Adhikarana 1 (1-2) · Śloka 2
అథాతః క్రియాకల్పం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1|| యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
अथातः क्रियाकल्पं व्याख्यास्यामः ||१|| यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
🔊 Audio coming soon
ప్రాగుక్తాధ్యాయేషు చికిత్సితాన్యభిహితాని, తేషు చికిత్సితేషు సర్వత్ర తర్పణాదేః క్రియాయా అభిహితత్వాత్ సంక్షేపార్థమేకత్ర తర్పణాదికల్పనవిస్తరాయ క్రియాకల్పః ప్రతిపాద్యో భవతీత్యాహ- అథాత ఇత్యాది| క్రియాణాం తర్పణపుటపాకాదీనాం కల్పనం కరణం క్రియాకల్పః||1-2||
Adhikarana 2 (3) · Śloka 3
సర్వశాస్త్రార్థతత్త్వజ్ఞస్తపోదృష్టిరుదారధీః | వైశ్వామిత్రం శశాసాథ శిష్యం కాశిపతిర్మునిః ||3||
सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञस्तपोदृष्टिरुदारधीः | वैश्वामित्रं शशासाथ शिष्यं काशिपतिर्मुनिः ||३||
🔊 Audio coming soon
క్రియాకల్పవిషయేఽపి ప్రాఙ్నిర్దిష్టం యత్ తర్పణాది తత్పూర్వకర్మప్రధానకర్మహీనయోగాతియోగోత్తరకర్మభిర్నిర్దిదిక్షురాహ- సర్వశాస్త్రార్థేత్యాది| సర్వశాస్త్రార్థతత్త్వజ్ఞాదిగుణయుక్తః కాశిపతిర్మునిర్వైశ్వామిత్రం శిష్యం శశాసేతి పిండార్థః| తపసా దృష్టిర్దర్శనం విశేషజ్ఞానోదయో యస్యాసౌ తపోదృష్టిః| ఉదారా మహతీ ధీర్యస్య స ఉదారధీః| విశ్వామిత్రస్యాపత్యం వైశ్వామిత్రః సుశ్రుతస్తం| శశాస శిక్షితవానిత్యర్థః| అథశబ్దో మంగలార్థః| కాశిపతిర్మునిరితి రాజర్షిః ధన్వంతరిరిత్యర్థః||3||
Adhikarana 3 (4) · Śloka 4
తర్పణం పుటపాకశ్చ సేక ఆశ్చ్యోతనాంజనే | తత్ర తత్రోపదిష్టాని తేషాం వ్యాసం నిబోధ మే ||4||
तर्पणं पुटपाकश्च सेक आश्च्योतनाञ्जने | तत्र तत्रोपदिष्टानि तेषां व्यासं निबोध मे ||४||
🔊 Audio coming soon
కాస్తాః క్రియా యాసాం కల్పనమిత్యాహ- తర్పణమిత్యాది| యాని తర్పణపుటపాకాదీని తత్ర తత్ర వాతాభిష్యందాదావుపదిష్టాని సంక్షేపతః కథితాని తేషాం విస్తరం మత్సకాశాన్నిబోధ జానీహీతి పిండార్థః| శిరోబస్తిః సర్వేంద్రియతర్పణాత్ తర్పణోక్తేరేవోక్తో మంతవ్యః, పుటపాకసేకాశ్చ్యోతనాన్యపి స్నేహయుక్తాని తర్పణరూపత్వాత్ తర్పణ ఏవాంతర్భవంతి, యత్ పునరుపాదానం పుటపాకాదీనాం తద్రూక్షాణాం పుటపాకాదీనాం గ్రహణాయ కృతమిత్యర్థః||4||
Adhikarana 4 (5-11) · Śloka 11
సంశుద్ధదేహశిరసో జీర్ణాన్నస్య శుభే దినే | పూర్వాహ్ణే వాఽపరాహ్ణే వా కార్యమక్ష్ణోస్తు తర్పణం ||5|| వాతాతపరజోహీనే వేశ్మన్యుత్తానశాయినః | ఆధారౌ మాషచూర్ణేన క్లిన్నేన పరిమండలౌ ||6|| సమౌ దృఢావసంబాధౌ కర్తవ్యౌ నేత్రకోశయోః | పూరయేద్ఘృతమండస్య విలీనస్య సుఖోదకే ||7|| ఆపక్ష్మాగ్రాత్తతః స్థాప్యం పంచ తద్వాక్శతాని తు | స్వస్థే, కఫే షట్, పిత్తేఽష్టౌ, దశ వాతే తదుత్తమం ||8|| రోగస్థానవిశేషేణ కేచిత్ కాలం ప్రచక్షతే | యథాక్రమోపదిష్టేషు త్రీణ్యేకం పంచ సప్త చ ||9|| దశ దృష్ట్యామథాష్టౌ చ వాక్శతాని విభావయేత్ | తతశ్చాపాంగతః స్నేహం స్రావయిత్వాఽక్షి శోధయేత్ ||10|| స్విన్నేన యవపిష్టేన, స్నేహవీర్యేరితం తతః | యథాస్వం ధూమపానేన కఫమస్య విశోధయేత్ ||11||
संशुद्धदेहशिरसो जीर्णान्नस्य शुभे दिने | पूर्वाह्णे वाऽपराह्णे वा कार्यमक्ष्णोस्तु तर्पणम् ||५|| वातातपरजोहीने वेश्मन्युत्तानशायिनः | आधारौ माषचूर्णेन क्लिन्नेन परिमण्डलौ ||६|| समौ दृढावसम्बाधौ कर्तव्यौ नेत्रकोशयोः | पूरयेद्घृतमण्डस्य विलीनस्य सुखोदके ||७|| आपक्ष्माग्रात्ततः स्थाप्यं पञ्च तद्वाक्शतानि तु | स्वस्थे, कफे षट्, पित्तेऽष्टौ, दश वाते तदुत्तमम् ||८|| रोगस्थानविशेषेण केचित् कालं प्रचक्षते | यथाक्रमोपदिष्टेषु त्रीण्येकं पञ्च सप्त च ||९|| दश दृष्ट्यामथाष्टौ च वाक्शतानि विभावयेत् | ततश्चापाङ्गतः स्नेहं स्रावयित्वाऽक्षि शोधयेत् ||१०|| स्विन्नेन यवपिष्टेन, स्नेहवीर्येरितं ततः | यथास्वं धूमपानेन कफमस्य विशोधयेत् ||११||
🔊 Audio coming soon
తర్పణం కథం కార్యమిత్యాహ- సంశుద్ధేత్యాది| సంశుద్ధదేహశిరస ఇతి సిరామోక్షణవిరేచననిరూహశిరోవిరేచనైః సమ్యక్శుద్ధకాయమస్తకస్యేత్యర్థః| వేశ్మని గృహే| ఆధారౌ పాలీ ఇత్యర్థః| క్లిన్నేన పానీయాలోడితేన| పరిమండలౌ వర్తులౌ, ద్వావపి నేత్రకోశౌ పరివార్య స్థితావిత్యర్థః| ఏతేన తిర్యక్పూరణే ఘృతస్య మాత్రోక్తా| సమౌ అనిమ్నోన్నతౌ, దృఢౌ అచ్ఛిద్రౌ, అసంబాధౌ అసంకటౌ| నేత్రకోశయోరిత్యత్ర ‘పరితః’ ఇతి శేషః| ఘృతమండో ఘృతస్యోపర్యచ్ఛో భాగః| సుఖోదకే ఉష్ణోదకే| ఆపక్ష్మాగ్రాదిత్యత్ర పూరయేదితి సంబంధనీయం| ఆపక్ష్మాగ్రాత్ వర్త్మలోమపర్యంతమిత్యర్థః| ఏతేనోర్ధ్వం పూరణే ఘృతస్య మాత్రోక్తా భవతి| తర్పణం కియత్కాలం స్థాప్యమితి దర్శయన్నాహ- తత ఇత్యాది| తచ్చ ప్రమాణముత్తమం, దోషబలాపేక్షయా పునర్హ్రాసోఽపి కర్తవ్యః| ఇదానీం స్వమతం ప్రదర్శ్య పరమతమపి దర్శయన్నాహ- రోగేత్యాది| రోగస్థానవిశేషేణేతి సంధివర్త్మశుక్లాదిభేదేనేత్యర్థః| కథం రోగస్థానవిశేషేణ కాలం ప్రచక్షతే ఇత్యాహ- యథాక్రమోపదిష్టేష్విత్యాది| యథాక్రమకథితేషు సంధ్యాదిరోగస్థానేష్విత్యర్థః| తత్ర త్రీణి వాక్శతాని సంధౌ, వర్త్మన్యేకం, శుక్లే పంచ, కృష్ణే సప్త, సర్వత్ర దశ, దృష్టావపి దశ అష్టౌ వా| తత ఇత్యాది| అపాంగతః అపాంగాత్, భ్రూపుచ్ఛాంతప్రదేశాదిత్యర్థః| స్నేహం స్రావయిత్వా శలాకాకృతద్వారేణ| స్నేహవీర్యేరితమిత్యాది| స్నేహవీర్యేరితం స్నేహశక్త్యా ప్రేరితం| తతః స్నేహాపనయనాంతరం| యథాస్వం ధూమపానేనేతి కఫప్రత్యనీకేన శిరోవిరేచనధూమపానేనేత్యర్థః||5-11||
Adhikarana 5 (12) · Śloka 12
ఏకాహం వా త్ర్యహం వాఽపి పంచాహం చేష్యతే పరం |12|
एकाहं वा त्र्यहं वाऽपि पञ्चाहं चेष्यते परम् |१२|
🔊 Audio coming soon
కతి దినాని తర్పణప్రయోగస్తదాహ- ఏకాహమిత్యాది| ఏకాహం వాతే, త్ర్యహం పిత్తే, పంచాహం కఫే ఇతి గయీ; ఏకాహం న్యూనదోషే, త్ర్యహం మధ్యదోషే, పంచాహమధికదోషే ఇతి జేజ్జటాచార్యః| పరమిత్యుత్కృష్టప్రమాణం యథా స్యాత్; ఏతేనాతః పరం తర్పణం న యోజ్యం| తచ్చ తర్పణం విదేహానుమతేన నిరంతరం దినాంతరం ద్వ్యంతరం త్ర్యంతరం వా యోజ్యం| తథా చ విదేహః,- “స్వస్వవృత్తే విధాతవ్యం ద్వ్యంతరం తర్పణం భవేత్| అహన్యహని వాతోత్థే, రక్తపిత్తే దినాంతరం|| తర్పణం సన్నిపాతోత్థే ద్వ్యంతరం, త్ర్యంతరం కఫే” ఇతి|12|-
Adhikarana 6 (12-13) · Śloka 13
తర్పణే తృప్తిలింగాని నేత్రస్యేమాని లక్షయేత్ ||12|| సుఖస్వప్నావబోధత్వం వైశద్యం వర్ణపాటవం | నిర్వృతిర్వ్యాధివిధ్వంసః క్రియాలాఘవమేవ చ ||13||
तर्पणे तृप्तिलिङ्गानि नेत्रस्येमानि लक्षयेत् ||१२|| सुखस्वप्नावबोधत्वं वैशद्यं वर्णपाटवम् | निर्वृतिर्व्याधिविध्वंसः क्रियालाघवमेव च ||१३||
🔊 Audio coming soon
తర్పణే ఇత్యాది| వైశద్యం మలాభావః| వర్ణపాటవం శ్వేతత్వాదేర్వర్ణస్య యథార్థగ్రహణం; అన్యే తు నేత్రగతస్యైవ శుక్లకృష్ణాదేర్వర్ణస్య వైమల్యమాహుః| నిర్వృతిః తాత్కాలికం సుఖముత్పన్నం| క్రియాలాఘవమితి క్రియాణాం నిమేషోన్మేషాదీనాం శీఘ్రతా; అన్యే తు క్రియా నిమేషోన్మేషణాదికాః, లాఘవం నేత్రయోరేవ లఘుతేత్యాహుః||12-13||
Adhikarana 7 (14) · Śloka 14
గుర్వావిలమతిస్నిగ్ధమశ్రుకండూపదేహవత్ | జ్ఞేయం దోషసముత్క్లిష్టం నేత్రమత్యర్థతర్పితం ||14||
