54. kr̥mirōgapratiṣēdhādhyāyaḥ

Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6

અથાતઃ કૃમિરોગપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧|| યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨|| અજીર્ણાધ્યશનાસાત્મ્યવિરુદ્ધમલિનાશનૈઃ | અવ્યાયામદિવાસ્વપ્નગુર્વતિસ્નિગ્ધશીતલૈઃ ||૩|| માષપિષ્ટાન્નવિદલબિસશાલૂકસેરુકૈઃ | પર્ણશાકસુરાશુક્તદધિક્ષીરગુડેક્ષુભિઃ ||૪|| પલલાનૂપપિશિતપિણ્યાકપૃથુકાદિભિઃ | સ્વાદ્વમ્લદ્રવપાનૈશ્ચ શ્લેષ્મા પિત્તં ચ કુપ્યતિ ||૫|| કૃમીન્ બહુવિધાકારાન્ કરોતિ વિવિધાશ્રયાન્ | આમપક્વાશયે તેષાં કફવિડ્જન્મનાં પુનઃ | ધમન્યાં રક્તજાનાં ચ પ્રસવઃ પ્રાયશઃ સ્મૃતઃ ||૬||

કેષાઞ્ચિત્ કૃમીણાં સામાન્યં હેતુમાહ- અજીર્ણેત્યાદિ| અજીર્ણમ્ આમવિદગ્ધાદિભેદભિન્નં, અધ્યશનમ્ અજીર્ણભોજનં અસાત્મ્યંયત્ સેવિતં સુખાર્થં ન સમ્પદ્યતે, વિરુદ્ધં હિતાહિતીયોક્તં, મલિનં સમલમ્| પિષ્ટાન્નં તણ્ડુલપિષ્ટાદિ, વિદલં મકુષ્ઠાદિ, બિસં બિસાણ્ડકં, શાલૂઃ પદ્મકન્દઃ| પર્ણશાકં પત્રશાકં, સૂક્તં સન્ધાનકવિશેષઃ| પલલઃ તિલકલ્કઃ , આનૂપપિશિતમ્ આનૂપમાંસં, પિણ્યાકં યન્ત્રપીડિતતિલખલી, 'પીતા' ઇતિ લોકે, પૃથુકઃ ચિપિટકઃ આદિશબ્દાદેવમ્પ્રકારા અન્યેઽપિ| બહુવિધાકારાન્ વિવિધાકારાન્| વિવિધાશ્રયાનિતિ નાનાપ્રકારાશ્રયાનિત્યર્થઃ| પ્રસવ ઉત્પત્તિઃ| પ્રાયોગ્રહણાદન્યત્રાપિ સમ્ભવો જ્ઞાતવ્યઃ| કેચિદત્ર અજીર્ણાધ્યશનાદિકં હેતુગણં ન પઠન્તિ, તેષાં ચ હેત્વવગતિર્વક્ષ્યમાણાત્ 'ક્ષીરાણિ માંસાનિ' ઇત્યાદિપ્રતિષેધવિધાનાત્; મયા તુ સુખબોધાર્થં હેતુગણઃ પઠિતઃ| અપરે તુ ‘અજીર્ણભોજી મધુરામ્લનિત્યો દ્રવપ્રિયઃ પિષ્ટગુડોપભોક્તા| વ્યાયામજાતાનિ ચ વર્જ્યમાનઃ સ્વપ્નાદિવાન્ વૈ લભતે ક્રિમીન્ના' ઇતિ પઠન્તિ||૧-૬||

Adhikarana 2 (7) · Śloka 7

વિંશતેઃ કૃમિજાતીનાં ત્રિવિધઃ સમ્ભવઃ સ્મૃતઃ | પુરીષકફરક્તાનિ, તાસાં વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ||૭||

