Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6
അഥാതഃ കൃമിരോഗപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
അജീര്ണാധ്യശനാസാത്മ്യവിരുദ്ധമലിനാശനൈഃ |
അവ്യായാമദിവാസ്വപ്നഗുര്വതിസ്നിഗ്ധശീതലൈഃ ||൩||
മാഷപിഷ്ടാന്നവിദലബിസശാലൂകസേരുകൈഃ |
പര്ണശാകസുരാശുക്തദധിക്ഷീരഗുഡേക്ഷുഭിഃ ||൪||
പലലാനൂപപിശിതപിണ്യാകപൃഥുകാദിഭിഃ |
സ്വാദ്വമ്ലദ്രവപാനൈശ്ച ശ്ലേഷ്മാ പിത്തം ച കുപ്യതി ||൫||
കൃമീന് ബഹുവിധാകാരാന് കരോതി വിവിധാശ്രയാന് |
ആമപക്വാശയേ തേഷാം കഫവിഡ്ജന്മനാം പുനഃ |
ധമന്യാം രക്തജാനാം ച പ്രസവഃ പ്രായശഃ സ്മൃതഃ ||൬||
View original
अथातः कृमिरोगप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अजीर्णाध्यशनासात्म्यविरुद्धमलिनाशनैः |
अव्यायामदिवास्वप्नगुर्वतिस्निग्धशीतलैः ||३||
माषपिष्टान्नविदलबिसशालूकसेरुकैः |
पर्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः ||४||
पललानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः |
स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तं च कुप्यति ||५||
कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् |
आमपक्वाशये तेषां कफविड्जन्मनां पुनः |
धमन्यां रक्तजानां च प्रसवः प्रायशः स्मृतः ||६||
കേഷാഞ്ചിത് കൃമീണാം സാമാന്യം ഹേതുമാഹ- അജീര്ണേത്യാദി| അജീര്ണമ് ആമവിദഗ്ധാദിഭേദഭിന്നം, അധ്യശനമ് അജീര്ണഭോജനം അസാത്മ്യംയത് സേവിതം സുഖാര്ഥം ന സമ്പദ്യതേ, വിരുദ്ധം ഹിതാഹിതീയോക്തം, മലിനം സമലമ്| പിഷ്ടാന്നം തണ്ഡുലപിഷ്ടാദി, വിദലം മകുഷ്ഠാദി, ബിസം ബിസാണ്ഡകം, ശാലൂഃ പദ്മകന്ദഃ| പര്ണശാകം പത്രശാകം, സൂക്തം സന്ധാനകവിശേഷഃ| പലലഃ തിലകല്കഃ , ആനൂപപിശിതമ് ആനൂപമാംസം, പിണ്യാകം യന്ത്രപീഡിതതിലഖലീ, 'പീതാ' ഇതി ലോകേ, പൃഥുകഃ ചിപിടകഃ ആദിശബ്ദാദേവമ്പ്രകാരാ അന്യേऽപി| ബഹുവിധാകാരാന് വിവിധാകാരാന്| വിവിധാശ്രയാനിതി നാനാപ്രകാരാശ്രയാനിത്യര്ഥഃ| പ്രസവ ഉത്പത്തിഃ| പ്രായോഗ്രഹണാദന്യത്രാപി സമ്ഭവോ ജ്ഞാതവ്യഃ| കേചിദത്ര അജീര്ണാധ്യശനാദികം ഹേതുഗണം ന പഠന്തി, തേഷാം ച ഹേത്വവഗതിര്വക്ഷ്യമാണാത് 'ക്ഷീരാണി മാംസാനി' ഇത്യാദിപ്രതിഷേധവിധാനാത്; മയാ തു സുഖബോധാര്ഥം ഹേതുഗണഃ പഠിതഃ| അപരേ തു ‘അജീര്ണഭോജീ മധുരാമ്ലനിത്യോ ദ്രവപ്രിയഃ പിഷ്ടഗുഡോപഭോക്താ| വ്യായാമജാതാനി ച വര്ജ്യമാനഃ സ്വപ്നാദിവാന് വൈ ലഭതേ ക്രിമീന്നാ' ഇതി പഠന്തി||൧-൬||
Adhikarana 2 (7) · Śloka 7
വിംശതേഃ കൃമിജാതീനാം ത്രിവിധഃ സമ്ഭവഃ സ്മൃതഃ |
പുരീഷകഫരക്താനി, താസാം വക്ഷ്യാമി വിസ്തരമ് ||൭||
View original
विंशतेः कृमिजातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः |
पुरीषकफरक्तानि, तासां वक्ष्यामि विस्तरम् ||७||