गुर्वाविलमतिस्निग्धमश्रुकण्डूपदेहवत् | ज्ञेयं दोषसमुत्क्लिष्टं नेत्रमत्यर्थतर्पितम् ||१४||
🔊 Audio coming soon
అతితర్పితస్య నేత్రస్య లక్షణమాహ- గుర్వావిలమిత్యాది| ఆవిలం ఆకులం, దోషసముత్క్లిష్టం దోషవ్యాప్తం||14||
Adhikarana 8 (15) · Śloka 15
రూక్షమావిలమస్రాఢ్యమసహం రూపదర్శనే | వ్యాధివృద్ధిశ్చ తజ్జ్ఞేయం హీనతర్పితమక్షి చ ||15||
रूक्षमाविलमस्राढ्यमसहं रूपदर्शने | व्याधिवृद्धिश्च तज्ज्ञेयं हीनतर्पितमक्षि च ||१५||
🔊 Audio coming soon
హీనతర్పితస్య నయనస్య లక్షణమాహ- రూక్షమిత్యాది| అస్రాఢ్యం అశ్రుబహులం||15||
Adhikarana 9 (16) · Śloka 16
అనయోర్దోషబాహుల్యాత్ ప్రయతేత చికిత్సితే | ధూమనస్యాంజనైః సేకై రూక్షైః స్నిగ్ధైశ్చ యోగవిత్ ||16||
अनयोर्दोषबाहुल्यात् प्रयतेत चिकित्सिते | धूमनस्याञ्जनैः सेकै रूक्षैः स्निग्धैश्च योगवित् ||१६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమతితృప్తాతృప్తయోశ్చికిత్సాముద్దిశన్నాహ- అనయోరిత్యాది| ఏతైర్ధూమనస్యాంజనసేకై రూక్షైః పిత్తశ్లేష్మభూయిష్ఠే, వాతభూయిష్ఠే తు స్నిగ్ధైరితి| యోగవిత్ శాస్త్రవిద్వైద్యః||16||
Adhikarana 10 (17) · Śloka 18
తామ్యత్యతివిశుష్కం యద్రూక్షం యచ్చాతిదారుణం | శీర్ణపక్ష్మావిలం జిహ్మం రోగక్లిష్టం చ యద్భృశం ||17|| తదక్షి తర్పణాదేవ లభేతోర్జామసంశయం |18|
ताम्यत्यतिविशुष्कं यद्रूक्षं यच्चातिदारुणम् | शीर्णपक्ष्माविलं जिह्मं रोगक्लिष्टं च यद्भृशम् ||१७|| तदक्षि तर्पणादेव लभेतोर्जामसंशयम् |१८|
🔊 Audio coming soon
తర్పణవిషయం నిర్దిశన్నాహ- తామ్యతీత్యాది| తామ్యతి అంధకారమివ పశ్యతి| అతివిశుష్కం అశ్రురహితం| రూక్షం అస్నిగ్ధచ్ఛవి| దారుణం కఠినవర్త్మ| జిహ్మం రూపక్రియాసు జడం| ఊర్జాం బలం||17||-
Adhikarana 11 (18) · Śloka 19
దుర్దినాత్యుష్ణశీతేషు చింతాయాసభ్రమేషు చ ||18|| అశాంతోపద్రవే చాక్ష్ణి తర్పణం న ప్రశస్యతే |19|
दुर्दिनात्युष्णशीतेषु चिन्तायासभ्रमेषु च ||१८|| अशान्तोपद्रवे चाक्ष्णि तर्पणं न प्रशस्यते |१९|
🔊 Audio coming soon
తర్పణవిషయమాహ- దుర్దినేత్యాది| అశాంతోపద్రవే చేతి అశాంతా అస్వల్పీభూతా ఉదీర్ణవేదనాదయ ఉపద్రవా యత్ర తస్మిన్||18||-
Adhikarana 12 (19) · Śloka 20
పుటపాకస్తథైతేషు, నస్యం యేషు చ గర్హితం ||19|| తర్పణార్హా న యే ప్రోక్తాః స్నేహపానాక్షమాశ్చ యే |20|
पुटपाकस्तथैतेषु, नस्यं येषु च गर्हितम् ||१९|| तर्पणार्हा न ये प्रोक्ताः स्नेहपानाक्षमाश्च ये |२०|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పుటపాకస్య విషయావిషయమాహ- పుటపాక ఇత్యాది| పుటపాకస్తథైతేష్వితి ఏతేషు పూర్వోక్తేషు తర్పణార్హేషు పుటపాకస్తథాఽర్హతీత్యర్థః| అయం పుటపాకస్య విషయః, అవిషయస్తు నస్యం యేషు చ గర్హితమిత్యాదికః| నస్యం యేషు చ గర్హితమితి యేషు నస్యం గర్హితం తేషు పుటపాకోఽపి గర్హితః| తర్పణార్హా న యే ప్రోక్తా ఇతి యే చింతాభ్రమగృహీతాదయస్తర్పణం నార్హంతి తే పుటపాకమపి నార్హంతి| స్నేహపానాక్షమాశ్చ యే దుర్బలారోచకిప్రభృతయః స్నేహపానం న క్షమంతే తే పుటపాకమపి న క్షమంతే ఇత్యర్థః||19||-
Adhikarana 13 (20-21) · Śloka 21
తతః ప్రశాంతదోషేషు పుటపాకక్షమేషు చ ||20|| పుటపాకః ప్రయోక్తవ్యో నేత్రేషు భిషజా భవేత్ | స్నేహనో లేఖనీయశ్చ రోపణీయశ్చ స త్రిధా ||21||
ततः प्रशान्तदोषेषु पुटपाकक्षमेषु च ||२०|| पुटपाकः प्रयोक्तव्यो नेत्रेषु भिषजा भवेत् | स्नेहनो लेखनीयश्च रोपणीयश्च स त्रिधा ||२१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పుటపాకస్యావస్థికం కాలముద్దిశన్నాహ- తత ఇత్యాది| ఏవంభూతేషు నేత్రేషు భిషజా పుటపాకః ప్రయోక్తవ్యో భవేదితి పిండార్థః| ప్రశాంతదోషేష్వితి ప్రశబ్దోఽయమాదికర్మణి, తేన ప్రథమకర్మశాంతావస్థదోషేష్విత్యర్థః| పుటపాకక్షమేషు చేతి తర్పణనస్యస్నేహపానార్హేష్విత్యర్థః; తర్పణాద్యనర్హాణి పునః పుటపాకం న క్షమంతే| స్నేహన ఇత్యాది||20-21||
Adhikarana 14 (22) · Śloka 22
హితః స్నిగ్ధోఽతిరూక్షస్య స్నిగ్ధస్యాపి చ లేఖనః | దృష్టేర్బలార్థమపరః పిత్తాసృగ్వ్రణవాతనుత్ ||22||
हितः स्निग्धोऽतिरूक्षस्य स्निग्धस्यापि च लेखनः | दृष्टेर्बलार्थमपरः पित्तासृग्व्रणवातनुत् ||२२||
🔊 Audio coming soon
తేషాం త్రివిధానామపి విషయమాహ- హిత ఇత్యాది| అపర ఇతి రోపణీయః పుటపాక ఇత్యర్థః| ‘హితః స్నిగ్ధోఽతిరూక్షస్య’ ఇత్యత్ర ‘త్రివిధః స హితో రూక్షే’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| ‘పిత్తాసృగ్వ్రణవాతనుత్’ ఇత్యత్ర ‘పిత్తాసృగ్వ్రణనాశన’ ఇతి పఠంతి||22||
Adhikarana 15 (23) · Śloka 23
స్నేహమాంసవసామజ్జమేదఃస్వాద్వౌషధైః కృతః | స్నేహనః పుటపాకస్తు ధార్యో ద్వే వాక్శతే తు సః ||23||
स्नेहमांसवसामज्जमेदःस्वाद्वौषधैः कृतः | स्नेहनः पुटपाकस्तु धार्यो द्वे वाक्शते तु सः ||२३||
🔊 Audio coming soon
స్నేహనపుటపాకమాహ- స్నేహేత్యాది| స్నేహమాంసమితి స్నేహప్రధానం మాంసం, ఆనూపమిత్యర్థః, ‘సర్పిర్మాంస’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| స్వాద్వౌషధైః కాకోల్యాదిభిః, కృతః సంస్కృతః||23||
Adhikarana 16 (24-25) · Śloka 25
జాంగలానాం యకృన్మాంసైర్లేఖనద్రవ్యసంభృతైః | కృష్ణలోహరజస్తామ్రశంఖవిద్రుమసింధుజైః ||24|| సముద్రఫేనకాసీసస్రోతోజదధిమస్తుభిః | లేఖనో వాక్శతం తస్య పరం ధారణముచ్యతే ||25||
जाङ्गलानां यकृन्मांसैर्लेखनद्रव्यसम्भृतैः | कृष्णलोहरजस्ताम्रशङ्खविद्रुमसिन्धुजैः ||२४|| समुद्रफेनकासीसस्रोतोजदधिमस्तुभिः | लेखनो वाक्शतं तस्य परं धारणमुच्यते ||२५||
🔊 Audio coming soon
లేఖనపుటపాకమాహ- జాంగలానామిత్యాది| జాంగలా ఏణాదయః| యకృత్ కాలఖండాని, మాంసాని చ కాలఖండాసన్నాన్యేవ| విద్రుమః ప్రవాలః, సింధుజం సైంధవం||24-25||
Adhikarana 17 (26) · Śloka 26
స్తన్యజాంగలమధ్వాజ్యతిక్తద్రవ్యవిపాచితః | లేఖనాత్త్రిగుణం ధార్యః పుటపాకస్తు రోపణః ||26||
स्तन्यजाङ्गलमध्वाज्यतिक्तद्रव्यविपाचितः | लेखनात्त्रिगुणं धार्यः पुटपाकस्तु रोपणः ||२६||
🔊 Audio coming soon
రోపణపుటపాకమాహ- స్తన్యజాంగలేత్యాది| స్తన్యం స్త్రీస్తన్యం, జాంగలేత్యత్ర మాంసమితి శేషః; ‘మధ్వాజ్య’ ఇత్యత్ర ‘మేధ్యాజ్య’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, మేధ్యాజ్యం గవ్యం ఘృతమితి వ్యాఖ్యానయంతి||26||
Adhikarana 18 (27) · Śloka 27
వితరేత్తర్పణోక్తం తు ధూమం హిత్వా తు రోపణం | స్నేహస్వేదౌ ద్వయోః కార్యౌ, కార్యో నైవ చ రోపణే ||27||
वितरेत्तर्पणोक्तं तु धूमं हित्वा तु रोपणम् | स्नेहस्वेदौ द्वयोः कार्यौ, कार्यो नैव च रोपणे ||२७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం స్నేహనలేఖనయోః పూర్వకర్మాహ- వితరేదిత్యాది| రోపణం పుటపాకం పరిత్యజ్య తర్పణోక్తం ధూమం ద్వయోర్వితరేత్ కుర్యాత్, తథా స్నేహస్వేదౌ ద్వయోరేవ కార్యావితి పిండార్థః||27||
Adhikarana 19 (28) · Śloka 28
ఏకాహం వా ద్వ్యహం వాఽపి త్ర్యహం వాఽప్యవచారణం |28|
एकाहं वा द्व्यहं वाऽपि त्र्यहं वाऽप्यवचारणम् |२८|
🔊 Audio coming soon
ఏకాహమిత్యాది| ఏకాహం శ్లైష్మికే నేత్రరోగే పుటపాకస్యావచారణం, ద్వ్యహం పైత్తికే, త్ర్యహం వాతికే; అన్యే తు ఏకాహం లేఖనీయస్యావచారణం, ద్వ్యహం స్నేహనస్య, త్ర్యహం రోపణీయస్యేతి|28|-