ઇદાનીં વિંશતિસઙ્ખ્યાનામપિ કૃમિજાતીનાં કારણત્રૈવિધ્યમાહ- વિંશતેરિત્યાદિ| જાતિગ્રહણં કૃમીણામાનન્ત્યખ્યાપનાર્થં; તચ્ચાનન્ત્યં વિંશત્યામેવાવરુદ્ધં, અતો વિંશતિસઙ્ખ્યાકરણં સાર્થકમ્| સમ્ભવઃ કારણમ્| કસ્ત્રિવિધઃ સમ્ભવ ઇત્યાહ- પુરીષેત્યાદિ| નનુ, અજીર્ણાધ્યશનાદયો હેતવ ઉક્તાઃ , કથં પુરીષાદયશ્ચ ઉચ્યન્તે? સત્યં, અજીર્ણાદયઃ પુરીષાદીનાં હેતવઃ, પુરીષાદયશ્ચ કૃમીણામિતિ| યદ્યપિ કૃમ્યારમ્ભકા ન પુરીષાદયઃ , તથાઽપ્યુપચારાત્ પુરીષાદીનામપિ કૃમ્યારમ્ભકત્વમ્| પુરીષાદ્યધિષ્ઠિતા દોષાઃ પુરીષાદિ, ઘૃતાદિદગ્ધવત્; એતેનાજીર્ણાદિભિઃ પ્રકુપિતા દોષાઃ પુરીષાદીન્યધિષ્ઠાય કૃમીન્ જનયન્તિ તાસાં કૃમિજાતીનામ્| કેચિત્ ‘વિસ્તરં’ ઇત્યત્ર ‘લક્ષણં’ ઇતિ પાઠાન્તરં સવ્યાખ્યાનં પઠન્તિ; તચ્ચ શિષ્યબુદ્ધિવ્યાકુલત્વહેતુત્વાત્ પરિત્યક્તમ્||૭||

Adhikarana 3 (8) · Śloka 8

અજવા વિજવાઃ કિપ્યાશ્ચિપ્યા ગણ્ડૂપદાસ્તથા | ચૂરવો દ્વિમુખાશ્ચૈવ જ્ઞેયાઃ સપ્ત પુરીષજાઃ ||૮||

પુરીષજકૃમિનામાન્યાહ- અજવા ઇત્યાદિ| અજવાદયો દ્વિમુખાન્તાઃ સપ્ત પુરીષજાઃ કૃમયઃ||૮||

Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10

શ્વેતાઃ સૂક્ષ્માસ્તુદન્ત્યેતે ગુદં પ્રતિસરન્તિ ચ | તેષામેવાપરે પુચ્છૈઃ પૃથવશ્ચ ભવન્તિ હિ ||૯|| શૂલાગ્નિમાન્દ્યપાણ્ડુત્વવિષ્ટમ્ભબલસઙ્ક્ષયાઃ | પ્રસેકારુચિહૃદ્રોગવિડ્ભેદાસ્તુ પુરીષજૈઃ ||૧૦||

પુરીષજાનાં લક્ષણમાહ- શ્વેતા ઇત્યાદિ| ય એતે પુરીષજાઃ કૃમયઃ શ્વેતાઃ સૂક્ષ્માશ્ચ ભવન્તિ, તે બાહુલ્યેનાદ્દષ્ટવશાદ્ગુદં તુદન્તિ પ્રતિસરન્તિ ચ| તેષામેવ સપ્તાનાં મધ્યે અપરે પુચ્છૈઃ પૃથવો ભવન્તિ| પુરીષજૈઃ સપ્તભિઃ કૃમિભિઃ શૂલાગ્નિમાન્દ્યાદયો ભવન્તિ| વિષ્ટમ્ભો ગુડગુડાશબ્દઃ| પ્રસેકો લાલાસ્રાવઃ| વિડ્ભેદઃ દ્રવપુરીષતા||૯-૧૦||

Adhikarana 5 (11) · Śloka 11

રક્તા ગણ્ડૂપદા દીર્ઘા ગુદકણ્ડૂનિપાતિનઃ | શૂલાટોપશકૃદ્ભેદપક્તિનાશકરાશ્ચ તે ||૧૧||

તેષામેવ સપ્તાનાં પુરીષજાનાં મધ્યે ગણ્ડૂપદાનાં લક્ષણં કર્મ ચાહ- રક્તા ઇત્યાદિ| પક્તિનાશકરા અગ્નિનાશકરાઃ, કારણે કાર્યોપચારાત્||૧૧||

Adhikarana 6 (12) · Śloka 12

દર્ભપુષ્પા મહાપુષ્પાઃ પ્રલૂનાશ્ચિપિટાસ્તથા | પિપીલિકા દારુણાશ્ચ કફકોપસમુદ્ભવાઃ ||૧૨||

કફકૃમિનામાન્યાહ- દર્ભપુષ્પા ઇત્યાદિ| દર્ભપુષ્પાદિકા દારુણપર્યન્તાઃ કફકોપજાઃ ષટ્ કૃમયઃ||૧૨||

Adhikarana 7 (13) · Śloka 13

રોમશા રોમમૂર્ધાનઃ સપુચ્છાઃ શ્યાવમણ્ડલાઃ | રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાઃ શુક્લાસ્તે તનવસ્તથા ||૧૩||

