Adhikarana 1 (1-6) · Śloka 6
అథాతః కృమిరోగప్రతిషేధమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః ||1||
యథోవాచ భగవాన్ ధన్వంతరిః ||2||
అజీర్ణాధ్యశనాసాత్మ్యవిరుద్ధమలినాశనైః |
అవ్యాయామదివాస్వప్నగుర్వతిస్నిగ్ధశీతలైః ||3||
మాషపిష్టాన్నవిదలబిసశాలూకసేరుకైః |
పర్ణశాకసురాశుక్తదధిక్షీరగుడేక్షుభిః ||4||
పలలానూపపిశితపిణ్యాకపృథుకాదిభిః |
స్వాద్వమ్లద్రవపానైశ్చ శ్లేష్మా పిత్తం చ కుప్యతి ||5||
కృమీన్ బహువిధాకారాన్ కరోతి వివిధాశ్రయాన్ |
ఆమపక్వాశయే తేషాం కఫవిడ్జన్మనాం పునః |
ధమన్యాం రక్తజానాం చ ప్రసవః ప్రాయశః స్మృతః ||6||
View original
अथातः कृमिरोगप्रतिषेधमध्यायं व्याख्यास्यामः ||१||
यथोवाच भगवान् धन्वन्तरिः ||२||
अजीर्णाध्यशनासात्म्यविरुद्धमलिनाशनैः |
अव्यायामदिवास्वप्नगुर्वतिस्निग्धशीतलैः ||३||
माषपिष्टान्नविदलबिसशालूकसेरुकैः |
पर्णशाकसुराशुक्तदधिक्षीरगुडेक्षुभिः ||४||
पललानूपपिशितपिण्याकपृथुकादिभिः |
स्वाद्वम्लद्रवपानैश्च श्लेष्मा पित्तं च कुप्यति ||५||
कृमीन् बहुविधाकारान् करोति विविधाश्रयान् |
आमपक्वाशये तेषां कफविड्जन्मनां पुनः |
धमन्यां रक्तजानां च प्रसवः प्रायशः स्मृतः ||६||
కేషాంచిత్ కృమీణాం సామాన్యం హేతుమాహ- అజీర్ణేత్యాది| అజీర్ణం ఆమవిదగ్ధాదిభేదభిన్నం, అధ్యశనం అజీర్ణభోజనం అసాత్మ్యంయత్ సేవితం సుఖార్థం న సంపద్యతే, విరుద్ధం హితాహితీయోక్తం, మలినం సమలం| పిష్టాన్నం తండులపిష్టాది, విదలం మకుష్ఠాది, బిసం బిసాండకం, శాలూః పద్మకందః| పర్ణశాకం పత్రశాకం, సూక్తం సంధానకవిశేషః| పలలః తిలకల్కః , ఆనూపపిశితం ఆనూపమాంసం, పిణ్యాకం యంత్రపీడితతిలఖలీ, 'పీతా' ఇతి లోకే, పృథుకః చిపిటకః ఆదిశబ్దాదేవంప్రకారా అన్యేఽపి| బహువిధాకారాన్ వివిధాకారాన్| వివిధాశ్రయానితి నానాప్రకారాశ్రయానిత్యర్థః| ప్రసవ ఉత్పత్తిః| ప్రాయోగ్రహణాదన్యత్రాపి సంభవో జ్ఞాతవ్యః| కేచిదత్ర అజీర్ణాధ్యశనాదికం హేతుగణం న పఠంతి, తేషాం చ హేత్వవగతిర్వక్ష్యమాణాత్ 'క్షీరాణి మాంసానీ ఇత్యాదిప్రతిషేధవిధానాత్; మయా తు సుఖబోధార్థం హేతుగణః పఠితః| అపరే తు ‘అజీర్ణభోజీ మధురామ్లనిత్యో ద్రవప్రియః పిష్టగుడోపభోక్తా| వ్యాయామజాతాని చ వర్జ్యమానః స్వప్నాదివాన్ వై లభతే క్రిమీన్నా' ఇతి పఠంతి||1-6||
Adhikarana 2 (7) · Śloka 7
వింశతేః కృమిజాతీనాం త్రివిధః సంభవః స్మృతః |
పురీషకఫరక్తాని, తాసాం వక్ష్యామి విస్తరం ||7||
View original
विंशतेः कृमिजातीनां त्रिविधः सम्भवः स्मृतः |
पुरीषकफरक्तानि, तासां वक्ष्यामि विस्तरम् ||७||