Adhikarana 20 (28) · Śloka 28
యంత్రణా తు క్రియాకాలాద్ద్విగుణం కాలమిష్యతే ||28||
यन्त्रणा तु क्रियाकालाद्द्विगुणं कालमिष्यते ||२८||
🔊 Audio coming soon
తర్పణపుటపాకయోరేకత్ర పరిహార్యకాలముద్దిశన్నాహ- యంత్రణా తు క్రియాకాలాద్ద్విగుణమిత్యాది| క్రియాకాలాత్ స్నేహపానాదేరారభ్య యః కాలస్తస్మాద్ ద్విగుణః కాలః; న పునస్తర్పణకాలాత్, తస్యాల్పత్వాత్||28||
Adhikarana 21 (29) · Śloka 29
తేజాంస్యనిలమాకాశమాదర్శం భాస్వరాణి చ | నేక్షేత తర్పితే నేత్రే పుటపాకకృతే తథా ||29||
तेजांस्यनिलमाकाशमादर्शं भास्वराणि च | नेक्षेत तर्पिते नेत्रे पुटपाककृते तथा ||२९||
🔊 Audio coming soon
పరిహార్యాణ్యాహ- తేజాంస్యనిలమిత్యాది| తేజాంసి దీపజ్వాలాప్రభృతీని, అనిలం సమ్ముఖవాయుం, భాస్వరాణి ఆదిత్యాదీని||29||
Adhikarana 22 (30) · Śloka 30
మిథ్యోపచారాదనయోర్యో వ్యాధిరుపజాయతే | అంజనాశ్చ్యోతనస్వేదైర్యథాస్వం తముపాచరేత్ ||30||
मिथ्योपचारादनयोर्यो व्याधिरुपजायते | अञ्जनाश्च्योतनस्वेदैर्यथास्वं तमुपाचरेत् ||३०||
🔊 Audio coming soon
అధునా తయోర్వ్యాపచ్చికిత్సాబీజముద్దిశన్నాహ- మిథ్యోపచారాదిత్యాది| అనయోః తర్పణపుటపాకయోః||30||
Adhikarana 23 (31) · Śloka 31
ప్రసన్నవర్ణం విశదం వాతాతపసహం లఘు | సుఖస్వప్నావబోధ్యక్షి పుటపాకగుణాన్వితం ||31||
प्रसन्नवर्णं विशदं वातातपसहं लघु | सुखस्वप्नावबोध्यक्षि पुटपाकगुणान्वितम् ||३१||
🔊 Audio coming soon
పుటపాకస్య సమ్యగ్యోగమాహ- ప్రసన్నవర్ణమిత్యాది||31||
Adhikarana 24 (32) · Śloka 32
అతియోగాద్రుజః శోఫః పిడకాస్తిమిరోద్గమః |32|
अतियोगाद्रुजः शोफः पिडकास्तिमिरोद्गमः |३२|
🔊 Audio coming soon
పుటపాకస్యాతియోగమాహ- అతియోగాద్రుజ ఇత్యాది|32|-
Adhikarana 25 (32) · Śloka 32
పాకోఽశ్రు హర్షణం చాపి హీనే దోషోద్గమస్తథా ||32||
पाकोऽश्रु हर्षणं चापि हीने दोषोद्गमस्तथा ||३२||
🔊 Audio coming soon
పుటపాకస్య హీనయోగమాహ- పాక ఇత్యాది| హర్షో వేదనావిశేషోఽంతఃశీతకరః||32||
Adhikarana 26 (33-38) · Śloka 38
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి పుటపాకప్రసాధనం | ద్వౌ బిల్వమాత్రౌ శ్లక్ష్ణస్య పిండౌ మాంసస్య పేషితౌ ||33|| ద్రవ్యాణాం బిల్వమాత్రం తు ద్రవాణాం కుడవో మతః | తదైకధ్యం సమాలోడ్య పత్రైః సుపరివేష్టితం ||34|| (కాశ్మరీకుముదైరండపద్మినీకదలీభవైః ) | మృదావలిప్తమంగారైః ఖాదిరైరవకూలయేత్ ||35|| కతకాశ్మంతకైరండపాటలావృషబాదరైః | సక్షీరద్రుమకాష్ఠైర్వా గోమయైర్వాఽపి యుక్తితః ||36|| స్విన్నముద్ధృత్య నిష్పీడ్య రసమాదాయ తం నృణాం | తర్పణోక్తేన విధినా యథావదవచారయేత్ ||37|| కనీనకే నిషేచ్యః స్యాన్నిత్యముత్తానశాయినః | రక్తే పిత్తే చ తౌ శీతౌ కోష్ణౌ వాతకఫాపహౌ ||38||
अत ऊर्ध्वं प्रवक्ष्यामि पुटपाकप्रसाधनम् | द्वौ बिल्वमात्रौ श्लक्ष्णस्य पिण्डौ मांसस्य पेषितौ ||३३|| द्रव्याणां बिल्वमात्रं तु द्रवाणां कुडवो मतः | तदैकध्यं समालोड्य पत्रैः सुपरिवेष्टितम् ||३४|| (काश्मरीकुमुदैरण्डपद्मिनीकदलीभवैः ) | मृदावलिप्तमङ्गारैः खादिरैरवकूलयेत् ||३५|| कतकाश्मन्तकैरण्डपाटलावृषबादरैः | सक्षीरद्रुमकाष्ठैर्वा गोमयैर्वाऽपि युक्तितः ||३६|| स्विन्नमुद्धृत्य निष्पीड्य रसमादाय तं नृणाम् | तर्पणोक्तेन विधिना यथावदवचारयेत् ||३७|| कनीनके निषेच्यः स्यान्नित्यमुत्तानशायिनः | रक्ते पित्ते च तौ शीतौ कोष्णौ वातकफापहौ ||३८||
🔊 Audio coming soon
అత ఊర్ధ్వమిత్యాది| శ్లక్ష్ణస్య మాంసస్య ద్వౌ పిండౌ బిల్వమాత్రౌ ప్రత్యేకం పలప్రమాణౌ కార్యవిత్యర్థః| ద్రవ్యాణాం బిల్వమాత్రమితి స్నేహనలేఖనరోపణేషు పుటపాకేషు యథాక్రమం మధురౌషధలేఖనద్రవ్యతిక్తద్రవ్యాణాం పలప్రమాణమిత్యర్థః| ద్రవాణాం కుడవ ఇతి అష్టౌ పలాని; కేచిచ్చత్వారి పలాని, కస్మాత్? కుడవాదూర్ధ్వం ద్విగుణపరిభాషా| తత్ర స్నేహనపుటపాకస్య పేషణాలోడనార్థం మాంసరసమధురౌషధకషాయక్షీరాణి, లేఖనస్య మధుమస్తుత్రిఫలోదకాని, రోపణస్య తిక్తకషాయ ఇతి| అవకూలయేత్ విపచేత్| క్షీరద్రుమా వటాదయః| యుక్తిత ఇతి పదమవకూలయేదిత్యత్ర సంబంధనీయం| యుక్తిస్తు ‘పుటపాకస్య పాకోఽయం బహిరారక్తవర్ణతా’ ఇతి| ఇదానీం తర్పణపుటపాకయోర్దోషోపయోగిధర్మంతరం నిర్దిశన్నాహ- రక్తే ఇత్యాది||33-38||
Adhikarana 27 (39-40) · Śloka 40
అత్యుష్ణతీక్ష్ణౌ సతతం దాహపాకకరౌ స్మృతౌ | అప్లుతౌ శీతలౌ చాశ్రుస్తంభరుగ్ఘర్షకారకౌ ||39|| అతిమాత్రౌ కషాయత్వసంకోచస్ఫురణావహౌ | హీనప్రమాణౌ దోషాణాముత్క్లేశజననౌ భృశం ||40||
अत्युष्णतीक्ष्णौ सततं दाहपाककरौ स्मृतौ | अप्लुतौ शीतलौ चाश्रुस्तम्भरुग्घर्षकारकौ ||३९|| अतिमात्रौ कषायत्वसङ्कोचस्फुरणावहौ | हीनप्रमाणौ दोषाणामुत्क्लेशजननौ भृशम् ||४०||
🔊 Audio coming soon
తర్పణపుటపాకయోర్విరుద్ధగుణమాత్రయోర్వ్యాపదో నిర్దిశన్నాహ- అత్యుష్ణేత్యాది| అప్లుతౌ మందప్లతౌ||39-40||
Adhikarana 28 (41) · Śloka 42
యుక్తౌ కృతౌ దాహశోఫరుగ్ధర్షస్రావనాశనౌ | కండూపదేహదూషీకారక్తరాజివినాశనౌ ||41|| తస్మాత్ పరిహరన్ దోషాన్ విదధ్యాత్తౌ సుఖావహౌ |42|
युक्तौ कृतौ दाहशोफरुग्धर्षस्रावनाशनौ | कण्डूपदेहदूषीकारक्तराजिविनाशनौ ||४१|| तस्मात् परिहरन् दोषान् विदध्यात्तौ सुखावहौ |४२|
🔊 Audio coming soon
యుక్తౌ కృతావిత్యాది| దూషీకా నేత్రమలః, దోషాన్ అత్యుష్ణతీక్ష్ణాదికాన్||41||-
Adhikarana 29 (42) · Śloka 42
వ్యాపదశ్చ యథాదోషం నస్యధూమాంజనైర్జయేత్ ||42||
व्यापदश्च यथादोषं नस्यधूमाञ्जनैर्जयेत् ||४२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం వ్యాపచ్చికిత్సామాహ- వ్యాపదశ్చ యథాదోషమిత్యాది| వ్యాపదో దాహపాకాదికాః, యథాదోషం దోషానతిక్రమేణ||42||
Adhikarana 30 (43) · Śloka 43
ఆద్యంతయోశ్చాప్యనయోః స్వేద ఉష్ణాంబుచైలికః | తథా హితోఽవసానే చ ధూమః శ్లేష్మసముచ్ఛ్రితౌ ||43||
आद्यन्तयोश्चाप्यनयोः स्वेद उष्णाम्बुचैलिकः | तथा हितोऽवसाने च धूमः श्लेष्मसमुच्छ्रितौ ||४३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం తర్పణపుటపాకయోః పూర్వకర్మ పశ్చాత్కర్మ చాహ- ఆద్యంతయోశ్చాప్యనయోరిత్యాది| అనయోః తర్పణపుటపాకయోః| స్వేద ఉష్ణాంబుచైలిక ఇతి ఉష్ణాంబుసిక్తేన కర్పటేన స్వేద ఇత్యర్థః| ‘తథా హితోఽవసానే చ ధూమః శ్లేష్మసముత్థితౌ’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి||43||
Adhikarana 31 (44) · Śloka 44
యథాదోషోపయుక్తం తు నాతిప్రబలమోజసా | రోగమాశ్చ్యోతనం హంతి సేకస్తు బలవత్తరం ||44||
यथादोषोपयुक्तं तु नातिप्रबलमोजसा | रोगमाश्च्योतनं हन्ति सेकस्तु बलवत्तरम् ||४४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమాశ్చ్యోతనసేకావాహ- యథాదోషోపయుక్తమిత్యాది| యథాదోషోపయుక్తమితి వాతాదిజే నేత్రరోగే వాతాదిహరద్రవ్యసిద్ధమాశ్చ్యోతనమిత్యర్థః| నాతిప్రబలం నాత్యుత్కటం రోగం| ఓజసా శక్త్యా| సేకస్తు బలవత్తరమితి యథాదోషోపయుక్తః పరిషేకః పునర్బలవత్తరమితి ప్రబలం రోగం హంతి| తౌ చాశ్చ్యోతనసేకౌ చతుర్థేఽహన్యాగతరోగలక్షణే ప్రయోక్తవ్యౌ| తథా చ విదేహః- “ప్రాగేవాక్ష్యామయే కార్యం త్రిరాత్రం లఘుభోజనం| ఉపవాసస్త్ర్యహం వా స్యాన్నక్తం వాఽప్యశనం త్ర్యహం|| తతశ్చతుర్థే దివసే వ్యాధిం సంజాతలక్షణం| సమీక్ష్యాశ్చ్యోతనైః సేకైర్యథాస్వముపపాదయేత్”- ఇతి||44||