ഇദാനീം വിംശതിസങ്ഖ്യാനാമപി കൃമിജാതീനാം കാരണത്രൈവിധ്യമാഹ- വിംശതേരിത്യാദി| ജാതിഗ്രഹണം കൃമീണാമാനന്ത്യഖ്യാപനാര്ഥം; തച്ചാനന്ത്യം വിംശത്യാമേവാവരുദ്ധം, അതോ വിംശതിസങ്ഖ്യാകരണം സാര്ഥകമ്| സമ്ഭവഃ കാരണമ്| കസ്ത്രിവിധഃ സമ്ഭവ ഇത്യാഹ- പുരീഷേത്യാദി| നനു, അജീര്ണാധ്യശനാദയോ ഹേതവ ഉക്താഃ , കഥം പുരീഷാദയശ്ച ഉച്യന്തേ? സത്യം, അജീര്ണാദയഃ പുരീഷാദീനാം ഹേതവഃ, പുരീഷാദയശ്ച കൃമീണാമിതി| യദ്യപി കൃമ്യാരമ്ഭകാ ന പുരീഷാദയഃ , തഥാऽപ്യുപചാരാത് പുരീഷാദീനാമപി കൃമ്യാരമ്ഭകത്വമ്| പുരീഷാദ്യധിഷ്ഠിതാ ദോഷാഃ പുരീഷാദി, ഘൃതാദിദഗ്ധവത്; ഏതേനാജീര്ണാദിഭിഃ പ്രകുപിതാ ദോഷാഃ പുരീഷാദീന്യധിഷ്ഠായ കൃമീന് ജനയന്തി താസാം കൃമിജാതീനാമ്| കേചിത് ‘വിസ്തരം’ ഇത്യത്ര ‘ലക്ഷണം’ ഇതി പാഠാന്തരം സവ്യാഖ്യാനം പഠന്തി; തച്ച ശിഷ്യബുദ്ധിവ്യാകുലത്വഹേതുത്വാത് പരിത്യക്തമ്||൭||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
അജവാ വിജവാഃ കിപ്യാശ്ചിപ്യാ ഗണ്ഡൂപദാസ്തഥാ |
ചൂരവോ ദ്വിമുഖാശ്ചൈവ ജ്ഞേയാഃ സപ്ത പുരീഷജാഃ ||൮||
View original
अजवा विजवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा |
चूरवो द्विमुखाश्चैव ज्ञेयाः सप्त पुरीषजाः ||८||
പുരീഷജകൃമിനാമാന്യാഹ- അജവാ ഇത്യാദി| അജവാദയോ ദ്വിമുഖാന്താഃ സപ്ത പുരീഷജാഃ കൃമയഃ||൮||
Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10
ശ്വേതാഃ സൂക്ഷ്മാസ്തുദന്ത്യേതേ ഗുദം പ്രതിസരന്തി ച |
തേഷാമേവാപരേ പുച്ഛൈഃ പൃഥവശ്ച ഭവന്തി ഹി ||൯||
ശൂലാഗ്നിമാന്ദ്യപാണ്ഡുത്വവിഷ്ടമ്ഭബലസങ്ക്ഷയാഃ |
പ്രസേകാരുചിഹൃദ്രോഗവിഡ്ഭേദാസ്തു പുരീഷജൈഃ ||൧൦||
View original
श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च |
तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि ||९||
शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसङ्क्षयाः |
प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः ||१०||
പുരീഷജാനാം ലക്ഷണമാഹ- ശ്വേതാ ഇത്യാദി| യ ഏതേ പുരീഷജാഃ കൃമയഃ ശ്വേതാഃ സൂക്ഷ്മാശ്ച ഭവന്തി, തേ ബാഹുല്യേനാദ്ദഷ്ടവശാദ്ഗുദം തുദന്തി പ്രതിസരന്തി ച| തേഷാമേവ സപ്താനാം മധ്യേ അപരേ പുച്ഛൈഃ പൃഥവോ ഭവന്തി| പുരീഷജൈഃ സപ്തഭിഃ കൃമിഭിഃ ശൂലാഗ്നിമാന്ദ്യാദയോ ഭവന്തി| വിഷ്ടമ്ഭോ ഗുഡഗുഡാശബ്ദഃ| പ്രസേകോ ലാലാസ്രാവഃ| വിഡ്ഭേദഃ ദ്രവപുരീഷതാ||൯-൧൦||
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
രക്താ ഗണ്ഡൂപദാ ദീര്ഘാ ഗുദകണ്ഡൂനിപാതിനഃ |
ശൂലാടോപശകൃദ്ഭേദപക്തിനാശകരാശ്ച തേ ||൧൧||
View original
रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः |
शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते ||११||
തേഷാമേവ സപ്താനാം പുരീഷജാനാം മധ്യേ ഗണ്ഡൂപദാനാം ലക്ഷണം കര്മ ചാഹ- രക്താ ഇത്യാദി| പക്തിനാശകരാ അഗ്നിനാശകരാഃ, കാരണേ കാര്യോപചാരാത്||൧൧||
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
ദര്ഭപുഷ്പാ മഹാപുഷ്പാഃ പ്രലൂനാശ്ചിപിടാസ്തഥാ |
പിപീലികാ ദാരുണാശ്ച കഫകോപസമുദ്ഭവാഃ ||൧൨||
View original
दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा |
पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः ||१२||
കഫകൃമിനാമാന്യാഹ- ദര്ഭപുഷ്പാ ഇത്യാദി| ദര്ഭപുഷ്പാദികാ ദാരുണപര്യന്താഃ കഫകോപജാഃ ഷട് കൃമയഃ||൧൨||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
രോമശാ രോമമൂര്ധാനഃ സപുച്ഛാഃ ശ്യാവമണ്ഡലാഃ |
രൂഢധാന്യാങ്കുരാകാരാഃ ശുക്ലാസ്തേ തനവസ്തഥാ ||൧൩||
View original
रोमशा रोममूर्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः |
रूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा ||१३||
