Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6
અથાતઃ કૃમિરોગપ્રતિષેધમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ ||૧||
યથોવાચ ભગવાન્ ધન્વન્તરિઃ ||૨||
અજીર્ણાધ્યશનાસાત્મ્યવિરુદ્ધમલિનાશનૈઃ |
અવ્યાયામદિવાસ્વપ્નગુર્વતિસ્નિગ્ધશીતલૈઃ ||૩||
માષપિષ્ટાન્નવિદલબિસશાલૂકસેરુકૈઃ |
પર્ણશાકસુરાશુક્તદધિક્ષીરગુડેક્ષુભિઃ ||૪||
પલલાનૂપપિશિતપિણ્યાકપૃથુકાદિભિઃ |
સ્વાદ્વમ્લદ્રવપાનૈશ્ચ શ્લેષ્મા પિત્તં ચ કુપ્યતિ ||૫||
કૃમીન્ બહુવિધાકારાન્ કરોતિ વિવિધાશ્રયાન્ |
આમપક્વાશયે તેષાં કફવિડ્જન્મનાં પુનઃ |
ધમન્યાં રક્તજાનાં ચ પ્રસવઃ પ્રાયશઃ સ્મૃતઃ ||૬||
View original
अथातः कृमिरोगप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अजीर्णाध्यशनासात्म्यविरुद्धमलिनाशनैः |
अव्यायामदिवास्वप्नगुर्वतिस्निग्धशीतलैः ||३||
माषपिष्टान्नविदलबिसशालूकसेरुकैः |
पर्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः ||४||
पललानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः |
स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तं च कुप्यति ||५||
कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् |
आमपक्वाशये तेषां कफविड्जन्मनां पुनः |
धमन्यां रक्तजानां च प्रसवः प्रायशः स्मृतः ||६||
Adhikarana 2 (7) · Śloka 7
વિંશતેઃ કૃમિજાતીનાં ત્રિવિધઃ સમ્ભવઃ સ્મૃતઃ |
પુરીષકફરક્તાનિ, તાસાં વક્ષ્યામિ વિસ્તરમ્ ||૭||
View original
विंशतेः कृमिजातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः |
पुरीषकफरक्तानि, तासां वक्ष्यामि विस्तरम् ||७||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
અજવા વિજવાઃ કિપ્યાશ્ચિપ્યા ગણ્ડૂપદાસ્તથા |
ચૂરવો દ્વિમુખાશ્ચૈવ જ્ઞેયાઃ સપ્ત પુરીષજાઃ ||૮||
View original
अजवा विजवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा |
चूरवो द्विमुखाश्चैव ज्ञेयाः सप्त पुरीषजाः ||८||
Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10
શ્વેતાઃ સૂક્ષ્માસ્તુદન્ત્યેતે ગુદં પ્રતિસરન્તિ ચ |
તેષામેવાપરે પુચ્છૈઃ પૃથવશ્ચ ભવન્તિ હિ ||૯||
શૂલાગ્નિમાન્દ્યપાણ્ડુત્વવિષ્ટમ્ભબલસઙ્ક્ષયાઃ |
પ્રસેકારુચિહૃદ્રોગવિડ્ભેદાસ્તુ પુરીષજૈઃ ||૧૦||
View original
श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च |
तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि ||९||
शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसङ्क्षयाः |
प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः ||१०||
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
રક્તા ગણ્ડૂપદા દીર્ઘા ગુદકણ્ડૂનિપાતિનઃ |
શૂલાટોપશકૃદ્ભેદપક્તિનાશકરાશ્ચ તે ||૧૧||
View original
रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः |
शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते ||११||
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
દર્ભપુષ્પા મહાપુષ્પાઃ પ્રલૂનાશ્ચિપિટાસ્તથા |
પિપીલિકા દારુણાશ્ચ કફકોપસમુદ્ભવાઃ ||૧૨||
View original
दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा |
पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः ||१२||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