Adhikarana 32 (45) · Śloka 45
తౌ త్రిధైవోపయుజ్యేతే రోగేషు పుటపాకవత్ |45|
तौ त्रिधैवोपयुज्येते रोगेषु पुटपाकवत् |४५|
🔊 Audio coming soon
తావిత్యాది| తౌ ఆశ్చ్యోతనసేకౌ| త్రిధైవేతి స్నేహనలేఖనరోపణభేదేన పుటపాకవత్త్రిప్రకారావిత్యర్థః| తయోశ్చ పేషణాలోడనార్థం ద్రవాణి పుటపాకోక్తాన్యేవ| తయోరేవ సమ్యగ్యోగో హీనయోగో మిథ్యాయోగశ్చ పుటపాకవత్| ఆశ్చ్యోతనస్య ధారణకాలః పుటపాకవత్| పరిషేకస్య పునరిహైవాగ్రే ధారణకాలం కథయిష్యామః| కేచిదాశ్చ్యోతనసేకయోః పుటపాకాద్ ద్విగుణం కాలం మన్యంతే| తన్న, ‘సేకస్య ద్విగుణః కాలః పుటపాకాత్ పరో మత’ ఇత్యత్రోక్తేన సహ విరోధాపత్తేః|45|-
Adhikarana 33 (45) · Śloka 46
లేఖనే సప్త చాష్టౌ వా బిందవః స్నైహికే దశ ||45|| ఆశ్చ్యోతనే ప్రయోక్తవ్యా ద్వాదశైవ తు రోపణే |46|
लेखने सप्त चाष्टौ वा बिन्दवः स्नैहिके दश ||४५|| आश्च्योतने प्रयोक्तव्या द्वादशैव तु रोपणे |४६|
🔊 Audio coming soon
లేఖనాదీనామాశ్చ్యోతనానాం బిందుసంఖ్యామాహ- లేఖనే సప్త చాష్టౌ వేత్యాది| లేఖనే లేఖనాశ్చ్యోతనే సప్తాష్టౌ వా బిందవః||45||-
Adhikarana 34 (46) · Śloka 46
సేకస్య ద్విగుణః కాలః పుటపాకాత్ పరో మతః ||46||
सेकस्य द्विगुणः कालः पुटपाकात् परो मतः ||४६||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పరిషేకస్య ధారణకాలమాహ- సేకస్యేత్యాది| తత్ర లేఖనపరిషేకస్య వాక్శతద్వయం ధారణకాలః, స్నేహనస్య వాక్శతచతుష్టయం, రోపణస్య షడ్వాక్శతాని||46||
Adhikarana 35 (47) · Śloka 47
అథవా కార్యనిర్వృత్తేరుపయోగో యథాక్రమం |47|
अथवा कार्यनिर्वृत्तेरुपयोगो यथाक्रमम् |४७|
🔊 Audio coming soon
పక్షాంతరమాహ- అథవేత్యాది| కార్యనిర్వృత్తిః వ్యాధేరుపశమః ప్రకృతివర్ణోపపత్తిః క్రియాపాటవం వేదనోపశమశ్చ కార్యం, తస్య నిష్పత్తిః కార్యనిర్వృత్తిః| యథాక్రమం శనైః శనైరిత్యర్థః| అయం కార్యనిర్వృత్తిలక్షణో ధారణకాల ఆశ్చ్యోతనసేకయోః| అన్యే తు సర్వేషాం తర్పణాదీనామయం ధారణకాల ఇతి వదంతి| అపరే తు పుటపాకసేకయోరయం కాలః; తత్ర పుటపాకసేకయోర్ద్రవ్యభేదతో భేదః|47|-
Adhikarana 36 (47) · Śloka 47
పూర్వాపరాహ్ణే మధ్యాహ్నే రుజాకాలేషు చోభయోః ||47||
पूर्वापराह्णे मध्याह्ने रुजाकालेषु चोभयोः ||४७||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమాశ్చ్యోతనసేకయోర్యథాదోషం ప్రయోగకాలమాహ- పూర్వాపరాహ్ణ ఇత్యాది| కఫజే వ్యాధౌ పూర్వాహ్ణే లేఖనావాశ్చ్యోతనసేకౌ ప్రయోజ్యౌ, వాతజేఽపరాహ్ణే స్నేహనౌ, రక్తపిత్తజే మధ్యాహ్నే రోపణౌ| రుజాకాలేషు చేత్యావస్థికః కాలః, తేన యదైవ రుగుత్పద్యతే తదైవ సేకాశ్చ్యోతనౌ ప్రయోజ్యౌ| ఉభయోః ఆశ్చ్యోతనసేకయోః| కేచిత్ పరిషేకస్యైవాయం ప్రయోగకాల ఇతి కథయంతి||47||
Adhikarana 37 (48) · Śloka 48
యోగాయోగాత్ స్నేహసేకే తర్పణోక్తాన్ ప్రచక్షతే |48|
योगायोगात् स्नेहसेके तर्पणोक्तान् प्रचक्षते |४८|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం పరిషేకస్య ద్రవ్యవిశేషకృతస్య సంక్షేపార్థం యోగాయోగలక్షణమాహ- యోగాయోగానిత్యాది| యోగః సమ్యగ్యోగః, అయోగః సమ్యగ్యోగాభావః| తేనాయోగశబ్దేన హీనమిథ్యాతియోగాః ప్రాప్యంతే, అతః పృథఙ్నేహోక్తాః| అన్యే తు, అయోగే ఇత్యత్ర నశబ్దేనైవ హీనయోగమిథ్యాయోగావాక్షిప్తౌ, అతియోగస్య తు మాత్రాకాలాభ్యామేవ పర్యుదాసః కృత ఇతి| స్నైహికే కేవలఘృతపరిషేకే| తర్పణోక్తాన్ సుఖస్వప్నావబోధిత్వమిత్యాదీన్| ఇదం యోగాయోగలక్షణం కేవలం స్నేహపరిషేకస్యైవ బోద్ధవ్యం, క్షీరేక్షురసాదికృతస్య స్నేహనీయాఖ్యపరిషేకస్య యోగాయోగలక్షణం పుటపాకవత్ కథితం|48|-
Adhikarana 38 (47-50) · Śloka 51
రోగాంఛిరసి సంభూతాన్ హత్వాఽతిప్రబలాన్ గుణాన్ ||48|| కరోతి శిరసో బస్తిరుక్తా యే మూర్ధతైలికాః | శుద్ధదేహస్య సాయాహ్నే యథావ్యాధ్యశితస్య తు ||49|| ఋజ్వాసీనస్య బధ్నీయాద్వస్తికోశం తతో దృఢం | యథావ్యాధిశృతస్నేహపూర్ణం సంయమ్య ధారయేత్ ||50|| తర్పణోక్తం దశగుణం యథాదోషం విధానవిత్ |51|
रोगाञ्छिरसि सम्भूतान् हत्वाऽतिप्रबलान् गुणान् ||४८|| करोति शिरसो बस्तिरुक्ता ये मूर्धतैलिकाः | शुद्धदेहस्य सायाह्ने यथाव्याध्यशितस्य तु ||४९|| ऋज्वासीनस्य बध्नीयाद्वस्तिकोशं ततो दृढम् | यथाव्याधिशृतस्नेहपूर्णं संयम्य धारयेत् ||५०|| तर्पणोक्तं दशगुणं यथादोषं विधानवित् |५१|
🔊 Audio coming soon
శిరోబస్తిమాహ- రోగానిత్యాది| అతిప్రబలాన్ శిరసి సంభూతాన్ రోగాన్ శిరోభితాపాదీన్ హత్వా శిరోబస్తిర్యే మూర్ధతైలికా గుణా ఉక్తాస్తాన్ కరోతీతి సంబంధః| శిరోఽత్ర గ్రీవాపర్యంతం గ్రాహ్యం, నతు షడంగులోత్సేధం| మూర్ధతైలికా గుణా శిరోగతాంస్తథా రోగానిత్యాదయః శిరసః ప్రతిపూరణపర్యంతా అనాగతాబాధప్రతిషేధోక్తాః| శుద్ధదేహస్య వమనాదిభిర్నిర్మలశరీరస్య; అథవా శుద్ధదేహస్య నస్యాదిభిర్విశుద్ధమస్తకస్య, దేహావయవేఽపి దేహోపచారాత్; అథవా శిరఃశుద్ధావపి దేహస్య శుద్ధిరితి| సాయాహ్నే దినావసానే| యథావ్యాధ్యశితస్యేతి వ్యాధిప్రత్యనీకం భుక్తవత ఇత్యర్థః| ఋజ్వితి ఋజు యథా స్యాదేవం బస్తికోశం బధ్నీయాత్, ‘కేశాంత’ ఇతి శేషః| అథవా ఋజ్వితి ఆసీనస్య విశేషణం| బస్తికోశమిత్యుక్తేనైవ పట్టచేలికామాషచూర్ణాదికమాక్షిప్తం| యథావ్యాధిశృతస్నేహపూర్ణం యథావ్యాధిదోషదూష్యహితద్రవ్యసిద్ధస్నేహపూర్ణం| సంయమ్య ధారయేత్ యావత్ కేశభూమేరుపరి ద్వ్యంగులం బద్ధ్వా ధారయేత్| కియత్కాలం శిరోబస్తిం ధారయేదిత్యాహ- తర్పణోక్తమిత్యాది| తర్పణోక్తమక్షితర్పణకథితకాలం దశగుణం శిరోబస్తిరవచార్యః| యథాదోషమితి తత్ర షణ్మాత్రాసహస్రాణి శ్లేష్మణి, అష్టౌ సహస్రాణి పిత్తే, దశసహస్రాణి వాతే ఇతి; అపరం చ వాతరోగచికిత్సితే శిరోగతవాతప్రస్తావే వ్యాఖ్యాతం| కేచిదముం పాఠమన్యథా పఠంతి, స చాభావాన్న లిఖితః||47-50||
Adhikarana 39 (51-52) · Śloka 52
వ్యక్తరూపేషు దోషేషు శుద్ధకాయస్య కేవలే ||51|| నేత్ర ఏవ స్థితే దోషే ప్రాప్తమంజనమాచరేత్ | లేఖనం రోపణం చాపి ప్రసాదనమథాపి వా ||52||
व्यक्तरूपेषु दोषेषु शुद्धकायस्य केवले ||५१|| नेत्र एव स्थिते दोषे प्राप्तमञ्जनमाचरेत् | लेखनं रोपणं चापि प्रसादनमथापि वा ||५२||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమంజనస్యావస్థికం కాలముద్దిశన్నాహ- వ్యక్తరూపేష్విత్యాది| వ్యక్తరూపేషు సామతాపగమేన వ్యక్తాత్మరూపప్రాప్తేషు| శుద్ధకాయస్య సిరావ్యధివిరేచననిరూహశిరోవిరేచనైర్హృతమలదేహస్య| కేవలే అన్యదోషాసంసృష్టే| నేత్రే ఏవ స్థితే అక్షిగోలకత్వఙ్మాత్రస్థితే, న పునః పక్ష్మాద్యాశ్రితే| ప్రాప్తం యుక్తం| కేచిత్ ‘దోషేషు’ ఇత్యత్ర ‘రోగేషు’ ఇతి పఠంతి, రోగశబ్దో దోషేష్వపి వర్తతే ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| ఇదానీమంజనభేదం నిర్దిశన్నాహ- లేఖనమిత్యాది||51-52||
Adhikarana 40 (53) · Śloka 53
తత్ర పంచ రసాన్ వ్యస్తానాద్యైకరసవర్జితాన్ | పంచధా లేఖనం యుంజ్యాద్యథాదోషమతంద్రితః ||53||
तत्र पञ्च रसान् व्यस्तानाद्यैकरसवर्जितान् | पञ्चधा लेखनं युञ्ज्याद्यथादोषमतन्द्रितः ||५३||
🔊 Audio coming soon