തേഷാമാകൃതിമാഹ- രോമശാ ഇത്യാദി| രോമശാഃ സര്വതോ രോമാന്വിതാഃ| രോമമൂര്ധാനഃ സരോമമസ്തകാഃ| ശ്യാവമണ്ഡലാഃ ശ്യാമമണ്ഡലയുക്താഃ||൧൩||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
മജ്ജാദാ നേത്രലേഢാരസ്താലുശ്രോത്രഭുജസ്തഥാ |൧൪|
View original
मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा |१४|
തേഷാമേവ കര്മവിശേഷേണ സഞ്ജ്ഞാന്തരമാഹ- മജ്ജാദാ ഇത്യാദി|൧൪|-
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ശിരോഹൃദ്രോഗവമഥുപ്രതിശ്യായകരാശ്ച തേ ||൧൪||
View original
शिरोहृद्रोगवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते ||१४||
തേഷാം സര്വേഷാമേവ കര്മാണ്യാഹ- ശിരോഹൃദ്രോഗേത്യാദി| രോഗശബ്ദഃ ശിരോഹൃദ്ഭ്യാം സമ്ബധ്യതേ, തേന ശിരോരോഗോ ഹൃദ്രോഗശ്ച, വമഥുഃ ഛര്ദിഃ| ചകാരാത് അന്യാനപി കഫജവ്യാധീന് കുര്വന്തി| തേ കഫജാഃ കൃമയഃ||൧൪||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
കേശരോമനഖാദാശ്ച ദന്താദാഃ കിക്കിശാസ്തഥാ |
കുഷ്ഠജാഃ സപരീസര്പാ ജ്ഞേയാഃ ശോണിതസമ്ഭവാഃ ||൧൫||
View original
केशरोमनखादाश्च दन्तादाः किक्किशास्तथा |
कुष्ठजाः सपरीसर्पा ज्ञेयाः शोणितसम्भवाः ||१५||
രക്തജകൃമിനാമാന്യാഹ- കേശരോമേത്യാദി| കേശാദാദ്യാഃ പരീസര്പാന്താഃ സപ്ത രക്തജാഃ കൃമയഃ||൧൫||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
തേ സരക്താശ്ച കൃഷ്ണാശ്ച സ്നിഗ്ധാശ്ച പൃഥവസ്തഥാ |൧൬|
View original
ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा |१६|
തേഷാമാകൃതിമാഹ- ത ഇത്യാദി| തേ രക്തജാഃ കൃമയഃ| പൃഥവഃ സ്ഥൂലാഃ|൧൬|-
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
രക്താധിഷ്ഠാനജാന് പ്രായോ വികാരാന് ജനയന്തി തേ ||൧൬||
View original
रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जनयन्ति ते ||१६||
തേഷാം കര്മാണ്യാഹ- രക്താധിഷ്ഠാനജാനിത്യാദി| രക്താധിഷ്ഠാനജാന് വ്യാധിസമുദ്ദേശീയോക്താന് കുഷ്ഠവിസര്പപിഡകാദീന്||൧൬||
Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19
മാഷപിഷ്ടാന്നവിദലപര്ണശാകൈഃ പുരീഷജാഃ |
മാംസമാഷഗുഡക്ഷീരദധിതൈലൈഃ കഫോദ്ഭവാഃ ||൧൭||
വിരുദ്ധാജീര്ണശാകാദ്യൈഃ ശോണിതോത്ഥാ ഭവന്തി ഹി |
ജ്വരോ വിവര്ണതാ ശൂലം ഹൃദ്രോഗഃ സദനം ഭ്രമഃ ||൧൮||
ഭക്തദ്വേഷോऽതിസാരശ്ച സഞ്ജാതകൃമിലക്ഷണമ് |൧൯|
View original
माषपिष्टान्नविदलपर्णशाकैः पुरीषजाः |
मांसमाषगुडक्षीरदधितैलैः कफोद्भवाः ||१७||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||१८||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् |१९|
പുരീഷജാദികൃമീണാം സാമാന്യകാരണമഭിധായേദാനീം വിശേഷകാരണമാഹ- മാഷപിഷ്ടാന്നവിദലേത്യാദി| പിഷ്ടാന്നം തണ്ഡുലാദിപിഷ്ടജമ്||൧൭-൧൮||-
Adhikarana 14 (19) · Śloka 20
ദൃശ്യാസ്ത്രയോദശാദ്യാസ്തു കൃമീണാം പരികീര്തിതാഃ ||൧൯||
കേശാദാദ്യാസ്ത്വദൃശ്യാസ്തേ ദ്വാവാദ്യൌ പരിവര്ജയേത് |൨൦|
View original
दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्तिताः ||१९||
केशादाद्यास्त्वदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् |२०|