ఇదానీం వింశతిసంఖ్యానామపి కృమిజాతీనాం కారణత్రైవిధ్యమాహ- వింశతేరిత్యాది| జాతిగ్రహణం కృమీణామానంత్యఖ్యాపనార్థం; తచ్చానంత్యం వింశత్యామేవావరుద్ధం, అతో వింశతిసంఖ్యాకరణం సార్థకం| సంభవః కారణం| కస్త్రివిధః సంభవ ఇత్యాహ- పురీషేత్యాది| నను, అజీర్ణాధ్యశనాదయో హేతవ ఉక్తాః , కథం పురీషాదయశ్చ ఉచ్యంతే? సత్యం, అజీర్ణాదయః పురీషాదీనాం హేతవః, పురీషాదయశ్చ కృమీణామితి| యద్యపి కృమ్యారంభకా న పురీషాదయః , తథాఽప్యుపచారాత్ పురీషాదీనామపి కృమ్యారంభకత్వం| పురీషాద్యధిష్ఠితా దోషాః పురీషాది, ఘృతాదిదగ్ధవత్; ఏతేనాజీర్ణాదిభిః ప్రకుపితా దోషాః పురీషాదీన్యధిష్ఠాయ కృమీన్ జనయంతి తాసాం కృమిజాతీనాం| కేచిత్ ‘విస్తరం’ ఇత్యత్ర ‘లక్షణం’ ఇతి పాఠాంతరం సవ్యాఖ్యానం పఠంతి; తచ్చ శిష్యబుద్ధివ్యాకులత్వహేతుత్వాత్ పరిత్యక్తం||7||
Adhikarana 3 (8) · Śloka 8
అజవా విజవాః కిప్యాశ్చిప్యా గండూపదాస్తథా |
చూరవో ద్విముఖాశ్చైవ జ్ఞేయాః సప్త పురీషజాః ||8||
View original
अजवा विजवाः किप्याश्चिप्या गण्डूपदास्तथा |
चूरवो द्विमुखाश्चैव ज्ञेयाः सप्त पुरीषजाः ||८||
పురీషజకృమినామాన్యాహ- అజవా ఇత్యాది| అజవాదయో ద్విముఖాంతాః సప్త పురీషజాః కృమయః||8||
Adhikarana 4 (9-10) · Śloka 10
శ్వేతాః సూక్ష్మాస్తుదంత్యేతే గుదం ప్రతిసరంతి చ |
తేషామేవాపరే పుచ్ఛైః పృథవశ్చ భవంతి హి ||9||
శూలాగ్నిమాంద్యపాండుత్వవిష్టంభబలసంక్షయాః |
ప్రసేకారుచిహృద్రోగవిడ్భేదాస్తు పురీషజైః ||10||
View original
श्वेताः सूक्ष्मास्तुदन्त्येते गुदं प्रतिसरन्ति च |
तेषामेवापरे पुच्छैः पृथवश्च भवन्ति हि ||९||
शूलाग्निमान्द्यपाण्डुत्वविष्टम्भबलसङ्क्षयाः |
प्रसेकारुचिहृद्रोगविड्भेदास्तु पुरीषजैः ||१०||
పురీషజానాం లక్షణమాహ- శ్వేతా ఇత్యాది| య ఏతే పురీషజాః కృమయః శ్వేతాః సూక్ష్మాశ్చ భవంతి, తే బాహుల్యేనాద్దష్టవశాద్గుదం తుదంతి ప్రతిసరంతి చ| తేషామేవ సప్తానాం మధ్యే అపరే పుచ్ఛైః పృథవో భవంతి| పురీషజైః సప్తభిః కృమిభిః శూలాగ్నిమాంద్యాదయో భవంతి| విష్టంభో గుడగుడాశబ్దః| ప్రసేకో లాలాస్రావః| విడ్భేదః ద్రవపురీషతా||9-10||
Adhikarana 5 (11) · Śloka 11
రక్తా గండూపదా దీర్ఘా గుదకండూనిపాతినః |
శూలాటోపశకృద్భేదపక్తినాశకరాశ్చ తే ||11||
View original
रक्ता गण्डूपदा दीर्घा गुदकण्डूनिपातिनः |
शूलाटोपशकृद्भेदपक्तिनाशकराश्च ते ||११||
తేషామేవ సప్తానాం పురీషజానాం మధ్యే గండూపదానాం లక్షణం కర్మ చాహ- రక్తా ఇత్యాది| పక్తినాశకరా అగ్నినాశకరాః, కారణే కార్యోపచారాత్||11||
Adhikarana 6 (12) · Śloka 12
దర్భపుష్పా మహాపుష్పాః ప్రలూనాశ్చిపిటాస్తథా |
పిపీలికా దారుణాశ్చ కఫకోపసముద్భవాః ||12||
View original
दर्भपुष्पा महापुष्पाः प्रलूनाश्चिपिटास्तथा |
पिपीलिका दारुणाश्च कफकोपसमुद्भवाः ||१२||
కఫకృమినామాన్యాహ- దర్భపుష్పా ఇత్యాది| దర్భపుష్పాదికా దారుణపర్యంతాః కఫకోపజాః షట్ కృమయః||12||
Adhikarana 7 (13) · Śloka 13
రోమశా రోమమూర్ధానః సపుచ్ఛాః శ్యావమండలాః |
రూఢధాన్యాంకురాకారాః శుక్లాస్తే తనవస్తథా ||13||
View original
रोमशा रोममूर्धानः सपुच्छाः श्यावमण्डलाः |