లేఖనమాహ- తత్రేత్యాది| పంచరసాన్ పంచరసద్రవ్యాణీత్యర్థః| ఆద్యైకరసవర్జితాన్ మధురరసవర్జితాన్| పంచధేతి వాతపిత్తశ్లేష్మరక్తసన్నిపాతభేదేన| యథాదోషం దోషానతిక్రమేణ| తత్ర వాతే అమ్లలవణౌ, పిత్తే తిక్తకషాయౌ, శ్లేష్మణి కటుతిక్తకషాయాః, రక్తే పిత్తవత్, సన్నిపాతే రసద్వయం త్రయం వా| సన్నిపాతేనైవ సంసర్గోఽవరుద్ధః, అతోఽత్ర పృథఙ్నోక్తః| లేఖనం దోషస్రావణాన్నయనస్య రిక్తీకరణం||53||
Adhikarana 41 (54) · Śloka 54
నేత్రవర్త్మసిరాకోశస్రోతఃశృంగాటకాశ్రితం | ముఖనాసాక్షిభిర్దోషమోజసా స్రావయేత్తు తత్ ||54||
नेत्रवर्त्मसिराकोशस्रोतःशृङ्गाटकाश्रितम् | मुखनासाक्षिभिर्दोषमोजसा स्रावयेत्तु तत् ||५४||
🔊 Audio coming soon
లేఖనం యథా దోషస్య స్రావణం కురుతే తథా దర్శయన్నాహ- నేత్రేత్యాది| నేత్రవర్త్మనోర్యాః సిరా యశ్చ కోశో యాని చ స్రోతాంసి తత్ర స్థితం దోషం, తథా శృంగాటకమర్మాశ్రితం చ దోషం తల్లేఖనాంజనం ముఖాదిభిరోజసా ప్రభావేణ స్రావయేదితి పిండార్థః||54||
Adhikarana 42 (55) · Śloka 55
కషాయం తిక్తకం వాఽపి సస్నేహం రోపణం మతం | తత్స్నేహశైత్యాద్వర్ణ్యం స్యాద్దృష్టేశ్చ బలవర్ధనం ||55||
कषायं तिक्तकं वाऽपि सस्नेहं रोपणं मतम् | तत्स्नेहशैत्याद्वर्ण्यं स्याद्दृष्टेश्च बलवर्धनम् ||५५||
🔊 Audio coming soon
రోపణమాహ- కషాయేత్యాది| సస్నేహం ఈషద్ఘృతయుక్తం||55||
Adhikarana 43 (56) · Śloka 56
మధురం స్నేహసంపన్నమంజనం తు ప్రసాదనం | దృష్టిదోషప్రసాదార్థం స్నేహనార్థం చ తద్ధితం ||56||
मधुरं स्नेहसम्पन्नमञ्जनं तु प्रसादनम् | दृष्टिदोषप्रसादार्थं स्नेहनार्थं च तद्धितम् ||५६||
🔊 Audio coming soon
ప్రసాదనమాహ- మధురమిత్యాది| దృష్టిదోషప్రసాదార్థం దృష్టిస్థదోషప్రసాదార్థమిత్యర్థః||56||
Adhikarana 44 (57) · Śloka 57
యథాదోషం ప్రయోజ్యాని తాని రోగవిశారదైః | అంజనాని యథోక్తాని ప్రాహ్ణసాయాహ్నరాత్రిషు ||57||
यथादोषं प्रयोज्यानि तानि रोगविशारदैः | अञ्जनानि यथोक्तानि प्राह्णसायाह्नरात्रिषु ||५७||
🔊 Audio coming soon
యథేత్యాది| తాని యథోక్తాని లేఖనాదీన్యంజనాని రోగవిశారదైర్వైద్యైర్యథాదోషం ప్రాహ్ణసాయాహ్నరాత్రిషు ప్రయోజ్యానీతి పిండార్థః| తత్ర పూర్వాహ్ణే శ్లేష్మరోగే లేఖనాంజనం, సాయాహ్నే వాతజే, రాత్రౌ పిత్తజే| అన్యే తు ఆదౌ శోధనాంజనం, తతో రోపణం; అపరే తు ప్రసాదనమితి వదంతి| అపరమపి ఋతుభేదాదర్థాంతరమస్తి, తచ్చ విస్తరభయాన్న లిఖితం||57||
Adhikarana 45 (58) · Śloka 58
గుటికారసచూర్ణాని త్రివిధాన్యంజనాని తు | యథాపూర్వం బలం తేషాం శ్రేష్ఠమాహుర్మనీషిణః ||58||
गुटिकारसचूर्णानि त्रिविधान्यञ्जनानि तु | यथापूर्वं बलं तेषां श्रेष्ठमाहुर्मनीषिणः ||५८||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమప్యేకైకమంజనం గుటికాదిభేదాత్త్రిప్రకారమితి దర్శయన్నాహ- గుటికారసేత్యాది| రసోఽత్ర ఘనరసో రసక్రియేత్యర్థః| యథాపూర్వం బలం తేషామితి ఏతేనైతదుక్తం భవతి- మహాబలానాం రోగాణాం గుటికాంజనం, మధ్యానాం రసక్రియాంజనం, హీనానాం చూర్ణాంజనం||58||
Adhikarana 46 (59) · Śloka 59
హరేణుమాత్రా వర్తిః స్యాల్లేఖనస్య ప్రమాణతః | ప్రసాదనస్య చాధ్యర్ధా ద్విగుణా రోపణస్య చ ||59||
हरेणुमात्रा वर्तिः स्याल्लेखनस्य प्रमाणतः | प्रसादनस्य चाध्यर्धा द्विगुणा रोपणस्य च ||५९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రమాణావసరః- హరేణుమాత్రా వర్తిరిత్యాది| హరేణుః వర్తులకలాయః, అధ్యర్ధా సార్ధకలాయప్రమాణేత్యర్థః, ద్విగుణా ద్వికలాయప్రమాణేత్యర్థః||59||
Adhikarana 47 (60) · Śloka 60
రసాంజనస్య మాత్రా తు యథావర్తిమితా మతా |60|
रसाञ्जनस्य मात्रा तु यथावर्तिमिता मता |६०|
🔊 Audio coming soon
గుటికాంజనప్రమాణమభిధాయ రసక్రియాంజనప్రమాణమాహ- రసాంజనస్యేత్యాది| రసాంజనస్య రసక్రియాంజనస్య, ‘రసాంజనద్రవ్యస్య’ ఇత్యేకే, తన్మతే రసక్రియాంజనప్రమాణమన్యత్రాన్వేషణీయం| యథావర్తిమితా మతా ఇతి యథాస్వవర్తిప్రమాణమాత్రేత్యర్థః| తత్ర లేఖనరసక్రియాంజనస్య లేఖనవర్తివత్ ప్రమాణం, రోపణస్య రోపణవర్తివత్, ప్రసాదనస్య ప్రసాదనవర్తివత్|60|-
Adhikarana 48 (60) · Śloka 60
ద్విత్రిచతుఃశలాకాశ్చ చూర్ణస్యాప్యనుపూర్వశః ||60||
द्वित्रिचतुःशलाकाश्च चूर्णस्याप्यनुपूर्वशः ||६०||
🔊 Audio coming soon
చూర్ణాంజనప్రమాణమాహ- ద్విత్రిచతురిత్యాది| అనుపూర్వశో లేఖనాదీనామంజనానామానుపూర్వ్యేణేత్యర్థః| తత్ర శలాకాద్వయం లేఖనచూర్ణస్య, తిస్రో రోపణస్య, చతస్రః ప్రసాదనస్య||60||
Adhikarana 49 (61) · Śloka 62
తేషాం తుల్యగుణాన్యేవ విదధ్యాద్భాజనాన్యపి | సౌవర్ణం రాజతం శారంగం తామ్రం వైదూర్యకాంస్యజం ||61|| ఆయసాని చ యోజ్యాని శలాకాశ్చ యథాక్రమం |62|
तेषां तुल्यगुणान्येव विदध्याद्भाजनान्यपि | सौवर्णं राजतं शार्ङ्गं ताम्रं वैदूर्यकांस्यजम् ||६१|| आयसानि च योज्यानि शलाकाश्च यथाक्रमम् |६२|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమంజనాని కింగుణే కిమ్మయే పాత్రే స్థాపయితవ్యాని, తథా కింగుణాని కిమ్మయశలాకానీత్యాహ- తేషామిత్యాది| తుల్యగుణానీతి సౌవర్ణే మధురం, రాజతే అమ్లం, శారంగే మేషశృంగమయే లవణం, తామ్రే లోహమయే వా కషాయం, వైదూర్యే కటుకం, కాంస్యే తిక్తం, శీతాంజనం తు నలాదిమయే, ఏవం సమానగుణాని భాజనాని విదధ్యాత్ కుర్యాత్| శలాకాశ్చైషాం భాజనద్రవ్యగుణేన యథాక్రమమేవ వ్యాఖ్యాతాః||61||-
Adhikarana 50 (62) · Śloka 63
వక్త్రయోర్ముకులాకారా కలాయపరిమండలా ||62|| అష్టాంగులా తనుర్మధ్యే సుకృతా సాధునిగ్రహా |63|
वक्त्रयोर्मुकुलाकारा कलायपरिमण्डला ||६२|| अष्टाङ्गुला तनुर्मध्ये सुकृता साधुनिग्रहा |६३|
🔊 Audio coming soon
తాసాం శలాకానామాకారముద్దిశన్నాహ- వక్త్రయోర్ముకులాకారేత్యాది| ముకులాకారా మల్లికాదిముకులస్యేవ నిర్గచ్ఛతో యద్వన్ముఖం తదాకారా; కలాయపరిమండలత్వేన తీక్ష్ణాగ్రత్వనిషేధః; సుకృతా కర్కశాదిదోషరహితా; సాధునిగ్రహా సుఖగ్రహేత్యర్థః||62||-
Adhikarana 51 (63) · Śloka 63
ఔదుంబర్యశ్మజా వాఽపి శారీరీ వా హితా భవేత్ ||63||
औदुम्बर्यश्मजा वाऽपि शारीरी वा हिता भवेत् ||६३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం తామ్రాదిజానాం శలాకానాం హితత్వం ప్రతిపాదయన్నాహ- ఔదుంబరీత్యాది| ఔదుంబరీ తామ్రమయీ, అశ్మజా వైదూర్యాదిపాషాణజా, శారీరీ శృంగాదిజా, అపిశబ్దాత్ సువర్ణాదిజాఽపి హితేత్యర్థః| తథా చ తంత్రాంతరే,- “ఆయసీ రోపణే, తామ్రా లేఖ్యే, హైమీ ప్రసాదనే| శేషా అపి యథాదోషం ప్రయోజ్యా రసకోవిదైః”- ఇతి| కేచిత్ శారీరీశబ్దేన అంగులిమాచక్షతే, తన్నేచ్ఛతి గయీ||63||
Adhikarana 52 (64-65) · Śloka 65
వామేనాక్షి వినిర్భుజ్య హస్తేన సుసమాహితః | శలాకయా దక్షిణేన క్షిపేత్ కానీనమంజనం ||64|| ఆపాంగ్యం వా యథాయోగం కుర్యాచ్చాపి గతాగతం | వర్త్మోపలేపి వా యత్తదంగుల్యైవ ప్రయోజయేత్ ||65||
वामेनाक्षि विनिर्भुज्य हस्तेन सुसमाहितः | शलाकया दक्षिणेन क्षिपेत् कानीनमञ्जनम् ||६४|| आपाङ्ग्यं वा यथायोगं कुर्याच्चापि गतागतम् | वर्त्मोपलेपि वा यत्तदङ्गुल्यैव प्रयोजयेत् ||६५||
🔊 Audio coming soon
వామేనేత్యాది| నిర్భుజ్య వక్రీకృత్య| కనీన్యాం నాసాసమీపే నేత్రావయవే అంజనం కానీనం, తచ్చాంజనం కనీనకప్రదేశాదపాంగం నయేత్, ఆపాంగ్యం చేతి అపాంగే నేత్రాంతే భవం ఆపాంగ్యం, తచ్చాపాంగప్రదేశాత్ కనీనకప్రదేశం నయేత్| పరం యథాయోగం యథాఽతియోగహీనయోగౌ న భవత ఇత్యర్థః| ఏవం గతాగతమపి కుర్యాత్| ఏతచ్ఛలాకయా అంతర్నయనమంజనప్రణిధానం బోద్ధవ్యం| అంతర్నయనప్రణిధానమభిధాయ బహిరంజనప్రణిధానమాహ- వర్త్మేత్యాది| వర్త్మోపలేపి వర్త్మోపలేపనయోగ్యం||64-65||
