Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6
അഥാതഃ കൃമിരോഗപ്രതിഷേധമധ്യായം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ ||൧||
യഥോവാച ഭഗവാന് ധന്വന്തരിഃ ||൨||
അജീര്ണാധ്യശനാസാത്മ്യവിരുദ്ധമലിനാശനൈഃ |
അവ്യായാമദിവാസ്വപ്നഗുര്വതിസ്നിഗ്ധശീതലൈഃ ||൩||
മാഷപിഷ്ടാന്നവിദലബിസശാലൂകസേരുകൈഃ |
പര്ണശാകസുരാശുക്തദധിക്ഷീരഗുഡേക്ഷുഭിഃ ||൪||
പലലാനൂപപിശിതപിണ്യാകപൃഥുകാദിഭിഃ |
സ്വാദ്വമ്ലദ്രവപാനൈശ്ച ശ്ലേഷ്മാ പിത്തം ച കുപ്യതി ||൫||
കൃമീന് ബഹുവിധാകാരാന് കരോതി വിവിധാശ്രയാന് |
ആമപക്വാശയേ തേഷാം കഫവിഡ്ജന്മനാം പുനഃ |
ധമന്യാം രക്തജാനാം ച പ്രസവഃ പ്രായശഃ സ്മൃതഃ ||൬||
View original
अथातः कृमिरोगप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अजीर्णाध्यशनासात्म्यविरुद्धमलिनाशनैः |
अव्यायामदिवास्वप्नगुर्वतिस्निग्धशीतलैः ||३||
माषपिष्टान्नविदलबिसशालूकसेरुकैः |
पर्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः ||४||
पललानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः |
स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तं च कुप्यति ||५||
कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् |
आमपक्वाशये तेषां कफविड्जन्मनां पुनः |
धमन्यां रक्तजानां च प्रसवः प्रायशः स्मृतः ||६||
Adhikarana 2 (7) · Śloka 7
വിംശതേഃ കൃമിജാതീനാം ത്രിവിധഃ സമ്ഭവഃ സ്മൃതഃ |
പുരീഷകഫരക്താനി, താസാം വക്ഷ്യാമി വിസ്തരമ് ||൭||
View original
विंशतेः कृमिजातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः |
पुरीषकफरक्तानि, तासां वक्ष्यामि विस्तरम् ||७||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
അജവാ വിജവാഃ കിപ്യാശ്ചിപ്യാ ഗണ്ഡൂപദാസ്തഥാ |
ചൂരവോ ദ്വിമുഖാശ്ചൈവ ജ്ഞേയാഃ സപ്ത പുരീഷജാഃ ||൮||
View original
अजवा विजवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा |
चूरवो द्विमुखाश्चैव ज्ञेयाः सप्त पुरीषजाः ||८||
Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10
ശ്വേതാഃ സൂക്ഷ്മാസ്തുദന്ത്യേതേ ഗുദം പ്രതിസരന്തി ച |
തേഷാമേവാപരേ പുച്ഛൈഃ പൃഥവശ്ച ഭവന്തി ഹി ||൯||
ശൂലാഗ്നിമാന്ദ്യപാണ്ഡുത്വവിഷ്ടമ്ഭബലസങ്ക്ഷയാഃ |
പ്രസേകാരുചിഹൃദ്രോഗവിഡ്ഭേദാസ്തു പുരീഷജൈഃ ||൧൦||
View original
श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च |
तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि ||९||
शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसङ्क्षयाः |
प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः ||१०||
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
രക്താ ഗണ്ഡൂപദാ ദീര്ഘാ ഗുദകണ്ഡൂനിപാതിനഃ |
ശൂലാടോപശകൃദ്ഭേദപക്തിനാശകരാശ്ച തേ ||൧൧||
View original
रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः |
शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते ||११||
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
ദര്ഭപുഷ്പാ മഹാപുഷ്പാഃ പ്രലൂനാശ്ചിപിടാസ്തഥാ |
പിപീലികാ ദാരുണാശ്ച കഫകോപസമുദ്ഭവാഃ ||൧൨||
View original
दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा |
पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः ||१२||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