रूढधान्याङ्कुराकाराः शुक्लास्ते तनवस्तथा ||१३||
తేషామాకృతిమాహ- రోమశా ఇత్యాది| రోమశాః సర్వతో రోమాన్వితాః| రోమమూర్ధానః సరోమమస్తకాః| శ్యావమండలాః శ్యామమండలయుక్తాః||13||
Adhikarana 8 (14) · Śloka 14
మజ్జాదా నేత్రలేఢారస్తాలుశ్రోత్రభుజస్తథా |14|
View original
मज्जादा नेत्रलेढारस्तालुश्रोत्रभुजस्तथा |१४|
తేషామేవ కర్మవిశేషేణ సంజ్ఞాంతరమాహ- మజ్జాదా ఇత్యాది|14|-
Adhikarana 9 (14) · Śloka 14
శిరోహృద్రోగవమథుప్రతిశ్యాయకరాశ్చ తే ||14||
View original
शिरोहृद्रोगवमथुप्रतिश्यायकराश्च ते ||१४||
తేషాం సర్వేషామేవ కర్మాణ్యాహ- శిరోహృద్రోగేత్యాది| రోగశబ్దః శిరోహృద్భ్యాం సంబధ్యతే, తేన శిరోరోగో హృద్రోగశ్చ, వమథుః ఛర్దిః| చకారాత్ అన్యానపి కఫజవ్యాధీన్ కుర్వంతి| తే కఫజాః కృమయః||14||
Adhikarana 10 (15) · Śloka 15
కేశరోమనఖాదాశ్చ దంతాదాః కిక్కిశాస్తథా |
కుష్ఠజాః సపరీసర్పా జ్ఞేయాః శోణితసంభవాః ||15||
View original
केशरोमनखादाश्च दन्तादाः किक्किशास्तथा |
कुष्ठजाः सपरीसर्पा ज्ञेयाः शोणितसम्भवाः ||१५||
రక్తజకృమినామాన్యాహ- కేశరోమేత్యాది| కేశాదాద్యాః పరీసర్పాంతాః సప్త రక్తజాః కృమయః||15||
Adhikarana 11 (16) · Śloka 16
తే సరక్తాశ్చ కృష్ణాశ్చ స్నిగ్ధాశ్చ పృథవస్తథా |16|
View original
ते सरक्ताश्च कृष्णाश्च स्निग्धाश्च पृथवस्तथा |१६|
తేషామాకృతిమాహ- త ఇత్యాది| తే రక్తజాః కృమయః| పృథవః స్థూలాః|16|-
Adhikarana 12 (16) · Śloka 16
రక్తాధిష్ఠానజాన్ ప్రాయో వికారాన్ జనయంతి తే ||16||
View original
रक्ताधिष्ठानजान् प्रायो विकारान् जनयन्ति ते ||१६||
తేషాం కర్మాణ్యాహ- రక్తాధిష్ఠానజానిత్యాది| రక్తాధిష్ఠానజాన్ వ్యాధిసముద్దేశీయోక్తాన్ కుష్ఠవిసర్పపిడకాదీన్||16||
Adhikarana 13 (17-18) · Śloka 19
మాషపిష్టాన్నవిదలపర్ణశాకైః పురీషజాః |
మాంసమాషగుడక్షీరదధితైలైః కఫోద్భవాః ||17||
విరుద్ధాజీర్ణశాకాద్యైః శోణితోత్థా భవంతి హి |
జ్వరో వివర్ణతా శూలం హృద్రోగః సదనం భ్రమః ||18||
భక్తద్వేషోఽతిసారశ్చ సంజాతకృమిలక్షణం |19|
View original
माषपिष्टान्नविदलपर्णशाकैः पुरीषजाः |
मांसमाषगुडक्षीरदधितैलैः कफोद्भवाः ||१७||
विरुद्धाजीर्णशाकाद्यैः शोणितोत्था भवन्ति हि |
ज्वरो विवर्णता शूलं हृद्रोगः सदनं भ्रमः ||१८||
भक्तद्वेषोऽतिसारश्च सञ्जातकृमिलक्षणम् |१९|
పురీషజాదికృమీణాం సామాన్యకారణమభిధాయేదానీం విశేషకారణమాహ- మాషపిష్టాన్నవిదలేత్యాది| పిష్టాన్నం తండులాదిపిష్టజం||17-18||-
Adhikarana 14 (19) · Śloka 20
దృశ్యాస్త్రయోదశాద్యాస్తు కృమీణాం పరికీర్తితాః ||19||
కేశాదాద్యాస్త్వదృశ్యాస్తే ద్వావాద్యౌ పరివర్జయేత్ |20|
View original
दृश्यास्त्रयोदशाद्यास्तु कृमीणां परिकीर्तिताः ||१९||
केशादाद्यास्त्वदृश्यास्ते द्वावाद्यौ परिवर्जयेत् |२०|