Adhikarana 53 (66) · Śloka 66
అక్షి నాత్యంతయోరంజ్యాద్బాధమానోఽపి వా భిషక్ |66|
अक्षि नात्यन्तयोरञ्ज्याद्बाधमानोऽपि वा भिषक् |६६|
🔊 Audio coming soon
అక్షీత్యాది| అంతయోః కనీనకాపాంగయోః| నాత్యంజ్యాత్ ఈషదంజ్యాత్, క్షతభయాత్| బాధమానోఽపి వేతి బాధాం కుర్వన్ వైద్యో వా నాంజ్యాదిత్యర్థః| ‘అక్షి నాత్యంతయోరంజ్యాత్’ ఇత్యత్ర ‘నాత్యంతమంజయేదక్షి’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తత్ర చ పాఠే సర్వత్రాప్యత్యంతాంజననిషేధః కృతో భవతి|66|-
Adhikarana 54 (66) · Śloka 67
న చానిర్వాంతదోషేఽక్ష్ణి ధావనం సంప్రయోజయేత్ ||66|| దోషః ప్రతినివృత్తః సన్ హన్యాద్ దృష్టేర్బలం తథా |67|
न चानिर्वान्तदोषेऽक्ष्णि धावनं सम्प्रयोजयेत् ||६६|| दोषः प्रतिनिवृत्तः सन् हन्याद् दृष्टेर्बलं तथा |६७|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమకాలే ప్రక్షాలననిషేధమాహ- న చేత్యాది| న చానిర్వాంతదోషే ఇతి నిశ్చయేన సమ్యగ్యోగేన న వాంతోఽశ్రుదూషికాదిరూపో దోషో యేన తస్మిన్నిత్యర్థః| ధావనం న సంప్రయోజయేత్ ప్రక్షాలనం న ప్రయోజయేత్, దోషప్రత్యావృత్తిహేతుత్వాత్| అకాలప్రక్షాలనాత్ కిం స్యాదిత్యాహ- దోష ఇత్యాది| ప్రతినివృత్తః పునరావృత్తః| తథేత్యకాలప్రక్షాలనప్రకారేణేత్యర్థః||66||-
Adhikarana 55 (67) · Śloka 68
గతదోషమపేతాశ్రు పశ్యేద్యత్ సమ్యగంభసా ||67|| ప్రక్షాల్యాక్షి యథాదోషం కార్యం ప్రత్యంజనం తతః |68|
गतदोषमपेताश्रु पश्येद्यत् सम्यगम्भसा ||६७|| प्रक्षाल्याक्षि यथादोषं कार्यं प्रत्यञ्जनं ततः |६८|
🔊 Audio coming soon
కీదృశం పునశ్చక్షుః ప్రక్షాల్యమిత్యాహ- గతదోషమిత్యాది| ప్రత్యంజనం తీక్ష్ణాంజనేన కటుభూతనయనస్య యదంజనం శీతం, తథా శీతేన జడీభూతనయనస్య యత్తీక్ష్ణమంజనమిత్యర్థః| కేచిదముం పాఠం న పఠంతి, తన్నేచ్ఛతి గయీ||67||-
Adhikarana 56 (68-69) · Śloka 69
శ్రమోదావర్తరుదితమద్యక్రోధభయజ్వరైః ||68|| వేగాఘాతశిరోదోషైశ్చార్తానాం నేష్యతేఽంజనం | రాగరుక్తిమిరాస్రావశూలసంరంభసంభవాత్ ||69||
श्रमोदावर्तरुदितमद्यक्रोधभयज्वरैः ||६८|| वेगाघातशिरोदोषैश्चार्तानां नेष्यतेऽञ्जनम् | रागरुक्तिमिरास्रावशूलसंरम्भसम्भवात् ||६९||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమంజనస్య పూర్వాహ్ణాదికాన్ కాలాన్ సామాన్యేన స్వస్థాతురయోః ప్రతిపాద్య, ఆవస్థికేషు కాలేష్వంజననిషేధమాహ- శ్రమోదావర్తేత్యాది| శ్రమాదిభిరార్తానాం పురుషాణామంజనం నేష్యత ఇతి సంబంధః| కేచిదత్ర ‘శాంతే భీతే ప్రరుదితే మద్యపీతే నవజ్వరే| ఉష్ణే వేగాభిఘాతే చ నాంజనం సంప్రశస్యతే’ ఇతి పఠంతి, తత్రాపి స ఏవార్థః| కస్మాచ్ఛ్రమాదిభిరార్తానామంజనం నేష్యత ఇత్యాహ- రాగరుగిత్యాది| సంరంభః శ్వయథుః||68-69||
Adhikarana 57 (70-73) · Śloka 73
నిద్రాక్షయే క్రియాశక్తిం, ప్రవాతే దృగ్బలక్షయం | రజోధూమహతే రాగస్రావాధీమంథసంభవం ||70|| సంరంభశూలౌ నస్యాంతే, శిరోరుజి శిరోరుజం | శిరఃస్నాతేఽతిశీతే చ రవావనుదితేఽపి చ ||71|| దోషస్థైర్యాదపార్థం స్యాద్దోషోత్క్లేశం కరోతి చ | అజీర్ణేఽప్యేవమేవ స్యాత్ స్రోతోమార్గావరోధనాత్ ||72|| దోషవేగోదయే దత్తం కుర్యాత్తాంస్తానుపద్రవాన్ | తస్మాత్ పరిహరన్ దోషానంజనం సాధు యోజయేత్ ||73||
निद्राक्षये क्रियाशक्तिं, प्रवाते दृग्बलक्षयम् | रजोधूमहते रागस्रावाधीमन्थसम्भवम् ||७०|| संरम्भशूलौ नस्यान्ते, शिरोरुजि शिरोरुजम् | शिरःस्नातेऽतिशीते च रवावनुदितेऽपि च ||७१|| दोषस्थैर्यादपार्थं स्याद्दोषोत्क्लेशं करोति च | अजीर्णेऽप्येवमेव स्यात् स्रोतोमार्गावरोधनात् ||७२|| दोषवेगोदये दत्तं कुर्यात्तांस्तानुपद्रवान् | तस्मात् परिहरन् दोषानञ्जनं साधु योजयेत् ||७३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం సామాన్యేనాంజనవైగుణ్యేన వ్యాపదః ప్రదర్శ్య ప్రతివైగుణ్యం వ్యాపద ఆహ- నిద్రాక్షయే ఇత్యాది| క్రియాశక్తిం నిమేషోన్మేషణాదీనామశక్తిం ‘అంజనం కరోతి’ ఇత్యధ్యాహార్యం| కేచిత్ క్రియాసంగమితి పఠంతి| ప్రవాతే ఇత్యాది| దృగ్బలం దృష్టేర్బలమిత్యర్థః| సంరంభః శ్వయథుః| అపార్థం అకించిత్కరం| ఏతదుక్తం భవతి- ఏతైః స్నానాదిభిః స్థిరీకృతస్య దోషస్య నిర్హరణం కర్తుమంజనం న శంకోతీత్యర్థః| ఏవమేవేత్యపార్థకమంజనం స్యాత్ దోషోత్క్లేశం చ కరోతీత్యర్థః| ఉపద్రవాన్ రాగశోఫాదికాన్| సాధు యోజయేదితి దేశకాలావస్థాపేక్షమిత్యర్థః||70-73||
Adhikarana 58 (74) · Śloka 74
లేఖనస్య విశేషేణ కాల ఏష ప్రకీర్తితః |74|
लेखनस्य विशेषेण काल एष प्रकीर्तितः |७४|
🔊 Audio coming soon
లేఖనస్యేత్యాది| లేఖనస్య లేఖనాంజనస్యైష పూర్వోక్తః ప్రతిషేధకాలః|74|-
Adhikarana 59 (74) · Śloka 75
వ్యాపదశ్చ జయేదేతాః సేకాశ్చ్యోతనలేపనైః ||74|| యథాస్వం ధూమకవలైర్నస్యైశ్చాపి సముత్థితాః |75|
व्यापदश्च जयेदेताः सेकाश्च्योतनलेपनैः ||७४|| यथास्वं धूमकवलैर्नस्यैश्चापि समुत्थिताः |७५|
🔊 Audio coming soon
అకాలాంజనకృతానాం వ్యాపదాం చికిత్సితమాహ- వ్యాపద ఇత్యాది| ఏతా రాగరుజాద్యాః సముత్థితా వ్యాపదో యథాస్వం సేకాదిభిర్జయేదితి సంబంధః||74||-
Adhikarana 60 (75) · Śloka 76
విశదం లఘ్వనాస్రావి క్రియాపటు సునిర్మలం ||75|| సంశాంతోపద్రవం నేత్రం విరిక్తం సమ్యగాదిశేత్ |76|
विशदं लघ्वनास्रावि क्रियापटु सुनिर्मलम् ||७५|| संशान्तोपद्रवं नेत्रं विरिक्तं सम्यगादिशेत् |७६|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం లేఖనాంజనస్య సమ్యగ్యోగలక్షణమాహ- విశదమిత్యాది||75||-
Adhikarana 61 (76) · Śloka 77
జిహ్మం దారుణదుర్వర్ణం స్రస్తం రూక్షమతీవ చ ||76|| నేత్రం విరేకాతియోగే స్యందతే చాతిమాత్రశః |77|
जिह्मं दारुणदुर्वर्णं स्रस्तं रूक्षमतीव च ||७६|| नेत्रं विरेकातियोगे स्यन्दते चातिमात्रशः |७७|
🔊 Audio coming soon
లేఖనాంజనస్యాతియోగలక్షణమాహ- జిహ్మమిత్యాది| జిహ్మం వక్రం, దారుణం కఠినం, స్యందతే స్రవతి||76||-
Adhikarana 62 (77) · Śloka 77
తత్ర సంతర్పణం కార్యం విధానం చానిలాపహం ||77||
तत्र सन्तर्पणं कार्यं विधानं चानिलापहम् ||७७||
🔊 Audio coming soon
లేఖనాంజనాతియోగప్రతీకారమాహ- తత్రేత్యాది| తత్రేతి లేఖనాంజనాతియోగే ఇత్యర్థః||77||
Adhikarana 63 (78) · Śloka 78
అక్షి మందవిరిక్తం స్యాదుదగ్రతరదోషవత్ |78|
अक्षि मन्दविरिक्तं स्यादुदग्रतरदोषवत् |७८|
🔊 Audio coming soon
లేఖనాంజనస్య హీనయోగమాహ- అక్షి మందవిరిక్తమిత్యాది| ఉదగ్రతరదోషవత్ ఉత్కటతరదోషయుక్తం|78|-
Adhikarana 64 (78) · Śloka 78
ధూమనస్యాంజనైస్తత్ర హితం దోషావసేచనం ||78||
धूमनस्याञ्जनैस्तत्र हितं दोषावसेचनम् ||७८||
🔊 Audio coming soon
హీనయోగప్రతీకారమాహ- ధూమనస్యాంజనైరిత్యాది| కేచిదత్ర ‘నస్యధూమాంజనాలేపైర్జయేచ్ఛ్లేష్మాణమీరితం’ ఇతి పాఠం పఠంతి; తత్రాపి స ఏవార్థః||78||
Adhikarana 65 (79) · Śloka 79
స్నేహవర్ణబలోపేతం ప్రసన్నం దోషవర్జితం | జ్ఞేయం ప్రసాదనే సమ్యగుపయుక్తేఽక్షి నిర్వృతం ||79||
