമീരിതമ്’ ഇതി പാഠം പഠന്തി; തത്രാപി സ ഏവാര്ഥഃ||൭൮||

Adhikarana 65 (79) · Śloka 79

സ്നേഹവര്ണബലോപേതം പ്രസന്നം ദോഷവര്ജിതമ് | ജ്ഞേയം പ്രസാദനേ സമ്യഗുപയുക്തേऽക്ഷി നിര്വൃതമ് ||൭൯||

പ്രസാദനാഞ്ജനസ്യ സമ്യഗ്യോഗമാഹ- സ്നേഹേത്യാദി| നിര്വൃതം സര്വക്രിയാക്ഷമമ്, ഉപശാന്തോപദ്രവമിതി യാവത്||൭൯||

Adhikarana 66 (80) · Śloka 80

കിഞ്ജിദ്ധീനവികാരം സ്യാത്തര്പണാദ്ധി കൃതാദതി |൮൦|

പ്രസാദനാഞ്ജനാതിയോഗമാഹ- കിഞ്ചിദിത്യാദി| തര്പണാദതികൃതാത് സകൃദതികൃതേ പ്രസാദനാഞ്ജനേ കിഞ്ചിദ്ധീനവികാരം ചക്ഷുഃ സ്യാദിതി താത്പര്യാര്ഥഃ|൮൦|-

Adhikarana 67 (80) · Śloka 80

തത്ര ദോഷഹരം രൂക്ഷം ഭേഷജം ശസ്യതേ മൃദു ||൮൦||

പ്രസാദനാഞ്ജനാതിയോഗചികിത്സാമാഹ- തത്രേത്യാദി| ദോഷഹരം കഫഹരമിത്യര്ഥഃ| മൃദു മൃദുവീര്യം ശീതവീര്യമിത്യര്ഥഃ; ഉഷ്ണേന ഹി നയനം ദുഷ്യതി ന തു പ്രസാദ്യതേ||൮൦||

Adhikarana 68 (81) · Śloka 81

സാധാരണമപി ജ്ഞേയമേവം രോപണലക്ഷണമ് | പ്രസാദനവദാചഷ്ടേ തസ്മിന് യുക്തേऽതിഭേഷജമ് ||൮൧||

ഇദാനീം രോപണാഞ്ജനസ്യ സമ്യഗ്യോഗമതിയോഗം ചാതിദേശേനാഹ- സാധാരണമിത്യാദി| ഏവം രോപണലക്ഷണമിതി പ്രസാദനാഞ്ജനസ്യ സമ്യഗ്യോഗാതിയോഗപ്രകാരേണ രോപണാഞ്ജനസ്യ സമ്യഗ്യോഗാതിയോഗലക്ഷണം ജ്ഞേയമ്| പരം സാധാരണം നാതിസ്നിഗ്ധരൂക്ഷമിതി യാവത്| അന്യേ തു രോപണലക്ഷണമേവം പ്രസാദനാഞ്ജനവ്യഞ്ജനേന സാധാരണം സമാനം ജ്ഞേയമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| രോപണാഞ്ജനാതിയോഗേ ചികിത്സാമാഹ- പ്രസാദനവദിത്യാദി| തസ്മിന് രോപണാഞ്ജനേऽതിപ്രയുക്തേ പ്രസാദനവത് പ്രസാദനാഞ്ജനാതിയോഗവദ്ഭേഷജമാചഷ്ടേ ബ്രൂയാദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ||൮൧||

Adhikarana 69 (82) · Śloka 82

സ്നേഹനം രോപണം വാऽപി ഹീനയുക്തമപാര്ഥകമ് |൮൨|

ഇദാനീം പ്രസാദനരോപണയോര്ഹീനയോഗമാഹ- സ്നേഹനമിത്യാദി| സ്നേഹനം പ്രസാദനാഞ്ജനമ്| അപാര്ഥകമ് അകിഞ്ചിത്കരമ്|൮൨|-