ഇദാനീം കൃമീണാം ദൃശ്യാദൃശ്യത്വേന സാധ്യാസാധ്യത്വേന ച വിഭാഗകരണാര്ഥമാഹ- ദൃശ്യാ ഇത്യാദി| ആദ്യാസ്ത്രയോദശേതി അജവാദ്യാ ദാരുണാന്താ ഇത്യര്ഥഃ| കേശാദാദ്യാ ഇതി കേശാദാദ്യാഃ പരീസര്പാന്താ രക്തജാഃ കൃമയ ഇത്യര്ഥഃ| ദ്വാവാദ്യാവിതി രക്തജാപേക്ഷയൈവ ആദ്യൌ, തേന കേശാദരോമാദാവിത്യര്ഥഃ| തഥാ ചോക്തമ്- “അസാധ്യൌ ദ്വൌ തു വിജ്ഞേയൌ രോമകേശാദസഞ്ജ്ഞിതൌ” ഇതി||൧൯||-
Adhikarana 15 (20) · Śloka 21
ഏഷാമന്യതമം ജ്ഞാത്വാ ജിഘാംസുഃ സ്നിഗ്ധമാതുരമ് ||൨൦||
സുരസാദിവിപക്വേന സര്പിഷാ വാന്തമാദിതഃ |
വിരേചയേത്തീക്ഷ്ണതരൈര്യോഗൈ ... |൨൧|
View original
एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम् ||२०||
सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः |
विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगै ... |२१|
നിദാനമഭിധായേദാനീം ചികിത്സാവസരഃ- ഏഷാമന്യതമമിത്യാദി| ഏഷാം ക്രിമീണാം മധ്യേ അന്യതമമേകതമം ജിഘാംസുഃ, സ്നിഗ്ധമാതുരം സുരസാദിഗണവിപക്വേന സര്പിഷാ സ്നിഗ്ധമാതുരം ജ്ഞാത്വാ, ആദിതശ്ച വാന്തം തീക്ഷ്ണതരൈര്യോഗൈഃ കഫഘ്നൈര്വിരേചനകല്പോക്തൈര്വിരേചയേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ‘ദുഷ്ടേ ച കോഷ്ഠേ കൃമിഭിര്മനുഷ്യം ന വാമയേത്’ ഇത്യാദിനാ കൃമിയുക്തസ്യ പുംസോ വമനനിഷേധഃ, തഥാऽപി കൃമിയുക്തസ്യ പ്രഥമാവസ്ഥായാം വമനം ശസ്തമ്, അതോ വാന്തമാദിത ഇത്യുക്തമ്||൨൦||-
Adhikarana 16 (21-22) · Śloka 22
... രാസ്ഥാപയേച്ച തമ് ||൨൧||
യവകോലകുലത്ഥാനാം സുരസാദേര്ഗണസ്യ ച |
വിഡങ്ഗസ്നേഹയുക്തേന ക്വാഥേന ലവണേന ച ||൨൨||
View original
... रास्थापयेच्च तम् ||२१||
यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च |
विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च ||२२||
വിരേകാനന്തരം കിം കുര്യാദിത്യാഹ- ആസ്ഥാപയേദിത്യാദി| തമ് ആതുരം യവകോലാദീനാം ക്വാഥേന തഥാ സുരസാദിഗണസ്യ ക്വാഥേന വിഡങ്ഗസാധിതസ്നേഹയുക്തേന സൈന്ധവലവണാന്വിതേനാസ്ഥാപയേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ഗണസ്യ ചേതി ചകാരാത് സുരസാദികല്കോऽപി ഗ്രാഹ്യഃ||൨൧-൨൨||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 24
പ്രത്യാഗതേ നിരൂഹേ തു നരം സ്നാതം സുഖാമ്ബുനാ |
യുഞ്ജ്യാത് കൃമിഘ്നൈരശനൈസ്തതഃ ശീഘ്രം ഭിഷഗ്വരഃ ||൨൩||
സ്നേഹേനോക്തേന ചൈനം തു യോജയേത് സ്നേഹബസ്തിനാ |൨൪|
View original
प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना |
युञ्ज्यात् कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः ||२३||
स्नेहेनोक्तेन चैनं तु योजयेत् स्नेहबस्तिना |२४|
ആസ്ഥാപനാനന്തരം കിം കുര്യാദിത്യാഹ- പ്രത്യാഗത ഇത്യാദി| പ്രത്യാഗതേ വ്യാഘുടിതേ പതിതേ ഇത്യര്ഥഃ| സുഖാമ്ബുനാ ഉഷ്ണോദകേന| കൃമിഘ്നൈരശനൈഃ കൃമിഘ്നദ്രവ്യസാധിതൈഃ സ്വഭാവതഃ കൃമിഘ്നൈശ്ച| സ്നേഹേനോക്തേന വിഡങ്ഗസാധിതസ്നേഹേന| സ്നേഹബസ്തിനാ അനുവാസനേന||൨൩||-
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
തതഃ ശിരീഷകിണിഹീരസം ക്ഷൌദ്രയുതം പിബേത് ||൨൪||
View original
ततः शिरीषकिणिहीरसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ||२४||