તેષામાકૃતિમાહ- રોમશા ઇત્યાદિ| રોમશાઃ સર્વતો રોમાન્વિતાઃ| રોમમૂર્ધાનઃ સરોમમસ્તકાઃ| શ્યાવમણ્ડલાઃ શ્યામમણ્ડલયુક્તાઃ||૧૩||

Adhikarana 8 (14) · Śloka 14

મજ્જાદા નેત્રલેઢારસ્તાલુશ્રોત્રભુજસ્તથા |૧૪|

તેષામેવ કર્મવિશેષેણ સઞ્જ્ઞાન્તરમાહ- મજ્જાદા ઇત્યાદિ|૧૪|-

Adhikarana 9 (14) · Śloka 14

શિરોહૃદ્રોગવમથુપ્રતિશ્યાયકરાશ્ચ તે ||૧૪||

તેષાં સર્વેષામેવ કર્માણ્યાહ- શિરોહૃદ્રોગેત્યાદિ| રોગશબ્દઃ શિરોહૃદ્ભ્યાં સમ્બધ્યતે, તેન શિરોરોગો હૃદ્રોગશ્ચ, વમથુઃ છર્દિઃ| ચકારાત્ અન્યાનપિ કફજવ્યાધીન્ કુર્વન્તિ| તે કફજાઃ કૃમયઃ||૧૪||

Adhikarana 10 (15) · Śloka 15

કેશરોમનખાદાશ્ચ દન્તાદાઃ કિક્કિશાસ્તથા | કુષ્ઠજાઃ સપરીસર્પા જ્ઞેયાઃ શોણિતસમ્ભવાઃ ||૧૫||

રક્તજકૃમિનામાન્યાહ- કેશરોમેત્યાદિ| કેશાદાદ્યાઃ પરીસર્પાન્તાઃ સપ્ત રક્તજાઃ કૃમયઃ||૧૫||

Adhikarana 11 (16) · Śloka 16

તે સરક્તાશ્ચ કૃષ્ણાશ્ચ સ્નિગ્ધાશ્ચ પૃથવસ્તથા |૧૬|

તેષામાકૃતિમાહ- ત ઇત્યાદિ| તે રક્તજાઃ કૃમયઃ| પૃથવઃ સ્થૂલાઃ|૧૬|-

Adhikarana 12 (16) · Śloka 16

રક્તાધિષ્ઠાનજાન્ પ્રાયો વિકારાન્ જનયન્તિ તે ||૧૬||

તેષાં કર્માણ્યાહ- રક્તાધિષ્ઠાનજાનિત્યાદિ| રક્તાધિષ્ઠાનજાન્ વ્યાધિસમુદ્દેશીયોક્તાન્ કુષ્ઠવિસર્પપિડકાદીન્||૧૬||

Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19

માષપિષ્ટાન્નવિદલપર્ણશાકૈઃ પુરીષજાઃ | માંસમાષગુડક્ષીરદધિતૈલૈઃ કફોદ્ભવાઃ ||૧૭|| વિરુદ્ધાજીર્ણશાકાદ્યૈઃ શોણિતોત્થા ભવન્તિ હિ | જ્વરો વિવર્ણતા શૂલં હૃદ્રોગઃ સદનં ભ્રમઃ ||૧૮|| ભક્તદ્વેષોઽતિસારશ્ચ સઞ્જાતકૃમિલક્ષણમ્ |૧૯|

પુરીષજાદિકૃમીણાં સામાન્યકારણમભિધાયેદાનીં વિશેષકારણમાહ- માષપિષ્ટાન્નવિદલેત્યાદિ| પિષ્ટાન્નં તણ્ડુલાદિપિષ્ટજમ્||૧૭-૧૮||-

Adhikarana 14 (19) · Śloka 20

દૃશ્યાસ્ત્રયોદશાદ્યાસ્તુ કૃમીણાં પરિકીર્તિતાઃ ||૧૯|| કેશાદાદ્યાસ્ત્વદૃશ્યાસ્તે દ્વાવાદ્યૌ પરિવર્જયેત્ |૨૦|

ઇદાનીં કૃમીણાં દૃશ્યાદૃશ્યત્વેન સાધ્યાસાધ્યત્વેન ચ વિભાગકરણાર્થમાહ- દૃશ્યા ઇત્યાદિ| આદ્યાસ્ત્રયોદશેતિ અજવાદ્યા દારુણાન્તા ઇત્યર્થઃ| કેશાદાદ્યા ઇતિ કેશાદાદ્યાઃ પરીસર્પાન્તા રક્તજાઃ કૃમય ઇત્યર્થઃ| દ્વાવાદ્યાવિતિ રક્તજાપેક્ષયૈવ આદ્યૌ, તેન કેશાદરોમાદાવિત્યર્થઃ| તથા ચોક્તમ્- “અસાધ્યૌ દ્વૌ તુ વિજ્ઞેયૌ રોમકેશાદસઞ્જ્ઞિતૌ” ઇતિ||૧૯||-