Adhikarana 70 (82) · Śloka 82

കര്തവ്യം മാത്രയാ തസ്മാദഞ്ജനം സിദ്ധിമിച്ഛതാ ||൮൨||

കര്തവ്യമിത്യാദി| മാത്രയേതി യഥാ ഹീനാതിയോഗൌ ന ഭവതഃ| സിദ്ധിം വികാരനിവൃത്തിമ്| അസ്യാഗ്രേ വിദ്യമാനപുസ്തകേഷു ‘ധൂമൈര്നസ്യാഞ്ജനൈര്വാऽപി ദോഷശേഷം ശമം നയേത്’ ഇതി പാഠോ വിദ്യതേ, സ ജേജ്ജടാദിഭിര്ന പഠിതഃ, തസ്മാന്ന പഠിതവ്യഃ||൮൨||

Adhikarana 71 (83) · Śloka 83

പുടപാകക്രിയദ്യാസു ക്രിയാസ്വേഷൈ(കൈ)വ കല്പനാ | സഹസ്രശശ്ചാഞ്ജനേഷു ബീജേനോക്തേന പൂജിതാഃ ||൮൩||

ഇദാനീമഞ്ജനോക്തേന മധുരരസവര്ജപഞ്ചരസേന ലേഖനാഞ്ജനകല്പനാബീജേന, തഥാ തിക്തകഷായേണ സസ്നേഹേന രോപണാഞ്ജനകല്പനാബീജേന, തഥാ മധുരരസേന സ്നേഹസമ്പന്നേന പ്രസാദനാഞ്ജനകല്പനാബീജേന, പുടപാകാദ്യാസു ക്രിയാസ്വഞ്ജനേഷ്വപി ലേഖനരോപണപ്രസാദനകല്പനാഃ സഹസ്രപ്രകാരാഃ കല്പനീയാ ഇത്യാഹ- പുടപാകേത്യാദി| അഞ്ജനേഷൂക്തേന ലേഖനരോപണപ്രസാദനാഖ്യേന ബീജേന പുടപാകക്രിയാദ്യാസു ക്രിയാസു തഥാऽനുക്തേഷ്വഞ്ജനേഷ്വപ്യൌഷധകല്പനാഃ ലേഖനരോപണപ്രസാദനാഖ്യാഃ സഹസ്രശഃ പൂജിതാ ഇതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| പുടപാകക്രിയാദ്യാസ്വിത്യത്ര ആദിശബ്ദാത് സേകാശ്ച്യോതനാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| അന്യേ ത്വഞ്ജനോക്തേന ഹീനയോഗാതിയോഗചികിത്സാബീജേന പുടപാകാദിഹീനാതിയോഗചികിത്സിതം വ്യാചക്ഷതേ, തന്നേച്ഛതി ഗയീ||൮൩||

Adhikarana 72 (84) · Śloka 84

ദൃഷ്ടേര്ബലവിവൃദ്ധ്യര്ഥം യാപ്യരോഗക്ഷയായ ച | രാജാര്ഹാന്യഞ്ജനാഗ്ര്യാണി നിബോധേമാന്യതഃ പരമ് ||൮൪||

ഇദാനീം രോഗാപഹരണപ്രയോഗാണ്യഞ്ജനാന്യഭിധായ സ്വസ്ഥാതുരഹിതാന്യഞ്ജനാന്യാഹ- ദൃഷ്ടേര്ബലവിവൃദ്ധ്യര്ഥമിത്യാദി| ദൃഷ്ടിര്മസുരദലമാത്രാ തച്ഛക്തിബലാധാനാര്ഥം സ്വസ്ഥേന പ്രസാദാഞ്ജനം കാര്യമ്, ആതുരേണ യാപ്യരോഗപ്രസാദനാഞ്ജനം കാര്യം; യാപ്യരോഗാശ്ച ‘സമ്പശ്യതഃ ഷഡപി യേऽഭിഹിതാസ്തു കാചാ’ ഇത്യാദിപ്രോക്താഃ| കേചിത്പാപ്മരോഗക്ഷയായ ചേതി പഠന്തി, പാപ്മശബ്ദേന ച സ്രാവണം കഥയന്തി||൮൪||