അതോऽനന്തരം കൃതാന്നസംസര്ഗഃ കിം കുര്യാദിത്യാഹ- തത ഇത്യാദി| തത ഇതി അനുവാസനാനന്തരമ്| കിണിഹീ കടഭീ||൨൪||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
കേവൂകസ്വരസം വാऽപി പൂര്വവത്തീക്ഷ്ണഭോജനഃ |൨൫|
View original
केवूकस्वरसं वाऽपि पूर्ववत्तीक्ष्णभोजनः |२५|
പാനാന്തരമാഹ- കേവൂകേത്യാദി| കേവൂകഃ ‘കേസുര ’ ഇതി നാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ| പൂര്വവദിതി ക്ഷൌദ്രയുതമിത്യര്ഥഃ| തീക്ഷ്ണഭോജനഃ തീക്ഷ്ണദ്രവ്യസംസ്കൃതാഹാരഃ|൨൫|-
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
പലാശബീജസ്വരസം കല്കം വാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ ||൨൫||
View original
पलाशबीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना ||२५||
അപരമപി പാനയോഗമാഹ- പലാശബീജേത്യാദി| പലാശബീജസ്വരസം കല്കം വേതി പലാശബീജകല്കം വാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ പിബേദിത്യര്ഥഃ||൨൫||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
പാരിഭദ്രകപത്രാണാം ക്ഷൌദ്രേണ സ്വരസം പിബേത് |
പത്തൂരസ്വരസം വാऽപി പിബേദ്വാ സുരസാദിജമ് ||൨൬||
View original
पारिभद्रकपत्राणां क्षौद्रेण स्वरसं पिबेत् |
पत्तूरस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा सुरसादिजम् ||२६||
അപരമപി പാനയോഗമാഹ- പാരിഭദ്രകപത്രാണാമിത്യാദി| പാരിഭദ്രഃ പര്വതനിമ്ബഃ| പത്തൂരഃ ശിരവാലികാ| സുരസാദികഃ സുരസാദിഗണഃ||൨൬||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
ലിഹ്യാദശ്വശകൃച്ചൂര്ണം വൈഡങ്ഗം വാ സമാക്ഷികമ് |൨൭|
View original
लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं वैडङ्गं वा समाक्षिकम् |२७|
കൃമിഘ്നമവലേഹയോഗമാഹ- ലിഹ്യാദിത്യാദി| അശ്വശകൃച്ചൂര്ണം ഘോടകപുരീഷചൂര്ണമ്| വൈഡങ്ഗം വിഡങ്ഗചൂമ്| ‘വൈഡങ്ഗമ്’ ഇത്യത്ര ‘ബൈഡാലമ്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; തത്ര ബിഡാലവിട്ചൂര്ണമിതി വ്യാഖ്യാനമ്|൨൭|-
Adhikarana 23 (27) · Śloka 28
പത്രൈര്മൂഷികപര്ണ്യാ വാ സുപിഷ്ടൈഃ പിഷ്ടമിശ്രിതൈഃ ||൨൭||
ഖാദേത് പൂപലികാഃ പക്വാ ധാന്യാമ്ലം ച പിബേദനു |൨൮|
View original
पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः ||२७||
खादेत् पूपलिकाः पक्वा धान्याम्लं च पिबेदनु |२८|
ക്രിമിഘ്നപൂപലികാമാഹ- പത്രൈര്മൂഷികപര്ണ്യാ വേത്യാദി| മൂഷികപര്ണീ ദന്തീ, അന്യേ മൂഷികകര്ണാഖ്യം ദ്രവ്യാന്തരമാഹുഃ| പിഷ്ടമിശ്രിതൈഃ യവപിഷ്ടമിശ്രിതൈഃ, തസ്യ വിശേഷേണ ക്രിമിഹരത്വാത്| ധാന്യാമ്ലം കാഞ്ജികമ്| അന്വിതി പൂപലികാഭക്ഷണാനന്തരമ്| യദ്യപി ‘ക്ഷീരാണി മാംസാനി ഘൃതാനി ച’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്താദമ്ലവര്ജനാദത്ര കാഞ്ജികസ്യാപി വര്ജനം പ്രാപ്നോതി, തഥാऽപി കാഞ്ജികസ്യ പ്രായോഗികത്വാത് ക്രിമിഹരത്വാച്ചാത്ര കാഞ്ജികാനുപാനം, തഥാ ഹി ഗുണോപവര്ണനേ കാഞ്ജികം കൃമിഘ്നത്വേന ദൃഷ്ടമ്||൨൭||-
Adhikarana 24 (28) · Śloka 29
സുരസാദിഗണേ പക്വം തൈലം വാ പാനമിഷ്യതേ ||൨൮||
വിഡങ്ഗചൂര്ണയുക്തൈര്വാ പിഷ്ടൈര്ഭക്ഷ്യാംസ്തു കാരയേത് |൨൯|
View original
सुरसादिगणे पक्वं तैलं वा पानमिष्यते ||२८||