ఇదానీం కృమీణాం దృశ్యాదృశ్యత్వేన సాధ్యాసాధ్యత్వేన చ విభాగకరణార్థమాహ- దృశ్యా ఇత్యాది| ఆద్యాస్త్రయోదశేతి అజవాద్యా దారుణాంతా ఇత్యర్థః| కేశాదాద్యా ఇతి కేశాదాద్యాః పరీసర్పాంతా రక్తజాః కృమయ ఇత్యర్థః| ద్వావాద్యావితి రక్తజాపేక్షయైవ ఆద్యౌ, తేన కేశాదరోమాదావిత్యర్థః| తథా చోక్తం- “అసాధ్యౌ ద్వౌ తు విజ్ఞేయౌ రోమకేశాదసంజ్ఞితౌ” ఇతి||19||-
Adhikarana 15 (20) · Śloka 21
ఏషామన్యతమం జ్ఞాత్వా జిఘాంసుః స్నిగ్ధమాతురం ||20||
సురసాదివిపక్వేన సర్పిషా వాంతమాదితః |
విరేచయేత్తీక్ష్ణతరైర్యోగై ... |21|
View original
एषामन्यतमं ज्ञात्वा जिघांसुः स्निग्धमातुरम् ||२०||
सुरसादिविपक्वेन सर्पिषा वान्तमादितः |
विरेचयेत्तीक्ष्णतरैर्योगै ... |२१|
నిదానమభిధాయేదానీం చికిత్సావసరః- ఏషామన్యతమమిత్యాది| ఏషాం క్రిమీణాం మధ్యే అన్యతమమేకతమం జిఘాంసుః, స్నిగ్ధమాతురం సురసాదిగణవిపక్వేన సర్పిషా స్నిగ్ధమాతురం జ్ఞాత్వా, ఆదితశ్చ వాంతం తీక్ష్ణతరైర్యోగైః కఫఘ్నైర్విరేచనకల్పోక్తైర్విరేచయేదితి పిండార్థః| ‘దుష్టే చ కోష్ఠే కృమిభిర్మనుష్యం న వామయేత్’ ఇత్యాదినా కృమియుక్తస్య పుంసో వమననిషేధః, తథాఽపి కృమియుక్తస్య ప్రథమావస్థాయాం వమనం శస్తం, అతో వాంతమాదిత ఇత్యుక్తం||20||-
Adhikarana 16 (21-22) · Śloka 22
... రాస్థాపయేచ్చ తం ||21||
యవకోలకులత్థానాం సురసాదేర్గణస్య చ |
విడంగస్నేహయుక్తేన క్వాథేన లవణేన చ ||22||
View original
... रास्थापयेच्च तम् ||२१||
यवकोलकुलत्थानां सुरसादेर्गणस्य च |
विडङ्गस्नेहयुक्तेन क्वाथेन लवणेन च ||२२||
విరేకానంతరం కిం కుర్యాదిత్యాహ- ఆస్థాపయేదిత్యాది| తం ఆతురం యవకోలాదీనాం క్వాథేన తథా సురసాదిగణస్య క్వాథేన విడంగసాధితస్నేహయుక్తేన సైంధవలవణాన్వితేనాస్థాపయేదితి పిండార్థః| గణస్య చేతి చకారాత్ సురసాదికల్కోఽపి గ్రాహ్యః||21-22||
Adhikarana 17 (23) · Śloka 24
ప్రత్యాగతే నిరూహే తు నరం స్నాతం సుఖాంబునా |
యుంజ్యాత్ కృమిఘ్నైరశనైస్తతః శీఘ్రం భిషగ్వరః ||23||
స్నేహేనోక్తేన చైనం తు యోజయేత్ స్నేహబస్తినా |24|
View original
प्रत्यागते निरूहे तु नरं स्नातं सुखाम्बुना |
युञ्ज्यात् कृमिघ्नैरशनैस्ततः शीघ्रं भिषग्वरः ||२३||
स्नेहेनोक्तेन चैनं तु योजयेत् स्नेहबस्तिना |२४|
ఆస్థాపనానంతరం కిం కుర్యాదిత్యాహ- ప్రత్యాగత ఇత్యాది| ప్రత్యాగతే వ్యాఘుటితే పతితే ఇత్యర్థః| సుఖాంబునా ఉష్ణోదకేన| కృమిఘ్నైరశనైః కృమిఘ్నద్రవ్యసాధితైః స్వభావతః కృమిఘ్నైశ్చ| స్నేహేనోక్తేన విడంగసాధితస్నేహేన| స్నేహబస్తినా అనువాసనేన||23||-
Adhikarana 18 (24) · Śloka 24
తతః శిరీషకిణిహీరసం క్షౌద్రయుతం పిబేత్ ||24||
View original
ततः शिरीषकिणिहीरसं क्षौद्रयुतं पिबेत् ||२४||
అతోఽనంతరం కృతాన్నసంసర్గః కిం కుర్యాదిత్యాహ- తత ఇత్యాది| తత ఇతి అనువాసనానంతరం| కిణిహీ కటభీ||24||