Adhikarana 73 (85-93) · Śloka 93

അഷ്ടൌ ഭാഗാനഞ്ജനസ്യ നീലോത്പലസമത്വിഷഃ | ഔദുമ്ബരം ശാതകുമ്ഭം രാജതം ച സമാസതഃ ||൮൫|| ഏകാദശൈതാന് ഭാഗാംസ്തു യോജയേത് കുശലോ ഭിഷക് | മൂഷാക്ഷിപ്തം തദാധ്മാതമാവൃതം ജാതവേദസി ||൮൬|| ഖദിരാശ്മന്തകാങ്ഗാരൈര്ഗോശകൃദ്ഭിരഥാപി വാ | ഗവാം ശകൃദ്രസേ മൂത്രേ ദധ്നി സര്പിഷി മാക്ഷികേ ||൮൭|| തൈലമദ്യവസാമജ്ജസര്വഗന്ധോദകേഷു ച | ദ്രാക്ഷാരസേക്ഷുത്രിഫലാരസേഷു സുഹിമേഷു ച ||൮൮|| സാരിവാദികഷായേ ച കഷായേ ചോത്പലാദികേ | നിഷേചയേത് പൃഥക് ചൈനം ധ്മാതം ധ്മാതം പുനഃ പുനഃ ||൮൯|| തതോऽന്തരീക്ഷേ സപ്താഹം പ്ലോതബദ്ധം സ്ഥിതം ജലേ | വിശോഷ്യ ചൂര്ണയേന്മുക്താം സ്ഫടികം വിദ്രുമം തഥാ ||൯൦|| കാലാനുസാരിവാം ചാപി ശുചിരാവാപ്യ യോഗതഃ | ഏതച്ചൂര്ണാഞ്ജനം ശ്രേഷ്ഠം നിഹിതം ഭാജനേ ശുഭേ ||൯൧|| ദന്തസ്ഫടികവൈദൂര്യശങ്ഖശൈലാസനോദ്ഭവേ | ശാതകുമ്ഭേऽഥ ശാര്ങ്ഗേ വാ രാജതേ വാ സുസംസ്കൃതേ | സഹസ്രപാകവത് പൂജാം കൃത്വാ രാജ്ഞഃ പ്രയോജയേത് ||൯൨|| തേനാഞ്ജിതാക്ഷോ നൃപതിര്ഭവേത് സര്വജനപ്രിയഃ | അധൃഷ്യഃ സര്വഭൂതാനാം ദൃഷ്ടിരോഗവിവര്ജിതഃ ||൯൩||