विडङ्गचूर्णयुक्तैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यांस्तु कारयेत् |२९|
കൃമിഘ്നതൈലമാഹ- സുരസാദിഗണേ ഇത്യാദി| തൈലമിതി സുരസാദിഗണേ ‘ക്വാഥകല്കീകൃതേ’ ഇതി ശേഷഃ| വിഡങ്ഗേത്യാദി| പിഷ്ടൈഃ യവാദിപിഷ്ടൈഃ| ഭക്ഷ്യാന് ലഡ്ഡൂകാദീന്| വികല്പവിധാനം പൂര്വയോഗാപേക്ഷയാ||൨൮||-
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
തത്കഷായപ്രപീതാനാം തിലാനാം സ്നേഹമേവ വാ ||൨൯||
View original
तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहमेव वा ||२९||
തത്കഷായപ്രപീതാനാമിത്യാദി| തത്കഷായപ്രപീതാനാം വിഡങ്ഗക്വാഥഭാവിതാനാമ്| അത്രാപി കാരയേദിതി സമ്ബന്ധനീയമ്||൨൯||
Adhikarana 26 (31) · Śloka 31
ശ്വാവിധഃ ശകൃതശ്ചൂര്ണം സപ്തകൃത്വഃ സുഭാവിതമ് |
വിഡങ്ഗാനാം കഷായേണ ത്രൈഫലേന തഥൈവ ച ||൩൦||
ക്ഷൌദ്രേണ ലീഢ്വാऽനുപിബേദ്രസമാമലകോദ്ഭവമ് |
അക്ഷാഭയാരസം വാऽപി... |൩൧|
View original
श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम् |
विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च ||३०||
क्षौद्रेण लीढ्वाऽनुपिबेद्रसमामलकोद्भवम् |
अक्षाभयारसं वाऽपि... |३१|
ശ്വാവിധ ഇത്യാദി| ശ്വാവിധഃ സേഢായാഃ, ശകൃത് വിഷ്ഠാ, തസ്യാശ്ചൂര്ണം സപ്തവാരാന് വിഡങ്ഗക്വാഥേന ഭാവിതം പുനസ്ത്രിഫലാക്വാഥേന തഥൈവ ഭാവിതം, ക്ഷൌദ്രേണ ലീഢ്വാ, അനു പശ്ചാത്, ആമലകോദ്ഭവം ബിഭീതകോദ്ഭവം വാ ഹരീതകീരസം വാऽപി ക്ഷൌദ്രേണ പിബേദിതി സമ്ബന്ധഃ||൩൧||-
Adhikarana 27 (31) · Śloka 31
... വിധിരേഷോऽയസാമപി ||൩൧||
View original
... विधिरेषोऽयसामपि ||३१||
അമുമേവ വിധി ലൌഹചൂര്ണാനാമപ്യതിദിശന്നാഹ- വിധിരിത്യാദി| ഏഷ വിധിഃ ശ്വാവിധഃ ശകൃച്ചൂര്ണവിധിഃ| അയസാമപീതി ത്രപുസീസതാമ്രരജതകൃഷ്ണലോഹാനാമപി| ഏതേനൈതദുക്തം ഭവതി- പ്രത്യേകം ലോഹാദിചൂര്ണാനാം ശ്വാവിത്പുരീഷചൂര്ണവിധാനവദ്വിധിഃ കാര്യഃ||൩൧||
Adhikarana 28 (32) · Śloka 33
പൂതീകസ്വരസം വാऽപി പിബേദ്വാ മധുനാ സഹ |
പിബേദ്വാ പിപ്പലീമൂലമജാമൂത്രേണ സംയുതമ് ||൩൨||
സപ്തരാത്രം പിബേദ്ധൃഷ്ടം ത്രപു വാ ദധിമസ്തുനാ |൩൩|
View original
पूतीकस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा मधुना सह |
पिबेद्वा पिप्पलीमूलमजामूत्रेण संयुतम् ||३२||
सप्तरात्रं पिबेद्धृष्टं त्रपु वा दधिमस्तुना |३३|
പൂതീകഃ ചിരബില്വഃ| പിബേദിത്യാദി| അജാമൂത്രേണ ഛാഗമൂത്രേണ| പിബേദ്ധൃഷ്ടമിത്യാദി| ത്രപു രങ്ഗം, ‘കഥീര’ ഇതി ലോകേ| ദധിമസ്തുഗ്രഹണമ് അന്യമസ്തുനിഷേധാര്ഥം; അന്യേ ‘ദധിമസ്തുനാ’ ഇത്യത്ര ദധിഗ്രഹണം കൂര്ചികാമസ്തുപരിഹാരാര്ഥമിതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| തന്ന, ദധിമസ്തുഗ്രഹണേന കൂര്ചികാമസ്തുഗ്രഹണമസമ്ഭവം, സര്വനിബന്ധവിരോധാത് സമാനതന്ത്രവിരോധാച്ച||൩൨||
Adhikarana 29 (33) · Śloka 33
പുരീഷജാന് കഫോത്ഥാംശ്ച ഹന്യാദേവം കൃമീന് ഭിഷക് ||൩൩||
View original
पुरीषजान् कफोत्थांश्च हन्यादेवं कृमीन् भिषक् ||३३||
യത് പൂര്വമേതച്ചികിത്സിതമുക്തം തത് പുരീഷകഫജാനാം കാര്യമിതി ദര്ശയന്നാഹ- പുരീഷജാനിത്യാദി| ഏവമിതി പൂര്വോക്തേന വിധിനേത്യര്ഥഃ||൩൩||
Adhikarana 30 (34) · Śloka 34
ശിരോഹൃദ്ഘ്രാണകര്ണാക്ഷിസംശ്രിതാംശ്ച പൃഥഗ്വിധാന് |