રોમશા રોમમૂર્ધાનઃ સપુચ્છાઃ શ્યાવમણ્ડલાઃ |
રૂઢધાન્યાઙ્કુરાકારાઃ શુક્લાસ્તે તનવસ્તથા ||૧૩||
View original
रोमशा रोममूर्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः |
रूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा ||१३||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
મજ્જાદા નેત્રલેઢારસ્તાલુશ્રોત્રભુજસ્તથા |૧૪|
View original
मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा |१४|
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
શિરોહૃદ્રોગવમથુપ્રતિશ્યાયકરાશ્ચ તે ||૧૪||
View original
शिरोहृद्रोगवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते ||१४||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
કેશરોમનખાદાશ્ચ દન્તાદાઃ કિક્કિશાસ્તથા |
કુષ્ઠજાઃ સપરીસર્પા જ્ઞેયાઃ શોણિતસમ્ભવાઃ ||૧૫||
View original
केशरोमनखादाश्च दन्तादाः किक्किशास्तथा |
कुष्ठजाः सपरीसर्पा ज्ञेयाः शोणितसम्भवाः ||१५||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
તે સરક્તાશ્ચ કૃષ્ણાશ્ચ સ્નિગ્ધાશ્ચ પૃથવસ્તથા |૧૬|
View original
ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा |१६|
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
રક્તાધિષ્ઠાનજાન્ પ્રાયો વિકારાન્ જનયન્તિ તે ||૧૬||
View original
रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जनयन्ति ते ||१६||
Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19
માષપિષ્ટાન્નવિદલપર્ણશાકૈઃ પુરીષજાઃ |
માંસમાષગુડક્ષીરદધિતૈલૈઃ કફોદ્ભવાઃ ||૧૭||
વિરુદ્ધાજીર્ણશાકાદ્યૈઃ શોણિતોત્થા ભવન્તિ હિ |
જ્વરો વિવર્ણતા શૂલં હૃદ્રોગઃ સદનં ભ્રમઃ ||૧૮||
ભક્તદ્વેષોઽતિસારશ્ચ સઞ્જાતકૃમિલક્ષણમ્ |૧૯|
View original
माषपिष्टान्नविदलपर्णशाकैः पुरीषजाः |
मांसमाषगुडक्षीरदधितैलैः कफोद्भवाः ||१७||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||१८||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् |१९|
Adhikarana 14 (19) · Śloka 20
દૃશ્યાસ્ત્રયોદશાદ્યાસ્તુ કૃમીણાં પરિકીર્તિતાઃ ||૧૯||
કેશાદાદ્યાસ્ત્વદૃશ્યાસ્તે દ્વાવાદ્યૌ પરિવર્જયેત્ |૨૦|
View original
दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्तिताः ||१९||
केशादाद्यास्त्वदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् |२०|
Adhikarana 15 (20) · Śloka 21
એષામન્યતમં જ્ઞાત્વા જિઘાંસુઃ સ્નિગ્ધમાતુરમ્ ||૨૦||
સુરસાદિવિપક્વેન સર્પિષા વાન્તમાદિતઃ |
વિરેચયેત્તીક્ષ્ણતરૈર્યોગૈ ... |૨૧|
View original
एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम् ||२०||
सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः |
विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगै ... |२१|
Adhikarana 16 (21-22) · Śloka 22
... રાસ્થાપયેચ્ચ તમ્ ||૨૧||
યવકોલકુલત્થાનાં સુરસાદેર્ગણસ્ય ચ |
વિડઙ્ગસ્નેહયુક્તેન ક્વાથેન લવણેન ચ ||૨૨||
View original
... रास्थापयेच्च तम् ||२१||
यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च |
विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च ||२२||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 24
પ્રત્યાગતે નિરૂહે તુ નરં સ્નાતં સુખામ્બુના |
યુઞ્જ્યાત્ કૃમિઘ્નૈરશનૈસ્તતઃ શીઘ્રં ભિષગ્વરઃ ||૨૩||
સ્નેહેનોક્તેન ચૈનં તુ યોજયેત્ સ્નેહબસ્તિના |૨૪|
View original
प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना |
युञ्ज्यात् कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः ||२३||
स्नेहेनोक्तेन चैनं तु योजयेत् स्नेहबस्तिना |२४|
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
તતઃ શિરીષકિણિહીરસં ક્ષૌદ્રયુતં પિબેત્ ||૨૪||
View original
ततः शिरीषकिणिहीरसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ||२४||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
કેવૂકસ્વરસં વાઽપિ પૂર્વવત્તીક્ષ્ણભોજનઃ |૨૫|
View original
केवूकस्वरसं वाऽपि पूर्ववत्तीक्ष्णभोजनः |२५|
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
પલાશબીજસ્વરસં કલ્કં વા તણ્ડુલામ્બુના ||૨૫||
View original
पलाशबीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना ||२५||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
પારિભદ્રકપત્રાણાં ક્ષૌદ્રેણ સ્વરસં પિબેત્ |
પત્તૂરસ્વરસં વાઽપિ પિબેદ્વા સુરસાદિજમ્ ||૨૬||
View original
पारिभद्रकपत्राणां क्षौद्रेण स्वरसं पिबेत् |
पत्तूरस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा सुरसादिजम् ||२६||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
લિહ્યાદશ્વશકૃચ્ચૂર્ણં વૈડઙ્ગં વા સમાક્ષિકમ્ |૨૭|
View original
लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं वैडङ्गं वा समाक्षिकम् |२७|
Adhikarana 23 (27) · Śloka 28
પત્રૈર્મૂષિકપર્ણ્યા વા સુપિષ્ટૈઃ પિષ્ટમિશ્રિતૈઃ ||૨૭||
ખાદેત્ પૂપલિકાઃ પક્વા ધાન્યામ્લં ચ પિબેદનુ |૨૮|
View original
पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः ||२७||
खादेत् पूपलिकाः पक्वा धान्याम्लं च पिबेदनु |२८|
Adhikarana 24 (28) · Śloka 29
સુરસાદિગણે પક્વં તૈલં વા પાનમિષ્યતે ||૨૮||
વિડઙ્ગચૂર્ણયુક્તૈર્વા પિષ્ટૈર્ભક્ષ્યાંસ્તુ કારયેત્ |૨૯|
View original
सुरसादिगणे पक्वं तैलं वा पानमिष्यते ||२८||
विडङ्गचूर्णयुक्तैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यांस्तु कारयेत् |२९|
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
તત્કષાયપ્રપીતાનાં તિલાનાં સ્નેહમેવ વા ||૨૯||
View original
तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहमेव वा ||२९||
Adhikarana 26 (31) · Śloka 31
શ્વાવિધઃ શકૃતશ્ચૂર્ણં સપ્તકૃત્વઃ સુભાવિતમ્ |
વિડઙ્ગાનાં કષાયેણ ત્રૈફલેન તથૈવ ચ ||૩૦||
ક્ષૌદ્રેણ લીઢ્વાઽનુપિબેદ્રસમામલકોદ્ભવમ્ |
અક્ષાભયારસં વાઽપિ... |૩૧|
View original
श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम् |
विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च ||३०||
क्षौद्रेण लीढ्वाऽनुपिबेद्रसमामलकोद्भवम् |
अक्षाभयारसं वाऽपि... |३१|
Adhikarana 27 (31) · Śloka 31
... વિધિરેષોઽયસામપિ ||૩૧||
View original
... विधिरेषोऽयसामपि ||३१||
Adhikarana 28 (32) · Śloka 33
પૂતીકસ્વરસં વાઽપિ પિબેદ્વા મધુના સહ |