താന്യഞ്ജനാനി ദര്ശയന്നാഹ- അഷ്ടാവിത്യാദി| അഞ്ജനസ്യ സൌവീരാഞ്ജനസ്യ, സ്രോതോജരസാഞ്ജനസ്യേത്യന്യേ; നീലോത്പലസമത്വിഷഃ നീലോത്പലവര്ണസ്യേത്യര്ഥഃ; ‘നീലോത്പലസുഗന്ധിനഃ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി| ഔദുമ്ബരം താമ്രഭാഗം, ശാതകുമ്ഭം സുവര്ണഭാഗം, രാജതം രൂപ്യഭാഗമ്, ഏതേന താമ്രാദീനാം പ്രത്യേകമേകൈകം ഭാഗം, ഏവമേകാദശ ഭാഗാഃ പൂര്യന്തേ| മൂഷാ മൃത്കല്പിതാ; സാ തു ധാതുവാദിനാം ഗൃഹേ പ്രസിദ്ധാ| ആവൃതം വിലീനം, ജാതവേദസി അഗ്നൌ, അങ്ഗാരൈഃ ദഗ്ധനിര്വാപിതകൃഷ്ണവര്ണകാഷ്ഠഖണ്ഡൈഃ, ഗോശകൃദ്ഭിഃ ശുഷ്കൈര്ഗോപുരീഷൈഃ, ഗവാമിതി പദം ശകൃദ്രസാദിഷു സര്പിഃപര്യന്തേഷു സമ്ബധ്യതേ| മാക്ഷികേ മധുനി, വസാ ശുദ്ധമാംസസ്നേഹഃ| അന്തരീക്ഷേ തഥാ ജലേ പാനീയേ| പ്ലോതബദ്ധം കര്പടബദ്ധമ്| കേചിച്ഛിക്യാരോപിതം പാനീയമാന്തരീക്ഷം കഥയന്തി| വിശോഷ്യ സപ്തരാത്രാദനന്തരം തദഞ്ജനം ശോഷയിത്വേത്യര്ഥഃ| മുക്താ മൌക്തികം, വിദ്രുമം പ്രവാലം, കാലാനുസാരിവാ തഗരമൂലം, ജേജ്ജടസ്തു ദ്വിതീയസാരിവാമാഹ| ശുചിരിതി വൈദ്യവിശേഷണമ്| ആവാപ്യ പ്രക്ഷിപ്യ, യോഗതഃ അല്പമാത്രയാ| അന്യേ തു സൌവീരാഞ്ജനാദീനാം ചതുര്ഥാംശേന മുക്താദിചൂര്ണം പ്രക്ഷിപ്യേതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| നിഹിതം നിക്ഷിപ്തമ്| അസനോ ബീജകഃ, ശാതകുമ്ഭേ സുവര്ണമയേ, ശാര്ങ്ഗേ മേഷശൃങ്ഗമയേ| കേചിദത്ര സ്ഫടികവൈദൂര്യാദിഭാജനപാഠം ന പഠന്തി; തേ ചാത്ര പാത്രാണാം താമ്രരജതസുവര്ണാനാം ശുഭഭാജനം ഗൃഹ്ണന്തി| സഹസ്രപാകവത് ശങ്ഖദുന്ദുഭിനിര്ഘോഷാദിനാ, പൂജ്യം പൂജനീയമ്| കൃത്വേതി പദം നിഹിതമിത്യത്ര സമ്ബന്ധനീയമ്| കേചിത് സഹസ്രപാകവത് പൂജാം കൃത്വേതി പഠന്തി| അധൃഷ്യഃ അഗമ്യഃ| സര്വഭൂതാനാം ദേവാസുരഗന്ധര്വയക്ഷരക്ഷഃപിതൃപിശാചനാഗാനാമഷ്ടാനാമ്| ‘ദൃഷ്ടിരാഗവിവര്ജിതം’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, രാഗശബ്ദേന ‘സമ്പശ്യതഃ ഷഡപി യേऽഭിഹിതാസ്തു കാചാ’ ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൮൫-൯൩||

Adhikarana 74 (94-97) · Śloka 97

കുഷ്ഠം ചന്ദനമേലാശ്ച പത്രം മധുകമഞ്ജനമ് | മേഷശൃങ്ഗസ്യ പുഷ്പാണി വക്രം രത്നാനി സപ്ത ച ||൯൪|| ഉത്പലസ്യ ബൃഹത്യോശ്ച പദ്മസ്യാപി ച കേശരമ് | നാഗപുഷ്പമുശീരാണി പിപ്പലീ തുത്ഥമുത്തമമ് ||൯൫|| കുക്കുടാണ്ഡകപാലാനി ദാര്വീം പഥ്യാം സരോചനാമ് | മരിചാന്യക്ഷമജ്ജാനം തുല്യാം ച ഗൃഹഗോപികാമ് ||൯൬|| കൃത്വാ സൂക്ഷ്മം തതശ്ചൂര്ണം ന്യസേദഭ്യര്ച്യ പൂര്വവത് | ഏതദ്ഭദ്രോദയം നാമ സദൈവാര്ഹതി ഭൂമിപഃ ||൯൭||