വിശേഷേണാഞ്ജനൈര്നസ്യൈരവപീഡൈശ്ച സാധയേത് ||൩൪||
View original
शिरोहृद्घ्राणकर्णाक्षिसंश्रितांश्च पृथग्विधान् |
विशेषेणाञ्जनैर्नस्यैरवपीडैश्च साधयेत् ||३४||
പുരീഷകഫജാനാം സാമാന്യചികിത്സിതമഭിധായേദാനീം കഫജാനാമാശ്രയവിശേഷേണ ചികിത്സാമാഹ- ശിരോഹൃദ്ഘ്രാണേത്യാദി| ശിരഃപ്രഭൃതിസംശ്രിതാന് നാനാപ്രകാരാന് കൃമീന് വിശേഷേണാഞ്ജനാദിഭിഃ സാധയേദിതി പിണ്ഡാര്ഥഃ| ചകാരാത് ഗണ്ഡൂഷകവലഗ്രഹാദിഭിരപി| അന്യേ തു യദ്യപ്യഞ്ജനാദികം സാമാന്യേനോക്തം, തഥാऽപ്യഞ്ജനം നേത്രസ്ഥേ, നസ്യാവപീഡൌ ഘ്രാണശിരഃസംശ്രിതേ ച, വിശേഷേണാഞ്ജനാദീനാം നേത്രാദിജകൃമിഹരത്വാത്; ഹൃദ്ഗതാനാം കര്ണഗതാനാം ചാര്ഥവശാദേവ കൃമിജഹൃദ്രോഗകൃമികര്ണകചികിത്സിതൈശ്ചികിത്സാ കാര്യാ; ചകാരാത് ശിരഃസ്ഥിതാനാം കൃമീണാം കൃമിശിരോരോഗചികിത്സിതൈശ്ചികിത്സാ കാര്യേതി ഗൃഹ്യത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി| ‘സംശ്രിതാന്’ ഇത്യത്ര ‘വ്രണജാന്’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി; അന്യേ ‘സംശ്രിതാന്’ ഇത്യത്ര ‘സംസൃതാന്’ ഇതി പഠന്തി; കര്ണസ്ഥാനേ ച വക്ത്രം പഠന്തി||൩൪||
Adhikarana 31 (35) · Śloka 35
ശകൃദ്രസം തുരങ്ഗസ്യ സുശുഷ്കം ഭാവയേദതി |
നിഷ്ക്വാഥേന വിഡങ്ഗാനാം ചൂര്ണം പ്രധമനം തു തത് ||൩൫||
View original
शकृद्रसं तुरङ्गस्य सुशुष्कं भावयेदति |
निष्क्वाथेन विडङ्गानां चूर्णं प्रधमनं तु तत् ||३५||
ശിരഃ പ്രഭൃതിസംശ്രിതകൃമിഘ്നം പ്രധമനമാഹ- ശകൃദ്രസമിത്യാദി| ശകൃദ്രസം തുരങ്ഗസ്യേതി ഘോടകപുരീഷസ്യ രസമിത്യര്ഥഃ| സുശുഷ്കമിതി പുരീഷരസസ്യ വിശേഷണമ്| പ്രധമനമിതി നാസായാം ചൂര്ണപ്രക്ഷേപണം ജ്ഞേയമ്||൩൫||
Adhikarana 32 (36) · Śloka 36
അയശ്ചൂര്ണാന്യനേനൈവ വിധിനാ യോജയേദ്ഭിഷക് |
സകാംസ്യനീലം തൈലം ച നസ്യം സ്യാത്സുരസാദികേ ||൩൬||
View original
अयश्चूर्णान्यनेनैव विधिना योजयेद्भिषक् |
सकांस्यनीलं तैलं च नस्यं स्यात्सुरसादिके ||३६||
അമുമേവ പ്രധമനവിധിം ലോഹചൂര്ണേഷ്വതിദിശന്നാഹ- അയശ്ചൂര്ണാനീത്യാദി| അനേനേതി ഘോടപുരീഷസ്വരസപ്രധമനവിധാനേന| സകാംസ്യനീലം കാംസ്യാപമാര്ജനമസീസഹിതമ്| ‘സുരസാദികേ’ ഇത്യത്ര ‘വിപക്വം’ ഇതി ശേഷഃ| തേന സുരസാദിഗണക്വാഥവിപക്വം തൈലം കാംസ്യമസീസഹിതം നസ്യം സ്യാദിതി| തഥാ ചോക്താം,- ‘സുരസാദിശൃതം തൈലം നസ്യം കാംസ്യമലാന്വിതമ്’- ഇതി||൩൬||
Adhikarana 33 (37) · Śloka 37
ഇന്ദ്രലുപ്തവിധിശ്ചാപി വിധേയോ രോമഭോജിഷു |൩൭|
View original
इन्द्रलुप्तविधिश्चापि विधेयो रोमभोजिषु |३७|
രോമാദാദീനാമതിദേശേന ചികിത്സാമാഹ- ഇന്ദ്രലുപ്തേത്യാദി| രോമഭോജിഷു രോമാദേഷു| ചകാരേണ കേശഭോജിഷ്വപീന്ദ്രലുപ്തവിധിഃ കാര്യ ഇതി സമുച്ചീയതേ|൩൭|-
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
ദന്താദാനാം സമുദ്ദിഷ്ടം വിധാനം മുഖരോഗികമ് ||൩൭||
View original
दन्तादानां समुद्दिष्टं विधानं मुखरोगिकम् ||३७||
ദന്താദാനാമപ്യതിദേശേന ചികിത്സിതമാഹ- ദന്താദാനാമിത്യാദി| മുഖരോഗികം കൃമിദന്തോക്തം, വിശേഷേണ കൃമിദന്തോക്തചികിത്സിതസ്യ ദന്താനാം ഹിതത്വാത്| യദ്യപി രോമാദദന്താദാനാം രക്തജത്വാത് രക്തജസാമാന്യചികിത്സാനന്തരമിന്ദ്രലുപ്തവിധ്യാദികം വിശേഷചികിത്സിതം കര്തുമുചിതം ഭവതി, തഥാऽപി കഫജാ അപി രോമദന്തഭക്ഷണം കുര്വന്തീതി പ്രവ്യക്തകടുകം ഭോജനം ഹിതം ഭവേദിതി പ്രതിപാദനാര്ഥം രോമദന്താദാനാം പ്രഥമം ചികിത്സിതമുക്തമ്||൩൭||