Adhikarana 19 (25) · Śloka 25
కేవూకస్వరసం వాఽపి పూర్వవత్తీక్ష్ణభోజనః |25|
View original
केवूकस्वरसं वाऽपि पूर्ववत्तीक्ष्णभोजनः |२५|
పానాంతరమాహ- కేవూకేత్యాది| కేవూకః ‘కేసుర ’ ఇతి నామ్నా ప్రసిద్ధః| పూర్వవదితి క్షౌద్రయుతమిత్యర్థః| తీక్ష్ణభోజనః తీక్ష్ణద్రవ్యసంస్కృతాహారః|25|-
Adhikarana 20 (25) · Śloka 25
పలాశబీజస్వరసం కల్కం వా తండులాంబునా ||25||
View original
पलाशबीजस्वरसं कल्कं वा तण्डुलाम्बुना ||२५||
అపరమపి పానయోగమాహ- పలాశబీజేత్యాది| పలాశబీజస్వరసం కల్కం వేతి పలాశబీజకల్కం వా తండులాంబునా పిబేదిత్యర్థః||25||
Adhikarana 21 (26) · Śloka 26
పారిభద్రకపత్రాణాం క్షౌద్రేణ స్వరసం పిబేత్ |
పత్తూరస్వరసం వాఽపి పిబేద్వా సురసాదిజం ||26||
View original
पारिभद्रकपत्राणां क्षौद्रेण स्वरसं पिबेत् |
पत्तूरस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा सुरसादिजम् ||२६||
అపరమపి పానయోగమాహ- పారిభద్రకపత్రాణామిత్యాది| పారిభద్రః పర్వతనింబః| పత్తూరః శిరవాలికా| సురసాదికః సురసాదిగణః||26||
Adhikarana 22 (27) · Śloka 27
లిహ్యాదశ్వశకృచ్చూర్ణం వైడంగం వా సమాక్షికం |27|
View original
लिह्यादश्वशकृच्चूर्णं वैडङ्गं वा समाक्षिकम् |२७|
కృమిఘ్నమవలేహయోగమాహ- లిహ్యాదిత్యాది| అశ్వశకృచ్చూర్ణం ఘోటకపురీషచూర్ణం| వైడంగం విడంగచూం| ‘వైడంగం’ ఇత్యత్ర ‘బైడాలం’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; తత్ర బిడాలవిట్చూర్ణమితి వ్యాఖ్యానం|27|-
Adhikarana 23 (27) · Śloka 28
పత్రైర్మూషికపర్ణ్యా వా సుపిష్టైః పిష్టమిశ్రితైః ||27||
ఖాదేత్ పూపలికాః పక్వా ధాన్యామ్లం చ పిబేదను |28|
View original
पत्रैर्मूषिकपर्ण्या वा सुपिष्टैः पिष्टमिश्रितैः ||२७||
खादेत् पूपलिकाः पक्वा धान्याम्लं च पिबेदनु |२८|
క్రిమిఘ్నపూపలికామాహ- పత్రైర్మూషికపర్ణ్యా వేత్యాది| మూషికపర్ణీ దంతీ, అన్యే మూషికకర్ణాఖ్యం ద్రవ్యాంతరమాహుః| పిష్టమిశ్రితైః యవపిష్టమిశ్రితైః, తస్య విశేషేణ క్రిమిహరత్వాత్| ధాన్యామ్లం కాంజికం| అన్వితి పూపలికాభక్షణానంతరం| యద్యపి ‘క్షీరాణి మాంసాని ఘృతాని చ’ ఇత్యాదిగ్రంథోక్తాదమ్లవర్జనాదత్ర కాంజికస్యాపి వర్జనం ప్రాప్నోతి, తథాఽపి కాంజికస్య ప్రాయోగికత్వాత్ క్రిమిహరత్వాచ్చాత్ర కాంజికానుపానం, తథా హి గుణోపవర్ణనే కాంజికం కృమిఘ్నత్వేన దృష్టం||27||-
Adhikarana 24 (28) · Śloka 29
సురసాదిగణే పక్వం తైలం వా పానమిష్యతే ||28||
విడంగచూర్ణయుక్తైర్వా పిష్టైర్భక్ష్యాంస్తు కారయేత్ |29|
View original
सुरसादिगणे पक्वं तैलं वा पानमिष्यते ||२८||
विडङ्गचूर्णयुक्तैर्वा पिष्टैर्भक्ष्यांस्तु कारयेत् |२९|
కృమిఘ్నతైలమాహ- సురసాదిగణే ఇత్యాది| తైలమితి సురసాదిగణే ‘క్వాథకల్కీకృతే’ ఇతి శేషః| విడంగేత్యాది| పిష్టైః యవాదిపిష్టైః| భక్ష్యాన్ లడ్డూకాదీన్| వికల్పవిధానం పూర్వయోగాపేక్షయా||28||-