Adhikarana 15 (20) · Śloka 21

એષામન્યતમં જ્ઞાત્વા જિઘાંસુઃ સ્નિગ્ધમાતુરમ્ ||૨૦|| સુરસાદિવિપક્વેન સર્પિષા વાન્તમાદિતઃ | વિરેચયેત્તીક્ષ્ણતરૈર્યોગૈ ... |૨૧|

નિદાનમભિધાયેદાનીં ચિકિત્સાવસરઃ- એષામન્યતમમિત્યાદિ| એષાં ક્રિમીણાં મધ્યે અન્યતમમેકતમં જિઘાંસુઃ, સ્નિગ્ધમાતુરં સુરસાદિગણવિપક્વેન સર્પિષા સ્નિગ્ધમાતુરં જ્ઞાત્વા, આદિતશ્ચ વાન્તં તીક્ષ્ણતરૈર્યોગૈઃ કફઘ્નૈર્વિરેચનકલ્પોક્તૈર્વિરેચયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| ‘દુષ્ટે ચ કોષ્ઠે કૃમિભિર્મનુષ્યં ન વામયેત્’ ઇત્યાદિના કૃમિયુક્તસ્ય પુંસો વમનનિષેધઃ, તથાઽપિ કૃમિયુક્તસ્ય પ્રથમાવસ્થાયાં વમનં શસ્તમ્, અતો વાન્તમાદિત ઇત્યુક્તમ્||૨૦||-

Adhikarana 16 (21-22) · Śloka 22

... રાસ્થાપયેચ્ચ તમ્ ||૨૧|| યવકોલકુલત્થાનાં સુરસાદેર્ગણસ્ય ચ | વિડઙ્ગસ્નેહયુક્તેન ક્વાથેન લવણેન ચ ||૨૨||

વિરેકાનન્તરં કિં કુર્યાદિત્યાહ- આસ્થાપયેદિત્યાદિ| તમ્ આતુરં યવકોલાદીનાં ક્વાથેન તથા સુરસાદિગણસ્ય ક્વાથેન વિડઙ્ગસાધિતસ્નેહયુક્તેન સૈન્ધવલવણાન્વિતેનાસ્થાપયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| ગણસ્ય ચેતિ ચકારાત્ સુરસાદિકલ્કોઽપિ ગ્રાહ્યઃ||૨૧-૨૨||

Adhikarana 17 (23) · Śloka 24

પ્રત્યાગતે નિરૂહે તુ નરં સ્નાતં સુખામ્બુના | યુઞ્જ્યાત્ કૃમિઘ્નૈરશનૈસ્તતઃ શીઘ્રં ભિષગ્વરઃ ||૨૩|| સ્નેહેનોક્તેન ચૈનં તુ યોજયેત્ સ્નેહબસ્તિના |૨૪|

આસ્થાપનાનન્તરં કિં કુર્યાદિત્યાહ- પ્રત્યાગત ઇત્યાદિ| પ્રત્યાગતે વ્યાઘુટિતે પતિતે ઇત્યર્થઃ| સુખામ્બુના ઉષ્ણોદકેન| કૃમિઘ્નૈરશનૈઃ કૃમિઘ્નદ્રવ્યસાધિતૈઃ સ્વભાવતઃ કૃમિઘ્નૈશ્ચ| સ્નેહેનોક્તેન વિડઙ્ગસાધિતસ્નેહેન| સ્નેહબસ્તિના અનુવાસનેન||૨૩||-

Adhikarana 18 (24) · Śloka 24

તતઃ શિરીષકિણિહીરસં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્ ||૨૪||

અતોઽનન્તરં કૃતાન્નસંસર્ગઃ કિં કુર્યાદિત્યાહ- તત ઇત્યાદિ| તત ઇતિ અનુવાસનાનન્તરમ્| કિણિહી કટભી||૨૪||