രോമശാ രോമമൂര്ധാനഃ സപുച്ഛാഃ ശ്യാവമണ്ഡലാഃ |
രൂഢധാന്യാങ്കുരാകാരാഃ ശുക്ലാസ്തേ തനവസ്തഥാ ||൧൩||
View original
रोमशा रोममूर्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः |
रूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा ||१३||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
മജ്ജാദാ നേത്രലേഢാരസ്താലുശ്രോത്രഭുജസ്തഥാ |൧൪|
View original
मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा |१४|
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
ശിരോഹൃദ്രോഗവമഥുപ്രതിശ്യായകരാശ്ച തേ ||൧൪||
View original
शिरोहृद्रोगवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते ||१४||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
കേശരോമനഖാദാശ്ച ദന്താദാഃ കിക്കിശാസ്തഥാ |
കുഷ്ഠജാഃ സപരീസര്പാ ജ്ഞേയാഃ ശോണിതസമ്ഭവാഃ ||൧൫||
View original
केशरोमनखादाश्च दन्तादाः किक्किशास्तथा |
कुष्ठजाः सपरीसर्पा ज्ञेयाः शोणितसम्भवाः ||१५||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
തേ സരക്താശ്ച കൃഷ്ണാശ്ച സ്നിഗ്ധാശ്ച പൃഥവസ്തഥാ |൧൬|
View original
ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा |१६|
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
രക്താധിഷ്ഠാനജാന് പ്രായോ വികാരാന് ജനയന്തി തേ ||൧൬||
View original
रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जनयन्ति ते ||१६||
Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19
മാഷപിഷ്ടാന്നവിദലപര്ണശാകൈഃ പുരീഷജാഃ |
മാംസമാഷഗുഡക്ഷീരദധിതൈലൈഃ കഫോദ്ഭവാഃ ||൧൭||
വിരുദ്ധാജീര്ണശാകാദ്യൈഃ ശോണിതോത്ഥാ ഭവന്തി ഹി |
ജ്വരോ വിവര്ണതാ ശൂലം ഹൃദ്രോഗഃ സദനം ഭ്രമഃ ||൧൮||
ഭക്തദ്വേഷോऽതിസാരശ്ച സഞ്ജാതകൃമിലക്ഷണമ് |൧൯|
View original
माषपिष्टान्नविदलपर्णशाकैः पुरीषजाः |
मांसमाषगुडक्षीरदधितैलैः कफोद्भवाः ||१७||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||१८||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् |१९|
Adhikarana 14 (19) · Śloka 20
ദൃശ്യാസ്ത്രയോദശാദ്യാസ്തു കൃമീണാം പരികീര്തിതാഃ ||൧൯||
കേശാദാദ്യാസ്ത്വദൃശ്യാസ്തേ ദ്വാവാദ്യൌ പരിവര്ജയേത് |൨൦|
View original
दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्तिताः ||१९||
केशादाद्यास्त्वदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् |२०|
Adhikarana 15 (20) · Śloka 21
ഏഷാമന്യതമം ജ്ഞാത്വാ ജിഘാംസുഃ സ്നിഗ്ധമാതുരമ് ||൨൦||
സുരസാദിവിപക്വേന സര്പിഷാ വാന്തമാദിതഃ |
വിരേചയേത്തീക്ഷ്ണതരൈര്യോഗൈ ... |൨൧|
View original
एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम् ||२०||
सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः |
विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगै ... |२१|
Adhikarana 16 (21-22) · Śloka 22
... രാസ്ഥാപയേച്ച തമ് ||൨൧||
യവകോലകുലത്ഥാനാം സുരസാദേര്ഗണസ്യ ച |
വിഡങ്ഗസ്നേഹയുക്തേന ക്വാഥേന ലവണേന ച ||൨൨||
View original
... रास्थापयेच्च तम् ||२१||
यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च |
विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च ||२२||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 24
പ്രത്യാഗതേ നിരൂഹേ തു നരം സ്നാതം സുഖാമ്ബുനാ |
യുഞ്ജ്യാത് കൃമിഘ്നൈരശനൈസ്തതഃ ശീഘ്രം ഭിഷഗ്വരഃ ||൨൩||
സ്നേഹേനോക്തേന ചൈനം തു യോജയേത് സ്നേഹബസ്തിനാ |൨൪|
View original
प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना |
युञ्ज्यात् कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः ||२३||
स्नेहेनोक्तेन चैनं तु योजयेत् स्नेहबस्तिना |२४|
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
തതഃ ശിരീഷകിണിഹീരസം ക്ഷൌദ്രയുതം പിബേത് ||൨൪||
View original
ततः शिरीषकिणिहीरसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ||२४||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
കേവൂകസ്വരസം വാऽപി പൂര്വവത്തീക്ഷ്ണഭോജനഃ |൨൫|
View original
केवूकस्वरसं वाऽपि पूर्ववत्तीक्ष्णभोजनः |२५|
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
പലാശബീജസ്വരസം കല്കം വാ തണ്ഡുലാമ്ബുനാ ||൨൫||
View original
पलाशबीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना ||२५||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
പാരിഭദ്രകപത്രാണാം ക്ഷൌദ്രേണ സ്വരസം പിബേത് |
പത്തൂരസ്വരസം വാऽപി പിബേദ്വാ സുരസാദിജമ് ||൨൬||
View original
पारिभद्रकपत्राणां क्षौद्रेण स्वरसं पिबेत् |
पत्तूरस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा सुरसादिजम् ||२६||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
ലിഹ്യാദശ്വശകൃച്ചൂര്ണം വൈഡങ്ഗം വാ സമാക്ഷികമ് |൨൭|
View original
लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं वैडङ्गं वा समाक्षिकम् |२७|
Adhikarana 23 (27) · Śloka 28
പത്രൈര്മൂഷികപര്ണ്യാ വാ സുപിഷ്ടൈഃ പിഷ്ടമിശ്രിതൈഃ ||൨൭||
ഖാദേത് പൂപലികാഃ പക്വാ ധാന്യാമ്ലം ച പിബേദനു |൨൮|
View original
पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः ||२७||
खादेत् पूपलिकाः पक्वा धान्याम्लं च पिबेदनु |२८|
Adhikarana 24 (28) · Śloka 29
സുരസാദിഗണേ പക്വം തൈലം വാ പാനമിഷ്യതേ ||൨൮||
വിഡങ്ഗചൂര്ണയുക്തൈര്വാ പിഷ്ടൈര്ഭക്ഷ്യാംസ്തു കാരയേത് |൨൯|
View original
सुरसादिगणे पक्वं तैलं वा पानमिष्यते ||२८||
विडङ्गचूर्णयुक्तैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यांस्तु कारयेत् |२९|
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
തത്കഷായപ്രപീതാനാം തിലാനാം സ്നേഹമേവ വാ ||൨൯||
View original
तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहमेव वा ||२९||
Adhikarana 26 (31) · Śloka 31
ശ്വാവിധഃ ശകൃതശ്ചൂര്ണം സപ്തകൃത്വഃ സുഭാവിതമ് |
വിഡങ്ഗാനാം കഷായേണ ത്രൈഫലേന തഥൈവ ച ||൩൦||
ക്ഷൌദ്രേണ ലീഢ്വാऽനുപിബേദ്രസമാമലകോദ്ഭവമ് |
അക്ഷാഭയാരസം വാऽപി... |൩൧|
View original
श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम् |
विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च ||३०||
क्षौद्रेण लीढ्वाऽनुपिबेद्रसमामलकोद्भवम् |
अक्षाभयारसं वाऽपि... |३१|
Adhikarana 27 (31) · Śloka 31
... വിധിരേഷോऽയസാമപി ||൩൧||
View original
... विधिरेषोऽयसामपि ||३१||
Adhikarana 28 (32) · Śloka 33
പൂതീകസ്വരസം വാऽപി പിബേദ്വാ മധുനാ സഹ |