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
രക്തജാനാം പ്രതീകാരം കുര്യാത് കുഷ്ഠചികിത്സിതേ |൩൮|
View original
रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठचिकित्सिते |३८|
ഇദാനീം സാമാന്യചികിത്സിതം രക്തജാനാമതിദേശേനാഹ- രക്തജാനാമിത്യാദി| ‘കുഷ്ഠചികിത്സിതേ’ ഇത്യത്ര പൂര്വോക്തമേവ സമുദ്ദിഷ്ടമിതി പദം സമ്ബന്ധനീയമ്| കേചിത് ‘കുഷ്ഠചികിത്സിതാത്’ ഇതി പഠന്തി|൩൮|-
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
സുരസാദിം തു സര്വേഷു സര്വഥൈവോപയോജയേത് ||൩൮||
View original
सुरसादिं तु सर्वेषु सर्वथैवोपयोजयेत् ||३८||
സുരസാദിം തു സര്വേഷ്വിത്യാദി| സര്വേഷു പുരീഷജാദിഷു| സര്വഥൈവ അന്നപാനസ്നാനാദിവിധിനാ||൩൮||
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
പ്രവ്യക്തതിക്തകടുകം ഭോജനം ച ഹിതം ഭവേത് |൩൯|
View original
प्रव्यक्ततिक्तकटुकं भोजनं च हितं भवेत् |३९|
ഭോജനേ വിധ്യന്തരമാഹ- പ്രവ്യക്തേത്യാദി| പ്രവ്യക്തതിക്തകടുകമിതി തിക്തകടുകോത്കടമിത്യര്ഥഃ|൩൯|-
Adhikarana 38 (39) · Śloka 39
കുലത്ഥക്ഷാരസംസൃഷ്ടം ക്ഷാരപാനം ച പൂജിതമ് ||൩൯||
View original
कुलत्थक्षारसंसृष्टं क्षारपानं च पूजितम् ||३९||
പാനേऽപി വിധ്യന്തരമാഹ- കുലത്ഥേത്യാദി| കുലത്ഥക്ഷാരസംസൃഷ്ടം കുലത്ഥഭസ്മോദകസംയുക്തമ്? ക്ഷാരപാനം യവക്ഷാരപാനം, തഥാ ചോക്തം വിശ്വാമിത്രേണ- ‘യാവശൂകസ്യ പാനം തു കുലത്ഥക്ഷാരവാരിണാ’- ഇതി| കേചിത് ‘കുലത്ഥക്ഷാര...’ ഇത്യത്ര ‘വിഡങ്ഗക്ഷാര...’ ഇതി പഠന്തി||൩൯||
Adhikarana 39 (40) · Śloka 40
ക്ഷീരാണി മാംസാനി ഘൃതാനി ചൈവ ദധീനി ശാകാനി ച പര്ണവന്തി |
സമാസതോऽമ്ലാന്മധുരാന് ഹിമാംശ്ച കൃമീന് ജിഘാംസുഃ പരിവര്ജയേത്തു ||൪൦||
View original
क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति |
समासतोऽम्लान्मधुरान् हिमांश्च कृमीन् जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||४०||
പ്രവൃത്തിലക്ഷണം ചികിത്സിതമഭിധായേദാനീം നിവൃത്തിലക്ഷണം ചികിത്സിതമാഹ- ക്ഷീരാണി മാംസാനീത്യാദി| യദ്യപി ‘സങ്ക്ഷേപതഃ ക്രിയായോഗോ നിദാനപരിവര്ജനമ്’ ഇതി വാക്യാദേവ ക്ഷീരാദീനാം നിഷേധവിധിഃ സിദ്ധഃ, തഥാऽപി ക്ഷീരാദീനാം പ്രതിഷേധകരണം നിയമാര്ഥം; തേന കൃമീണാം നിദാനമപി ക്ഷീരാദികം മദാത്യയേ മദ്യവദ്ഭേഷജം മാ ഭൂദിത്യര്ഥഃ||൪൦||
Adhikarana puShpikA · Śloka 54
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ കൃമിപ്രതിഷേധോ നാമ (ഷോഡശോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ചതുഃപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ ||൫൪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कृमिप्रतिषेधो नाम (षोडशोऽध्यायः, आदितः) चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५४||
ഇതി ശ്രീഡല്ഹ(ഹ്ല)ണവിരചിതായാം നിബന്ധസങ്ഗ്രഹാഖ്യായാം സുശ്രുതവ്യാഖ്യായാമുത്തരതന്ത്രേ കൃമിപ്രതിഷേധോ നാമ ചതുഃപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ||൫൪||