കുഷ്ഠമിത്യാദി| വക്രം തഗരം, രത്നാനി സപ്ത പദ്മരാഗമരകതനീലവവൈദൂര്യമുക്താപ്രവാലഹേമാനി| ഉത്പലസ്യ നീലോത്പലസ്യ, പുഷ്പാണി കുസുമാനി, ബൃഹത്യോഃ കണ്ടകാരീദ്വയസ്യാപി കുസുമാനി, തുത്ഥമുത്തമം മയൂരഗ്രീവാഖ്യം, കേചിത് തുത്ഥം ഖര്പരികാതുത്ഥം, ഉത്തമം മയൂരഗ്രീവാഖ്യതുത്ഥമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി, ഗൃഹഗോപികാ ഗൃഹഗോധികാ, ഗൃഹകാരികേത്യന്യേ| ന്യസേത് ശുഭേ ഭാജനേ പ്രക്ഷിപേത്| അഭ്യര്ച്യ ശങ്ഖദുന്ദുഭിനിര്ഘോഷാദിനാ പൂജാം കൃത്വാ| പൂര്വവത് യാദൃഗ്ഗുണം പൂര്വാഞ്ജനം താദൃഗ്ഗുണമേതദപി സ്യാദിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു പൂര്വവത് ശങ്ഖദുന്ദുഭിനിര്ഘോഷാദിനാऽഭ്യര്ച്യേത്യാഹുഃ| ഭദ്രോദയം ഭദ്രസ്യ കല്യാണസ്യ ഉദയോ ലാഭോ യസ്മാത്തത്തഥാ; അന്യേ തു ഭദ്ര ഉദയോ യസ്യേത്യാഹുഃ||൯൪-൯൭||

Adhikarana 75 (98-99) · Śloka 99

വക്രം സമരിചം ചൈവ മാംസീം ശൈലേയമേവ ച | തുല്യാംശാനി സമാനൈസ്തൈഃ സമഗ്രൈശ്ച മനഃശിലാ ||൯൮|| പത്രസ്യ ഭാഗാശ്ചത്വാരോ ദ്വിഗുണം സര്വതോऽഞ്ജനമ് | താവച്ച യഷ്ടീമധുകം പൂര്വവച്ചൈതദഞ്ജനമ് ||൯൯||

വക്രമിത്യാദി| സമാനൈസ്തൈഃ സമഗ്രൈശ്ച മനഃശിലേതി സമഭാഗൈഃ സര്വദ്രവ്യൈഃ സമാ മനഃശിലേത്യര്ഥഃ| പത്രസ്യ ഭാഗാശ്ചത്വാര ഇതി ആദ്യദ്രവ്യാത് പത്രകസ്യ ചത്വാരോ ഭാഗാഃ| ദ്വിഗുണം സര്വതോऽഞ്ജനം സര്വസ്മാദേവ സമുദിതാഞ്ജനചൂര്ണാദ്ദ്വിഗുണം സൌവീരാഞ്ജനമ്; അന്യേ തു അഞ്ജനശബ്ദേന സ്രോതോജരസാഞ്ജനമാഹുഃ| താവച്ച യഷ്ടീമധുകം സൌവീരാഞ്ജനപ്രമാണം യഷ്ടീമധുകമിത്യര്ഥഃ| അന്യേ തു സര്വദ്രവ്യസമം യഷ്ടീമധുകമിച്ഛന്തി| പൂര്വവത് പൂര്വമഷ്ടൌ ഭാഗാനഞ്ജനസ്യേതി യദുക്തമഞ്ജനം തത്തുല്യമേതദപ്യഞ്ജനം ഫലശ്രുത്യാ ശങ്ഖാദിധ്വനിപൂജനേന ഭാജനസ്ഥാപനേന ച| അസ്യാഗ്രേ കേചിദുശീരാദ്യഞ്ജനം പഠന്തി, തച്ചാഭാവാന്ന ലിഖിതമ്||൯൮-൯൯||

Adhikarana 76 (100-102) · Śloka 102

മനഃശിലാം ദേവകാഷ്ഠം രജന്യൌ ത്രിഫലോഷണമ് | ലാക്ഷാലശുനമഞ്ജിഷ്ഠാസൈന്ധവൈലാഃ സമാക്ഷികാഃ ||൧൦൦|| രോധ്രം സാവരകം ചൂര്ണമായസം താമ്രമേവ ച | കാലാനുസാരിവാം ചൈവ കുക്കുടാണ്ഡദലാനി ച ||൧൦൧|| തുല്യാനി പയസാ പിഷ്ട്വാ ഗുടികാം കാരയേദ്ബുധഃ | കണ്ഡൂതിമിരശുക്ലാര്മരക്തരാജ്യുപശാന്തയേ ||൧൦൨||