स्नेहवर्णबलोपेतं प्रसन्नं दोषवर्जितम् | ज्ञेयं प्रसादने सम्यगुपयुक्तेऽक्षि निर्वृतम् ||७९||
🔊 Audio coming soon
ప్రసాదనాంజనస్య సమ్యగ్యోగమాహ- స్నేహేత్యాది| నిర్వృతం సర్వక్రియాక్షమం, ఉపశాంతోపద్రవమితి యావత్||79||
Adhikarana 66 (80) · Śloka 80
కింజిద్ధీనవికారం స్యాత్తర్పణాద్ధి కృతాదతి |80|
किञ्जिद्धीनविकारं स्यात्तर्पणाद्धि कृतादति |८०|
🔊 Audio coming soon
ప్రసాదనాంజనాతియోగమాహ- కించిదిత్యాది| తర్పణాదతికృతాత్ సకృదతికృతే ప్రసాదనాంజనే కించిద్ధీనవికారం చక్షుః స్యాదితి తాత్పర్యార్థః|80|-
Adhikarana 67 (80) · Śloka 80
తత్ర దోషహరం రూక్షం భేషజం శస్యతే మృదు ||80||
तत्र दोषहरं रूक्षं भेषजं शस्यते मृदु ||८०||
🔊 Audio coming soon
ప్రసాదనాంజనాతియోగచికిత్సామాహ- తత్రేత్యాది| దోషహరం కఫహరమిత్యర్థః| మృదు మృదువీర్యం శీతవీర్యమిత్యర్థః; ఉష్ణేన హి నయనం దుష్యతి న తు ప్రసాద్యతే||80||
Adhikarana 68 (81) · Śloka 81
సాధారణమపి జ్ఞేయమేవం రోపణలక్షణం | ప్రసాదనవదాచష్టే తస్మిన్ యుక్తేఽతిభేషజం ||81||
साधारणमपि ज्ञेयमेवं रोपणलक्षणम् | प्रसादनवदाचष्टे तस्मिन् युक्तेऽतिभेषजम् ||८१||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం రోపణాంజనస్య సమ్యగ్యోగమతియోగం చాతిదేశేనాహ- సాధారణమిత్యాది| ఏవం రోపణలక్షణమితి ప్రసాదనాంజనస్య సమ్యగ్యోగాతియోగప్రకారేణ రోపణాంజనస్య సమ్యగ్యోగాతియోగలక్షణం జ్ఞేయం| పరం సాధారణం నాతిస్నిగ్ధరూక్షమితి యావత్| అన్యే తు రోపణలక్షణమేవం ప్రసాదనాంజనవ్యంజనేన సాధారణం సమానం జ్ఞేయమితి వ్యాఖ్యానయంతి| రోపణాంజనాతియోగే చికిత్సామాహ- ప్రసాదనవదిత్యాది| తస్మిన్ రోపణాంజనేఽతిప్రయుక్తే ప్రసాదనవత్ ప్రసాదనాంజనాతియోగవద్భేషజమాచష్టే బ్రూయాదితి పిండార్థః||81||
Adhikarana 69 (82) · Śloka 82
స్నేహనం రోపణం వాఽపి హీనయుక్తమపార్థకం |82|
स्नेहनं रोपणं वाऽपि हीनयुक्तमपार्थकम् |८२|
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం ప్రసాదనరోపణయోర్హీనయోగమాహ- స్నేహనమిత్యాది| స్నేహనం ప్రసాదనాంజనం| అపార్థకం అకించిత్కరం|82|-
Adhikarana 70 (82) · Śloka 82
కర్తవ్యం మాత్రయా తస్మాదంజనం సిద్ధిమిచ్ఛతా ||82||
कर्तव्यं मात्रया तस्मादञ्जनं सिद्धिमिच्छता ||८२||
🔊 Audio coming soon
కర్తవ్యమిత్యాది| మాత్రయేతి యథా హీనాతియోగౌ న భవతః| సిద్ధిం వికారనివృత్తిం| అస్యాగ్రే విద్యమానపుస్తకేషు ‘ధూమైర్నస్యాంజనైర్వాఽపి దోషశేషం శమం నయేత్’ ఇతి పాఠో విద్యతే, స జేజ్జటాదిభిర్న పఠితః, తస్మాన్న పఠితవ్యః||82||
Adhikarana 71 (83) · Śloka 83
పుటపాకక్రియద్యాసు క్రియాస్వేషై(కై)వ కల్పనా | సహస్రశశ్చాంజనేషు బీజేనోక్తేన పూజితాః ||83||
पुटपाकक्रियद्यासु क्रियास्वेषै(कै)व कल्पना | सहस्रशश्चाञ्जनेषु बीजेनोक्तेन पूजिताः ||८३||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీమంజనోక్తేన మధురరసవర్జపంచరసేన లేఖనాంజనకల్పనాబీజేన, తథా తిక్తకషాయేణ సస్నేహేన రోపణాంజనకల్పనాబీజేన, తథా మధురరసేన స్నేహసంపన్నేన ప్రసాదనాంజనకల్పనాబీజేన, పుటపాకాద్యాసు క్రియాస్వంజనేష్వపి లేఖనరోపణప్రసాదనకల్పనాః సహస్రప్రకారాః కల్పనీయా ఇత్యాహ- పుటపాకేత్యాది| అంజనేషూక్తేన లేఖనరోపణప్రసాదనాఖ్యేన బీజేన పుటపాకక్రియాద్యాసు క్రియాసు తథాఽనుక్తేష్వంజనేష్వప్యౌషధకల్పనాః లేఖనరోపణప్రసాదనాఖ్యాః సహస్రశః పూజితా ఇతి పిండార్థః| పుటపాకక్రియాద్యాస్విత్యత్ర ఆదిశబ్దాత్ సేకాశ్చ్యోతనాదయో గృహ్యంతే| అన్యే త్వంజనోక్తేన హీనయోగాతియోగచికిత్సాబీజేన పుటపాకాదిహీనాతియోగచికిత్సితం వ్యాచక్షతే, తన్నేచ్ఛతి గయీ||83||
Adhikarana 72 (84) · Śloka 84
దృష్టేర్బలవివృద్ధ్యర్థం యాప్యరోగక్షయాయ చ | రాజార్హాన్యంజనాగ్ర్యాణి నిబోధేమాన్యతః పరం ||84||
दृष्टेर्बलविवृद्ध्यर्थं याप्यरोगक्षयाय च | राजार्हान्यञ्जनाग्र्याणि निबोधेमान्यतः परम् ||८४||
🔊 Audio coming soon
ఇదానీం రోగాపహరణప్రయోగాణ్యంజనాన్యభిధాయ స్వస్థాతురహితాన్యంజనాన్యాహ- దృష్టేర్బలవివృద్ధ్యర్థమిత్యాది| దృష్టిర్మసురదలమాత్రా తచ్ఛక్తిబలాధానార్థం స్వస్థేన ప్రసాదాంజనం కార్యం, ఆతురేణ యాప్యరోగప్రసాదనాంజనం కార్యం; యాప్యరోగాశ్చ ‘సంపశ్యతః షడపి యేఽభిహితాస్తు కాచా’ ఇత్యాదిప్రోక్తాః| కేచిత్పాప్మరోగక్షయాయ చేతి పఠంతి, పాప్మశబ్దేన చ స్రావణం కథయంతి||84||
Adhikarana 73 (85-93) · Śloka 93
అష్టౌ భాగానంజనస్య నీలోత్పలసమత్విషః | ఔదుంబరం శాతకుంభం రాజతం చ సమాసతః ||85|| ఏకాదశైతాన్ భాగాంస్తు యోజయేత్ కుశలో భిషక్ | మూషాక్షిప్తం తదాధ్మాతమావృతం జాతవేదసి ||86|| ఖదిరాశ్మంతకాంగారైర్గోశకృద్భిరథాపి వా | గవాం శకృద్రసే మూత్రే దధ్ని సర్పిషి మాక్షికే ||87|| తైలమద్యవసామజ్జసర్వగంధోదకేషు చ | ద్రాక్షారసేక్షుత్రిఫలారసేషు సుహిమేషు చ ||88|| సారివాదికషాయే చ కషాయే చోత్పలాదికే | నిషేచయేత్ పృథక్ చైనం ధ్మాతం ధ్మాతం పునః పునః ||89|| తతోఽంతరీక్షే సప్తాహం ప్లోతబద్ధం స్థితం జలే | విశోష్య చూర్ణయేన్ముక్తాం స్ఫటికం విద్రుమం తథా ||90|| కాలానుసారివాం చాపి శుచిరావాప్య యోగతః | ఏతచ్చూర్ణాంజనం శ్రేష్ఠం నిహితం భాజనే శుభే ||91|| దంతస్ఫటికవైదూర్యశంఖశైలాసనోద్భవే | శాతకుంభేఽథ శారంగే వా రాజతే వా సుసంస్కృతే | సహస్రపాకవత్ పూజాం కృత్వా రాజ్ఞః ప్రయోజయేత్ ||92|| తేనాంజితాక్షో నృపతిర్భవేత్ సర్వజనప్రియః | అధృష్యః సర్వభూతానాం దృష్టిరోగవివర్జితః ||93||
अष्टौ भागानञ्जनस्य नीलोत्पलसमत्विषः | औदुम्बरं शातकुम्भं राजतं च समासतः ||८५|| एकादशैतान् भागांस्तु योजयेत् कुशलो भिषक् | मूषाक्षिप्तं तदाध्मातमावृतं जातवेदसि ||८६|| खदिराश्मन्तकाङ्गारैर्गोशकृद्भिरथापि वा | गवां शकृद्रसे मूत्रे दध्नि सर्पिषि माक्षिके ||८७|| तैलमद्यवसामज्जसर्वगन्धोदकेषु च | द्राक्षारसेक्षुत्रिफलारसेषु सुहिमेषु च ||८८|| सारिवादिकषाये च कषाये चोत्पलादिके | निषेचयेत् पृथक् चैनं ध्मातं ध्मातं पुनः पुनः ||८९|| ततोऽन्तरीक्षे सप्ताहं प्लोतबद्धं स्थितं जले | विशोष्य चूर्णयेन्मुक्तां स्फटिकं विद्रुमं तथा ||९०|| कालानुसारिवां चापि शुचिरावाप्य योगतः | एतच्चूर्णाञ्जनं श्रेष्ठं निहितं भाजने शुभे ||९१|| दन्तस्फटिकवैदूर्यशङ्खशैलासनोद्भवे | शातकुम्भेऽथ शार्ङ्गे वा राजते वा सुसंस्कृते | सहस्रपाकवत् पूजां कृत्वा राज्ञः प्रयोजयेत् ||९२|| तेनाञ्जिताक्षो नृपतिर्भवेत् सर्वजनप्रियः | अधृष्यः सर्वभूतानां दृष्टिरोगविवर्जितः ||९३||
🔊 Audio coming soon