പിബേദ്വാ പിപ്പലീമൂലമജാമൂത്രേണ സംയുതമ് ||൩൨||
സപ്തരാത്രം പിബേദ്ധൃഷ്ടം ത്രപു വാ ദധിമസ്തുനാ |൩൩|
View original
पूतीकस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा मधुना सह |
पिबेद्वा पिप्पलीमूलमजामूत्रेण संयुतम् ||३२||
सप्तरात्रं पिबेद्धृष्टं त्रपु वा दधिमस्तुना |३३|
Adhikarana 29 (33) · Śloka 33
പുരീഷജാന് കഫോത്ഥാംശ്ച ഹന്യാദേവം കൃമീന് ഭിഷക് ||൩൩||
View original
पुरीषजान् कफोत्थांश्च हन्यादेवं कृमीन् भिषक् ||३३||
Adhikarana 30 (34) · Śloka 34
ശിരോഹൃദ്ഘ്രാണകര്ണാക്ഷിസംശ്രിതാംശ്ച പൃഥഗ്വിധാന് |
വിശേഷേണാഞ്ജനൈര്നസ്യൈരവപീഡൈശ്ച സാധയേത് ||൩൪||
View original
शिरोहृद्घ्राणकर्णाक्षिसंश्रितांश्च पृथग्विधान् |
विशेषेणाञ्जनैर्नस्यैरवपीडैश्च साधयेत् ||३४||
Adhikarana 31 (35) · Śloka 35
ശകൃദ്രസം തുരങ്ഗസ്യ സുശുഷ്കം ഭാവയേദതി |
നിഷ്ക്വാഥേന വിഡങ്ഗാനാം ചൂര്ണം പ്രധമനം തു തത് ||൩൫||
View original
शकृद्रसं तुरङ्गस्य सुशुष्कं भावयेदति |
निष्क्वाथेन विडङ्गानां चूर्णं प्रधमनं तु तत् ||३५||
Adhikarana 32 (36) · Śloka 36
അയശ്ചൂര്ണാന്യനേനൈവ വിധിനാ യോജയേദ്ഭിഷക് |
സകാംസ്യനീലം തൈലം ച നസ്യം സ്യാത്സുരസാദികേ ||൩൬||
View original
अयश्चूर्णान्यनेनैव विधिना योजयेद्भिषक् |
सकांस्यनीलं तैलं च नस्यं स्यात्सुरसादिके ||३६||
Adhikarana 33 (37) · Śloka 37
ഇന്ദ്രലുപ്തവിധിശ്ചാപി വിധേയോ രോമഭോജിഷു |൩൭|
View original
इन्द्रलुप्तविधिश्चापि विधेयो रोमभोजिषु |३७|
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
ദന്താദാനാം സമുദ്ദിഷ്ടം വിധാനം മുഖരോഗികമ് ||൩൭||
View original
दन्तादानां समुद्दिष्टं विधानं मुखरोगिकम् ||३७||
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
രക്തജാനാം പ്രതീകാരം കുര്യാത് കുഷ്ഠചികിത്സിതേ |൩൮|
View original
रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठचिकित्सिते |३८|
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
സുരസാദിം തു സര്വേഷു സര്വഥൈവോപയോജയേത് ||൩൮||
View original
सुरसादिं तु सर्वेषु सर्वथैवोपयोजयेत् ||३८||
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
പ്രവ്യക്തതിക്തകടുകം ഭോജനം ച ഹിതം ഭവേത് |൩൯|
View original
प्रव्यक्ततिक्तकटुकं भोजनं च हितं भवेत् |३९|
Adhikarana 38 (39) · Śloka 39
കുലത്ഥക്ഷാരസംസൃഷ്ടം ക്ഷാരപാനം ച പൂജിതമ് ||൩൯||
View original
कुलत्थक्षारसंसृष्टं क्षारपानं च पूजितम् ||३९||
Adhikarana 39 (40) · Śloka 40
ക്ഷീരാണി മാംസാനി ഘൃതാനി ചൈവ ദധീനി ശാകാനി ച പര്ണവന്തി |
സമാസതോऽമ്ലാന്മധുരാന് ഹിമാംശ്ച കൃമീന് ജിഘാംസുഃ പരിവര്ജയേത്തു ||൪൦||
View original
क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति |
समासतोऽम्लान्मधुरान् हिमांश्च कृमीन् जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||४०||
Adhikarana puShpikA · Śloka 54
ഇതി സുശ്രുതസംഹിതായാമുത്തരതന്ത്രാന്തര്ഗതേ കായചികിത്സാതന്ത്രേ കൃമിപ്രതിഷേധോ നാമ (ഷോഡശോऽധ്യായഃ, ആദിതഃ) ചതുഃപഞ്ചാശത്തമോऽധ്യായഃ ||൫൪||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कृमिप्रतिषेधो नाम (षोडशोऽध्यायः, आदितः) चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५४||