પિબેદ્વા પિપ્પલીમૂલમજામૂત્રેણ સંયુતમ્ ||૩૨||
સપ્તરાત્રં પિબેદ્ધૃષ્ટં ત્રપુ વા દધિમસ્તુના |૩૩|
View original
पूतीकस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा मधुना सह |
पिबेद्वा पिप्पलीमूलमजामूत्रेण संयुतम् ||३२||
सप्तरात्रं पिबेद्धृष्टं त्रपु वा दधिमस्तुना |३३|
Adhikarana 29 (33) · Śloka 33
પુરીષજાન્ કફોત્થાંશ્ચ હન્યાદેવં કૃમીન્ ભિષક્ ||૩૩||
View original
पुरीषजान् कफोत्थांश्च हन्यादेवं कृमीन् भिषक् ||३३||
Adhikarana 30 (34) · Śloka 34
શિરોહૃદ્ઘ્રાણકર્ણાક્ષિસંશ્રિતાંશ્ચ પૃથગ્વિધાન્ |
વિશેષેણાઞ્જનૈર્નસ્યૈરવપીડૈશ્ચ સાધયેત્ ||૩૪||
View original
शिरोहृद्घ्राणकर्णाक्षिसंश्रितांश्च पृथग्विधान् |
विशेषेणाञ्जनैर्नस्यैरवपीडैश्च साधयेत् ||३४||
Adhikarana 31 (35) · Śloka 35
શકૃદ્રસં તુરઙ્ગસ્ય સુશુષ્કં ભાવયેદતિ |
નિષ્ક્વાથેન વિડઙ્ગાનાં ચૂર્ણં પ્રધમનં તુ તત્ ||૩૫||
View original
शकृद्रसं तुरङ्गस्य सुशुष्कं भावयेदति |
निष्क्वाथेन विडङ्गानां चूर्णं प्रधमनं तु तत् ||३५||
Adhikarana 32 (36) · Śloka 36
અયશ્ચૂર્ણાન્યનેનૈવ વિધિના યોજયેદ્ભિષક્ |
સકાંસ્યનીલં તૈલં ચ નસ્યં સ્યાત્સુરસાદિકે ||૩૬||
View original
अयश्चूर्णान्यनेनैव विधिना योजयेद्भिषक् |
सकांस्यनीलं तैलं च नस्यं स्यात्सुरसादिके ||३६||
Adhikarana 33 (37) · Śloka 37
ઇન્દ્રલુપ્તવિધિશ્ચાપિ વિધેયો રોમભોજિષુ |૩૭|
View original
इन्द्रलुप्तविधिश्चापि विधेयो रोमभोजिषु |३७|
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
દન્તાદાનાં સમુદ્દિષ્ટં વિધાનં મુખરોગિકમ્ ||૩૭||
View original
दन्तादानां समुद्दिष्टं विधानं मुखरोगिकम् ||३७||
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
રક્તજાનાં પ્રતીકારં કુર્યાત્ કુષ્ઠચિકિત્સિતે |૩૮|
View original
रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठचिकित्सिते |३८|
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
સુરસાદિં તુ સર્વેષુ સર્વથૈવોપયોજયેત્ ||૩૮||
View original
सुरसादिं तु सर्वेषु सर्वथैवोपयोजयेत् ||३८||
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
પ્રવ્યક્તતિક્તકટુકં ભોજનં ચ હિતં ભવેત્ |૩૯|
View original
प्रव्यक्ततिक्तकटुकं भोजनं च हितं भवेत् |३९|
Adhikarana 38 (39) · Śloka 39
કુલત્થક્ષારસંસૃષ્ટં ક્ષારપાનં ચ પૂજિતમ્ ||૩૯||
View original
कुलत्थक्षारसंसृष्टं क्षारपानं च पूजितम् ||३९||
Adhikarana 39 (40) · Śloka 40
ક્ષીરાણિ માંસાનિ ઘૃતાનિ ચૈવ દધીનિ શાકાનિ ચ પર્ણવન્તિ |
સમાસતોઽમ્લાન્મધુરાન્ હિમાંશ્ચ કૃમીન્ જિઘાંસુઃ પરિવર્જયેત્તુ ||૪૦||
View original
क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति |
समासतोऽम्लान्मधुरान् हिमांश्च कृमीन् जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||४०||
Adhikarana puShpikA · Śloka 54
ઇતિ સુશ્રુતસંહિતાયામુત્તરતન્ત્રાન્તર્ગતે કાયચિકિત્સાતન્ત્રે કૃમિપ્રતિષેધો નામ (ષોડશોઽધ્યાયઃ, આદિતઃ) ચતુઃપઞ્ચાશત્તમોઽધ્યાયઃ ||૫૪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कृमिप्रतिषेधो नाम (षोडशोऽध्यायः, आदितः) चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५४||