Adhikarana 25 (29) · Śloka 29
తత్కషాయప్రపీతానాం తిలానాం స్నేహమేవ వా ||29||
View original
तत्कषायप्रपीतानां तिलानां स्नेहमेव वा ||२९||
తత్కషాయప్రపీతానామిత్యాది| తత్కషాయప్రపీతానాం విడంగక్వాథభావితానాం| అత్రాపి కారయేదితి సంబంధనీయం||29||
Adhikarana 26 (31) · Śloka 31
శ్వావిధః శకృతశ్చూర్ణం సప్తకృత్వః సుభావితం |
విడంగానాం కషాయేణ త్రైఫలేన తథైవ చ ||30||
క్షౌద్రేణ లీఢ్వాఽనుపిబేద్రసమామలకోద్భవం |
అక్షాభయారసం వాఽపి... |31|
View original
श्वाविधः शकृतश्चूर्णं सप्तकृत्वः सुभावितम् |
विडङ्गानां कषायेण त्रैफलेन तथैव च ||३०||
क्षौद्रेण लीढ्वाऽनुपिबेद्रसमामलकोद्भवम् |
अक्षाभयारसं वाऽपि... |३१|
శ్వావిధ ఇత్యాది| శ్వావిధః సేఢాయాః, శకృత్ విష్ఠా, తస్యాశ్చూర్ణం సప్తవారాన్ విడంగక్వాథేన భావితం పునస్త్రిఫలాక్వాథేన తథైవ భావితం, క్షౌద్రేణ లీఢ్వా, అను పశ్చాత్, ఆమలకోద్భవం బిభీతకోద్భవం వా హరీతకీరసం వాఽపి క్షౌద్రేణ పిబేదితి సంబంధః||31||-
Adhikarana 27 (31) · Śloka 31
... విధిరేషోఽయసామపి ||31||
View original
... विधिरेषोऽयसामपि ||३१||
అముమేవ విధి లౌహచూర్ణానామప్యతిదిశన్నాహ- విధిరిత్యాది| ఏష విధిః శ్వావిధః శకృచ్చూర్ణవిధిః| అయసామపీతి త్రపుసీసతామ్రరజతకృష్ణలోహానామపి| ఏతేనైతదుక్తం భవతి- ప్రత్యేకం లోహాదిచూర్ణానాం శ్వావిత్పురీషచూర్ణవిధానవద్విధిః కార్యః||31||
Adhikarana 28 (32) · Śloka 33
పూతీకస్వరసం వాఽపి పిబేద్వా మధునా సహ |
పిబేద్వా పిప్పలీమూలమజామూత్రేణ సంయుతం ||32||
సప్తరాత్రం పిబేద్ధృష్టం త్రపు వా దధిమస్తునా |33|
View original
पूतीकस्वरसं वाऽपि पिबेद्वा मधुना सह |
पिबेद्वा पिप्पलीमूलमजामूत्रेण संयुतम् ||३२||
सप्तरात्रं पिबेद्धृष्टं त्रपु वा दधिमस्तुना |३३|
పూతీకః చిరబిల్వః| పిబేదిత్యాది| అజామూత్రేణ ఛాగమూత్రేణ| పిబేద్ధృష్టమిత్యాది| త్రపు రంగం, ‘కథీర’ ఇతి లోకే| దధిమస్తుగ్రహణం అన్యమస్తునిషేధార్థం; అన్యే ‘దధిమస్తునా’ ఇత్యత్ర దధిగ్రహణం కూర్చికామస్తుపరిహారార్థమితి వ్యాఖ్యానయంతి| తన్న, దధిమస్తుగ్రహణేన కూర్చికామస్తుగ్రహణమసంభవం, సర్వనిబంధవిరోధాత్ సమానతంత్రవిరోధాచ్చ||32||
Adhikarana 29 (33) · Śloka 33
పురీషజాన్ కఫోత్థాంశ్చ హన్యాదేవం కృమీన్ భిషక్ ||33||
View original
पुरीषजान् कफोत्थांश्च हन्यादेवं कृमीन् भिषक् ||३३||
యత్ పూర్వమేతచ్చికిత్సితముక్తం తత్ పురీషకఫజానాం కార్యమితి దర్శయన్నాహ- పురీషజానిత్యాది| ఏవమితి పూర్వోక్తేన విధినేత్యర్థః||33||
Adhikarana 30 (34) · Śloka 34
శిరోహృద్ఘ్రాణకర్ణాక్షిసంశ్రితాంశ్చ పృథగ్విధాన్ |
విశేషేణాంజనైర్నస్యైరవపీడైశ్చ సాధయేత్ ||34||
View original
शिरोहृद्घ्राणकर्णाक्षिसंश्रितांश्च पृथग्विधान् |
विशेषेणाञ्जनैर्नस्यैरवपीडैश्च साधयेत् ||३४||