తాన్యంజనాని దర్శయన్నాహ- అష్టావిత్యాది| అంజనస్య సౌవీరాంజనస్య, స్రోతోజరసాంజనస్యేత్యన్యే; నీలోత్పలసమత్విషః నీలోత్పలవర్ణస్యేత్యర్థః; ‘నీలోత్పలసుగంధినః’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి| ఔదుంబరం తామ్రభాగం, శాతకుంభం సువర్ణభాగం, రాజతం రూప్యభాగం, ఏతేన తామ్రాదీనాం ప్రత్యేకమేకైకం భాగం, ఏవమేకాదశ భాగాః పూర్యంతే| మూషా మృత్కల్పితా; సా తు ధాతువాదినాం గృహే ప్రసిద్ధా| ఆవృతం విలీనం, జాతవేదసి అగ్నౌ, అంగారైః దగ్ధనిర్వాపితకృష్ణవర్ణకాష్ఠఖండైః, గోశకృద్భిః శుష్కైర్గోపురీషైః, గవామితి పదం శకృద్రసాదిషు సర్పిఃపర్యంతేషు సంబధ్యతే| మాక్షికే మధుని, వసా శుద్ధమాంసస్నేహః| అంతరీక్షే తథా జలే పానీయే| ప్లోతబద్ధం కర్పటబద్ధం| కేచిచ్ఛిక్యారోపితం పానీయమాంతరీక్షం కథయంతి| విశోష్య సప్తరాత్రాదనంతరం తదంజనం శోషయిత్వేత్యర్థః| ముక్తా మౌక్తికం, విద్రుమం ప్రవాలం, కాలానుసారివా తగరమూలం, జేజ్జటస్తు ద్వితీయసారివామాహ| శుచిరితి వైద్యవిశేషణం| ఆవాప్య ప్రక్షిప్య, యోగతః అల్పమాత్రయా| అన్యే తు సౌవీరాంజనాదీనాం చతుర్థాంశేన ముక్తాదిచూర్ణం ప్రక్షిప్యేతి వ్యాఖ్యానయంతి| నిహితం నిక్షిప్తం| అసనో బీజకః, శాతకుంభే సువర్ణమయే, శారంగే మేషశృంగమయే| కేచిదత్ర స్ఫటికవైదూర్యాదిభాజనపాఠం న పఠంతి; తే చాత్ర పాత్రాణాం తామ్రరజతసువర్ణానాం శుభభాజనం గృహ్ణంతి| సహస్రపాకవత్ శంఖదుందుభినిర్ఘోషాదినా, పూజ్యం పూజనీయం| కృత్వేతి పదం నిహితమిత్యత్ర సంబంధనీయం| కేచిత్ సహస్రపాకవత్ పూజాం కృత్వేతి పఠంతి| అధృష్యః అగమ్యః| సర్వభూతానాం దేవాసురగంధర్వయక్షరక్షఃపితృపిశాచనాగానామష్టానాం| ‘దృష్టిరాగవివర్జితం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి, రాగశబ్దేన ‘సంపశ్యతః షడపి యేఽభిహితాస్తు కాచా’ ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి||85-93||
Adhikarana 74 (94-97) · Śloka 97
కుష్ఠం చందనమేలాశ్చ పత్రం మధుకమంజనం | మేషశృంగస్య పుష్పాణి వక్రం రత్నాని సప్త చ ||94|| ఉత్పలస్య బృహత్యోశ్చ పద్మస్యాపి చ కేశరం | నాగపుష్పముశీరాణి పిప్పలీ తుత్థముత్తమం ||95|| కుక్కుటాండకపాలాని దార్వీం పథ్యాం సరోచనాం | మరిచాన్యక్షమజ్జానం తుల్యాం చ గృహగోపికాం ||96|| కృత్వా సూక్ష్మం తతశ్చూర్ణం న్యసేదభ్యర్చ్య పూర్వవత్ | ఏతద్భద్రోదయం నామ సదైవార్హతి భూమిపః ||97||
कुष्ठं चन्दनमेलाश्च पत्रं मधुकमञ्जनम् | मेषशृङ्गस्य पुष्पाणि वक्रं रत्नानि सप्त च ||९४|| उत्पलस्य बृहत्योश्च पद्मस्यापि च केशरम् | नागपुष्पमुशीराणि पिप्पली तुत्थमुत्तमम् ||९५|| कुक्कुटाण्डकपालानि दार्वीं पथ्यां सरोचनाम् | मरिचान्यक्षमज्जानं तुल्यां च गृहगोपिकाम् ||९६|| कृत्वा सूक्ष्मं ततश्चूर्णं न्यसेदभ्यर्च्य पूर्ववत् | एतद्भद्रोदयं नाम सदैवार्हति भूमिपः ||९७||
🔊 Audio coming soon
కుష్ఠమిత్యాది| వక్రం తగరం, రత్నాని సప్త పద్మరాగమరకతనీలవవైదూర్యముక్తాప్రవాలహేమాని| ఉత్పలస్య నీలోత్పలస్య, పుష్పాణి కుసుమాని, బృహత్యోః కంటకారీద్వయస్యాపి కుసుమాని, తుత్థముత్తమం మయూరగ్రీవాఖ్యం, కేచిత్ తుత్థం ఖర్పరికాతుత్థం, ఉత్తమం మయూరగ్రీవాఖ్యతుత్థమితి వ్యాఖ్యానయంతి, గృహగోపికా గృహగోధికా, గృహకారికేత్యన్యే| న్యసేత్ శుభే భాజనే ప్రక్షిపేత్| అభ్యర్చ్య శంఖదుందుభినిర్ఘోషాదినా పూజాం కృత్వా| పూర్వవత్ యాదృగ్గుణం పూర్వాంజనం తాదృగ్గుణమేతదపి స్యాదిత్యర్థః| అన్యే తు పూర్వవత్ శంఖదుందుభినిర్ఘోషాదినాఽభ్యర్చ్యేత్యాహుః| భద్రోదయం భద్రస్య కల్యాణస్య ఉదయో లాభో యస్మాత్తత్తథా; అన్యే తు భద్ర ఉదయో యస్యేత్యాహుః||94-97||
Adhikarana 75 (98-99) · Śloka 99
వక్రం సమరిచం చైవ మాంసీం శైలేయమేవ చ | తుల్యాంశాని సమానైస్తైః సమగ్రైశ్చ మనఃశిలా ||98|| పత్రస్య భాగాశ్చత్వారో ద్విగుణం సర్వతోఽంజనం | తావచ్చ యష్టీమధుకం పూర్వవచ్చైతదంజనం ||99||
वक्रं समरिचं चैव मांसीं शैलेयमेव च | तुल्यांशानि समानैस्तैः समग्रैश्च मनःशिला ||९८|| पत्रस्य भागाश्चत्वारो द्विगुणं सर्वतोऽञ्जनम् | तावच्च यष्टीमधुकं पूर्ववच्चैतदञ्जनम् ||९९||
🔊 Audio coming soon
వక్రమిత్యాది| సమానైస్తైః సమగ్రైశ్చ మనఃశిలేతి సమభాగైః సర్వద్రవ్యైః సమా మనఃశిలేత్యర్థః| పత్రస్య భాగాశ్చత్వార ఇతి ఆద్యద్రవ్యాత్ పత్రకస్య చత్వారో భాగాః| ద్విగుణం సర్వతోఽంజనం సర్వస్మాదేవ సముదితాంజనచూర్ణాద్ద్విగుణం సౌవీరాంజనం; అన్యే తు అంజనశబ్దేన స్రోతోజరసాంజనమాహుః| తావచ్చ యష్టీమధుకం సౌవీరాంజనప్రమాణం యష్టీమధుకమిత్యర్థః| అన్యే తు సర్వద్రవ్యసమం యష్టీమధుకమిచ్ఛంతి| పూర్వవత్ పూర్వమష్టౌ భాగానంజనస్యేతి యదుక్తమంజనం తత్తుల్యమేతదప్యంజనం ఫలశ్రుత్యా శంఖాదిధ్వనిపూజనేన భాజనస్థాపనేన చ| అస్యాగ్రే కేచిదుశీరాద్యంజనం పఠంతి, తచ్చాభావాన్న లిఖితం||98-99||
Adhikarana 76 (100-102) · Śloka 102
మనఃశిలాం దేవకాష్ఠం రజన్యౌ త్రిఫలోషణం | లాక్షాలశునమంజిష్ఠాసైంధవైలాః సమాక్షికాః ||100|| రోధ్రం సావరకం చూర్ణమాయసం తామ్రమేవ చ | కాలానుసారివాం చైవ కుక్కుటాండదలాని చ ||101|| తుల్యాని పయసా పిష్ట్వా గుటికాం కారయేద్బుధః | కండూతిమిరశుక్లార్మరక్తరాజ్యుపశాంతయే ||102||
मनःशिलां देवकाष्ठं रजन्यौ त्रिफलोषणम् | लाक्षालशुनमञ्जिष्ठासैन्धवैलाः समाक्षिकाः ||१००|| रोध्रं सावरकं चूर्णमायसं ताम्रमेव च | कालानुसारिवां चैव कुक्कुटाण्डदलानि च ||१०१|| तुल्यानि पयसा पिष्ट्वा गुटिकां कारयेद्बुधः | कण्डूतिमिरशुक्लार्मरक्तराज्युपशान्तये ||१०२||
🔊 Audio coming soon
మనఃశిలేత్యాది| ఊషణం మరిచం||100-102||
Adhikarana 77 (103-104) · Śloka 104
కాంస్యాపమార్జనమసీ మధుకం సైంధవం తథా | ఏరండమూలం చ సమం బృహత్యంశద్వయాన్వితం ||103|| ఆజేన పయసా పిష్ట్వా తామ్రపాత్రం ప్రలేపయేత్ | సప్తకృత్వస్తు తా వర్త్యశ్ఛాయాశుష్కా రుజాపహాః ||104||
कांस्यापमार्जनमसी मधुकं सैन्धवं तथा | एरण्डमूलं च समं बृहत्यंशद्वयान्वितम् ||१०३|| आजेन पयसा पिष्ट्वा ताम्रपात्रं प्रलेपयेत् | सप्तकृत्वस्तु ता वर्त्यश्छायाशुष्का रुजापहाः ||१०४||
🔊 Audio coming soon
కాంస్యాపమార్జనమసీత్యాది| కాంస్యాపమార్జనమసీ కాంస్యాపమార్జనస్యోల్లేఖననీలికా, నతం తగరమూలం, బృహత్యంశద్వయాన్వితం బృహతీఫలయోర్బృహతీమూలయోర్వా ఆద్యద్రవ్యాద్యదంశద్వయం తేన సమన్వితం||103-104||
Adhikarana 78 (105) · Śloka 105
పథ్యాతుత్థకయష్ట్యాహ్వైస్తుల్యైర్మరిచషోడశా | పథ్యా సర్వవికారేషు వర్తిః శీతాంబుపేషితా ||105||
पथ्यातुत्थकयष्ट्याह्वैस्तुल्यैर्मरिचषोडशा | पथ्या सर्वविकारेषु वर्तिः शीताम्बुपेषिता ||१०५||
🔊 Audio coming soon
పథ్యాతుత్థకేత్యాది| మరిచస్య షోడశభాగో యస్యాః సా మరిచషోడశా వర్తిః| పథ్యా హితా||105||
Adhikarana 79 (106) · Śloka 106
రసక్రియావిధానేన యథోక్తవిధికోవిదః | పిండాంజనాని కుర్వీత యథాయోగమతంద్రితః ||106||
रसक्रियाविधानेन यथोक्तविधिकोविदः | पिण्डाञ्जनानि कुर्वीत यथायोगमतन्द्रितः ||१०६||
🔊 Audio coming soon
సా పునః శుష్కా వర్తిరంజనేఽవచార్యమాణా నయనే క్షతాదిజననీత్యాశంక్య తస్యాః ప్రయోగమాహ- రసక్రియావిధానేనేత్యాది| రసక్రియావిధానేన రసక్రియాయా యద్విధానం నాతితను నాతిఘనం శలాకోపలేపక్షమమంగుల్యుపలేపక్షమం వా తేనేత్యర్థః| పిండాంజనాని వర్త్యంజనాని శిలాపట్టకఘృష్టాని పిష్టాని వా| ఏతేనైతదుక్తం- న కదాచిదపి శుష్కవర్త్యా నయనమంజ్యాదితి తాత్పర్యార్థః| యథాయోగమితి యథా నయనే క్షతాదయో న భవేయురిత్యర్థః| అతంద్రితః అనలసః| కేచిదముం శ్లోకమన్యథా వ్యాఖ్యానయంతి, తచ్చ విస్తరభయాన్న లిఖితం||106||
Adhikarana puShpikA · Śloka 18
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలాక్యతంత్రే క్రియాకల్పో నామాష్టాదశోఽధ్యాయః ||18||
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते शालाक्यतन्त्रे क्रियाकल्पो नामाष्टादशोऽध्यायः ||१८||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే శాలక్యతంత్రేఽష్టాదశోఽధ్యాయః||18||