Adhikarana 19 (25) · Śloka 25

કેવૂકસ્વરસં વાઽપિ પૂર્વવત્તીક્ષ્ણભોજનઃ |૨૫|

પાનાન્તરમાહ- કેવૂકેત્યાદિ| કેવૂકઃ ‘કેસુર ’ ઇતિ નામ્ના પ્રસિદ્ધઃ| પૂર્વવદિતિ ક્ષૌદ્રયુતમિત્યર્થઃ| તીક્ષ્ણભોજનઃ તીક્ષ્ણદ્રવ્યસંસ્કૃતાહારઃ|૨૫|-

Adhikarana 20 (25) · Śloka 25

પલાશબીજસ્વરસં કલ્કં વા તણ્ડુલામ્બુના ||૨૫||

અપરમપિ પાનયોગમાહ- પલાશબીજેત્યાદિ| પલાશબીજસ્વરસં કલ્કં વેતિ પલાશબીજકલ્કં વા તણ્ડુલામ્બુના પિબેદિત્યર્થઃ||૨૫||

Adhikarana 21 (26) · Śloka 26

પારિભદ્રકપત્રાણાં ક્ષૌદ્રેણ સ્વરસં પિબેત્ | પત્તૂરસ્વરસં વાઽપિ પિબેદ્વા સુરસાદિજમ્ ||૨૬||

અપરમપિ પાનયોગમાહ- પારિભદ્રકપત્રાણામિત્યાદિ| પારિભદ્રઃ પર્વતનિમ્બઃ| પત્તૂરઃ શિરવાલિકા| સુરસાદિકઃ સુરસાદિગણઃ||૨૬||

Adhikarana 22 (27) · Śloka 27

લિહ્યાદશ્વશકૃચ્ચૂર્ણં વૈડઙ્ગં વા સમાક્ષિકમ્ |૨૭|

કૃમિઘ્નમવલેહયોગમાહ- લિહ્યાદિત્યાદિ| અશ્વશકૃચ્ચૂર્ણં ઘોટકપુરીષચૂર્ણમ્| વૈડઙ્ગં વિડઙ્ગચૂમ્| ‘વૈડઙ્ગમ્’ ઇત્યત્ર ‘બૈડાલમ્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; તત્ર બિડાલવિટ્ચૂર્ણમિતિ વ્યાખ્યાનમ્|૨૭|-

Adhikarana 23 (27) · Śloka 28

પત્રૈર્મૂષિકપર્ણ્યા વા સુપિષ્ટૈઃ પિષ્ટમિશ્રિતૈઃ ||૨૭|| ખાદેત્ પૂપલિકાઃ પક્વા ધાન્યામ્લં ચ પિબેદનુ |૨૮|

ક્રિમિઘ્નપૂપલિકામાહ- પત્રૈર્મૂષિકપર્ણ્યા વેત્યાદિ| મૂષિકપર્ણી દન્તી, અન્યે મૂષિકકર્ણાખ્યં દ્રવ્યાન્તરમાહુઃ| પિષ્ટમિશ્રિતૈઃ યવપિષ્ટમિશ્રિતૈઃ, તસ્ય વિશેષેણ ક્રિમિહરત્વાત્| ધાન્યામ્લં કાઞ્જિકમ્| અન્વિતિ પૂપલિકાભક્ષણાનન્તરમ્| યદ્યપિ ‘ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતાનિ ચ’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તાદમ્લવર્જનાદત્ર કાઞ્જિકસ્યાપિ વર્જનં પ્રાપ્નોતિ, તથાઽપિ કાઞ્જિકસ્ય પ્રાયોગિકત્વાત્ ક્રિમિહરત્વાચ્ચાત્ર કાઞ્જિકાનુપાનં, તથા હિ ગુણોપવર્ણને કાઞ્જિકં કૃમિઘ્નત્વેન દૃષ્ટમ્||૨૭||-

Adhikarana 24 (28) · Śloka 29

સુરસાદિગણે પક્વં તૈલં વા પાનમિષ્યતે ||૨૮|| વિડઙ્ગચૂર્ણયુક્તૈર્વા પિષ્ટૈર્ભક્ષ્યાંસ્તુ કારયેત્ |૨૯|

કૃમિઘ્નતૈલમાહ- સુરસાદિગણે ઇત્યાદિ| તૈલમિતિ સુરસાદિગણે ‘ક્વાથકલ્કીકૃતે’ ઇતિ શેષઃ| વિડઙ્ગેત્યાદિ| પિષ્ટૈઃ યવાદિપિષ્ટૈઃ| ભક્ષ્યાન્ લડ્ડૂકાદીન્| વિકલ્પવિધાનં પૂર્વયોગાપેક્ષયા||૨૮||-