పురీషకఫజానాం సామాన్యచికిత్సితమభిధాయేదానీం కఫజానామాశ్రయవిశేషేణ చికిత్సామాహ- శిరోహృద్ఘ్రాణేత్యాది| శిరఃప్రభృతిసంశ్రితాన్ నానాప్రకారాన్ కృమీన్ విశేషేణాంజనాదిభిః సాధయేదితి పిండార్థః| చకారాత్ గండూషకవలగ్రహాదిభిరపి| అన్యే తు యద్యప్యంజనాదికం సామాన్యేనోక్తం, తథాఽప్యంజనం నేత్రస్థే, నస్యావపీడౌ ఘ్రాణశిరఃసంశ్రితే చ, విశేషేణాంజనాదీనాం నేత్రాదిజకృమిహరత్వాత్; హృద్గతానాం కర్ణగతానాం చార్థవశాదేవ కృమిజహృద్రోగకృమికర్ణకచికిత్సితైశ్చికిత్సా కార్యా; చకారాత్ శిరఃస్థితానాం కృమీణాం కృమిశిరోరోగచికిత్సితైశ్చికిత్సా కార్యేతి గృహ్యత ఇతి వ్యాఖ్యానయంతి| ‘సంశ్రితాన్’ ఇత్యత్ర ‘వ్రణజాన్’ ఇతి కేచిత్ పఠంతి; అన్యే ‘సంశ్రితాన్’ ఇత్యత్ర ‘సంసృతాన్’ ఇతి పఠంతి; కర్ణస్థానే చ వక్త్రం పఠంతి||34||
Adhikarana 31 (35) · Śloka 35
శకృద్రసం తురంగస్య సుశుష్కం భావయేదతి |
నిష్క్వాథేన విడంగానాం చూర్ణం ప్రధమనం తు తత్ ||35||
View original
शकृद्रसं तुरङ्गस्य सुशुष्कं भावयेदति |
निष्क्वाथेन विडङ्गानां चूर्णं प्रधमनं तु तत् ||३५||
శిరః ప్రభృతిసంశ్రితకృమిఘ్నం ప్రధమనమాహ- శకృద్రసమిత్యాది| శకృద్రసం తురంగస్యేతి ఘోటకపురీషస్య రసమిత్యర్థః| సుశుష్కమితి పురీషరసస్య విశేషణం| ప్రధమనమితి నాసాయాం చూర్ణప్రక్షేపణం జ్ఞేయం||35||
Adhikarana 32 (36) · Śloka 36
అయశ్చూర్ణాన్యనేనైవ విధినా యోజయేద్భిషక్ |
సకాంస్యనీలం తైలం చ నస్యం స్యాత్సురసాదికే ||36||
View original
अयश्चूर्णान्यनेनैव विधिना योजयेद्भिषक् |
सकांस्यनीलं तैलं च नस्यं स्यात्सुरसादिके ||३६||
అముమేవ ప్రధమనవిధిం లోహచూర్ణేష్వతిదిశన్నాహ- అయశ్చూర్ణానీత్యాది| అనేనేతి ఘోటపురీషస్వరసప్రధమనవిధానేన| సకాంస్యనీలం కాంస్యాపమార్జనమసీసహితం| ‘సురసాదికే’ ఇత్యత్ర ‘విపక్వం’ ఇతి శేషః| తేన సురసాదిగణక్వాథవిపక్వం తైలం కాంస్యమసీసహితం నస్యం స్యాదితి| తథా చోక్తాం,- ‘సురసాదిశృతం తైలం నస్యం కాంస్యమలాన్వితం’- ఇతి||36||
Adhikarana 33 (37) · Śloka 37
ఇంద్రలుప్తవిధిశ్చాపి విధేయో రోమభోజిషు |37|
View original
इन्द्रलुप्तविधिश्चापि विधेयो रोमभोजिषु |३७|
రోమాదాదీనామతిదేశేన చికిత్సామాహ- ఇంద్రలుప్తేత్యాది| రోమభోజిషు రోమాదేషు| చకారేణ కేశభోజిష్వపీంద్రలుప్తవిధిః కార్య ఇతి సముచ్చీయతే|37|-
Adhikarana 34 (37) · Śloka 37
దంతాదానాం సముద్దిష్టం విధానం ముఖరోగికం ||37||
View original
दन्तादानां समुद्दिष्टं विधानं मुखरोगिकम् ||३७||
దంతాదానామప్యతిదేశేన చికిత్సితమాహ- దంతాదానామిత్యాది| ముఖరోగికం కృమిదంతోక్తం, విశేషేణ కృమిదంతోక్తచికిత్సితస్య దంతానాం హితత్వాత్| యద్యపి రోమాదదంతాదానాం రక్తజత్వాత్ రక్తజసామాన్యచికిత్సానంతరమింద్రలుప్తవిధ్యాదికం విశేషచికిత్సితం కర్తుముచితం భవతి, తథాఽపి కఫజా అపి రోమదంతభక్షణం కుర్వంతీతి ప్రవ్యక్తకటుకం భోజనం హితం భవేదితి ప్రతిపాదనార్థం రోమదంతాదానాం ప్రథమం చికిత్సితముక్తం||37||