മനഃശിലേത്യാദി| ഊഷണം മരിചമ്||൧൦൦-൧൦൨||

Adhikarana 77 (103-104) · Śloka 104

കാംസ്യാപമാര്ജനമസീ മധുകം സൈന്ധവം തഥാ | ഏരണ്ഡമൂലം ച സമം ബൃഹത്യംശദ്വയാന്വിതമ് ||൧൦൩|| ആജേന പയസാ പിഷ്ട്വാ താമ്രപാത്രം പ്രലേപയേത് | സപ്തകൃത്വസ്തു താ വര്ത്യശ്ഛായാശുഷ്കാ രുജാപഹാഃ ||൧൦൪||

കാംസ്യാപമാര്ജനമസീത്യാദി| കാംസ്യാപമാര്ജനമസീ കാംസ്യാപമാര്ജനസ്യോല്ലേഖനനീലികാ, നതം തഗരമൂലം, ബൃഹത്യംശദ്വയാന്വിതം ബൃഹതീഫലയോര്ബൃഹതീമൂലയോര്വാ ആദ്യദ്രവ്യാദ്യദംശദ്വയം തേന സമന്വിതമ്||൧൦൩-൧൦൪||

Adhikarana 78 (105) · Śloka 105

പഥ്യാതുത്ഥകയഷ്ട്യാഹ്വൈസ്തുല്യൈര്മരിചഷോഡശാ | പഥ്യാ സര്വവികാരേഷു വര്തിഃ ശീതാമ്ബുപേഷിതാ ||൧൦൫||

പഥ്യാതുത്ഥകേത്യാദി| മരിചസ്യ ഷോഡശഭാഗോ യസ്യാഃ സാ മരിചഷോഡശാ വര്തിഃ| പഥ്യാ ഹിതാ||൧൦൫||

Adhikarana 79 (106) · Śloka 106

രസക്രിയാവിധാനേന യഥോക്തവിധികോവിദഃ | പിണ്ഡാഞ്ജനാനി കുര്വീത യഥായോഗമതന്ദ്രിതഃ ||൧൦൬||

സാ പുനഃ ശുഷ്കാ വര്തിരഞ്ജനേऽവചാര്യമാണാ നയനേ ക്ഷതാദിജനനീത്യാശങ്ക്യ തസ്യാഃ പ്രയോഗമാഹ- രസക്രിയാവിധാനേനേത്യാദി| രസക്രിയാവിധാനേന രസക്രിയായാ യദ്വിധാനം നാതിതനു നാതിഘനം ശലാകോപലേപക്ഷമമങ്ഗുല്യുപലേപക്ഷമം വാ തേനേത്യര്ഥഃ| പിണ്ഡാഞ്ജനാനി വര്ത്യഞ്ജനാനി ശിലാപട്ടകഘൃഷ്ടാനി പിഷ്ടാനി വാ| ഏതേനൈതദുക്തം- ന കദാചിദപി ശുഷ്കവര്ത്യാ നയനമഞ്ജ്യാദിതി താത്പര്യാര്ഥഃ| യഥായോഗമിതി യഥാ നയനേ ക്ഷതാദയോ ന ഭവേയുരിത്യര്ഥഃ| അതന്ദ്രിതഃ അനലസഃ| കേചിദമും ശ്ലോകമന്യഥാ വ്യാഖ്യാനയന്തി, തച്ച വിസ്തരഭയാന്ന ലിഖിതമ്||൧൦൬||

Adhikarana puShpikA · Śloka 18

ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലാക്യതന്ത്രേ ക്രിയാകല്പോ നാമാഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ ||൧൮||

ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ ശാലക്യതന്ത്രേऽഷ്ടാദശോऽധ്യായഃ||൧൮||