Adhikarana 25 (29) · Śloka 29

તત્કષાયપ્રપીતાનાં તિલાનાં સ્નેહમેવ વા ||૨૯||

તત્કષાયપ્રપીતાનામિત્યાદિ| તત્કષાયપ્રપીતાનાં વિડઙ્ગક્વાથભાવિતાનામ્| અત્રાપિ કારયેદિતિ સમ્બન્ધનીયમ્||૨૯||

Adhikarana 26 (31) · Śloka 31

શ્વાવિધઃ શકૃતશ્ચૂર્ણં સપ્તકૃત્વઃ સુભાવિતમ્ | વિડઙ્ગાનાં કષાયેણ ત્રૈફલેન તથૈવ ચ ||૩૦|| ક્ષૌદ્રેણ લીઢ્વાઽનુપિબેદ્રસમામલકોદ્ભવમ્ | અક્ષાભયારસં વાઽપિ... |૩૧|

શ્વાવિધ ઇત્યાદિ| શ્વાવિધઃ સેઢાયાઃ, શકૃત્ વિષ્ઠા, તસ્યાશ્ચૂર્ણં સપ્તવારાન્ વિડઙ્ગક્વાથેન ભાવિતં પુનસ્ત્રિફલાક્વાથેન તથૈવ ભાવિતં, ક્ષૌદ્રેણ લીઢ્વા, અનુ પશ્ચાત્, આમલકોદ્ભવં બિભીતકોદ્ભવં વા હરીતકીરસં વાઽપિ ક્ષૌદ્રેણ પિબેદિતિ સમ્બન્ધઃ||૩૧||-

Adhikarana 27 (31) · Śloka 31

... વિધિરેષોઽયસામપિ ||૩૧||

અમુમેવ વિધિ લૌહચૂર્ણાનામપ્યતિદિશન્નાહ- વિધિરિત્યાદિ| એષ વિધિઃ શ્વાવિધઃ શકૃચ્ચૂર્ણવિધિઃ| અયસામપીતિ ત્રપુસીસતામ્રરજતકૃષ્ણલોહાનામપિ| એતેનૈતદુક્તં ભવતિ- પ્રત્યેકં લોહાદિચૂર્ણાનાં શ્વાવિત્પુરીષચૂર્ણવિધાનવદ્વિધિઃ કાર્યઃ||૩૧||

Adhikarana 28 (32) · Śloka 33

પૂતીકસ્વરસં વાઽપિ પિબેદ્વા મધુના સહ | પિબેદ્વા પિપ્પલીમૂલમજામૂત્રેણ સંયુતમ્ ||૩૨|| સપ્તરાત્રં પિબેદ્ધૃષ્ટં ત્રપુ વા દધિમસ્તુના |૩૩|

પૂતીકઃ ચિરબિલ્વઃ| પિબેદિત્યાદિ| અજામૂત્રેણ છાગમૂત્રેણ| પિબેદ્ધૃષ્ટમિત્યાદિ| ત્રપુ રઙ્ગં, ‘કથીર’ ઇતિ લોકે| દધિમસ્તુગ્રહણમ્ અન્યમસ્તુનિષેધાર્થં; અન્યે ‘દધિમસ્તુના’ ઇત્યત્ર દધિગ્રહણં કૂર્ચિકામસ્તુપરિહારાર્થમિતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| તન્ન, દધિમસ્તુગ્રહણેન કૂર્ચિકામસ્તુગ્રહણમસમ્ભવં, સર્વનિબન્ધવિરોધાત્ સમાનતન્ત્રવિરોધાચ્ચ||૩૨||

Adhikarana 29 (33) · Śloka 33

પુરીષજાન્ કફોત્થાંશ્ચ હન્યાદેવં કૃમીન્ ભિષક્ ||૩૩||

યત્ પૂર્વમેતચ્ચિકિત્સિતમુક્તં તત્ પુરીષકફજાનાં કાર્યમિતિ દર્શયન્નાહ- પુરીષજાનિત્યાદિ| એવમિતિ પૂર્વોક્તેન વિધિનેત્યર્થઃ||૩૩||

Adhikarana 30 (34) · Śloka 34

શિરોહૃદ્ઘ્રાણકર્ણાક્ષિસંશ્રિતાંશ્ચ પૃથગ્વિધાન્ | વિશેષેણાઞ્જનૈર્નસ્યૈરવપીડૈશ્ચ સાધયેત્ ||૩૪||