Adhikarana 35 (38) · Śloka 38
రక్తజానాం ప్రతీకారం కుర్యాత్ కుష్ఠచికిత్సితే |38|
View original
रक्तजानां प्रतीकारं कुर्यात् कुष्ठचिकित्सिते |३८|
ఇదానీం సామాన్యచికిత్సితం రక్తజానామతిదేశేనాహ- రక్తజానామిత్యాది| ‘కుష్ఠచికిత్సితే’ ఇత్యత్ర పూర్వోక్తమేవ సముద్దిష్టమితి పదం సంబంధనీయం| కేచిత్ ‘కుష్ఠచికిత్సితాత్’ ఇతి పఠంతి|38|-
Adhikarana 36 (38) · Śloka 38
సురసాదిం తు సర్వేషు సర్వథైవోపయోజయేత్ ||38||
View original
सुरसादिं तु सर्वेषु सर्वथैवोपयोजयेत् ||३८||
సురసాదిం తు సర్వేష్విత్యాది| సర్వేషు పురీషజాదిషు| సర్వథైవ అన్నపానస్నానాదివిధినా||38||
Adhikarana 37 (39) · Śloka 39
ప్రవ్యక్తతిక్తకటుకం భోజనం చ హితం భవేత్ |39|
View original
प्रव्यक्ततिक्तकटुकं भोजनं च हितं भवेत् |३९|
భోజనే విధ్యంతరమాహ- ప్రవ్యక్తేత్యాది| ప్రవ్యక్తతిక్తకటుకమితి తిక్తకటుకోత్కటమిత్యర్థః|39|-
Adhikarana 38 (39) · Śloka 39
కులత్థక్షారసంసృష్టం క్షారపానం చ పూజితం ||39||
View original
कुलत्थक्षारसंसृष्टं क्षारपानं च पूजितम् ||३९||
పానేఽపి విధ్యంతరమాహ- కులత్థేత్యాది| కులత్థక్షారసంసృష్టం కులత్థభస్మోదకసంయుక్తం? క్షారపానం యవక్షారపానం, తథా చోక్తం విశ్వామిత్రేణ- ‘యావశూకస్య పానం తు కులత్థక్షారవారిణా’- ఇతి| కేచిత్ ‘కులత్థక్షార...’ ఇత్యత్ర ‘విడంగక్షార...’ ఇతి పఠంతి||39||
Adhikarana 39 (40) · Śloka 40
క్షీరాణి మాంసాని ఘృతాని చైవ దధీని శాకాని చ పర్ణవంతి |
సమాసతోఽమ్లాన్మధురాన్ హిమాంశ్చ కృమీన్ జిఘాంసుః పరివర్జయేత్తు ||40||
View original
क्षीराणि मांसानि घृतानि चैव दधीनि शाकानि च पर्णवन्ति |
समासतोऽम्लान्मधुरान् हिमांश्च कृमीन् जिघांसुः परिवर्जयेत्तु ||४०||
ప్రవృత్తిలక్షణం చికిత్సితమభిధాయేదానీం నివృత్తిలక్షణం చికిత్సితమాహ- క్షీరాణి మాంసానీత్యాది| యద్యపి ‘సంక్షేపతః క్రియాయోగో నిదానపరివర్జనం’ ఇతి వాక్యాదేవ క్షీరాదీనాం నిషేధవిధిః సిద్ధః, తథాఽపి క్షీరాదీనాం ప్రతిషేధకరణం నియమార్థం; తేన కృమీణాం నిదానమపి క్షీరాదికం మదాత్యయే మద్యవద్భేషజం మా భూదిత్యర్థః||40||
Adhikarana puShpikA · Śloka 54
ఇతి సుశ్రుతసంహితాయాముత్తరతంత్రాంతర్గతే కాయచికిత్సాతంత్రే కృమిప్రతిషేధో నామ (షోడశోఽధ్యాయః, ఆదితః) చతుఃపంచాశత్తమోఽధ్యాయః ||54||
View original
इति सुश्रुतसंहितायामुत्तरतन्त्रान्तर्गते कायचिकित्सातन्त्रे कृमिप्रतिषेधो नाम (षोडशोऽध्यायः, आदितः) चतुःपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ||५४||
ఇతి శ్రీడల్హ(హ్ల)ణవిరచితాయాం నిబంధసంగ్రహాఖ్యాయాం సుశ్రుతవ్యాఖ్యాయాముత్తరతంత్రే కృమిప్రతిషేధో నామ చతుఃపంచాశత్తమోఽధ్యాయః||54||