પુરીષકફજાનાં સામાન્યચિકિત્સિતમભિધાયેદાનીં કફજાનામાશ્રયવિશેષેણ ચિકિત્સામાહ- શિરોહૃદ્ઘ્રાણેત્યાદિ| શિરઃપ્રભૃતિસંશ્રિતાન્ નાનાપ્રકારાન્ કૃમીન્ વિશેષેણાઞ્જનાદિભિઃ સાધયેદિતિ પિણ્ડાર્થઃ| ચકારાત્ ગણ્ડૂષકવલગ્રહાદિભિરપિ| અન્યે તુ યદ્યપ્યઞ્જનાદિકં સામાન્યેનોક્તં, તથાઽપ્યઞ્જનં નેત્રસ્થે, નસ્યાવપીડૌ ઘ્રાણશિરઃસંશ્રિતે ચ, વિશેષેણાઞ્જનાદીનાં નેત્રાદિજકૃમિહરત્વાત્; હૃદ્ગતાનાં કર્ણગતાનાં ચાર્થવશાદેવ કૃમિજહૃદ્રોગકૃમિકર્ણકચિકિત્સિતૈશ્ચિકિત્સા કાર્યા; ચકારાત્ શિરઃસ્થિતાનાં કૃમીણાં કૃમિશિરોરોગચિકિત્સિતૈશ્ચિકિત્સા કાર્યેતિ ગૃહ્યત ઇતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ| ‘સંશ્રિતાન્’ ઇત્યત્ર ‘વ્રણજાન્’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ; અન્યે ‘સંશ્રિતાન્’ ઇત્યત્ર ‘સંસૃતાન્’ ઇતિ પઠન્તિ; કર્ણસ્થાને ચ વક્ત્રં પઠન્તિ||૩૪||

Adhikarana 31 (35) · Śloka 35

શકૃદ્રસં તુરઙ્ગસ્ય સુશુષ્કં ભાવયેદતિ | નિષ્ક્વાથેન વિડઙ્ગાનાં ચૂર્ણં પ્રધમનં તુ તત્ ||૩૫||

શિરઃ પ્રભૃતિસંશ્રિતકૃમિઘ્નં પ્રધમનમાહ- શકૃદ્રસમિત્યાદિ| શકૃદ્રસં તુરઙ્ગસ્યેતિ ઘોટકપુરીષસ્ય રસમિત્યર્થઃ| સુશુષ્કમિતિ પુરીષરસસ્ય વિશેષણમ્| પ્રધમનમિતિ નાસાયાં ચૂર્ણપ્રક્ષેપણં જ્ઞેયમ્||૩૫||

Adhikarana 32 (36) · Śloka 36

અયશ્ચૂર્ણાન્યનેનૈવ વિધિના યોજયેદ્ભિષક્ | સકાંસ્યનીલં તૈલં ચ નસ્યં સ્યાત્સુરસાદિકે ||૩૬||

અમુમેવ પ્રધમનવિધિં લોહચૂર્ણેષ્વતિદિશન્નાહ- અયશ્ચૂર્ણાનીત્યાદિ| અનેનેતિ ઘોટપુરીષસ્વરસપ્રધમનવિધાનેન| સકાંસ્યનીલં કાંસ્યાપમાર્જનમસીસહિતમ્| ‘સુરસાદિકે’ ઇત્યત્ર ‘વિપક્વં’ ઇતિ શેષઃ| તેન સુરસાદિગણક્વાથવિપક્વં તૈલં કાંસ્યમસીસહિતં નસ્યં સ્યાદિતિ| તથા ચોક્તાં,- ‘સુરસાદિશૃતં તૈલં નસ્યં કાંસ્યમલાન્વિતમ્’- ઇતિ||૩૬||

Adhikarana 33 (37) · Śloka 37

ઇન્દ્રલુપ્તવિધિશ્ચાપિ વિધેયો રોમભોજિષુ |૩૭|

રોમાદાદીનામતિદેશેન ચિકિત્સામાહ- ઇન્દ્રલુપ્તેત્યાદિ| રોમભોજિષુ રોમાદેષુ| ચકારેણ કેશભોજિષ્વપીન્દ્રલુપ્તવિધિઃ કાર્ય ઇતિ સમુચ્ચીયતે|૩૭|-

Adhikarana 34 (37) · Śloka 37

દન્તાદાનાં સમુદ્દિષ્ટં વિધાનં મુખરોગિકમ્ ||૩૭||

દન્તાદાનામપ્યતિદેશેન ચિકિત્સિતમાહ- દન્તાદાનામિત્યાદિ| મુખરોગિકં કૃમિદન્તોક્તં, વિશેષેણ કૃમિદન્તોક્તચિકિત્સિતસ્ય દન્તાનાં હિતત્વાત્| યદ્યપિ રોમાદદન્તાદાનાં રક્તજત્વાત્ રક્તજસામાન્યચિકિત્સાનન્તરમિન્દ્રલુપ્તવિધ્યાદિકં વિશેષચિકિત્સિતં કર્તુમુચિતં ભવતિ, તથાઽપિ કફજા અપિ રોમદન્તભક્ષણં કુર્વન્તીતિ પ્રવ્યક્તકટુકં ભોજનં હિતં ભવેદિતિ પ્રતિપાદનાર્થં રોમદન્તાદાનાં પ્રથમં ચિકિત્સિતમુક્તમ્||૩૭||

Adhikarana 35 (38) · Śloka 38

રક્તજાનાં પ્રતીકારં કુર્યાત્ કુષ્ઠચિકિત્સિતે |૩૮|

ઇદાનીં સામાન્યચિકિત્સિતં રક્તજાનામતિદેશેનાહ- રક્તજાનામિત્યાદિ| ‘કુષ્ઠચિકિત્સિતે’ ઇત્યત્ર પૂર્વોક્તમેવ સમુદ્દિષ્ટમિતિ પદં સમ્બન્ધનીયમ્| કેચિત્ ‘કુષ્ઠચિકિત્સિતાત્’ ઇતિ પઠન્તિ|૩૮|-

Adhikarana 36 (38) · Śloka 38

સુરસાદિં તુ સર્વેષુ સર્વથૈવોપયોજયેત્ ||૩૮||

સુરસાદિં તુ સર્વેષ્વિત્યાદિ| સર્વેષુ પુરીષજાદિષુ| સર્વથૈવ અન્નપાનસ્નાનાદિવિધિના||૩૮||

Adhikarana 37 (39) · Śloka 39

પ્રવ્યક્તતિક્તકટુકં ભોજનં ચ હિતં ભવેત્ |૩૯|

ભોજને વિધ્યન્તરમાહ- પ્રવ્યક્તેત્યાદિ| પ્રવ્યક્તતિક્તકટુકમિતિ તિક્તકટુકોત્કટમિત્યર્થઃ|૩૯|-

Adhikarana 38 (39) · Śloka 39

કુલત્થક્ષારસંસૃષ્ટં ક્ષારપાનં ચ પૂજિતમ્ ||૩૯||

પાનેઽપિ વિધ્યન્તરમાહ- કુલત્થેત્યાદિ| કુલત્થક્ષારસંસૃષ્ટં કુલત્થભસ્મોદકસંયુક્તમ્? ક્ષારપાનં યવક્ષારપાનં, તથા ચોક્તં વિશ્વામિત્રેણ- ‘યાવશૂકસ્ય પાનં તુ કુલત્થક્ષારવારિણા’- ઇતિ| કેચિત્ ‘કુલત્થક્ષાર...’ ઇત્યત્ર ‘વિડઙ્ગક્ષાર...’ ઇતિ પઠન્તિ||૩૯||

Adhikarana 39 (40) · Śloka 40

ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતાનિ ચૈવ દધીનિ શાકાનિ ચ પર્ણવન્તિ | સમાસતોઽમ્લાન્મધુરાન્ હિમાંશ્ચ કૃમીન્ જિઘાંસુઃ પરિવર્જયેત્તુ ||૪૦||

પ્રવૃત્તિલક્ષણં ચિકિત્સિતમભિધાયેદાનીં નિવૃત્તિલક્ષણં ચિકિત્સિતમાહ- ક્ષીરાણિ માંસાનીત્યાદિ| યદ્યપિ ‘સઙ્ક્ષેપતઃ ક્રિયાયોગો નિદાનપરિવર્જનમ્’ ઇતિ વાક્યાદેવ ક્ષીરાદીનાં નિષેધવિધિઃ સિદ્ધઃ, તથાઽપિ ક્ષીરાદીનાં પ્રતિષેધકરણં નિયમાર્થં; તેન કૃમીણાં નિદાનમપિ ક્ષીરાદિકં મદાત્યયે મદ્યવદ્ભેષજં મા ભૂદિત્યર્થઃ||૪૦||

Adhikarana puShpikA · Śloka 54

ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે કૃમિપ્રતિષેધો નામ (ષોડશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ચતુઃપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૪||

ઇતિ શ્રીડલ્હ(હ્લ)ણવિરચિતાયાં નિબન્ધસઙ્ગ્રહાખ્યાયાં સુશ્રુતવ્યાખ્યાયામુત્તરતન્ત્રે કૃમિપ્રતિષેધો નામ ચતુઃપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ||૫૪||